વાયુપુરાણમ્ · શ્લોક 11-2

॥ વાયુરુવાચ ॥
એકં મહાન્તં દિવસમહોરાત્રમથાપિ વા।
અર્દ્ધમાસં તથા માસમયનાબ્દયુગાનિ ચ

મહાયુગસહસ્રાણિ ઋષયસ્તપસિ સ્થિતાઃ।
ઉપાસતે મહાત્માનઃ પ્રાણં દિવ્યેન ચક્ષુષા

અતઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામપ્રયોજનમ્।
ફલઞ્ચૈવ વિશેષેણ યથાહ ભગવાન્ પ્રભુઃ

પ્રયોજનાનિ ચત્વારિ પ્રાણાયામસ્ય વિદ્ધિવૈ।
શાન્તિઃ પ્રશાન્તિર્દીપ્તિશ્ચ પ્રસાદશ્ચ ચતુષ્ટયમ્

ઘોરાકારશિવાનાન્તુ કર્મણાં ફલસમ્ભવમ્।
સ્વયંકૃતાનિ કાલેન ઇહામુત્ર ચ દેહિનામ્

પિતૃમાતૃ પ્રદુષ્ટાનાં જ્ઞાતિસમ્બન્ધિસઙ્કરૈઃ।
ક્ષપણં હિ કષાયાણાં પાપાનાં શાન્તિરુચ્યતે

લોભમાનાત્મકાનાં હિ પાપાનામપિ સંયમઃ ।
ઇહામુત્ર હિતાર્થાય પ્રશાન્તિસ્તપ ઉચ્યતે

સૂર્યેન્દુગ્રહતારાણાં તુલ્યસ્તુ વિષયો ભવેત્।
ઋષીણાઞ્ચ પ્રસિદ્ધાનાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનસમ્પદામ્

અતીતાનાગતાનાઞ્ચ દર્શનં સામ્પ્રતસ્ય ચ ।
બુદ્ધસ્ય સમતાં યાન્તિ દીપ્તિઃ સ્યાત્તપ ઉચ્યતે

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનઃ પઞ્ચ ચ મારુતાન્ ।
પ્રસાદયતિ યેનાસૌ પ્રસાદ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ

ઇત્યેષ ધર્મઃ પ્રથમઃ પ્રાણાયામશ્ચતુર્વિધઃ।
સન્નિકૃષ્ટફલો જ્ઞેયઃ સદ્યઃકાલપ્રસાદજઃ

અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્।
આસનં ચ યથાતત્ત્વં યુઞ્જતો યોગમેવ ચ

ઓઙ્કારં પ્રથમં કૃત્વા ચન્દ્રસૂયૌં પ્રણમ્ય ચ।
આસનં સ્વસ્તિકં કૃત્વા પઝમર્દ્ધાસનન્તથા

સમજાનુરેકજાનુરુત્તાનઃ સુસ્થિતોઽપિ ચ।
સમો દૃઢાસનો ભૂત્વા સંહૃત્ય ચરણાવુભૌ

સંવૃતાસ્યોઽવબદ્ધાક્ષ ઉરો વિષ્ટભ્ય ચાગ્રતઃ।
પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણે છાદ્ય તથા પ્રજનનં તતઃ

કિઞ્ચિદુન્નામિતશિરાઃ શિરો ગ્રીવાં તથૈવ ચ।
સમ્પ્રેક્ષ્ય નાસિકાગ્રં સ્વં દિશશ્ચાનવલોકયન્

તમઃ પ્રચ્છાદ્ય રજસા રજઃ સત્ત્વેન ચ્છાદયેત્ ।
તતઃ સત્ત્વસ્થિતો ભૂત્વા યોગં યુઞ્જન્ સમાહિતઃ

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થાંશ્ચ મનઃ પઞ્ચ સ મારુતાન્।
વિગૃહ્ય સમવાયેવ પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્

યસ્તુ પ્રત્યાહરેત્ કામાન્ કૂર્મોઽઙ્ગાનીવ સર્વતઃ।
તથાત્મરતિરેકસ્થઃ પશ્યત્યાત્માનમાત્મનિ

પૂરયિત્વા શરીરન્તુ સ બાહ્યાભ્યન્તરં શુચિઃ।
આકણ્ઠનાભિયોગેન પ્રત્યાહારમુપક્રમેત્

કલામાત્રસ્તુ વિજ્ઞેયો નિમેષોન્મેષ એવ ચ।
તથા દ્વાદશમાત્રસ્તુ પ્રાણાયામો વિધીયતે

ધારણા દ્વાદશાયામો યોગો વૈ ધારણાદ્વયમ્।
તથા વૈ યોગયુક્તશ્ચ ઐશ્વર્યં પ્રતિપદ્યતે ।
વીક્ષતે પરમાત્માનં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા

પ્રાણાયામેન યુક્તસ્ય વિપ્રસ્ય નિયતાત્મનઃ।
સર્વે દોષાઃ પ્રણશ્યન્તિ સત્ત્વસ્થશ્ચૈવ જાયતે

એવં વૈ નિયતાહારઃ પ્રાણાયામપરાયણઃ।
જિત્વા જિત્વા સદા ભૂમિમારોહેત્તુ સદા મુનિઃ

અજિતા હિ મહાભૂમિર્દોષાનુત્પાદયેદ્બહૂન્ ।
વિવર્દ્ધયતિ સમ્મોહં ન રોહેદજિતાં તતઃ

નાલેન તુ યથા તોયં યન્ત્રેણૈવ બલાન્વિતઃ।
આપિબેત પ્રયત્નેન તથા વાયુઞ્જિતશ્રમઃ

નાભ્યાં ચ હૃદયે ચૈવ કણ્ઠે ઉરસિ ચાનને।
નાસાગ્રે તુ તથા નેત્રે ભ્રુવોર્મધ્યેઽથ મૂર્દ્ધનિ

કિઞ્ચિદૂર્દ્ધ્વં પરસ્મિંશ્ચ ધારણા પરમા સ્મૃતા।
પ્રાણાપાનસમારોધાત્ પ્રાણાયામઃ સ કથ્યતે

મનસો ધારણા ચૈવ ધારણેતિ પ્રકીર્તિતા।
નિવૃત્તિ ર્વિષયાણાન્તુ પ્રત્યાહારસ્તુ સંજ્ઞિતઃ

સર્વેષાં સમવાયે તુ સિદ્ધિઃ સ્યાદ્યોગલક્ષણા।
તયોત્પન્નસ્ય યોગસ્ય ધ્યાનં વૈ સિદ્ધિલક્ષણમ્।
ધ્યાનયુક્તઃ સદા પશ્યેદાત્માનં સૂર્યચન્દ્રવત્

સત્ત્વસ્યાનુપપત્તૌ તુ દર્શનન્તુ નવ વિદ્યતે।
અદેશકાલયોગસ્ય દર્શનન્તુ ન વિદ્યતે

અગ્ન્યભ્યાશે વને વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા।
જન્તુવ્યાપ્તે શ્મશાને વા જીર્ણગોષ્ઠે ચતુષ્પથે

સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે।
ઉદપાને તથા નદ્યાન્ન બાધાતઃ કદાચન

ક્ષુધાવિષ્સ્તથાઽપ્રિતો ન ચ વ્યાકુલચેતનઃ।
યુઞ્જીત પરમં ધ્યાનં યોગી ધ્યાનપરઃ સદા

એતાન્ દોષાન્ વિનિશ્ચિત્ય પ્રમાદાદ્યો યુનક્તિ વૈ।
તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ શરીરે વિઘ્નકારકાઃ

જડત્વં બધિરત્વં ચ મૂકત્વં ચાધિગચ્છતિ।
અન્ધત્વં સ્મૃતિલોપશ્ચ જરા રોગસ્તથૈવ ચ

તસ્ય દોષાઃ પ્રકુપ્યન્તિ અજ્ઞાનાદ્યો યુનક્તિ વૈ।
તસ્માજ્જ્ઞાનેન શુદ્ધેન યોગી યુઞ્જેત્સમાહિતઃ

અપ્રમત્તઃ સદા ચૈવ ન દોષાન્ પ્રાપ્રુયાત્ વ્કચિત્ ।
તેષાં ચિકિત્સાં વક્ષ્યામિ દોષાણાં ચ યથાક્રમમ્।
યથા ગચ્છન્તિ તે દોષાઃ પ્રાણાયામસમુત્થિતાઃ

સ્નિગ્ધાં યવાગૂમત્યુષ્ણાં ભુક્ત્વાં તત્રાવધારયેત્ ।
એતેન ક્રમયોગેન વાતગુલ્મં પ્રશામ્યતિ

ગુદાવર્ત્તપ્રતીકારમિદં કુર્ય્યાચ્ચિકિત્સિતમ્।
ભુક્ત્વા દધિ યવાગૂર્વા વાયુરૂર્દ્ધ્વં તતો વ્રજેત

વાયુગ્રંથિં તતો ભિત્ત્વા વાયુદેશે પ્રયોજયેત્ ।
તથાપિ ન વિશેષઃ સ્યાદ્ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્

યુઞ્જાનસ્ય તનું તસ્ય સત્તવસ્થસ્યૈવ દેહિનઃ।
ગુદાવર્ત્તપ્રતીઘાતે એતત્ કુર્ય્યાચ્ચિકિત્સિતમ્

સર્વગાત્રપ્રકમ્પેન સમારબ્ધસ્ય યોગિનઃ ।
ઇમાં ચિકિત્સાં કુર્વ્વીત તયા સંપદ્યતે સુખી

મનસા યદ્વ્રતં કિઞ્ચિદ્વિષ્ટમ્ભીકૃત્ય ધારયેત્।
ઉરોદ્ધાતે ઉરઃસ્થાનં કણ્ઠદેશે ચ ધારયેત્

ત્વચોઽવધાતે તાં વાચિ બાધિર્યે શ્રોત્રયોસ્તથા।
જિહ્વાસ્થાને તૃષાર્ત્તસ્તુ અગ્રે સ્નેહાંશ્ચ તન્તુભિઃ।
ફલં વૈ ચિન્તયેદ્યોગી તતઃ સંપદ્યતે સુખી

ક્ષયે કુષ્ઠે સકીલાસે ધારયેત્સર્વસાત્વિકીમ્।
યસ્મિન્ યસ્મિન્ રજોદેશે તસ્મિન્ યુક્તો વિનિર્દ્દિશેત્

યોગોત્પન્નસ્ય વિપ્રસ્ય ઇદં કુર્યાચ્ચિકિત્સિતમ્।
વંશકીલેન મૂર્દ્ધાનં ધારયાણસ્ય તાડયેત્।
મૂર્ધ્નિ કીલં પ્રતિષ્ઠાપ્ય કાષ્ઠં કાષ્ઠેન તાડયેત્

ભયભીતસ્ય સા સંજ્ઞા તતઃ પ્રત્યાગમિષ્યતિ।
અથ વા લુપ્તસંજ્ઞસ્ય હસ્તાભ્યાં તત્ર ધારયેત્

પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞાં ધારણાં મૂર્ધ્નિ ધારયેત્।
સ્રિગ્ધમલ્પં ચ ભુઞ્જીત તતઃ સંપદ્યતે સુખી

અમાનુષેણ સત્ત્વેન યદા બુધ્યતિ યોગવિત્ ।
દિવં ચ પૃથિવીઞ્ચૈવ વાયુમગ્નિં ચ ધારયેત્

પ્રાણાયામેન તત્સર્વં દહ્યમાનં વશીભવેત્।
અથાપિ પ્રવિશેદ્દેહં તતસ્તં પ્રતિષેધયેત્

તતઃ સંસ્તભ્ય યોગેન ધારયાનસ્ય મૂર્દ્ધાનિ।
પ્રાણાયામાગ્નિના દગ્ધં તત્સર્વં વિલયં વ્રજેત્

કૃષ્ણસર્પાપરાધં તુ ધારયેદ્ધૃદયોદરે ।
મહર્જનસ્તપઃ સત્યં હૃદિ કૃત્વા તુ ધારયેત્

વિષસ્ય તુ ફલં પીત્વા વિશલ્યાં ધારયેત્તતઃ ।
સર્વતઃ સનગાં પૃથ્વીં કૃત્વા મનસિ ધારયેત્

હૃદિ કૃત્વા સમુદ્રાંશ્ચ તથા સર્વાશ્ચ દેવતાઃ ।
સહસ્રેણ ઘટાનાઞ્ચ યુક્તઃ સ્નાયીત યોગવિત્

ઉદકે કણ્ઠમાત્રે તુ ધારણાં મૂધ્નિ ધારયેત્।
પ્રતિસ્રોતોવિષાવિષ્ટો ધારયેત્ સર્વગાત્રિકીમ્

શીર્ણોઽર્કપત્રપુટકૈઃ પિબેદ્વલ્મીકમૃત્તિકામ્ ।
ચિકિત્સિતવિધિર્હ્યેષ વિશ્રુતો યોગનિર્મિતઃ

વ્યાખ્યાતસ્તુ સમાસેન યોગદૃષ્ટેન હેતુના।
બ્રુવતો લક્ષણં વિદ્ધિ વિપ્રસ્ય કથયેત્ વ્કચિત્

અથાપિ કથયેન્મોહાત્તદ્વિજ્ઞાનં પ્રલીયતે।
તસ્માત્ પ્રવૃત્તિર્ય્યોગસ્ય ન વક્તવ્યા કથઞ્ચન

સત્ત્વં તથારોગ્યમલોલુપત્વં વર્ણપ્રભા સુસ્વરસૌમ્યતા ચ।
ગન્ધઃ શુભો મૂત્રપુરીષ મલ્પં યોગપ્રવૃત્તિઃ પ્રથમા શરીરે

આત્માનં પૃથિવીઞ્ચૈવ જ્વલન્તીં યદિ પશ્યતિ।
કૃત્વાન્યં વિશતે ચૈવ વિદ્યાત્ સિદ્ધિમુપસ્થિતામ્ । ૧૧.૬૧ ॥
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પાશુપતયોગો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ