વાયુપુરાણમ્ · અધ્યાય 1
ઉત્તરાર્દ્ધમ્ ॥
શ્રીગણેશાય નમઃ ॥
શાંશપાયન ઉવાચ॥
ક્રમં મન્વન્તરાણાન્તુ જ્ઞાતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।
દૈવતાનાં ચ સર્વેષાં યે ચ યસ્યાન્તરે મનોઃ
સૂત ઉવાચ॥ મન્વન્તરાણાં યાનિ સ્યુરતીતાનાગતાનિ હ ।
સમાસાદ્વિસ્તરાચ્ચૈવ બ્રુવતો વૈ નિબોદત
સ્વાયમ્ભુવો મનુઃ પૂર્વં મનુઃ સ્વારોચિષસ્તથા ।
ઔત્તમસ્તામસશ્ચૈવ તથા રૈવતચાક્ષુષૌ ।
ષડેતે મનવોઽતીતા વક્ષ્યામ્યષ્ટાવનાગતાન્
સાવર્ણાઃ પઞ્ચ રૌચ્યશ્ચ ભૌત્યો વૈવસ્વતસ્તથા ।
વક્ષ્યામ્યેતાન્ પુરસ્તાત્તુ મનોર્વૈવસ્વતસ્ય હ
મનવઃ પઞ્ચ યેઽતીતા માનવાંસ્તાન્ નિબોધત ।
મન્વન્તરં મયા ચોક્તં ક્રાન્તં સ્વાયમ્ભુવસ્ય હ
અત ઊર્દ્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ મનોઃ સ્વારોચિષસ્ય હ ।
પ્રજાસર્ગં સમાસેન દ્વિતીયસ્ય મહાત્મનઃ
આસન્ વૈ તુષિતા દેવા મનુસ્વારોચિષેઽન્તરે ।
પારાવતાશ્ચ વિદ્વાંસો દ્વાવેવ તુ ગણૌ સ્મૃતૌ
તુષિતાયાં સમુત્પન્નાઃ ક્રતોઃ પુત્રાઃ સ્વરોચિષઃ ।
પારાવતાશ્ચ શિષ્ટાશ્ચ દ્વાદશૌતૌ ગણૌ સ્મૃતૌ ।
છન્દજાશ્ચ ચતુર્વિંશદ્દેવાસ્તે વૈ તદા સ્મૃતાઃ
ધૈવસ્યશોઽથ વામાન્યો ગોપા દેવાયતસ્તથા ।
અજશ્ચ ભગવાન્ દેવો દુરોણશ્ચ મહાબલઃ
આપશ્ચાપિ મહાબાહુર્મહૌજાશ્ચાપિ વીર્યવાન્ ।
ચિકિત્વાન્ નિભૃતો યશ્ચ અંશોયશ્ચૈવ પઠ્યતે ।
ઇત્યેતે ક્રતુપુત્રાસ્તુ તદાસન્ સોમપાયિનઃ
૬૨.૧૦
પ્રચેતાશ્ચૈવ યો દેવો વિશ્વેદેવાસ્તથૈવ ચ ।
સમઞ્જો વિશ્રુતો યશ્ચ અજિહ્મશ્ચારિમર્દ્દનઃ
અજોષૌ ચ મહાભાગૌ યવીયશ્ચ મહાબલઃ
હોતા યજ્વાચ ઇત્યેતે પરાક્રાન્તાઃ પરાવતાઃ ।
ઇત્યેતા દેવતા હ્યાસન્મનુસ્વારોચિષેન્તરે
સોમપાસ્તુ તદા હ્યેતાશ્ચતુર્વિંશતિદેવતાઃ ।
તેષામિન્દ્રસ્તદા હ્યાસીદ્વૈધશ્ચ લોકવિશ્રુતઃ
ઊર્જૌ વસિષ્ઠપુત્રસ્તુ સ્તમ્ભઃ કાશ્યપ એવ ચ ।
ભાર્ગવશ્ચ તદા દ્રોણો ઋષભોઽઙ્ગિરસસ્તથા
પૌલસ્ત્યશ્ચૈવ દત્તાત્રિરાત્રેયો નિશ્ચલસ્તથા ।
પૌલહસ્ય ચ ધાવાંસ્તુ એતે સપ્તર્ષયઃ સ્મૃતાઃ
બૃહદ્ગુહો નવશ્ચૈવ સુતાશ્ચૈતે નવ સ્મૃતાઃ
મનોઃ સ્વારોચિષસ્યૈતે પુત્રા વંશકરાઃ સ્મૃતાઃ ।
પુરાણે પરિસઙ્ખ્યાતા દ્વિતીયં ચૈતદન્તરમ્
સપ્તર્ષયો મનુર્દેવાઃ પિતરશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
મૂલં મન્વન્તરસ્યૈતે તેષાં ચૈવાન્તરે પ્રજાઃ
ઋષીણાં દેવતાઃ પુત્રાઃ પિતરો દેવસૂનવઃ ।
ઋષયો દેવપુત્રાશ્ચ ઇતિ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ
૬૨.૨૧
મનોઃ ક્ષત્રં વિશશ્ચૈવ સપ્તર્ષિભ્યો દ્વિજાતયઃ ।
એતન્મન્વન્તરં પ્રોક્તં સમાસાન્ન તુ વિસ્તરાત્
સ્વાયમ્ભુવેન વિસ્તારો જ્ઞેયઃ સ્વારોચિષસ્ય તુ ।
ન શક્યો વિસ્તરસ્તસ્ય વક્તું વર્ષશતૈરપિ ।
પુનરુક્તબહુત્વાત્તુ પ્રજાનાં વૈકુલે કુલે
તૃતીયસ્ત્વથ પર્યાય ઔત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ ।
પઞ્ચ ચૈવ ગણાઃ પ્રોક્તાસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત
સુધામાનશ્ચ દેવાશ્ચ યે ચાન્યે વશવર્ત્તિનઃ ।
પ્રતર્દ્દનાઃ શિવાઃ સત્યા ગણા દ્વાદશ વૈ સ્મૃતાઃ
સત્યો ધૃતિર્દમો દાન્તઃ ક્ષમઃ ક્ષામો ધૃતિઃ શુચિઃ ।
ઈષોર્જાશ્ચ તથા જ્યેષ્ઠો વપુષ્માંશ્ચૈવ દ્વાદશ ।
ઇત્યેતે નામભિઃ ક્રાન્તાઃ સુધામાનસ્તુ દ્વાદશ ॥૨૫ ।
સહસ્રધારો વિશ્વાત્મા શમિતારો બૃહદ્વસુઃ ।
વિશ્વધાવિશ્વકર્મા ચ મનસ્વન્તો વિરાડ્યશાઃ
જ્યોતિશ્ચૈવ વિભાવ્યશ્ચ કીર્ત્તિમાન્ વંશકારિણઃ ।
અન્યાનારાધિતો દેવો વસુધિષ્ણો વિવસ્વસુઃ
દિનક્રતુઃ સુધર્મા ચ ધૃતવર્મા યશસ્વિનઃ ।
કેતુમાંશ્ચૈવ ઇત્યેતે કીર્તિતાસ્તુ પ્રમર્દ્દનાઃ
હંસસ્વરોઽહિહા ચૈવ પ્રતર્દ્દનયશસ્કરૌ ।
સુદાનો વસુદાનશ્ચ સુમઞ્જસવિષાવુભૌ
જન્તુવાહયતિશ્ચૈવ સુવિત્તસુનયસ્તથા ।
શિવા હ્યેતે તુ વિજ્ઞેયા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ
૬૨.૩૦
સત્યાનામપિ નામાનિ નિબોધત યથામતમ્ ।
દિક્પતિર્વાક્પતિશ્ચૈવ વિશ્વઃ શમ્ભુસ્તથૈવ ચ
સ્વમૃડીકોઽધિપશ્ચૈવ વર્ચ્ચોધા મુહ્યસર્વ્વશઃ ।
વાસવશ્ચ સદાશ્વશ્ચ ક્ષેમાનન્દૌ તથૈવ ચ
સત્યા હ્યેતે પરિક્રાન્તા યજ્ઞિયા દ્વાદશાપરાઃ ।
ઇત્યેતે દેવતા હ્યાસન્નૌત્તમસ્યાન્તરે મનોઃ
અજશ્ચ પરશુશ્ચૈવ દિવ્યો દિવ્યૌષધિર્ન્નયઃ ।
દેવાનુજશ્ચાપ્રતિમો મહોત્સાહૌશિજસ્તથા
વિનીતશ્ચ સુકેતુશ્ચ સુમિત્રઃ સુબલઃ શુચિઃ ।
ઔત્તમસ્ય મનોઃ પુત્રાસ્ત્રયોદશ મહાત્મનઃ ।
એતે ક્ષત્રપ્રણેતારસ્તૃતીયં ચૈતદન્તરમ્
ઔત્તમે પરિસઙ્ખ્યાતઃ સર્ગઃ સ્વારોચિષેણ તુ ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ તામસસ્તાન્નિબોધત
ચતુર્થેત્વથ પર્યાયે તામસસ્યાન્તરે મનોઃ ।
સત્યા સ્વરૂપાઃ સુધિયો હરયશ્ચતુરો ગણાઃ
પુલસ્ત્યપુત્રસ્તુ શીર્ષ્યણ્યાસ્તમશ્ચૈવાષ્ટમસ્તથા ।
ઇન્દ્રિયાણિ તદા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ
ઇન્દ્રિયાણાં શતં યદ્ધિમુનયઃ પ્રતિજાનતે ।
સત્યપ્રાણાસ્તુ શીર્ષ્યણ્યાસ્તમશ્ચૈવાષ્ટમસ્તથા ।
ઇન્દ્રિયાણિ તદા દેવા મનોસ્તસ્યાન્તરે સ્મૃતાઃ
તેષાં ચ પ્રભુદેવાનાં શિવિરિન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્ ।
સપ્તર્ષયોઽન્તરે ચૈવ તાન્નિબોધત સત્તમાઃ
૬૨.૪૦
કાવ્યો હર્ષસ્તથા ચૈવ કાશ્યપઃ પૃથુરેવ ચ ।
આત્રેયશ્ચાગ્નિરિત્યેવ જ્યોતિર્ધામા ચ ભાર્ગવઃ
પૌલહો વનપીઠશ્ચ ગોત્રે વાસિષ્ઠ એવ ચ ।
ચૈત્રસ્તથાપિ પૌલસ્ત્ય ઋષયસ્તામસેઽન્તરે
જનુવણ્ડસ્તથા શાન્તિર્નરઃ ખ્યાતિર્ભયસ્તથા ।
પ્રિયભૃત્યો હ્યવક્ષિશ્ચ પૃષ્ટલોઢો દૃઢોદ્યતઃ ।
ઋતશ્ચ ઋતબન્ધુશ્ચ તામસસ્ય મનોઃ સુતાઃ
પઞ્ચમેત્વથ પર્યાયે મનોશ્ચારિષ્ણવેઽન્તરે ।
ગણાસ્તુ સુસમાખ્યાતા દેવતાનાં નિબોધત
અમૃતા ભાભૂતરજોવિકુણ્ઠાઃ સસુમેધસઃ ।
ચરિષ્ણોસ્તુ શુભાઃ પુત્રા વસિષ્ઠસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ચતુર્દશ ચ ચત્વારો ગણાસ્તેષાન્તુ ભાસ્વરાઃ
સ્વત્રવિપ્રેગ્નિભાસસ્વ પ્રત્યેતિષ્ઠામૃતસ્તથા ।
સુમતિર્વાવિરાવશ્ચ વાચિનોદઃ સ્રવસ્તથા
પ્રવિરાશી ચ વાદશ્ચ પ્રાશશ્ચેતિ ચતુર્દશ ।
અમૃતાભાઃ સ્મૃતા હ્યેતે દેવાશ્ચારિષ્ણવેઽન્તરે
મતિશ્ચ સુમતિશ્ચૈવ ઋતસત્યૌ તથૈવ ચ ।
આવૃતિર્વિવૃતિશ્ચૈવ મદો વિનય એવ ચ
જેતા જિષ્ણુઃ સહશ્ચૈવ દ્યુતિમાન્ સ્રવસસ્તથા ।
ઇત્યેતાનીહ નામાનિ આભૂતરજસાં વિદુઃ
વૃષભેત્તા જયો ભીમઃ શુચિર્દાન્તો યશો દમઃ ।
નાથો વિદ્વાનજેયશ્ચ કૃશો ગૌરો ધ્રુવસ્તથા ।
કીર્તિતાસ્તુ વિકુણ્ઠા વૈ સુમેધાસ્તુ નિબોધત
૬૨.૫૦
મેધા મેધાતિથિશ્ચૈવ સત્યમેધાસ્તથૈવ ચ ।
પૃશ્રિમેધાલ્પમેધાશ્ચ ભૂયોમેધાદયઃ પ્રભુઃ
દીપ્તિમેધા યશોમેધાઃ સ્થિરમેધાસ્તથૈવ ચ ।
સર્વમેધાશ્વમેધાશ્ચ પ્રતિમેધાશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ ।
મેધાવાન્ મેધહર્ત્તા ચ કીર્ત્તિતાસ્તુ સુમેધસઃ
વિભુરિન્દ્રસ્તદા તેષામાસીદ્વિક્રાન્તપૌરુષઃ ।
પૌલસ્ત્યો વેદબાહુશ્ચ યજુર્નામા ચ કાશ્યપઃ
હિરણ્યરોમાઙ્ગિરસો વેદશ્રીશ્ચૈવ ભાર્ગવઃ ।
ઊર્દ્ધ્વબાહુશ્ચ વાસિષ્ઠઃ પર્જન્યઃ પૌલહસ્તથા ।
સત્યનેત્રસ્તથાત્રેય ઋષયો રૈવતાન્તરે
મહાપુરાણસમ્ભાવ્યઃ પ્રત્યઙ્ગપરહા શુચિઃ ।
બલબન્ધુર્નિરામિત્રઃ કેતુભૃઙ્ગો દૃઢવ્રતઃ ।
ચરિષ્ણવસ્ય પુત્રાસ્તે પઞ્ચમઞ્ચૈતદન્તરમ્
સ્વારોચિષોત્તમશ્ચૈવ તામસો રૈવતસ્તથા ।
પ્રિયવ્રતાન્વયા હ્યેતે ચત્વારો મનવસ્તથા
ષષ્ઠે ખલ્વથ પર્યાયે દેવા યે ચાક્ષુષેઽન્તરે ।
આદ્યાઃ પ્રસૂતા ભાવ્યાશ્ચ પૃથુકાશ્ચ દિવૌકસઃ ।
મહાનુભાવલેખાશ્ચ પઞ્ચ દેવગણાઃ સ્મૃતઃ
દિવૌકસઃ સર્ગ એષ પ્રોચ્યતે માતૃનામભિઃ ।
અત્રેઃ પુત્રસ્ય નપ્તાર આરણ્યસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
ગણાશ્ચ તેષાં દેવાનામેકૈકો હ્યષ્ટકઃ સ્મૃતઃ
અન્તરિક્ષો વસુહયો હ્યતિથિશ્ચ પ્રિયવતઃ ।
શ્રોતા મન્તા સુમન્તા ચ આદ્યા હ્યેતે પ્રકીર્ત્તિતાઃ
શ્યેનભદ્રસ્તથા પશ્યઃ પથ્યનેત્રો મહાયશાઃ ।
સુમનાશ્ચ સુવેતાશ્ચ રૈવતઃ સુપ્રચેતસઃ ।
દ્યુતિશ્ચૈવ મહાસત્ત્વઃ પ્રસૂતાઃ પરિકીર્ત્તિતાઃ
૬૨.૬૦
વિજયઃ સુજયશ્ચૈવ મનોદ્યાનૌ તથૈવ ચ ।
સુમતિઃ સુપરિશ્ચૈવ વિજ્ઞાતોઽર્થપતિશ્ચ યઃ ।
ભાવ્યા હ્યેતે સ્મૃતા દેવાઃ પૃથુકાંસ્તુ નિબોધત
અજિષ્ટઃ શાક્યનો દેવો વાનપૃષ્ઠસ્તથૈવ ચ ।
શાઙ્કરઃ સત્યધૃષ્ણુશ્ચ વિષ્ણુશ્ચ વિજયસ્તથા ।
અજિતશ્ચ મહાભાગઃ પૃથુકાસ્તે દિવૌકસઃ
લેખાંસ્તથા પ્રવક્ષ્યામિ બ્રુવતો મે નિબોધત ।
મનોજવઃ પ્રઘાસસ્તુ પ્રચેતાસ્તુ મહાયશાઃ
વાતો ધ્રુવક્ષિતિશ્ચૈવ અદ્ભુતશ્ચૈવ વીર્યવાન્ ।
અવનો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ લેખાઃ સમ્પરિકીર્ત્તિતાઃ
મનોજવો મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રસ્તદાભવત્ ।
ઉન્નતો ભાર્ગવશ્ચૈવ હવિષ્માનઙ્ગિરઃસુતઃ
સુધામા કાશ્યપશ્ચૈવ વાસિષ્ઠો વિરજસ્તથા ।
અતિમાનશ્ચ પૌલસ્ત્યઃ સહિષ્ણુઃ પૌલહસ્તથા ।
મધુરા ત્રેય ઇત્યેતે સપ્ત વૈ ચાક્ષુષેઽન્તરે
ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ કૃતિઃ ।
અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ
અભિમન્યુશ્ચ દશમો નાદ્વલેયા મનોઃ સુતાઃ ।
ચાક્ષુષસ્ય સુતા હ્યેતે ષષ્ઠં ચૈવ તદન્તરમ્
વૈવસ્વતેન સઙ્ખ્યાતસ્તસ્ય સર્ગો મહાત્મનઃ ।
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કથિતં વૈ મયા દ્વિજાઃ
॥ઋષય ઊચુઃ॥
ચાક્ષુષસ્ય તુ દાયાદઃ સમ્ભૂતઃ કશ્યપાન્વયે ।
તસ્યાન્વવાયે યેઽપ્યન્યે તન્નો બ્રૂહિ યથાતથમ્
૬૨.૭૦
સૂત ઉવાચ॥ ચાક્ષુષસ્ય નિસર્ગન્તુ સમાસાચ્છ્રોતુમર્હથ ।
તસ્યાન્વવાયે સમ્ભૂતઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્
પ્રજાનાં પતયશ્ચાન્યે દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તથા ।
ઉત્તાનપાદં જગ્રાહ પુત્રમત્રિઃ પ્રજાપતિઃ
દક્ષકસ્ય તુ પુત્રોઽસ્ય રાજા હ્યાસીત્ પ્રજાપતેઃ ।
સ્વાયમ્ભુવેન મનુના દત્તોઽત્રેઃ કારણં પ્રતિ
મન્વન્તરમથાસાદ્ય ભવિષ્યં ચાક્ષુષસ્ય હ ।
ષષ્ઠં તદનુવક્ષ્યામિ ઉપોદ્ઘાતેન વૈ દ્વિજાઃ
ઉત્તાનપાદાચ્ચતુરા સૂનૃતા વિત્તભાવિની ।
ઉત્પન્ના ચાધિધર્મેણ ધ્રુવસ્ય જનની શુભા ।
ધર્મસ્ય પત્ન્યાં લક્ષ્મ્યાં વૈ ઉત્પન્ના સા શુચિસ્મિતા
ધ્રુવઞ્ચ કીર્ત્તિમન્તઞ્ચ અયસ્મન્તં વસું તથા ।
ઉત્તાનપાદોઽજનયત્ કન્યે દ્વે ચ શુચિસ્મિતે ।
મનસ્વિનીં સ્વરાઞ્ચૈવ ત્રયોઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્ત્તિતાઃ
ધ્રુવો વર્ષસહસ્રાણિ દશ દિવ્યાનિ વીર્યવાન્ ।
તપસ્તેપે નિરાહારઃ પ્રાર્થયન્ વિપુલં યશઃ
ત્રેતાયુગે તુ પ્રથમે પૌત્રઃ સ્વાયમ્ભુવસ્ય સઃ ।
આત્માનં ધારયન્ યોગાત્ પ્રાર્થયન્ સુમહદ્યશઃ
તસ્મૈ બ્રહ્મા દદૌ પ્રીતો જ્યોતિષાં સ્થાનમુત્તમમ્ ।
આભૂતસંપ્લવં હૃદ્યમસ્તોદયવિવર્જિતમ્
તસ્યાતિમાત્રામૃદ્ધિં ચ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય હ ।
દૈત્યાસુરાણામાચાર્યઃ શ્લોકમપ્યુશના જગૌ
૬૨.૮૦
અહો સ્ય તપસો વીર્યમહો શ્રુતમહો હુતમ્।
સ્થિતાઃ સપ્તર્ષયઃ કૃત્વા યદેનમુપરિ ધ્રુવમ્ ।
ધ્રુવે દિવં સમાસક્તમીશ્વરઃ સ દિવસ્પતિઃ
ધ્રુવાત્પુષ્ટિઞ્ચ ભવ્યઞ્ચ ભૂમિઃ સા સુષુવે નૃપૌ ।
સ્વાં છાયામાહ વૈ પુષ્ટિર્ભવ નારી તુ તાં વિભુઃ
સત્યાભિવ્યાહૃતે તસ્ય સદ્યઃ સ્ત્રી સાભવત્તદા ।
દિવ્યસંહન નાચ્છાયા દિવ્યાભરણભૂષિતા
છાયાયાં પુષ્ટિરાધત્ત પઞ્ચ પુત્રાનકલ્મષાન્ ।
પ્રાચીનગર્ભં વૃષકં વૃકઞ્ચ વૃકલં ધૃતિમ્
પત્ની પ્રાચીનગર્ભસ્ય ભૂવર્ચા સુષુવે નૃપમ્ ।
નામ્નોદારધિયં પુત્રમિન્દ્રો યઃ પૂર્વજન્મનિ
સંવત્સરસહસ્રાન્તે સકૃદાહારમાહરત્ ।
એવં મન્વન્તરં યુક્તમિન્દ્રત્વં પ્રાપ્તવાન્વિભુઃ
ઉદારધેઃ સુતં ભદ્રાજનયત્સા દિવઞ્જયમ્ ।
રિપું રિપુઞ્જયં જજ્ઞે વરાઙ્ગી સા દિવઞ્જયાત્
રિપોરાધત્ત બૃહતી ચાક્ષુષં સર્વતેજસમ્ ।
વ્યજીજનત્ પુષ્કરિણ્યાં વારુણ્યાં ચાક્ષુણો મનુમ્ ।
પ્રજાપતેરાત્મજાયામારણ્યસ્ય મહાત્મનઃ
મનોરજાયન્ત દશનદ્વલાયાં શુભાઃ સુતાઃ ।
કન્યાયાં વૈ મહાભાગ વૈરાજસ્ય પ્રજાપતેઃ
ઊરુઃ પૂરુઃ શતદ્યુમ્નસ્તપસ્વી સત્યવાક્ કવિઃ ।
અગ્નિષ્ટુદતિરાત્રશ્ચ સુદ્યુમ્નશ્ચેતિ તે નવ ।
અભિમન્યુશ્ચ દશમો નદ્વલાયાં મનોઃ સુતાઃ
૬૨.૯૦
ઊરોરજનયત્ પુત્રાન્ ષડાગ્નેયી મહાપ્રભાન્ ।
અઙ્ગં સુમનસં સ્વાતિં ક્રતુમઙ્ગિરસં શિવમ્
અઙ્ગાત સુનીથાપત્યં વૈ વેનમેકં વ્યજાયત ।
અપચારેણ વેનસ્ય પ્રકોપઃ સુમહાનભૂત્
પ્રજાર્થમૃષયસ્તસ્ય મમન્થુર્દક્ષિણં કરમ્ ।
વેનસ્ય પાણૌ મથિતે સમ્બભૂવ મહાન્નૃપઃ ।
વૈન્યો નામ મહીપાલો યઃ પૃથુઃ પરિકીર્ત્તિતઃ
સ ધન્વી કવચી જાતસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ ।
પૃથુર્વૈન્યઃ સર્વલોકાન્ રરક્ષ ક્ષત્રપૂર્વજઃ
તસ્ય સ્તવાર્થમુત્પન્નૌ નિપુણૌ સૂતમાગધૌ
તેનેયં ગૌર્મહારાજ્ઞા દુગ્ધા સસ્યાનિ ધીમતા ।
પ્રજાનાં વૃત્તિકામાનાં દેવૈઋષિગણૈઃ સહ
પિતૃભિર્દાનવૈશ્ચૈવ ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ ।
સર્વૈઃ પુણ્યજનૈશ્ચૈવ વીરુદ્ભિઃ પર્વતૈસ્તથા
તેષુ તેષુ તુ પાત્રેષુ દુહ્યમાના વસુન્ધરા ।
પ્રાદાદ્યથેપ્સિતં ક્ષીરં તેન લોકાંસ્ત્વધારયત્
ઋષય ઊચુઃ॥ વિસ્તરેણ પૃથોર્જન્મ કીર્ત્તયસ્વ મહા મતે ।
યથા મહાત્મના દુગ્ધા પૂર્વં તેન વસુન્ધરા
યથા દેવૈશ્ચ નાગૈશ્ચ યથા બ્રહ્મર્ષિભિઃ સહ ।
યથા યક્ષૈઃ સગન્ધર્વૈરપ્સરોભિર્યથા પુરા
૬૨.૧૦૦
તેષાં પાત્રવિશેષાંશ્ચ દોગ્ધારં ક્ષીરમેવ ચ ।
તથા વત્સવિશેષાંશ્ચ તન્નઃ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતામ્
યસ્મિંશ્ચ કારણે પાણિર્વેનસ્ય મથિતઃ પુરા ।
ક્રુદ્ધૈર્મહર્ષિભિઃ પૂર્વં તત્ સર્વં કથયસ્વ નઃ
॥સૂત ઉવાચ॥ વર્ણયિષ્યામિ વો વિપ્રાઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સમ્ભવમ્ ।
એકાગ્રાઃ પ્રયતાશ્ચૈવ શૂશ્રૂષધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ
નાશુચેર્નાપિ પાપાય નાશિષ્યાયાહિતાય ચ ।
વર્ણયેયમિમં પુણ્યં નાવ્રતાય કથઞ્ચન
સ્વર્ગ્યં યશસ્યમાયુષ્યં પુણ્યં વેદૈશ્ચ સમ્મિતમ્ ।
રહસ્યમૃષિભિઃ પ્રોક્તં શ્રૃણુયાદ્યોઽનસૂયકઃ
યશ્ચેમં શ્રાવયેન્મર્ત્યઃ પૃથોર્વૈન્યસ્ય સમ્ભવમ્ ।
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ન સ શોચેત્ કૃતાકૃતમ્ ।
ગોપ્તા ધર્મસ્ય રાજાસૌ બભૂવાત્રિસમઃ પ્રભુઃ
અત્રિવંશસમુત્પન્નો હ્યઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ ।
યસ્ય પુત્રોઽભવદ્વેનો નાત્યર્થં ધાર્મિક સ્તથા
જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ ।
સ માતામહદોષેણ વેનઃ કાલાત્મજાત્મજઃ
સ ધર્મં પૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામાલ્લોભે વ્યવર્ત્તત ।
સ્થાપનં સ્થાપયામાસ ધર્માપેતં સ પાર્થિવઃ
વેદશાસ્ત્રાણ્યતિક્રમ્ય હ્યધર્મે નિરતોઽભવત્ ।
નિઃસ્વાધ્યાયવષટ્કારાઃ પ્રજા સ્તસ્મિન્ પ્રશાસતિ ।
આસન્ન ચ પપુઃ સોમં હુતં યજ્ઞેષુ દેવતાઃ
૬૨.૧૧૦
ન યષ્ટવ્યં ન હોતવ્યમિતિ તસ્ય પ્રજાપતેઃ ।
આસીત્ પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે
અહમિજ્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ સર્વયજ્ઞે દ્વિજાતિભિઃ ।
મયિ યજ્ઞો વિધાતવ્યો મયિ હોતવ્યમિત્યપિ
તમતિક્રાન્તમર્યાદમાદદાનમસામ્પ્રતમ્ ।
ઊચુર્મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્તથા
વયં દીક્ષાં પ્રવેક્ષ્યામઃ સંવત્સરશતાન્ બહૂન્ ।
માઽધર્મં વેન કાર્ષીસ્ત્વં નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ ।
નિધને ચ પ્રસૂતોઽસિ પ્રજાપતિરસંશયઃ
પાલયિષ્યે પ્રજાશ્ચેતિ ત્વયા પૂર્વં પ્રતિશ્રુતમ્ ।
તાંસ્તથા વાદિનઃ સર્વાન્ બ્રહ્મર્ષીનબ્રવીત્તદા
સ પ્રહસ્ય તુ દુર્બુદ્ધિરિદં વચનકોવિદઃ ।
સ્રષ્ટા ધર્મસ્ય કશ્ચાન્યઃ શ્રોતવ્યં કસ્ય વૈ મયા
વીર્યશ્રુતતપઃસત્યૈર્મયા વા કઃ સમો ભુવિ ।
મહાત્માનમનૂનં માં યૂયં જાનીત તત્ત્વતઃ
પ્રભવઃ સર્વલોકાનાં ધર્માણાઞ્ચ વિશેષતઃ ।
ઇચ્છન્ દહેયં પૃથિવીં પ્લાવયેયં જલેન વા ।
સૃજેયં વા ગ્રસેયં વા નાત્ર કાર્યા વિચારણા
યદા ન શક્યતે સ્તમ્ભાન્માનાચ્ચ ભૃશમોહિતઃ ।
અનુનેતું નૃપો વેનસ્તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ
નિગૃહ્ય તં મહાબાહું વિસ્ફુરન્તં યથાઽનલમ્ ।
તતોઽસ્ય વામહસ્તં તે મમન્થુર્ભૃશકોપિતાઃ
૬૨.૧૨૦
તસ્માત્ પ્રમથ્યમાનાદ્વૈ જજ્ઞે પૂર્વમભિશ્રુતઃ ।
હ્રસ્વોઽતિમાત્રં પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ચાપિ તથા દ્વિજાઃ
સ ભીતઃ પ્રાઞ્જલિશ્ચૈવ સ્થિતવાન્ વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ ।
તમાર્ત્તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્યબ્રુવન્ કિલ
નિષાદવંશકર્ત્તાઽસૌ બભૂવાનન્તવિક્રમઃ ।
ધીવરાનસૃજત્સોઽપિ વેનકલ્મષસમ્ભવાન્
યે ચાન્યે વિન્ધ્યનિલયાસ્તુમ્બુરાતુવરાઃ ખસાઃ ।
અધર્મરુચયશ્ચાપિ સમ્ભૂતા વેનકલ્મષાત્
પુનર્મહર્ષયસ્તસ્ય પાણિં વેનસ્ય દક્ષિણમ્ ।
અરણીમિવ સંરમ્ભાન્મમન્થુર્જાતમન્યવઃ
પૃથુસ્તસ્માત્ સમુત્પન્નઃ કરાસ્ફાલનતેજસઃ ।
પૃથોઃ કરતલાદ્વાપિ યસ્માજ્જાતઃ પૃથુસ્તતઃ ।
દીપ્યમાનઃ સ્વવપુષા સાક્ષાદગ્નિરિવોજ્વલન્
આદ્યમાજગવં નામ ધનુર્ગૃહ્ય મહારવમ્ ।
શરાંશ્ચ બિભ્રદ્રક્ષાર્થં કવચઞ્ચ મહાપ્રભમ્
તસ્મિઞ્જાતેઽથ ભૂતાનિ સંપ્રહૃષ્ટાનિ સર્વશઃ ।
સમુત્પન્ને મહારાત્રિ વેનશ્ચ ત્રિદિવઙ્ગતઃ
સમુત્પન્નેન રાજર્ષિઃ સ સત્પુત્રેણ ધીમતા ।
પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુન્નામ્નો નરકાત્ર્ત્રાયતે તતઃ
તં નદ્યશ્ચ સમુદ્રાશ્ચ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ ।
સમાગમ્ય તદા વૈન્યમભ્યષિઞ્ચન્નરાધિપમ્ ।
મહતા રાજરાજ્યેન મહારાજં મહાદ્યુતિમ્
૬૨.૧૩૦
સોઽભિષિક્તો મહારાજા દેવૈરઙ્ગિરસઃ સુતૈઃ ।
આદિરાજો મહારાજઃ પૃથુર્વૈન્યઃ પ્રતાપવાન્
પિત્રાઽપરઞ્જિતાસ્તસ્ય પ્રજાસ્તેનાનુરઞ્જિતાઃ ।
તતો રાજેતિ નામાસ્ય અનુરાગાદજાયત
આપસ્તસ્તમ્ભિરે ચાસ્ય સમુદ્રમભિયાસ્યતઃ ।
પર્વતાશ્ચ વિશીર્યન્તે ધ્વજભઙ્ગશ્ચ નાભવત્
અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી સિદ્ધ્યન્ત્યન્નાનિ ચિન્તયા ।
સર્વકામદુઘા ગાવઃ પુટકે પુટકે મધુ
એતસ્મિન્નેવ કાલે ચ યજ્ઞે પૈતામહે શુભે ।
સૂતઃ સૂત્યાં સમુત્પન્નઃ સૌત્યેઽહનિ મહામતિઃ ।
તસ્મિન્નેવ મહાયજ્ઞે જજ્ઞે પ્રાજ્ઞોઽથ માગધઃ
ઐન્દ્રેણ હવિષા ચાપિ હવિઃ પૃક્તં બૃહસ્પતેઃ ।
જુહાવેન્દ્રાય દેવેન તતઃ સૂતો વ્યજાયત
પ્રમાદસ્તત્ર સઞ્જજ્ઞે પ્રાયશ્ચિત્તઞ્ચ કર્મસુ ।
શિષ્યહવ્યેન યત્પૃક્તમાભિભૂતં ગુરોર્હવિઃ ।
અધરોત્તરચારેણ જજ્ઞે તદ્વર્ણવૈકૃતમ્
યચ્ચ ક્ષત્રાત્સમ્ભવદ્બ્રાહ્મણ્યાં હીનયોનિતઃ ।
સૂતઃ પૂર્વેણ સાધર્મતુલ્યધર્મઃ પ્રકીર્ત્તિતઃ
મધ્યમો હ્યેષ સૂતસ્ય ધર્મઃ ક્ષત્રોપજીવનમ્ ।
રથનાગાશ્ચ ચરિતં જઘન્યઞ્ચ ચિકિત્સિતમ્
પૃથોઃ સ્તવાર્થં તૌ તત્ર સમાહૂતૌ સુરર્ષિભિઃ ।
તાવૂચુર્મુનયઃ સર્વે સ્તૂયતામેષ પાર્થિવઃ ।
કર્મૈતદનુરૂપં વાં પાત્રં સ્તોત્રસ્ય ચાપ્યયમ્
૬૨.૧૪૨
તાવૂચતુસ્તદા સર્વાંસ્તાનૃષીન્સૂતમાગધૌ ।
આવાં દેવાનૃષીંશ્ચૈવ પ્રીણયાવઃ સ્વકર્મભિઃ
ન ચાસ્ય કર્મ વૈ વિદ્વો ન તથા લક્ષણં યશઃ ।
સ્તોત્રં યેનાસ્ય કુર્યાવો રાજ્ઞસ્તેજસ્વિનો દ્વિજાઃ
ઋષિભિસ્તૌ નિયુક્તૌ તુ ભવિષ્યૈઃ સ્તૂયતામિતિ ।
દાનધર્મરતો નિત્યં સત્યવાન્ સ જિતેન્દ્રિયઃ ।
જ્ઞાનશીલો વદાન્યસ્તુ સંગ્રામેષ્વપરાજિતઃ
યાનિ કર્માણિ કૃતવાન્ પૃથુશ્ચાપિ મહાબલઃ ।
તાનિ શીલેન બદ્ધાનિ સ્તુવદ્ભિઃ સૂતમાગધૈઃ
તતઃ સ્તવાન્તે સુપ્રીતઃ પૃથુઃ પ્રાદાત્ પ્રજેશ્વરઃ ।
અનૂપદેશં સૂતાય મગધં માગધાય ચ
તદા વૈ પૃથિવીપાલાઃ સ્તૂયન્તે સૂતમાગધૈઃ ।
આશીર્વાદૈઃ પ્રબોધ્યન્તે સૂતમાગધબન્દિભિઃ
તં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતાઃ પ્રજા ઊચુર્મહર્ષયઃ ।
એષ વો વૃત્તિદો વૈન્યો ભવન્ત્વિતિ નરાધિપઃ
તતો વૈન્યં મહાભાગં પ્રજાઃ સમભિદુદ્રુવુઃ ।
ત્વન્નો વૃત્તિં વિધત્સ્વેતિ મહર્ષેર્વચનાત્તદા ।
સોઽભિદ્રુતઃ પ્રજાભિસ્તુ પ્રજાહિતચિકીર્ષયા
ધનુર્ગૃહીત્વા બાણાંશ્ચ વસુધામાર્દ્દયદ્બલી ।
અસ્યાર્દ્દનભય ત્રસ્તા ગૌર્ભૂત્વા પ્રાદ્રવન્મહી
તાં પૃથુર્ધનુરાદાય દ્રવન્તીમન્વધાવત ।
સા લોકાન્ બ્રહ્મલોકાદીન્ ગત્વા વૈન્યભયાત્તદા ।
દદર્શ ચાગ્રતો વૈન્યં કાર્મુકોદ્યતધારિણમ્
૬૨.૧૫૨
જ્વલદ્ભિર્વિશિખૈર્બાણૈર્દીપ્તતેજસમચ્યુતમ્ ।
મહાયોગં મહાત્માનં દુર્દ્ધર્ષમમરૈરપિ
અલભન્તી તદા ત્રાણં વૈન્યમેવાન્વપદ્યત ।
કૃતાઞ્જલિપુટા દેવી પૂજ્યા લોકૈસ્ત્રિભિઃ સદા
ઉવાચ વૈન્યં નાધર્મં સ્ત્રીવધે પરિપશ્યસિ ।
કથં ધારયિતા ચાસિ પ્રજા રાજન્ મયા વિના
મયિ લોકાઃ સ્થિતા રાજન્ મયેદન્ધાર્યતે જગત્ ।
મદૃતે ચ વિનશ્યેયુઃ પ્રજાઃ પાર્થિવસત્તમ
ન મામર્હસિ વૈ હન્તું શ્રેયશ્ચેત્ત્વં ચિકીર્ષસિ ।
પ્રજાનાં પૃથિવીપાલ શ્રૃણુ ચેદં વચો મમ ॥૧૫૫ .
ઉપાયતઃ સમારબ્ધાઃ સર્વે સિદ્ધન્ત્યુપક્રમાઃ.
હત્વાપિ માં ન શક્તસ્ત્વં પ્રજાનાં પાલને નૃપ
અન્નભૂતા ભવિષ્યામિ જહિ કોપં મહાદ્યુતે ।
અવધ્યાશ્ચ સ્ત્રિયઃ પ્રાહુસ્તિર્યગ્યોનિશતેષ્વપિ ।
મત્વૈવં પૃથિવીપાલ ધર્મં ન ત્યક્તુમર્હસિ
એવં બહુવિધં વાક્યં શ્રુત્વા રાજા મહામનાઃ ।
ક્રોધં નિગૃહ્ય ધર્માત્મા વસુધામિદમબ્રવીત્
એકસ્યાર્થાય યો હન્યાદાત્મનો વા પરસ્ય વા ।
એકં પ્રાણં બહૂન્ વાપિ કામં તસ્યાસ્તિ પાતકમ્
યસ્મિંસ્તુ નિહતે ભદ્રે લભન્તે બહવઃ સુખમ્ ।
તસ્મિન્હતે શુભે નાસ્તિ પાતકઞ્ચોપ પાતકમ્
૬૨.૧૬૨
સોઽહં પ્રજાનિમિત્તં ત્વાં વધિષ્યામિ વસુન્ધરે ।
યદિ મે વચનં નાદ્ય કરિષ્યસિ જગદ્ધિતમ્
ત્વાં નિહત્યાદ્ય બાણેન મચ્છાસનપરાઙ્મુખીમ્ ।
આત્માનં પ્રથયિત્વેહ ધારયિષ્યામ્યહં પ્રજાઃ
સા ત્વં વચનમાસાદ્ય મમ ધર્મભૃતાં વરે ।
સઞ્જીવય પ્રજા નિત્યં શક્તા હ્યસિ ન સંશયઃ
દુહિતૃત્વઞ્ચ મે ગચ્છ એવમેતં મહદ્વરમ્ ।
નિયચ્છે ત્વાન્તુ ધર્માર્થં પ્રયુક્તં ઘોરદર્શને
પ્રત્યુવાચ તતો વૈન્યમેવમુક્તા સતી મહી ।
એવમેતદહં રાજન્ વિધાસ્યામિ ન સંશયઃ
વત્સન્તુ મમ તં યચ્છ ક્ષરેયં યેન વત્સલા ।
સમાઞ્ચ કુરુ સર્વત્ર માં ત્વં ધર્મભૃતાં વર ।
યથા વિષ્યન્દમાનઞ્ચ ક્ષીરં સર્વત્ર ભાવયે
તત ઉત્સારયામાસ શિલાજાલાનિ સર્વશઃ ।
ધનુષ્કોટ્યા તતો વૈન્યસ્તેન શૈલા વિવાર્દ્ધિતાઃ
મન્વન્તરેષ્વતીતેષુ વિષમાસીદ્વસુન્ધરા ।
સ્વભાવેનાભવંસ્તસ્યાઃ સમાનિ વિષમાણિ ચ
ન હિ પૂર્વનિસર્ગે વૈ વિષમે પૃથિવીતલે ।
પ્રવિભાગઃ પુરાણાં વા ગ્રામાણાં વાપિ વિદ્યતે
ન સસ્યાનિ ન ગોરક્ષા ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ ।
ચાક્ષુષસ્યાન્તરે પૂર્વમેતદાસીત્પુરા કિલ ।
વૈવસ્વતેઽન્તરે તસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય સમ્ભવઃ
૬૨.૧૭૨
સમત્વં યત્ર યત્રાસીદ્ભૂયસ્તસ્મિંસ્તદેવ હિ ।
તત્ર તત્ર પ્રજાસ્તા વૈ નિવસન્તિ સ્મ સર્વદા
આહારઃ ફલમૂલન્તુ પ્રજાનામભત્કિલ ।
વૈન્યાત્પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય સમ્ભવઃ
કૃચ્છ્રેણ મહતા સોઽપિ પ્રનષ્ટાસ્વોષધીષુ વૈ ।
સ કલ્પયિત્વા વત્સન્તુ ચાક્ષુષં મનુમીશ્વરઃ ।
પૃથુર્દુદોહ સસ્યાનિ સ્વતલે પૃથિવીં તતઃ
સસ્યાનિ તેન દુગ્ધાનિ વૈન્યેન તુ વસુન્ધરામ્ ।
મનુઞ્ચ ચાક્ષુષં કૃત્વા વત્સમ્પાત્રે ચ ભૂમયે ।
તેનાન્નેન તદા તા વૈ વર્ત્તયન્તે પ્રજાઃ સદા
ઋષિભિઃ સ્તૂયતે વાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા ।
વત્સઃ સોમસ્ત્વભૂત્તેષાં દોગ્ધા ચાપિ બૃહસ્પતિઃ
પાત્રમાસીત્તુ છન્દાંસિ ગાયત્ર્યાદીનિ સર્વશઃ ।
ક્ષીરમાસીત્તદા તેષાં તપો બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્
પુનઃ સ્તુત્વા દેવગણૈઃ પુરન્દરપુરોગમૈઃ ।
સૌવર્ણં પાત્રમાદાય અમૃતં દુદુહે તદા ।
તેનૈવ વર્ત્તયન્તે ચ દેવા ઇન્દ્રપુરોગમાઃ
નાગૈશ્ચ સ્તૂયતે દુગ્ધા વિષં ક્ષીરં તદા મહી ।
તેષાઞ્ચ વાસુકિર્દોગ્ધા કાદ્રવેયા મહૌજસઃ
નાગાનાં વૈ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સર્પાણાઞ્ચૈવ સર્વશઃ ।
તેનૈવ વર્ત્તયન્ત્યુગ્રા મહાકાયા મહોલ્બણાઃ ।
તદાહારાસ્તદાચારાસ્તદ્વીર્યાસ્તુ સદાશ્રયાઃ
શ્રામ(આમ)પાત્રે પુનર્દુગ્ધા ત્વન્તર્દ્ધાનમિયં મહી ।
વત્સં વૈશ્રવણં કૃત્વા યક્ષૈઃ પુણ્યજનૈસ્તથા
૬૨.૧૮૨
દોગ્ધા ચ જતુનાભસ્તુ પિતા મણિવરસ્ય સઃ ।
યક્ષાત્મજો મહાતેજા વશી સ સુમહાબલઃ ।
તેન તે વર્ત્તયન્તીતિ પરમર્ષિરુવાચ હ
રાક્ષસૈશ્ચ પિશાચૈશ્ચ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા ।
બ્રહ્મોપેતસ્તુ દોગ્ધા વૈ તેષામાસીત્કુબેરકઃ
રક્ષઃ સુમાલી બલવાન્ક્ષીરં રુધિરમેવ ચ ।
કપાલપાત્રે નિર્દુગ્ધા અન્તર્દ્ધાનઞ્ચ રાક્ષસૈઃ ।
તેન ક્ષીરેણ રક્ષાંસિ વર્ત્તયન્તીહ સર્વશઃ
પદ્મપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ ।
વત્સં ચિત્રરથં કૃત્વા શુચીન્ ગન્ધાસ્તથૈવ ચ
તેષાં વિશ્વાવસુસ્ત્વાસીદ્દોગ્ધા પુત્રો મુનેઃ શુચિઃ ।
ગન્ધર્વરાજોઽતિબલો મહાત્મા સૂર્યસન્નિભઃ
શૈલૈશ્ચ સ્તૂયતે દુગ્ધા પુનર્દેવી વસુન્ધરા ।
તત્રૌષધીર્મૂર્ત્તિમતી રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
વત્સસ્તુ હિમવાંસ્તેષાં મેરુર્દોગ્ધા મહાગિરિઃ ।
પાત્રન્તુ શૈલમેવાસીત્તેન શૈલઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ
સ્તૂયતે વૃક્ષવીરુદ્ભિઃ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા ।
પલાશપાત્રમાદાય દુગ્ધં છિન્નપ્રરોહણમ્
કામધુક્ પુષ્પિતઃ શૈલઃ પ્લક્ષો વત્સો યશસ્વિની ।
સર્વકામદુઘા દોગ્ધ્રી પૃથિવી ભૂતભાવિની
સૈષા ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધારણી ચ વસુન્ધરા ।
દુગ્ધા હિતાર્થં લોકાનાં પૃથુના ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ
૬૨.૧૯૩
ઇતિ શ્રીમહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે પૃથિવીદોહનં નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ
મૂળ પાઠ: vāyupurāṇam · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0