Vāmanapurāṇa, Saromāhātmya · Chapter 10
iti śrīvāmanapurāṇe saromāhātmye navamo 'dhyāyaḥ
lomaharṣaṇa uvāca /
saparvatavanāmurvīṃ dṛṣṭvā saṃkṣubhitāṃ baliḥ /
papracchośanasaṃ śukraṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ
ācārya kṣobhamāyāti sābdhibhūmidharā mahī /
kasmācca nāsurān bhāgān pratigṛhṇanti vahnayaḥ
iti pṛṣṭo 'tha balinā kāvyo vedavidāṃ varaḥ /
uvāca daityādhipatiṃ ciraṃ dhyātvā mahāmatiḥ
avatīrṇo jagadyoniḥ kaśyapasya gṛhe hariḥ /
vāmaneneha rūpeṇa paramātmā sanātanaḥ
sa nūnaṃ yajñamāyāti tava dānavapuṅgava /
tatpādanyāsavikṣobhādiyaṃ pracalitā mahī
kampante girayaśceme kṣubhitā makarālayāḥ /
neyaṃ bhūtapatiṃ bhūmiḥ samarthā voḍhumīśvaram
sadevāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagā /
anenaiva dhṛtā bhūmirāpo 'gniḥ pavano nabhaḥ /
dhārayatyakhilān devān manuṣyāṃśca mahāsurān
iyamasya jagaddhāturmāyā kṛṣṇasya gahvarī /
dhāryadhārakabhāvena yayā saṃpīḍitaṃ jagat
tatsannidhānādasurā na bhāgārhāḥ suradviṣaḥ /
bhuñjate nāsurān bhāgānapi tena trayo 'gnayaḥ
śukrasya vacanaṃ śrutvā hṛṣṭaromābravīd baliḥ /
dhanyo 'haṃ kṛtapuṇyaśca yanme yajñapatiḥ svayam /
yajñamabhyāgato brahman mattaḥ ko 'nyo 'dhikaḥ pumān
yaṃ yoginaḥ sadodyuktāḥ paramātmānamavyayam /
draṣṭumicchanti devo 'sau mamādhvaramupeṣyati /
yanmayācārya kartavyaṃ tanmamādeṣṭumarhasi
śukra uvāca
yajñabhāgabhujo devā vedaprāmāṇyato 'sura /
tvayā tu dānavā daitya yajñabhāgabhujaḥ kṛtāḥ
ayaṃ ca devaḥ sattvasthaḥ karoti sthitipālanam /
visṛṣṭaṃ ca tathāyaṃ ca svayamatti prajāḥ prabhuḥ
bhavāṃstu vandī bhavitā nūnaṃ viṣṇuḥ sthitau sthitaḥ /
viditvaivaṃ mahābhāgā kuru yat te manogatam
tvayāsya daityādhipate kvalpake 'pi hi vastuni /
pratijñā naiva voḍhavyā vācyaṃ sāma tathāphalam
kṛtakṛtyasya devasya devārthaṃ caiva kurvataḥ /
alaṃ dadyāṃ dhanaṃ deve tvetadvācyaṃ tu yācataḥ /
kṛṣṇasya devabhūtyartha pravṛttasya mahāsura
baliruvāca
brahman kathamahaṃ brūyāmanyenāpi hi yācitaḥ /
nāstīti kimu devasya saṃsākasyāghahāriṇaḥ
vratopavāsairvividhair yaḥ prabhurgṛhyate hariḥ /
sa me vakṣyati dehīti govindaḥkimato 'dhikam
yadarthaṃ sumahārambhā damaśaucaguṇānvitaiḥ /
yajñā kriyante yajñeśaḥ sa me dehīti vakṣyati
tatsādhu sukṛtaṃ karma tapaḥ sucaritaṃ canaḥ /
yanmā dehīti viśveśaḥ svayameva vadiṣyati
nāstītyahaṃ guro vakṣye tamabhyāgatamīśvaram /
prāṇatyāgaṃ kariṣye 'haṃ na tu nāsti jane kvacit
nāstīti yanmayā noktamanyeṣāmapi yācatām /
vakṣyāmi kathamāyāte tadadya cāmare 'cyute
ślāghya eva hi vīrāṇāṃ dānāccāpatsamāgamaḥ /
na bādhākāri yaddānaṃ tadaṅgaṃ balavat smṛtam
madrājye nāsukhī kaścinna daridro na cāturaḥ /
na duḥkhito na cobdigno na śamādivivarjitaḥ
hṛṣṭastuṣṭaḥ sugandhī ca tṛptaḥ sarvasukhānvitaḥ /
janaḥ sarvo mahābhāga kimutāhaṃ sadā sukhī
etadviśiṣṭamatrāhaṃ dānabījaphalaṃ labhe /
viditaṃ muniśārdula mayaitat tvanmukhācchrutam
matprasādaparo nūnaṃ yajñenārādhito hiraḥ /
mama dānamavāpyāsau puṣṇāti yadi devatāḥ
etadbījavare dānabījaṃ patati ced gurau /
janārdane mahāpātre kiṃ na prāptaṃ tato mayā
viśiṣṭaṃ mama taddānaṃ parituṣṭāśca devatāḥ /
uvabhogācchataguṇaṃ dānaṃ sukhakaraṃ smṛtam
matprasādaparo nūnaṃ jajñenārādhito hariḥ /
tenābhyeti na saṃdeho darśanādupakārakṛt
atha kopena cābhyeti devabhāgoparodhataḥ /
māṃ nihantuṃ tato hi syād vadhaḥ ślāghyataro 'cyutāt
etajjñātvā muniśreṣṭha dānavighnākareṇa me /
naiva bhāvyaṃ jagannāthe govinde samupasthite
lomaharṣaṇa uvāca
ityevaṃ vadatastasya prāptastatra janārdanaḥ /
sarvadevamayo 'tintyo māyāvāmanarūpadhṛk
taṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ tu praviṣṭamasurāḥ prabhum /
jagmuḥ prabhāvataḥ kṣobhaṃ tejasā tasya niṣprabhāḥ
jeṣuśca munayastatra ye sametā mahādhvare /
vasiṣṭho gādhijo gargo anye ca munisattamāḥ
baliścaivākhilaṃ janma mene śaphalamātmanaḥ /
tataḥ saṃkṣobhamāpanno na kaścit kiñciduktavān
pratyekaṃ devadeveśaṃ pūjayāmāsa tejasā /
athāsurapati prahvaṃ dṛṣṭvā munivarāśca tān
devadevapatiḥ sākṣād viṣṇurvāmanarūpadhṛk /
tuṣṭāva yajñaṃ vahniṃ ca yajamānamathārcitaḥ /
yajñakarmādhikārasthān sadasyān dravyasaṃpadam
sadasyāḥ pātramakhilaṃ vāmanaṃ prati tatkṣaṇāt /
yajñavāṭasthitaṃ viprāḥ sādhu sādhvityudīrayan
sa cārghamādāya baliḥ prodbhūtapulakastadā /
pūjayāmāsa govindaṃ prāha cedaṃ mahāsuraḥ
baliruvāca
suvarṇaratnasaṃghāto gajāśvasamitistathā /
striyo vastrāṇyalaṅkārān gāvo grāmāśca puṣkalāḥ
sarve ca saralā pṛthvī bhavato vā yadīpsitam /
tad dadāsi vṛṇuṣveṣṭaṃ mamārthāḥ santi te priyāḥ
ityukto daityapatinā prītigarbhānvitaṃ vacaḥ /
prāha sasmitagambhīraṃ bhagavān vāmanākṛtiḥ
mamāgniśaraṇārthāya dehi rājan padatrayam /
suvarṇagrāmaratnādi tadarthibhyaḥ pradīyatām
baliruvāca
tribhiḥ prayojanaṃ kiṃ te padaiḥ padavatāṃ vara /
śataṃ śatasahasraṃ vā padānāṃ mārgatāṃ bhavān
śrīvāmana uvāca
etāvatā daityapate kṛtakṛtyo 'smi mārgaṇe /
anyeṣāmarthināṃ vittamicchayā dāsyate bhavān
etacchrutvā tu gaditaṃ vāmanasya mahātmanaḥ /
vācayāmāsa vai tasmai vāmanāya mahātmane
pāṇau tu patite toye vāmano 'bhūdavāmanaḥ /
sarvedevamayaṃ rūpaṃ darśayāmāsa tatkṣaṇāt
cantrasūryau tu nayane dyauḥ śiraścaraṇau kṣitiḥ /
pādāṅgulyaḥ piśācāstu hastāṅgulyaśca guhyakāḥ
viśvedevāśca jānusthā jaṅghe sādhyāḥ surottamāḥ /
yakṣā nakheṣu saṃbhūtā rekhāsvapsarasastathā
dṛṣṭirṛkṣāṇyaśeṣāṇi keśāḥ sūryāśavaḥ prabhoḥ /
tārakā romakūpāṇi romeṣu ca maharṣayaḥ
bāhavo vidiśastasya diśaḥ śrotre mahātmanaḥ /
aśvinau śravaṇe tasya nāsā vāyurmahātmanaḥ
prasāde candramā devo mano dharmaḥ samāśritaḥ /
satyamasyābhavad vāṇī jihvā devī sarasvatī
grīvāditirdevamātā vidyāstadvalayastathā /
svargadvāramabhūnmaitraṃ tvaṣṭā pūṣā ca vai bhruvau
mukhe vaiśvānaraścāsya vṛṣaṇau tu prajāpatiḥ /
hṛdayaṃ ca paraṃ brahma puṃstvaṃ vai kaśyapo muniḥ
pṛṣṭhe 'sya vasavo devā marutaḥ sarvasaṃdhiṣu /
vakṣasthale tathā rudro dhairye cāsya mahārṇavaḥ
udare cāsya gandharvā marutaśca mahābalāḥ /
lakṣmīrmedhā dhṛtiḥ kāntiḥ sarvavidyāśca vai kaṭiḥ
sarvajyotīṃṣi yānīha tapaśca paramaṃ mahat /
tasya devādhidevasya tejaḥ prodbhūtamuttamam
tanau kukṣiṣu vedāśca jānunī ca mahāmakhāḥ /
iṣṭayaḥ paśavaścāsya dvijānāṃ ceṣṭitāni ca
tasya devamayaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā viṣṇormahātmanaḥ /
upasarpanti te daityāḥ pataṅgā iva pāvakam
cikṣurastu mahādaityaḥ pādāṅguṣṭhaṃ gṛhītavān /
dantābhyāṃ tasya vai grīvāmaṅguṣṭhenāhanaddhariḥ
pramathya sarvānasurān pādahastatalairvibhuḥ /
kṛtvā rūpaṃ mahākāyaṃ saṃjahārāśu medinīm
tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare /
nabho vikramamāṇasya sakthideśe sthitāvubhau
paraṃ vikramamāṇasya jānumūle prabhākarau /
viṣṇorāstāṃ sthitasyaitau devapālanakarmaṇi
jitvā lokatrayaṃ tāṃśca hatvā cāsurapuṅgavān /
purandarāya trailokyaṃ dadau viṣṇururukramaḥ
sutalaṃ nāma pātālamadhastādvasudhātalāt /
balerdattaṃ bhagavatā viṣṇunā prabhaviṣṇunā
atha daityaiśvaraṃ prāha viṣṇuḥ sarveśvareśvaraḥ /
yat tvayā salilaṃ dattaṃ gṛhītaṃ pāṇinā mayā
kalpapramāṇaṃ tasmāt te bhaviṣyatyāyuruttamam /
vaivakhate tathātīte kāle manvantare tathā
sāvarṇike tu saṃprāpte bhavānindro bhaviṣyati /
idānīṃ bhuvanaṃ sarvaṃ dattaṃ śakrāya vai purā
caturyugavyavasthā ca sādhikā hyekasaptatiḥ /
niyantavyā mayā sarve ye tasya paripanthinaḥ
tenāhaṃ parayā bhaktyā pūrvamārādhito bale /
sutalaṃ nāma pātālaṃ samāsādya vaco mama
vasāsura mamādeśaṃ yathāvatparipālayan /
tatra devasukhopete prāsādaśatasaṃkule
protphullapadmasarasi hvadasuddhasaridvare /
sugandhī pūpasaṃpanno varābharamabhūṣitaḥ
srakcandanādidigdhāṅgo nṛtyagītamanoharān /
upabhuñjan mahābhogān vividhān dānaveśvara
mamājñayā kālamimaṃ tiṣṭha strīśatasaṃvṛtaḥ /
yāvatsuraiśca vipraiśca na virodhaṃ gamiṣyasi
tāvat tvaṃ bhuṅkṣva saṃbhogān sarvakāmasamanvitān /
yadā suraiśca vipraiśca virodhaṃ tvaṃ kariṣyasi /
bandhiṣyanti tadā pāsā vāruṇā ghoradarśanāḥ
baliruvāca
tatrāsato me pātāle bhagavan bhavadājñayā /
kiṃ bhaviṣyatyupādānamupabhogopapādakam /
āpyāyito yena deva smareyaṃ tvāmahaṃ sadā
śrībhagavānuvāca
dānānyavidhidattāni śrāddhānyaśrotriyāṇi ca /
hutānyaśraddhayā yāni tāni dāsyanti te phalam
adakṣiṇāstathā yajñāḥ kriyāścāvidhinā kṛtāḥ /
phalāni tava dāsyanti adhītānyavratāni ca
udakena vinā pūjā vinā darbeṇa yā kriyā /
ājyena ca vinā homaṃ phalaṃ dāsyanti te bale
yaścedaṃ sthānamāśritya kriyāḥ kāścitkariṣyati /
na tatra cāsuro bhāgo bhaviṣyati kadācana
jyeṣṭhāśrame mahāpuṇye tathā viṣṇupade hvade /
ye ca śrāddhāni dāsyanti vrataṃ niyamameva ca
kriyā kṛtā ca yā kācid vidhināvidhināpi vā /
sarvaṃ tadakṣayaṃ tasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ
jyeṣṭhe māsi site pakṣe ekādasyāmupoṣitaḥ /
dvādaśyāṃ vāmanaṃ dṛṣṭvā snātvā viṣṇupade hvade /
dānaṃ dattvā yathāśaktyā prāpnoti paramaṃ padam
lomaharṣaṇa uvāca
balervaramimaṃ dattvā śakrāya ca triviṣṭapam /
vyāpinā tena rūpeṇa jagāmādarśanaṃ hariḥ
śaśāsa ca yathāpūrvaṃmindrastrailokyamūrjitaḥ /
niḥśeṣaṃ ca tadā kālaṃ baliḥ pātālamāsthitaḥ
ityetat kathitaṃ tasya viṣṇormāhātmyamuttamam /
vāmanasya śṛṇvan yastu sarvapāṣaiḥ pramucyate
baliprahlādasaṃvādaṃ mantritaṃ baliśukrayoḥ /
balerviṣṇośca caritaṃ ye smariṣyanti mānavāḥ
nādhayo vyādhayasteṣāṃ na ca mohākulaṃ manaḥ /
bhaviṣyati dvijaśreṣṭhāḥ puṃsastasya kadācana
cyutarājyo nijaṃ rājyamiṣṭaprāptiṃ viyogavān /
samāpneti mahābhāgā naraḥ śrutvā kathāmimām
brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo jayate mahīm /
vaiśyo dhanasamṛddhiṃ ca śūdraḥ sukhamavāpnuyāt /
vāmanasya ca māhatmyaṃ śṛṇvan pāpaiḥ pramucyate
Original text: Vāmanapurāṇa, Saromāhātmya · Edition: A.S. Gupta, Varanasi : All India Kashiraj Trust 1967 · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0