વામનપુરાણ, સરોમાહાત્મ્ય · અધ્યાય 10

ઇતિ શ્રીવામનપુરાણે સરોમાહાત્મ્યે નવમો ઽધ્યાયઃ
લોમહર્ષણ ઉવાચ ।
સપર્વતવનામુર્વીં દૃષ્ટ્વા સંક્ષુભિતાં બલિઃ ।
પપ્રચ્છોશનસં શુક્રં પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિઃ

આચાર્ય ક્ષોભમાયાતિ સાબ્ધિભૂમિધરા મહી ।
કસ્માચ્ચ નાસુરાન્ ભાગાન્ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ વહ્નયઃ

ઇતિ પૃષ્ટો ઽથ બલિના કાવ્યો વેદવિદાં વરઃ ।
ઉવાચ દૈત્યાધિપતિં ચિરં ધ્યાત્વા મહામતિઃ

અવતીર્ણો જગદ્યોનિઃ કશ્યપસ્ય ગૃહે હરિઃ ।
વામનેનેહ રૂપેણ પરમાત્મા સનાતનઃ

સ નૂનં યજ્ઞમાયાતિ તવ દાનવપુઙ્ગવ ।
તત્પાદન્યાસવિક્ષોભાદિયં પ્રચલિતા મહી

કમ્પન્તે ગિરયશ્ચેમે ક્ષુભિતા મકરાલયાઃ ।
નેયં ભૂતપતિં ભૂમિઃ સમર્થા વોઢુમીશ્વરમ્

સદેવાસુરગન્ધર્વા યક્ષરાક્ષસપન્નગા ।
અનેનૈવ ધૃતા ભૂમિરાપો ઽગ્નિઃ પવનો નભઃ ।
ધારયત્યખિલાન્ દેવાન્ મનુષ્યાંશ્ચ મહાસુરાન્

ઇયમસ્ય જગદ્ધાતુર્માયા કૃષ્ણસ્ય ગહ્વરી ।
ધાર્યધારકભાવેન યયા સંપીડિતં જગત્

તત્સન્નિધાનાદસુરા ન ભાગાર્હાઃ સુરદ્વિષઃ ।
ભુઞ્જતે નાસુરાન્ ભાગાનપિ તેન ત્રયો ઽગ્નયઃ

શુક્રસ્ય વચનં શ્રુત્વા હૃષ્ટરોમાબ્રવીદ્ બલિઃ ।
ધન્યો ઽહં કૃતપુણ્યશ્ચ યન્મે યજ્ઞપતિઃ સ્વયમ્ ।
યજ્ઞમભ્યાગતો બ્રહ્મન્ મત્તઃ કો ઽન્યો ઽધિકઃ પુમાન્

યં યોગિનઃ સદોદ્યુક્તાઃ પરમાત્માનમવ્યયમ્ ।
દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ દેવો ઽસૌ મમાધ્વરમુપેષ્યતિ ।
યન્મયાચાર્ય કર્તવ્યં તન્મમાદેષ્ટુમર્હસિ

શુક્ર ઉવાચ
યજ્ઞભાગભુજો દેવા વેદપ્રામાણ્યતો ઽસુર ।
ત્વયા તુ દાનવા દૈત્ય યજ્ઞભાગભુજઃ કૃતાઃ

અયં ચ દેવઃ સત્ત્વસ્થઃ કરોતિ સ્થિતિપાલનમ્ ।
વિસૃષ્ટં ચ તથાયં ચ સ્વયમત્તિ પ્રજાઃ પ્રભુઃ

ભવાંસ્તુ વન્દી ભવિતા નૂનં વિષ્ણુઃ સ્થિતૌ સ્થિતઃ ।
વિદિત્વૈવં મહાભાગા કુરુ યત્ તે મનોગતમ્

ત્વયાસ્ય દૈત્યાધિપતે ક્વલ્પકે ઽપિ હિ વસ્તુનિ ।
પ્રતિજ્ઞા નૈવ વોઢવ્યા વાચ્યં સામ તથાફલમ્

કૃતકૃત્યસ્ય દેવસ્ય દેવાર્થં ચૈવ કુર્વતઃ ।
અલં દદ્યાં ધનં દેવે ત્વેતદ્વાચ્યં તુ યાચતઃ ।
કૃષ્ણસ્ય દેવભૂત્યર્થ પ્રવૃત્તસ્ય મહાસુર

બલિરુવાચ
બ્રહ્મન્ કથમહં બ્રૂયામન્યેનાપિ હિ યાચિતઃ ।
નાસ્તીતિ કિમુ દેવસ્ય સંસાકસ્યાઘહારિણઃ

વ્રતોપવાસૈર્વિવિધૈર્ યઃ પ્રભુર્ગૃહ્યતે હરિઃ ।
સ મે વક્ષ્યતિ દેહીતિ ગોવિન્દઃકિમતો ઽધિકમ્

યદર્થં સુમહારમ્ભા દમશૌચગુણાન્વિતૈઃ ।
યજ્ઞા ક્રિયન્તે યજ્ઞેશઃ સ મે દેહીતિ વક્ષ્યતિ

તત્સાધુ સુકૃતં કર્મ તપઃ સુચરિતં ચનઃ ।
યન્મા દેહીતિ વિશ્વેશઃ સ્વયમેવ વદિષ્યતિ

નાસ્તીત્યહં ગુરો વક્ષ્યે તમભ્યાગતમીશ્વરમ્ ।
પ્રાણત્યાગં કરિષ્યે ઽહં ન તુ નાસ્તિ જને ક્વચિત્

નાસ્તીતિ યન્મયા નોક્તમન્યેષામપિ યાચતામ્ ।
વક્ષ્યામિ કથમાયાતે તદદ્ય ચામરે ઽચ્યુતે

શ્લાઘ્ય એવ હિ વીરાણાં દાનાચ્ચાપત્સમાગમઃ ।
ન બાધાકારિ યદ્દાનં તદઙ્ગં બલવત્ સ્મૃતમ્

મદ્રાજ્યે નાસુખી કશ્ચિન્ન દરિદ્રો ન ચાતુરઃ ।
ન દુઃખિતો ન ચોબ્દિગ્નો ન શમાદિવિવર્જિતઃ

હૃષ્ટસ્તુષ્ટઃ સુગન્ધી ચ તૃપ્તઃ સર્વસુખાન્વિતઃ ।
જનઃ સર્વો મહાભાગ કિમુતાહં સદા સુખી

એતદ્વિશિષ્ટમત્રાહં દાનબીજફલં લભે ।
વિદિતં મુનિશાર્દુલ મયૈતત્ ત્વન્મુખાચ્છ્રુતમ્

મત્પ્રસાદપરો નૂનં યજ્ઞેનારાધિતો હિરઃ ।
મમ દાનમવાપ્યાસૌ પુષ્ણાતિ યદિ દેવતાઃ

એતદ્બીજવરે દાનબીજં પતતિ ચેદ્ ગુરૌ ।
જનાર્દને મહાપાત્રે કિં ન પ્રાપ્તં તતો મયા

વિશિષ્ટં મમ તદ્દાનં પરિતુષ્ટાશ્ચ દેવતાઃ ।
ઉવભોગાચ્છતગુણં દાનં સુખકરં સ્મૃતમ્

મત્પ્રસાદપરો નૂનં જજ્ઞેનારાધિતો હરિઃ ।
તેનાભ્યેતિ ન સંદેહો દર્શનાદુપકારકૃત્

અથ કોપેન ચાભ્યેતિ દેવભાગોપરોધતઃ ।
માં નિહન્તું તતો હિ સ્યાદ્ વધઃ શ્લાઘ્યતરો ઽચ્યુતાત્

એતજ્જ્ઞાત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ દાનવિઘ્નાકરેણ મે ।
નૈવ ભાવ્યં જગન્નાથે ગોવિન્દે સમુપસ્થિતે

લોમહર્ષણ ઉવાચ
ઇત્યેવં વદતસ્તસ્ય પ્રાપ્તસ્તત્ર જનાર્દનઃ ।
સર્વદેવમયો ઽતિન્ત્યો માયાવામનરૂપધૃક્

તં દૃષ્ટ્વા યજ્ઞવાટં તુ પ્રવિષ્ટમસુરાઃ પ્રભુમ્ ।
જગ્મુઃ પ્રભાવતઃ ક્ષોભં તેજસા તસ્ય નિષ્પ્રભાઃ

જેષુશ્ચ મુનયસ્તત્ર યે સમેતા મહાધ્વરે ।
વસિષ્ઠો ગાધિજો ગર્ગો અન્યે ચ મુનિસત્તમાઃ

બલિશ્ચૈવાખિલં જન્મ મેને શફલમાત્મનઃ ।
તતઃ સંક્ષોભમાપન્નો ન કશ્ચિત્ કિઞ્ચિદુક્તવાન્

પ્રત્યેકં દેવદેવેશં પૂજયામાસ તેજસા ।
અથાસુરપતિ પ્રહ્વં દૃષ્ટ્વા મુનિવરાશ્ચ તાન્

દેવદેવપતિઃ સાક્ષાદ્ વિષ્ણુર્વામનરૂપધૃક્ ।
તુષ્ટાવ યજ્ઞં વહ્નિં ચ યજમાનમથાર્ચિતઃ ।
યજ્ઞકર્માધિકારસ્થાન્ સદસ્યાન્ દ્રવ્યસંપદમ્

સદસ્યાઃ પાત્રમખિલં વામનં પ્રતિ તત્ક્ષણાત્ ।
યજ્ઞવાટસ્થિતં વિપ્રાઃ સાધુ સાધ્વિત્યુદીરયન્

સ ચાર્ઘમાદાય બલિઃ પ્રોદ્ભૂતપુલકસ્તદા ।
પૂજયામાસ ગોવિન્દં પ્રાહ ચેદં મહાસુરઃ

બલિરુવાચ
સુવર્ણરત્નસંઘાતો ગજાશ્વસમિતિસ્તથા ।
સ્ત્રિયો વસ્ત્રાણ્યલઙ્કારાન્ ગાવો ગ્રામાશ્ચ પુષ્કલાઃ

સર્વે ચ સરલા પૃથ્વી ભવતો વા યદીપ્સિતમ્ ।
તદ્ દદાસિ વૃણુષ્વેષ્ટં મમાર્થાઃ સન્તિ તે પ્રિયાઃ

ઇત્યુક્તો દૈત્યપતિના પ્રીતિગર્ભાન્વિતં વચઃ ।
પ્રાહ સસ્મિતગમ્ભીરં ભગવાન્ વામનાકૃતિઃ

મમાગ્નિશરણાર્થાય દેહિ રાજન્ પદત્રયમ્ ।
સુવર્ણગ્રામરત્નાદિ તદર્થિભ્યઃ પ્રદીયતામ્

બલિરુવાચ
ત્રિભિઃ પ્રયોજનં કિં તે પદૈઃ પદવતાં વર ।
શતં શતસહસ્રં વા પદાનાં માર્ગતાં ભવાન્

શ્રીવામન ઉવાચ
એતાવતા દૈત્યપતે કૃતકૃત્યો ઽસ્મિ માર્ગણે ।
અન્યેષામર્થિનાં વિત્તમિચ્છયા દાસ્યતે ભવાન્

એતચ્છ્રુત્વા તુ ગદિતં વામનસ્ય મહાત્મનઃ ।
વાચયામાસ વૈ તસ્મૈ વામનાય મહાત્મને

પાણૌ તુ પતિતે તોયે વામનો ઽભૂદવામનઃ ।
સર્વેદેવમયં રૂપં દર્શયામાસ તત્ક્ષણાત્

ચન્ત્રસૂર્યૌ તુ નયને દ્યૌઃ શિરશ્ચરણૌ ક્ષિતિઃ ।
પાદાઙ્ગુલ્યઃ પિશાચાસ્તુ હસ્તાઙ્ગુલ્યશ્ચ ગુહ્યકાઃ

વિશ્વેદેવાશ્ચ જાનુસ્થા જઙ્ઘે સાધ્યાઃ સુરોત્તમાઃ ।
યક્ષા નખેષુ સંભૂતા રેખાસ્વપ્સરસસ્તથા

દૃષ્ટિરૃક્ષાણ્યશેષાણિ કેશાઃ સૂર્યાશવઃ પ્રભોઃ ।
તારકા રોમકૂપાણિ રોમેષુ ચ મહર્ષયઃ

બાહવો વિદિશસ્તસ્ય દિશઃ શ્રોત્રે મહાત્મનઃ ।
અશ્વિનૌ શ્રવણે તસ્ય નાસા વાયુર્મહાત્મનઃ

પ્રસાદે ચન્દ્રમા દેવો મનો ધર્મઃ સમાશ્રિતઃ ।
સત્યમસ્યાભવદ્ વાણી જિહ્વા દેવી સરસ્વતી

ગ્રીવાદિતિર્દેવમાતા વિદ્યાસ્તદ્વલયસ્તથા ।
સ્વર્ગદ્વારમભૂન્મૈત્રં ત્વષ્ટા પૂષા ચ વૈ ભ્રુવૌ

મુખે વૈશ્વાનરશ્ચાસ્ય વૃષણૌ તુ પ્રજાપતિઃ ।
હૃદયં ચ પરં બ્રહ્મ પુંસ્ત્વં વૈ કશ્યપો મુનિઃ

પૃષ્ઠે ઽસ્ય વસવો દેવા મરુતઃ સર્વસંધિષુ ।
વક્ષસ્થલે તથા રુદ્રો ધૈર્યે ચાસ્ય મહાર્ણવઃ

ઉદરે ચાસ્ય ગન્ધર્વા મરુતશ્ચ મહાબલાઃ ।
લક્ષ્મીર્મેધા ધૃતિઃ કાન્તિઃ સર્વવિદ્યાશ્ચ વૈ કટિઃ

સર્વજ્યોતીંષિ યાનીહ તપશ્ચ પરમં મહત્ ।
તસ્ય દેવાધિદેવસ્ય તેજઃ પ્રોદ્ભૂતમુત્તમમ્

તનૌ કુક્ષિષુ વેદાશ્ચ જાનુની ચ મહામખાઃ ।
ઇષ્ટયઃ પશવશ્ચાસ્ય દ્વિજાનાં ચેષ્ટિતાનિ ચ

તસ્ય દેવમયં રૂપં દૃષ્ટ્વા વિષ્ણોર્મહાત્મનઃ ।
ઉપસર્પન્તિ તે દૈત્યાઃ પતઙ્ગા ઇવ પાવકમ્

ચિક્ષુરસ્તુ મહાદૈત્યઃ પાદાઙ્ગુષ્ઠં ગૃહીતવાન્ ।
દન્તાભ્યાં તસ્ય વૈ ગ્રીવામઙ્ગુષ્ઠેનાહનદ્ધરિઃ

પ્રમથ્ય સર્વાનસુરાન્ પાદહસ્તતલૈર્વિભુઃ ।
કૃત્વા રૂપં મહાકાયં સંજહારાશુ મેદિનીમ્

તસ્ય વિક્રમતો ભૂમિં ચન્દ્રાદિત્યૌ સ્તનાન્તરે ।
નભો વિક્રમમાણસ્ય સક્થિદેશે સ્થિતાવુભૌ

પરં વિક્રમમાણસ્ય જાનુમૂલે પ્રભાકરૌ ।
વિષ્ણોરાસ્તાં સ્થિતસ્યૈતૌ દેવપાલનકર્મણિ

જિત્વા લોકત્રયં તાંશ્ચ હત્વા ચાસુરપુઙ્ગવાન્ ।
પુરન્દરાય ત્રૈલોક્યં દદૌ વિષ્ણુરુરુક્રમઃ

સુતલં નામ પાતાલમધસ્તાદ્વસુધાતલાત્ ।
બલેર્દત્તં ભગવતા વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

અથ દૈત્યૈશ્વરં પ્રાહ વિષ્ણુઃ સર્વેશ્વરેશ્વરઃ ।
યત્ ત્વયા સલિલં દત્તં ગૃહીતં પાણિના મયા

કલ્પપ્રમાણં તસ્માત્ તે ભવિષ્યત્યાયુરુત્તમમ્ ।
વૈવખતે તથાતીતે કાલે મન્વન્તરે તથા

સાવર્ણિકે તુ સંપ્રાપ્તે ભવાનિન્દ્રો ભવિષ્યતિ ।
ઇદાનીં ભુવનં સર્વં દત્તં શક્રાય વૈ પુરા

ચતુર્યુગવ્યવસ્થા ચ સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ ।
નિયન્તવ્યા મયા સર્વે યે તસ્ય પરિપન્થિનઃ

તેનાહં પરયા ભક્ત્યા પૂર્વમારાધિતો બલે ।
સુતલં નામ પાતાલં સમાસાદ્ય વચો મમ

વસાસુર મમાદેશં યથાવત્પરિપાલયન્ ।
તત્ર દેવસુખોપેતે પ્રાસાદશતસંકુલે

પ્રોત્ફુલ્લપદ્મસરસિ હ્વદસુદ્ધસરિદ્વરે ।
સુગન્ધી પૂપસંપન્નો વરાભરમભૂષિતઃ

સ્રક્ચન્દનાદિદિગ્ધાઙ્ગો નૃત્યગીતમનોહરાન્ ।
ઉપભુઞ્જન્ મહાભોગાન્ વિવિધાન્ દાનવેશ્વર

મમાજ્ઞયા કાલમિમં તિષ્ઠ સ્ત્રીશતસંવૃતઃ ।
યાવત્સુરૈશ્ચ વિપ્રૈશ્ચ ન વિરોધં ગમિષ્યસિ

તાવત્ ત્વં ભુઙ્ક્ષ્વ સંભોગાન્ સર્વકામસમન્વિતાન્ ।
યદા સુરૈશ્ચ વિપ્રૈશ્ચ વિરોધં ત્વં કરિષ્યસિ ।
બન્ધિષ્યન્તિ તદા પાસા વારુણા ઘોરદર્શનાઃ

બલિરુવાચ
તત્રાસતો મે પાતાલે ભગવન્ ભવદાજ્ઞયા ।
કિં ભવિષ્યત્યુપાદાનમુપભોગોપપાદકમ્ ।
આપ્યાયિતો યેન દેવ સ્મરેયં ત્વામહં સદા

શ્રીભગવાનુવાચ
દાનાન્યવિધિદત્તાનિ શ્રાદ્ધાન્યશ્રોત્રિયાણિ ચ ।
હુતાન્યશ્રદ્ધયા યાનિ તાનિ દાસ્યન્તિ તે ફલમ્

અદક્ષિણાસ્તથા યજ્ઞાઃ ક્રિયાશ્ચાવિધિના કૃતાઃ ।
ફલાનિ તવ દાસ્યન્તિ અધીતાન્યવ્રતાનિ ચ

ઉદકેન વિના પૂજા વિના દર્બેણ યા ક્રિયા ।
આજ્યેન ચ વિના હોમં ફલં દાસ્યન્તિ તે બલે

યશ્ચેદં સ્થાનમાશ્રિત્ય ક્રિયાઃ કાશ્ચિત્કરિષ્યતિ ।
ન તત્ર ચાસુરો ભાગો ભવિષ્યતિ કદાચન

જ્યેષ્ઠાશ્રમે મહાપુણ્યે તથા વિષ્ણુપદે હ્વદે ।
યે ચ શ્રાદ્ધાનિ દાસ્યન્તિ વ્રતં નિયમમેવ ચ

ક્રિયા કૃતા ચ યા કાચિદ્ વિધિનાવિધિનાપિ વા ।
સર્વં તદક્ષયં તસ્ય ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

જ્યેષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે એકાદસ્યામુપોષિતઃ ।
દ્વાદશ્યાં વામનં દૃષ્ટ્વા સ્નાત્વા વિષ્ણુપદે હ્વદે ।
દાનં દત્ત્વા યથાશક્ત્યા પ્રાપ્નોતિ પરમં પદમ્

લોમહર્ષણ ઉવાચ
બલેર્વરમિમં દત્ત્વા શક્રાય ચ ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
વ્યાપિના તેન રૂપેણ જગામાદર્શનં હરિઃ

શશાસ ચ યથાપૂર્વંમિન્દ્રસ્ત્રૈલોક્યમૂર્જિતઃ ।
નિઃશેષં ચ તદા કાલં બલિઃ પાતાલમાસ્થિતઃ

ઇત્યેતત્ કથિતં તસ્ય વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
વામનસ્ય શૃણ્વન્ યસ્તુ સર્વપાષૈઃ પ્રમુચ્યતે

બલિપ્રહ્લાદસંવાદં મન્ત્રિતં બલિશુક્રયોઃ ।
બલેર્વિષ્ણોશ્ચ ચરિતં યે સ્મરિષ્યન્તિ માનવાઃ

નાધયો વ્યાધયસ્તેષાં ન ચ મોહાકુલં મનઃ ।
ભવિષ્યતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પુંસસ્તસ્ય કદાચન

ચ્યુતરાજ્યો નિજં રાજ્યમિષ્ટપ્રાપ્તિં વિયોગવાન્ ।
સમાપ્નેતિ મહાભાગા નરઃ શ્રુત્વા કથામિમામ્

બ્રાહ્મણો વેદમાપ્નોતિ ક્ષત્રિયો જયતે મહીમ્ ।
વૈશ્યો ધનસમૃદ્ધિં ચ શૂદ્રઃ સુખમવાપ્નુયાત્ ।
વામનસ્ય ચ માહત્મ્યં શૃણ્વન્ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે