Vakyapadiya · Chapter 3.3

jñānaṃ prayoktur bāhyo 'rthaḥ svarūpaṃ ca pratīyate
śabdair uccaritais teṣāṃ saṃbandhaḥ samavasthitaḥ //

pratipattur bhavaty arthe jñāne vā saṃśayaḥ kvacit
svarūpeṣūpalabhyeṣu vyabhicāro na vidyate //

asyāyaṃ vācako vācya iti ṣaṣṭhyā pratīyate
yogaḥ śabdārthayos tattvam apy ato vyapadiśyate //

nābhidhānaṃ svadharmeṇa saṃbandhasyāsti vācakam
atyantaparatantratvād rūpaṃ nāsyāpadiśyate //

upakārāt sa yatrāsti dharmas tatrānugamyate
śaktīnām api sā śaktir guṇānām apy asau guṇaḥ //

taddharmaṇos tu tācchabdyaṃ saṃyogasamavāyayoḥ
tayor apy upakārārthā niyatās tadupādhayaḥ //

kā cid eva hi sāvasthā kāryaprasavasūcitā
kasya cit kena cid yasyāṃ saṃyoga upajāyate //

nirātmakānām utpattau niyamaḥ kvacid eva yaḥ
tenaivāvyapavargaś ca prāptabhede sa yatkṛtaḥ //

ātmāntarasya yenātmā tadātmevāvadhāryate
yataś caikatvanānātvaṃ tattvaṃ nādhyavasīyate //

tāṃ śaktiṃ samavāyākhyāṃ śaktīnām upakāriṇīm
hedābhedāv atikrāntām anyathaiva vyavasthitām //

dharmaṃ sarvapadārthānām atītaḥ sarvalakṣaṇaḥ
anugṛhṇāti saṃbandha iti pūrvebhya āgamaḥ //

padārthīkṛta evānyaiḥ sarvatrābhyupagamyate
saṃbandhas tena śabdārthaḥ pravibhaktuṃ na śakyate //

samavāyāt sva ādhāraḥ svā ca jātiḥ pratīyate
ekārthasamavāyāt tu guṇāḥ svādhāra eva ye //

dravyatvasattāsaṃyogāḥ svānyādhāropabandhanāḥ
tatpradeśavibhāgāś ca guṇā dvitvādayaś ca ye //

ke cit svāśrayasaṃyuktāḥ ke cit tatsamavāyinaḥ
saṃyuktasamaveteṣu samavetās tathāpare //

svāśrayeṇa tu saṃyuktaiḥ saṃyuktaṃ vibhu gamyate
samavāyasya saṃbandho nāparas tatra dṛśyate //

saṃbandhasyāviśiṣṭatvān na cātra niyamo bhavet
tasmācchabdārthayor naivaṃ saṃbandhaḥ parikalpyate //

adṛṣṭavṛttilābhena yathā saṃyoga ātmanaḥ
kva cit svasvāmiyogākhyo 'bhede 'nyatrāpi sa kramaḥ //

prāptiṃ tu samavāyākhyāṃ vācyadharmātivartinīm
prayoktā pratipattā vā na śabdair anugacchati //

avācyam iti yad vācyaṃ tad avācyatayā yadā
vācyam ityavasīyeta vācyam eva tadā bhavet //

athāpy avācyam ity evaṃ, na tad vācyaṃ pratīyate
vivakṣitāsya yāvasthā saiva nādhyavasīyate //

tathānyathā sarvathā ca yasyāvācyatvam ucyate
tatrāpi naiva sāvasthā taiḥ śabdaiḥ pratiṣidhyate //

na hi saṃśayarūpe 'rthe śeṣatvena vyavasthite
avyudāse svarūpasya saṃśayo 'nyaḥ pravartate //

yadā ca nirṇayajñāne nirṇayatvena nirṇayaḥ
prakramyate tadā jñānaṃ svadharme nāvatiṣṭhate //

sarvaṃ mithyā bravīmīti naitad vākyaṃ vivakṣyate
tasya mithyābhidhāne hi prakrānto 'rtho na gamyate //

na ca vācakarūpeṇa pravṛttasyāsti vācyatā
pratipādyaṃ na tat tatra yenānyat pratipādyate //

asādhikā pratijñeti neyam evābhidhīyate
yathā, tathāsya dharmo 'pi nātra kaścit pratīyate //

vyāpārasyāparo yasmān na vyāpāro 'sti kaścana
virodham anavasthāṃ vā tasmāt sarvatra nāśrayet //

indriyāṇāṃ svaviṣayeṣv anādir yogyatā yathā
anādir arthaiḥ śabdānāṃ saṃbandho yogyatā tathā //

asādhur anumānena vācakaḥ kaiścid iṣyate
vācakatvāviśeṣe vā niyamaḥ puṇyapāpayoḥ //

saṃbandhaśabde saṃbandho yogyatāñṃ prati yogyatā
samayād yogyatāsaṃvin mātāputrādiyogavat //

śabdaḥ kāraṇam arthasya sa hi tenopajanyate
tathā ca buddhiviṣayād arthāc chabdaḥ pratīyate //

bhojanādy api manyante buddhyarthe yad asaṃbhavi
buddhyarthād eva buddhyarthe jāte tad api dṛśyate //

anityeṣv api nityatvam abhidheyātmanā sthitam
anityatvaṃ svaśaktir vā sā ca nityān na bhidyate //

śabdenārthasya saṃskāro dṛṣṭādṛṣṭaprayojanaḥ
kriyate so 'bhisaṃbandham antareṇa kathaṃ bhavet //

nāvaśyam abhidheyeṣu saṃskāraḥ sa tathāvidhaḥ
dṛsyate na ca saṃbandhas tathābhūto vivakṣitaḥ //

sati pratyayahetutvaṃ saṃbandha upapadyate
śabdasyārthe yatas tatra saṃbandho 'stīti gamyate //

nitye 'nitye 'pi vāpy arthe puruṣeṇa kathaṃcana
saṃbandho 'kṛtasaṃbandhaiḥ śabdaiḥ kartuṃ na śakyate //

vyapadeśe padārthānām anyā sattaupacārikī
sarvāvasthāsu sarveṣām ātmarūpasya darśikā //

sphaṭikādi yathā dravyaṃ bhinnarūpair upāśrayaiḥ
svaśaktiyogāt saṃbandhaṃ tādrūpyeṇeva gacchati //

tadvac chabdo 'pi sattāyām asyāṃ pūrvaṃ vyavasthitaḥ
dharmair upaiti saṃbandham avirodhivirodhibhiḥ //

evaṃ ca pratiṣedhyeṣu pratiṣedhaprakḷptaye
āśriteṣūpacāreṇa pratiṣedhaḥ pravartate //

ātmalābhasya janmākhyā satā labhyaṃ ca labhyate
yadi saj jāyate kasmād athāsaj jāyate katham //

sato hi gantur gamanaṃ, sati gamye pravartate
gantṛvac cen na janmārtho, na cet tadvan na jāyate //

upacarya tu kartāram abhidhānapravṛttaye
punaś ca karmabhāvena tāṃ kriyāṃ ca tadāśrayām //

athopacārasattaivaṃ vidheyas tatra lādayaḥ
janmanā tu virodhitvān mukhyā sattā na vidyate //

ātmānam ātmanā bibhrad astīti vyapadiśyate
antarbhāvāc ca tenāsau karmaṇā na sakarmakaḥ //

prāk ca sattābhisaṃbandhān mukhyā sattā kathaṃ bhavet
asaṃś ca nāsteḥ kartā syād upacāras tu pūrvavat //

tasmād bhinneṣu dharmeṣu virodhiṣv avirodhinīm
virodhikhyāpanāyaiva śabdais tais tair upāśritām //

abhinnakālām artheṣu bhinnakāleṣv avasthitām
pravṛttihetuṃ sarveṣāṃ śabdānām aupacārikīm //

etāṃ sattāṃ padārtho hi na kaś cid ativartate
sā ca saṃpratisattāyāḥ pṛthag bhāśye nidarśitā //

pradeśasyaikadeśaṃ vā parato vā nirūpaṇam
viparyayam abhāvaṃ vā vyavahāro 'nuvartate //

yathendriyasya vaiguṇyān mātrādhyāropavān iva
jāyate pratyayo 'rthebhyas tathaivoddeśajā matiḥ //

akṛtsnaviṣayābhāsaṃ śabdaḥ pratyayam āśritaḥ
artham āhānyarūpeṇa svarūpeṇānirūpitam //

rūpaṇavyapadeśābhyāṃ laukike vartmani sthitau
jñānaṃ praty abhilāpaṃ ca sadṛśau bālapaṇḍitau //

sarvārtharūpatā śuddhir jñānasya nirupāśrayā
tato 'py asya parāṃ śuddhim eke prāhur arūpikām //

upaplavo hi jñānasya bāhyākārānupātitā
kāluṣyam iva tat tasya saṃsarge vyatibhedajam //

yathā ca jñānam ālekhād aśuddhau vyavatiṣṭhate
tathopāśrayavān arthaḥ svarūpād viprakṛṣyate //

evam arthasya śabdasya jñānasya ca viparyaye
bhāvābhāvāv abhedena vyavahārānupātinau //

yathā bhāvam upāśritya tadabhāvo 'nugamyate
tathābhāvam upāśritya tadbhāvo 'py anugamyate //

nābhāvo jāyate bhāvo naiti bhāvo 'nupākhyatām
ekasmād ātmano 'nanyau bhāvābhāvau vikalpitau //

abhāvasyānupākhyatvāt kāraṇaṃ na prasādhakam
sopākhyasya tu bhāvasya kāraṇaṃ kiṃ kariśyati //

tasmāt sarvam abhāvo vā bhāvo vā sarvam iṣyate
na tv avasthāntaraṃ kiṃ cid ekasmāt satyataḥ sthitam //

tasmān nābhāvam icchanti ye loke bhāvavādinaḥ
abhāvavādino vāpi na bhāvaṃ tattvalakṣaṇam //

advaye caiva sarvasmin svabhāvād ekalakṣaṇe
parikalpeṣu maryādā vicitraivopalabhyate //

catasro hi yathāvasthā nirupākhye prakalpitāḥ
evaṃ dvaividhyam apy etad bhāvābhāvavyapāśrayam //

avirodhī virodhī vā sann asan vāpi yuktitaḥ
kramavān akramo vāpi nābhāva upapadyate //

avirodhī virodhī vā sann asan vāpi tattvataḥ
kramavān akramo vāpi tena bhāvo na vidyate //

abhāve triṣu kāleṣu na bhedasyāsti saṃbhavaḥ
tasminn asati bhāve 'pi traikālyaṃ nāvatiṣṭhate //

ātmatattvaparityāgaḥ parato nopapadyate
ātmatattvaṃ tu parataḥ svato vā nopakalpate //

tattve virodho nānātva upakāro na kaś cana
tattvānyatvaparityāge vyavahāro nivartate //

yatra draṣṭā ca dṛśyaṃ ca darśanaṃ cāvikalpitam
tasyaivārthasya satyatvaṃ śritās trayyantavedinaḥ //

sāmānyaṃ vā viśeṣaṃ vā yasmād āhur viśeṣavat
śabdās tasmād asatyeṣu bhedeṣv eva vyavasthitāḥ //

na hy abhāvasya sadbhāve bhāvasyātmā prahīyate
na cābhāvasya nāstitve bhāvasyātmā prasūyate //

na śābaleyasyāstitvaṃ bāhuleyasya bādhakam
na śābaleyo nāstīti bāhuleyaḥ prakalpate //

abhāvo yadi vastu syāt tatreyaṃ syāt vicāraṇā
tataś ca tadabhāve 'pi syād vicāryam idaṃ punaḥ //

avastu syād atītaṃ yad vyavahārasya gocaram
tatra vastugato bhedo na nirvacanam arhati //

apade 'rthe padanyāsaḥ kāraṇasya na vidyate
atha ca prāgasadbhāvaḥ kāraṇe sati dṛṣyate //

kā tasya prāgavastheti vastvāśritam idaṃ punaḥ
prāg avastheti na hy etad dvayam apy asty avastuni //

na cordhvam asti nāstīti vacanāyānibandhanam
alaṃ syād apadasthānam etad vācaḥ pracakṣate //

atyadbhutā tv iyaṃ vṛttir yad abhāgaṃ yad akramam
bhāvānāṃ prāg abhūtānām ātmatattvaṃ prakāśate //

vikalpotthāpitenaiva sarvo bhāvena laukikaḥ
mukhyeneva padārthena vyavahāro vidhīyate //

bhāvaśaktim ataś caināṃ manyante nityavādinaḥ
bhāvam eva kramam prāhur na bhāvād aparaḥ kramaḥ //

kramān na yaugapadyasya kaś cid bhedo 'sti tattvataḥ
yathaiva bhāvān nābhāvaḥ kaś cid anyo 'vasīyate //

kālasyāpy aparaṃ kālaṃ nirdiśanty eva laukikāḥ
na ca nirdeśamātreṇa vyatireko 'nugamyate //

ādhāraṃ kalpayan buddhyā nābhāve vyavatiṣṭhate
avastuṣv api notprekṣā kasya cit pratibadhyate //

tasmāc chaktivibhāgena nityaḥ sadasadātmakaḥ
eko 'rthaḥ śabdavācyatve bahurūpaḥ prakāśate //

vyavahāraś ca lokasya padārthaiḥ parikalpitaiḥ
śāstre padārthaḥ kāryārthaṃ laukikaḥ pravibhajyate //