વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.3

જ્ઞાનં પ્રયોક્તુર્ બાહ્યો ઽર્થઃ સ્વરૂપં ચ પ્રતીયતે
શબ્દૈર્ ઉચ્ચરિતૈસ્ તેષાં સંબન્ધઃ સમવસ્થિતઃ ॥

પ્રતિપત્તુર્ ભવત્ય્ અર્થે જ્ઞાને વા સંશયઃ ક્વચિત્
સ્વરૂપેષૂપલભ્યેષુ વ્યભિચારો ન વિદ્યતે ॥

અસ્યાયં વાચકો વાચ્ય ઇતિ ષષ્ઠ્યા પ્રતીયતે
યોગઃ શબ્દાર્થયોસ્ તત્ત્વમ્ અપ્ય્ અતો વ્યપદિશ્યતે ॥

નાભિધાનં સ્વધર્મેણ સંબન્ધસ્યાસ્તિ વાચકમ્
અત્યન્તપરતન્ત્રત્વાદ્ રૂપં નાસ્યાપદિશ્યતે ॥

ઉપકારાત્ સ યત્રાસ્તિ ધર્મસ્ તત્રાનુગમ્યતે
શક્તીનામ્ અપિ સા શક્તિર્ ગુણાનામ્ અપ્ય્ અસૌ ગુણઃ ॥

તદ્ધર્મણોસ્ તુ તાચ્છબ્દ્યં સંયોગસમવાયયોઃ
તયોર્ અપ્ય્ ઉપકારાર્થા નિયતાસ્ તદુપાધયઃ ॥

કા ચિદ્ એવ હિ સાવસ્થા કાર્યપ્રસવસૂચિતા
કસ્ય ચિત્ કેન ચિદ્ યસ્યાં સંયોગ ઉપજાયતે ॥

નિરાત્મકાનામ્ ઉત્પત્તૌ નિયમઃ ક્વચિદ્ એવ યઃ
તેનૈવાવ્યપવર્ગશ્ ચ પ્રાપ્તભેદે સ યત્કૃતઃ ॥

આત્માન્તરસ્ય યેનાત્મા તદાત્મેવાવધાર્યતે
યતશ્ ચૈકત્વનાનાત્વં તત્ત્વં નાધ્યવસીયતે ॥

તાં શક્તિં સમવાયાખ્યાં શક્તીનામ્ ઉપકારિણીમ્
હેદાભેદાવ્ અતિક્રાન્તામ્ અન્યથૈવ વ્યવસ્થિતામ્ ॥

ધર્મં સર્વપદાર્થાનામ્ અતીતઃ સર્વલક્ષણઃ
અનુગૃહ્ણાતિ સંબન્ધ ઇતિ પૂર્વેભ્ય આગમઃ ॥

પદાર્થીકૃત એવાન્યૈઃ સર્વત્રાભ્યુપગમ્યતે
સંબન્ધસ્ તેન શબ્દાર્થઃ પ્રવિભક્તું ન શક્યતે ॥

સમવાયાત્ સ્વ આધારઃ સ્વા ચ જાતિઃ પ્રતીયતે
એકાર્થસમવાયાત્ તુ ગુણાઃ સ્વાધાર એવ યે ॥

દ્રવ્યત્વસત્તાસંયોગાઃ સ્વાન્યાધારોપબન્ધનાઃ
તત્પ્રદેશવિભાગાશ્ ચ ગુણા દ્વિત્વાદયશ્ ચ યે ॥

કે ચિત્ સ્વાશ્રયસંયુક્તાઃ કે ચિત્ તત્સમવાયિનઃ
સંયુક્તસમવેતેષુ સમવેતાસ્ તથાપરે ॥

સ્વાશ્રયેણ તુ સંયુક્તૈઃ સંયુક્તં વિભુ ગમ્યતે
સમવાયસ્ય સંબન્ધો નાપરસ્ તત્ર દૃશ્યતે ॥

સંબન્ધસ્યાવિશિષ્ટત્વાન્ ન ચાત્ર નિયમો ભવેત્
તસ્માચ્છબ્દાર્થયોર્ નૈવં સંબન્ધઃ પરિકલ્પ્યતે ॥

અદૃષ્ટવૃત્તિલાભેન યથા સંયોગ આત્મનઃ
ક્વ ચિત્ સ્વસ્વામિયોગાખ્યો ઽભેદે ઽન્યત્રાપિ સ ક્રમઃ ॥

પ્રાપ્તિં તુ સમવાયાખ્યાં વાચ્યધર્માતિવર્તિનીમ્
પ્રયોક્તા પ્રતિપત્તા વા ન શબ્દૈર્ અનુગચ્છતિ ॥

અવાચ્યમ્ ઇતિ યદ્ વાચ્યં તદ્ અવાચ્યતયા યદા
વાચ્યમ્ ઇત્યવસીયેત વાચ્યમ્ એવ તદા ભવેત્ ॥

અથાપ્ય્ અવાચ્યમ્ ઇત્ય્ એવં, ન તદ્ વાચ્યં પ્રતીયતે
વિવક્ષિતાસ્ય યાવસ્થા સૈવ નાધ્યવસીયતે ॥

તથાન્યથા સર્વથા ચ યસ્યાવાચ્યત્વમ્ ઉચ્યતે
તત્રાપિ નૈવ સાવસ્થા તૈઃ શબ્દૈઃ પ્રતિષિધ્યતે ॥

ન હિ સંશયરૂપે ઽર્થે શેષત્વેન વ્યવસ્થિતે
અવ્યુદાસે સ્વરૂપસ્ય સંશયો ઽન્યઃ પ્રવર્તતે ॥

યદા ચ નિર્ણયજ્ઞાને નિર્ણયત્વેન નિર્ણયઃ
પ્રક્રમ્યતે તદા જ્ઞાનં સ્વધર્મે નાવતિષ્ઠતે ॥

સર્વં મિથ્યા બ્રવીમીતિ નૈતદ્ વાક્યં વિવક્ષ્યતે
તસ્ય મિથ્યાભિધાને હિ પ્રક્રાન્તો ઽર્થો ન ગમ્યતે ॥

ન ચ વાચકરૂપેણ પ્રવૃત્તસ્યાસ્તિ વાચ્યતા
પ્રતિપાદ્યં ન તત્ તત્ર યેનાન્યત્ પ્રતિપાદ્યતે ॥

અસાધિકા પ્રતિજ્ઞેતિ નેયમ્ એવાભિધીયતે
યથા, તથાસ્ય ધર્મો ઽપિ નાત્ર કશ્ચિત્ પ્રતીયતે ॥

વ્યાપારસ્યાપરો યસ્માન્ ન વ્યાપારો ઽસ્તિ કશ્ચન
વિરોધમ્ અનવસ્થાં વા તસ્માત્ સર્વત્ર નાશ્રયેત્ ॥

ઇન્દ્રિયાણાં સ્વવિષયેષ્વ્ અનાદિર્ યોગ્યતા યથા
અનાદિર્ અર્થૈઃ શબ્દાનાં સંબન્ધો યોગ્યતા તથા ॥

અસાધુર્ અનુમાનેન વાચકઃ કૈશ્ચિદ્ ઇષ્યતે
વાચકત્વાવિશેષે વા નિયમઃ પુણ્યપાપયોઃ ॥

સંબન્ધશબ્દે સંબન્ધો યોગ્યતાઞ્ં પ્રતિ યોગ્યતા
સમયાદ્ યોગ્યતાસંવિન્ માતાપુત્રાદિયોગવત્ ॥

શબ્દઃ કારણમ્ અર્થસ્ય સ હિ તેનોપજન્યતે
તથા ચ બુદ્ધિવિષયાદ્ અર્થાચ્ છબ્દઃ પ્રતીયતે ॥

ભોજનાદ્ય્ અપિ મન્યન્તે બુદ્ધ્યર્થે યદ્ અસંભવિ
બુદ્ધ્યર્થાદ્ એવ બુદ્ધ્યર્થે જાતે તદ્ અપિ દૃશ્યતે ॥

અનિત્યેષ્વ્ અપિ નિત્યત્વમ્ અભિધેયાત્મના સ્થિતમ્
અનિત્યત્વં સ્વશક્તિર્ વા સા ચ નિત્યાન્ ન ભિદ્યતે ॥

શબ્દેનાર્થસ્ય સંસ્કારો દૃષ્ટાદૃષ્ટપ્રયોજનઃ
ક્રિયતે સો ઽભિસંબન્ધમ્ અન્તરેણ કથં ભવેત્ ॥

નાવશ્યમ્ અભિધેયેષુ સંસ્કારઃ સ તથાવિધઃ
દૃસ્યતે ન ચ સંબન્ધસ્ તથાભૂતો વિવક્ષિતઃ ॥

સતિ પ્રત્યયહેતુત્વં સંબન્ધ ઉપપદ્યતે
શબ્દસ્યાર્થે યતસ્ તત્ર સંબન્ધો ઽસ્તીતિ ગમ્યતે ॥

નિત્યે ઽનિત્યે ઽપિ વાપ્ય્ અર્થે પુરુષેણ કથંચન
સંબન્ધો ઽકૃતસંબન્ધૈઃ શબ્દૈઃ કર્તું ન શક્યતે ॥

વ્યપદેશે પદાર્થાનામ્ અન્યા સત્તૌપચારિકી
સર્વાવસ્થાસુ સર્વેષામ્ આત્મરૂપસ્ય દર્શિકા ॥

સ્ફટિકાદિ યથા દ્રવ્યં ભિન્નરૂપૈર્ ઉપાશ્રયૈઃ
સ્વશક્તિયોગાત્ સંબન્ધં તાદ્રૂપ્યેણેવ ગચ્છતિ ॥

તદ્વચ્ છબ્દો ઽપિ સત્તાયામ્ અસ્યાં પૂર્વં વ્યવસ્થિતઃ
ધર્મૈર્ ઉપૈતિ સંબન્ધમ્ અવિરોધિવિરોધિભિઃ ॥

એવં ચ પ્રતિષેધ્યેષુ પ્રતિષેધપ્રકૢપ્તયે
આશ્રિતેષૂપચારેણ પ્રતિષેધઃ પ્રવર્તતે ॥

આત્મલાભસ્ય જન્માખ્યા સતા લભ્યં ચ લભ્યતે
યદિ સજ્ જાયતે કસ્માદ્ અથાસજ્ જાયતે કથમ્ ॥

સતો હિ ગન્તુર્ ગમનં, સતિ ગમ્યે પ્રવર્તતે
ગન્તૃવચ્ ચેન્ ન જન્માર્થો, ન ચેત્ તદ્વન્ ન જાયતે ॥

ઉપચર્ય તુ કર્તારમ્ અભિધાનપ્રવૃત્તયે
પુનશ્ ચ કર્મભાવેન તાં ક્રિયાં ચ તદાશ્રયામ્ ॥

અથોપચારસત્તૈવં વિધેયસ્ તત્ર લાદયઃ
જન્મના તુ વિરોધિત્વાન્ મુખ્યા સત્તા ન વિદ્યતે ॥

આત્માનમ્ આત્મના બિભ્રદ્ અસ્તીતિ વ્યપદિશ્યતે
અન્તર્ભાવાચ્ ચ તેનાસૌ કર્મણા ન સકર્મકઃ ॥

પ્રાક્ ચ સત્તાભિસંબન્ધાન્ મુખ્યા સત્તા કથં ભવેત્
અસંશ્ ચ નાસ્તેઃ કર્તા સ્યાદ્ ઉપચારસ્ તુ પૂર્વવત્ ॥

તસ્માદ્ ભિન્નેષુ ધર્મેષુ વિરોધિષ્વ્ અવિરોધિનીમ્
વિરોધિખ્યાપનાયૈવ શબ્દૈસ્ તૈસ્ તૈર્ ઉપાશ્રિતામ્ ॥

અભિન્નકાલામ્ અર્થેષુ ભિન્નકાલેષ્વ્ અવસ્થિતામ્
પ્રવૃત્તિહેતું સર્વેષાં શબ્દાનામ્ ઔપચારિકીમ્ ॥

એતાં સત્તાં પદાર્થો હિ ન કશ્ ચિદ્ અતિવર્તતે
સા ચ સંપ્રતિસત્તાયાઃ પૃથગ્ ભાશ્યે નિદર્શિતા ॥

પ્રદેશસ્યૈકદેશં વા પરતો વા નિરૂપણમ્
વિપર્યયમ્ અભાવં વા વ્યવહારો ઽનુવર્તતે ॥

યથેન્દ્રિયસ્ય વૈગુણ્યાન્ માત્રાધ્યારોપવાન્ ઇવ
જાયતે પ્રત્યયો ઽર્થેભ્યસ્ તથૈવોદ્દેશજા મતિઃ ॥

અકૃત્સ્નવિષયાભાસં શબ્દઃ પ્રત્યયમ્ આશ્રિતઃ
અર્થમ્ આહાન્યરૂપેણ સ્વરૂપેણાનિરૂપિતમ્ ॥

રૂપણવ્યપદેશાભ્યાં લૌકિકે વર્ત્મનિ સ્થિતૌ
જ્ઞાનં પ્રત્ય્ અભિલાપં ચ સદૃશૌ બાલપણ્ડિતૌ ॥

સર્વાર્થરૂપતા શુદ્ધિર્ જ્ઞાનસ્ય નિરુપાશ્રયા
તતો ઽપ્ય્ અસ્ય પરાં શુદ્ધિમ્ એકે પ્રાહુર્ અરૂપિકામ્ ॥

ઉપપ્લવો હિ જ્ઞાનસ્ય બાહ્યાકારાનુપાતિતા
કાલુષ્યમ્ ઇવ તત્ તસ્ય સંસર્ગે વ્યતિભેદજમ્ ॥

યથા ચ જ્ઞાનમ્ આલેખાદ્ અશુદ્ધૌ વ્યવતિષ્ઠતે
તથોપાશ્રયવાન્ અર્થઃ સ્વરૂપાદ્ વિપ્રકૃષ્યતે ॥

એવમ્ અર્થસ્ય શબ્દસ્ય જ્ઞાનસ્ય ચ વિપર્યયે
ભાવાભાવાવ્ અભેદેન વ્યવહારાનુપાતિનૌ ॥

યથા ભાવમ્ ઉપાશ્રિત્ય તદભાવો ઽનુગમ્યતે
તથાભાવમ્ ઉપાશ્રિત્ય તદ્ભાવો ઽપ્ય્ અનુગમ્યતે ॥

નાભાવો જાયતે ભાવો નૈતિ ભાવો ઽનુપાખ્યતામ્
એકસ્માદ્ આત્મનો ઽનન્યૌ ભાવાભાવૌ વિકલ્પિતૌ ॥

અભાવસ્યાનુપાખ્યત્વાત્ કારણં ન પ્રસાધકમ્
સોપાખ્યસ્ય તુ ભાવસ્ય કારણં કિં કરિશ્યતિ ॥

તસ્માત્ સર્વમ્ અભાવો વા ભાવો વા સર્વમ્ ઇષ્યતે
ન ત્વ્ અવસ્થાન્તરં કિં ચિદ્ એકસ્માત્ સત્યતઃ સ્થિતમ્ ॥

તસ્માન્ નાભાવમ્ ઇચ્છન્તિ યે લોકે ભાવવાદિનઃ
અભાવવાદિનો વાપિ ન ભાવં તત્ત્વલક્ષણમ્ ॥

અદ્વયે ચૈવ સર્વસ્મિન્ સ્વભાવાદ્ એકલક્ષણે
પરિકલ્પેષુ મર્યાદા વિચિત્રૈવોપલભ્યતે ॥

ચતસ્રો હિ યથાવસ્થા નિરુપાખ્યે પ્રકલ્પિતાઃ
એવં દ્વૈવિધ્યમ્ અપ્ય્ એતદ્ ભાવાભાવવ્યપાશ્રયમ્ ॥

અવિરોધી વિરોધી વા સન્ન્ અસન્ વાપિ યુક્તિતઃ
ક્રમવાન્ અક્રમો વાપિ નાભાવ ઉપપદ્યતે ॥

અવિરોધી વિરોધી વા સન્ન્ અસન્ વાપિ તત્ત્વતઃ
ક્રમવાન્ અક્રમો વાપિ તેન ભાવો ન વિદ્યતે ॥

અભાવે ત્રિષુ કાલેષુ ન ભેદસ્યાસ્તિ સંભવઃ
તસ્મિન્ન્ અસતિ ભાવે ઽપિ ત્રૈકાલ્યં નાવતિષ્ઠતે ॥

આત્મતત્ત્વપરિત્યાગઃ પરતો નોપપદ્યતે
આત્મતત્ત્વં તુ પરતઃ સ્વતો વા નોપકલ્પતે ॥

તત્ત્વે વિરોધો નાનાત્વ ઉપકારો ન કશ્ ચન
તત્ત્વાન્યત્વપરિત્યાગે વ્યવહારો નિવર્તતે ॥

યત્ર દ્રષ્ટા ચ દૃશ્યં ચ દર્શનં ચાવિકલ્પિતમ્
તસ્યૈવાર્થસ્ય સત્યત્વં શ્રિતાસ્ ત્રય્યન્તવેદિનઃ ॥

સામાન્યં વા વિશેષં વા યસ્માદ્ આહુર્ વિશેષવત્
શબ્દાસ્ તસ્માદ્ અસત્યેષુ ભેદેષ્વ્ એવ વ્યવસ્થિતાઃ ॥

ન હ્ય્ અભાવસ્ય સદ્ભાવે ભાવસ્યાત્મા પ્રહીયતે
ન ચાભાવસ્ય નાસ્તિત્વે ભાવસ્યાત્મા પ્રસૂયતે ॥

ન શાબલેયસ્યાસ્તિત્વં બાહુલેયસ્ય બાધકમ્
ન શાબલેયો નાસ્તીતિ બાહુલેયઃ પ્રકલ્પતે ॥

અભાવો યદિ વસ્તુ સ્યાત્ તત્રેયં સ્યાત્ વિચારણા
તતશ્ ચ તદભાવે ઽપિ સ્યાદ્ વિચાર્યમ્ ઇદં પુનઃ ॥

અવસ્તુ સ્યાદ્ અતીતં યદ્ વ્યવહારસ્ય ગોચરમ્
તત્ર વસ્તુગતો ભેદો ન નિર્વચનમ્ અર્હતિ ॥

અપદે ઽર્થે પદન્યાસઃ કારણસ્ય ન વિદ્યતે
અથ ચ પ્રાગસદ્ભાવઃ કારણે સતિ દૃષ્યતે ॥

કા તસ્ય પ્રાગવસ્થેતિ વસ્ત્વાશ્રિતમ્ ઇદં પુનઃ
પ્રાગ્ અવસ્થેતિ ન હ્ય્ એતદ્ દ્વયમ્ અપ્ય્ અસ્ત્ય્ અવસ્તુનિ ॥

ન ચોર્ધ્વમ્ અસ્તિ નાસ્તીતિ વચનાયાનિબન્ધનમ્
અલં સ્યાદ્ અપદસ્થાનમ્ એતદ્ વાચઃ પ્રચક્ષતે ॥

અત્યદ્ભુતા ત્વ્ ઇયં વૃત્તિર્ યદ્ અભાગં યદ્ અક્રમમ્
ભાવાનાં પ્રાગ્ અભૂતાનામ્ આત્મતત્ત્વં પ્રકાશતે ॥

વિકલ્પોત્થાપિતેનૈવ સર્વો ભાવેન લૌકિકઃ
મુખ્યેનેવ પદાર્થેન વ્યવહારો વિધીયતે ॥

ભાવશક્તિમ્ અતશ્ ચૈનાં મન્યન્તે નિત્યવાદિનઃ
ભાવમ્ એવ ક્રમમ્ પ્રાહુર્ ન ભાવાદ્ અપરઃ ક્રમઃ ॥

ક્રમાન્ ન યૌગપદ્યસ્ય કશ્ ચિદ્ ભેદો ઽસ્તિ તત્ત્વતઃ
યથૈવ ભાવાન્ નાભાવઃ કશ્ ચિદ્ અન્યો ઽવસીયતે ॥

કાલસ્યાપ્ય્ અપરં કાલં નિર્દિશન્ત્ય્ એવ લૌકિકાઃ
ન ચ નિર્દેશમાત્રેણ વ્યતિરેકો ઽનુગમ્યતે ॥

આધારં કલ્પયન્ બુદ્ધ્યા નાભાવે વ્યવતિષ્ઠતે
અવસ્તુષ્વ્ અપિ નોત્પ્રેક્ષા કસ્ય ચિત્ પ્રતિબધ્યતે ॥

તસ્માચ્ છક્તિવિભાગેન નિત્યઃ સદસદાત્મકઃ
એકો ઽર્થઃ શબ્દવાચ્યત્વે બહુરૂપઃ પ્રકાશતે ॥

વ્યવહારશ્ ચ લોકસ્ય પદાર્થૈઃ પરિકલ્પિતૈઃ
શાસ્ત્રે પદાર્થઃ કાર્યાર્થં લૌકિકઃ પ્રવિભજ્યતે ॥