Vakyapadiya · Chapter 3.14

kutsāpraśaṃsātiśayaiḥ samāptārthaṃ tu yujyate
padaṃ svārthādayaḥ sarve yasmāt kutsādihetavaḥ //

devadattādikutsāyāṃ vartate kutsitaśrutiḥ
kutsitasthā tu yā kutsā tadarthaḥ ko vidhīyate //

prakṛṣṭa iti śuklādi prakarṣasyābhidhāyakaḥ
prakṛṣṭasya prakarṣe tu tarabādir vidhīyate //

kutsitatvena kutsyo vā na samyag vāpi kutsitaḥ
svaśabdābhihite kena viśiṣṭo 'rthaḥ pratīyate //

na ca sāṃpratikī kutsā bhedābhāvāt pratīyate
pūjyate kutsitatvena praśastatvena kutsyate //

viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ padayor upajāyate
na prātipadikārthaś ca tatraiva vyatiricyate //

viśeṣyaṃ syād anirjñātaṃ nirjñāto 'rtho viśeṣaṇam
parārthatvena śeṣatvaṃ sarveṣām upakāriṇām //

vibhaktibhedo niyamād guṇaguṇyabhidhāyinoḥ
sāmānādhikaraṇyasya prasiddhir dravyaśabdayoḥ //

dravye 'nirjñātajātīye kṛṣṇaśabdaḥ prayujyate
anirjñātaguṇe caivaṃ tilaśabdaḥ pravartate //

sāmānyānām asaṃbandhāt tau viśeṣe vyavasthitau
rūpābhedād viśeṣaṃ tam abhivyaṅktuṃ na śaknutaḥ //

tāv eva saṃnipatitau bhedena pratipādane
avacchedam ivādhāya saṃśayaṃ vyapakarṣataḥ //

dravyātmā guṇasaṃsarga bhedād āśrīyate pṛthak
jātisaṃbandhabhedāc ca dvitīya iva gṛhyate //

nimittair abhisaṃbandhād yā nimittasarūpatā
tayaikasyāpi nānātvaṃ rūpabhedāt prakalpate //

dravyāvasthā tṛtīyā tu yasyāṃ saṃsṛjyate dvayam
tayor avasthayor bhedād āśrayatve niyujyate //

buddhyaikaṃ bhidyate bhinnam ekatvaṃ copagacchati
buddhyāvasthā vibhajyante sā hy arthasya vidhāyikā //

vyapadeśivad ekasmin buddhyā nānātvakalpanā
tayā kalpitabhedaḥ sann arthātmā vyapadiśyate //

kriyābhedena dṛṣṭānām aśmādīnāṃ punaḥ punaḥ
kiṃ cid darśanam anyena darśanenāpadiśyate //

prayogabhedād dhātūnāṃ prakalpya bahurūpatām
bhedābhedāv upādāya kva cid ekāctvam ucyate //

anvayavyatirekābhyām arthavān parikalpitaḥ
eko dhātvarthavigamād varṇatvenopacaryate //

dravyātmānas trayas tasmād buddhau nānā vyavasthitāḥ
āśrayāśrayidharmeṇety ayaṃ pūrvebhya āgamaḥ //

sāmānādhikaraṇyaṃ ca śabdayoḥ kaiś cid iṣyate
viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ saṃjñāsaṃjñitvam eva ca //

keṣāṃ cij jātiguṇayor ekārthasamavetayoḥ
vṛttiḥ kṛṣṇatileṣv iṣṭā śabde dravyābhidhāyini //

saṃs tu rūparasādinām āśrayo nābhidhīyate
dravyābhidhānena vinā tatas te dvandvabhāvinaḥ //

dravyābhidhāyī kṛṣṇādir ākāṅkṣāvān pravartate
nimittānuvidhāyitvāt tat tilādau na vidyate //

evaṃ jātimati dravye pratyāsanne kriyāṃ prati
guṇadharma guṇāviṣṭaṃ dravyaṃ bhedāya kalpate //

guṇamātrābhidhāyitvaṃ ke cid icchanti vṛttiṣu
ajāśvādiṣu saṃbandhād rūḍhīnām iva rūḍhibhiḥ //

tile pūrvam upātte vā tatraiva matub iṣyate
sa ca dharmaḥ samāseṣu guṇas tasmād viśeṣaṇam //

[paṭvīmṛdvyoḥ samāse tu yady apy ekārthavṛttitā
bhinnam atrādhikaraṇaṃ prāg vṛttes tac ca gṛhyate //

anusyūteva bhedābhyām ekā prakhyopajāyate
yadā sahavivakṣāṃ tām āhur dvandvaikaśeṣayoḥ //

itaretarayogas tu bhinnasaṅghābhidhāyinām
pratyekaṃ ca samūho 'sau samūhiṣu samāpyate //

vyāpārasamudāyasya yathādhiśrayaṇādiṣu
pratyekaṃ jātivad vṛttis tathā dvandvapadeṣv api //

śauṇḍārdharcapuroḍāśa cchattriṇo 'tra nidarśanam
te viṣṇumitrā iti ca bhinneṣu sahacāriṣu //

arthāntarābhidhāyitvaṃ tathārthāntaravartinām
yābhyāṃ caikam anekārthaṃ tābhyām evāparaṃ padam //

samudāyāntaratvāc ca tādṛśo 'rtho na laukikaḥ
anvayavyatirekābhyāṃ śāstrārtho 'pi na dṛśyate //

duḥkhā durupapādā ca tasmād bhāṣye 'py udāhṛtā
yugapadvācitā sā tu vyavahārārtham āśritā //

samudāyam upakramya padaṃ tasyāṃ prayujyate
vibhāgena samākhyāne tatas tad dvyartham ucyate //

vākye 'pi niyatā dharmāḥ ke cid vṛttau dvayos tathā
te tv abhedena sāmarthya mātra evopavarṇitāḥ //

vṛttau viśeṣavṛttitvād bhede sāmānyavācitā
upamānasamāsādau śyāmādīnām udāhṛtā //

vṛttir anyapadārthe yā tasyā vākyeṣv asaṃbhavaḥ
cārthe dvandvapadānāṃ ca bhede vṛttir na vidyate //

bhede sati nirādīnāṃ krāntādyartheṣv asaṃbhavaḥ
prāg vṛtter jātivācitvaṃ na ca gaurakharādiṣu //

krīḍāyā, jīvikāyāś ca vākyenāvacanāt tathā
na nityagrahaṇaṃ yuktaṃ kauṭilye yaṅvidhau yathā //

nirdhāraṇādiviṣaye vyapekṣaiva yataḥ sthitā
samāsapratiṣedhānāṃ tato nāsti prayojanam //

vidhibhiḥ pratiṣedhaiś ca bhedābhedanidarśanam
kṛtaṃ dvandvaikavadbhāve saṅghavṛttyupadeśavat //

sāmarthyam aviśeṣoktam api lokavyavasthayā
vṛttyavṛttyoḥ prayogajñair vibhaktaṃ pratipattṛbhiḥ //

arthasya vinivṛttatvāl lugādi na virudhyate
ekārthībhāva evātaḥ samāsākhyā vidhīyate //

vyavasthitavibhāṣā ca sāmānye kaiś cid iṣyate
tathā vākyaṃ vyapekṣāyāṃ samāso 'nyatra śiṣyate //

tulyaśrutitvāt tattve 'pi rājādīnām upāśrite
vṛttau viśeṣaṇākāṅkṣā gamakatvān nivartate //

saṃbandhiśabdaḥ sāpekṣo nityaṃ sarvaḥ prayujyate
svārthavat sā vyapekṣāsya vṛttāv api na hīyate //

samudāyena saṃbandho yesāṃ gurukulādinā
saṃspṛśyāvayavāṃs te 'pi yujyante tadvatā saha //

abudhān praty upāyāś ca vicitrāḥ pratipattaye
śabdāntaratvād atyanta bhedo vākyasamāsayoḥ //

asamāse samāse ca gorathādiṣv adarśanāt
yuktādināṃ na śāstreṇa nivṛttyanugamaḥ kṛtaḥ //

śabdāntaratvād yuktādiḥ kva cid vākye prayujyate
praparṇaprapalāśādau gataśabdaś ca vṛttiṣu //

viśeṣaṇaviśesyatvaṃ kaiś cid ekas tathāśrayaḥ
upāye tattvadarśitvād iṣyate vṛttivākyayoḥ //

padaṃ yathaiva vṛkṣādi viśiṣṭe 'rthe vyavasthitam
nīlotpalādy api tathā bhāgābhyāṃ vartate vinā //

śrotriyakṣetriyādināṃ na ca vāsiṣṭhagārgyavat
bhedena pratyayo loke tulyarūpāsamanvayāt //

saptaparṇādivad bhedo na vṛttau vidyate kva cit
rūḍhyarūḍhivibhāgo 'pi kriyate pratipattaye //

yā sāmānyāśrayā saṃjñā viśeṣaviṣayā ca yā
bahulagrahaṇān nāsti pravṛttir ubhayos tayoḥ //

susūkṣmajaṭakeśādau samāso 'vayave yadi
syāt syāt tatrāntaraṅgatvād bādhako 'vayavasvaraḥ //

samudāyasya vṛttau ca naikadeśo vibhāṣyate
bheda eva vibhāṣāyā niyato viṣayo yataḥ //

yataś cāviṣayaḥ so 'syās tasmān nāsty akṛtārthatā
abhedaprakrame 'tyantaṃ bhedānām apasāraṇāt //

mahākaṣṭaśritety evaṃ na syād bhedaḥ padatraye
vṛttāv avayavasyāttvaṃ yasmān na pratiṣidhyate //

mahāraṇyam atīte tu tripadād bhidyate svaraḥ
yasmāt tatrāntaraṅgatvād bādhako 'vayavasvaraḥ //

satiśiṣṭabaliyastvāt thāthādisvara eva tu
dvipade tena yagapat tritayaṃ na samasyate //

yeṣām apūjyamānatvaṃ parārthānugamātmake
viśeṣaṇaviśeṣyatvam api teṣāṃ na kalpate //

viśeṣaḥ śrūyamāṇo 'pi pradhāneṣu guṇeṣu vā
śabdāntaratvād vākye tu vṛttau nityaṃ na vidyate //

viśeṣakarmasaṃbandhe nirbhukte 'pi kṛtādibhiḥ
viśeṣanirapekṣo 'nyaḥ kṛtaśabdaḥ pravartate //

akarmakatve saty evaṃ ktāntaṃ bhāvābhidhāyi tat
tataḥ kriyāvatā kartrā yogo bhavati karmaṇām //

avigrahā gatādisthā yathā grāmādikarmabhiḥ
saṃbadhyate kriyā tadvat kṛtapūrvyādiṣu sthitā //

muṇḍisūtrvādayo 'sadbhir bhāgair anugatā iva
vibhaktāḥ kalpitātmāno dhātavaḥ kuṭṭicarcivat //

putrīyatau na putro 'sti viśeṣecchā tu tādṛśī
vinaiva putrānugamād yā putre vyavatiṣṭhate //

prāṇair vinā yathā dhārir jīvatau prāṇakarmakaḥ
na cātra dhārir na prāṇā jīvatis tu kriyāntaram //

tathā vineṣiputrābhyāṃ putrīyāyāṃ kriyāntaram
anvākhyānāya bhedās tu sadṛśāḥ pratipādakāḥ //

ākṣepāc ca prayoge.na viṣayāntaravartinā
sad apīcchākyacaḥ karma vākya eva prayujyate //

prasiddhena hṛtaḥ śabdo bhāvagarhābhidhāyinā
abhyāse tulyarūpatvān na yaṅantaḥ prayujyate //

śabdā yathā vibhajyante bhāgair iva vikalpitaiḥ
anvākhyeyās tathā śāstram atidūre vyavasthitam //

arthasyānugamaṃ kaṃ cid dṛṣṭvaiva parikalpitam
padaṃ vākye pade dhātur dhātau bhāgaś ca muṇḍivat //

aviprayogaḥ sādhutve vyutpattir anavasthitā
upāyān pratipattīnāṃ nābhimanyeta satyataḥ //

yathaiva ḍitthe davatiḥ pācake pacatis tathā
ḍayatiś ca paciś caiva dvāv apy etāv alaukikau //

prakṛtipratyayāv ūhyau padāt tābhyāṃ padaṃ tathā
anubandhasvarādibhyaḥ śiṣṭaiḥ śāstraṃ na tān prati //

śāstradṛṣṭis tu śāstrasya prāptimātre 'py aniścite
yujyate pratyavāyena śāstraṃ cakṣur apaśyatām //

arthāntarābhidhānāc ca paurvāparyaṃ na bhidyate
rājadantāhitāgnyādi rājāśvādiṣu sarvathā //

vinaiva pratyayair vṛttau ye bhinnārthābhidhāyinaḥ
gargādayo lukā teṣāṃ sādhutvam anugamyate //

[so 'yam ity abhisaṃbandhāt pratyayena vinā yadi
bhṛgvādayaḥ prayujyeran nāpatye niyamo bhavet //

so 'yam ity abhisaṃbandhe liṅgopavyañjanād ṛte
praṣṭhādiṣu na jāyaiva niyamena pratīyate //

mānameyābhisaṃbandha viśeṣe 'ṅgīkṛte tathā
prasthādīnām asādhutvaṃ taddhitena vinā bhavet //

taddhito yogabhedena vākyaṃ vā syād vibhāṣitam
parimāṇādhike tatra prathamā śiṣyate punaḥ //

vyatiriktasya sādhutve tad eva ca nidarśanam
yujyate 'ṅgīkṛtādhikyaṃ tat sarvābhir vibhaktibhiḥ //

śuklādiṣu matublopo vyatirekasya darśanāt
asādhutvanivṛttyarthaṃ sādhavas te bidādivat //

viśeṣaṇād viśeṣye 'rthe tadbhāvābhyuccaye sati
punaś ca pratisaṃhāre vṛttim eke pracakṣate //

nimitte pratyayaḥ pūrvo nānuprāpto nimittinā
nimittavati buddheś ca na nimittasarūpatā //

saṃskārasahitāj jñānān nopaślesaḥ smṛter api
vyāpāre tannimittānāṃ na grāhyaṃ syāt tathā sthitam //

antaḥkaraṇavṛttau ca vyarthā bāhyārthakalpanā
tasmād anupakāre vā grāhyaṃ vā na tathā sthitam //

anusyūteva saṃsṛṣṭair arthe buddhiḥ pravartate
vyākhyātāro vibhajyārthāṃs tān bhedena pracakṣate //

tadātmany avibhakte ca buddhyantaram upāśritāḥ
vibhāgam iva manyante viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ //

abudhān prati vṛttiṃ ca vartayantaḥ prakalpitām
āhuḥ parārthavacane tyāgābhyuccayadharmatām //

anvayād gamyate so 'rtho virodhī vā nivartate
dvyartham arthāntare vāpi tatrāhur upasarjanam //

upāyamātraṃ nānātvaṃ samūhas tv eka eva saḥ
vikalpābhyuccayābhyāṃ vā bhedasaṃsargakalpanā //

vṛttiṃ vartayatām evam abudhapratipattaye
bhinnāḥ saṃbodhanopāyāḥ puruṣeṣv anavasthitāḥ //

vācikā dyotikā vāpi saṃkhyānāṃ vā vibhaktayaḥ
tadrūpe 'vayave vṛttau saṃkhyābhedo nivartate //

abhedaikatvasaṃkhyā vā tatrānyaivopajāyate
saṃsargarupaṃ saiṃkhyānām avibhaktaṃ tad ucyate //

yathauṣadhirasāḥ sarve madhuny āhitaśaktayaḥ
avibhāgena vartante tāṃ saṃkhyāṃ tādṛśīṃ viduḥ //

bhedānāṃ vā parityāgāt saṃkhyātmā sa tathāvidhaḥ
vyāpārāj jātibhāgasya bhedāpohena vartate //

agṛhītaviśeṣeṇa yathā rūpeṇa rūpavān
prakhyāyate na śuklādi bhedarūpas tu gṛhyate //

bhedarūpasamāveśe tathā saty avivakṣite
bhāgaḥ prakāśitaḥ kaś cic chāstre 'ṅgatvena gṛhyate //

saṃkḥyāsāmānyarūpeṇa tadā so 'mśaḥ pratīyate
arthasyānekaśaktitve śabdair niyataśaktibhiḥ //

avyayānāṃ ca yo dharmo yaś ca bhedavatāṃ kramaḥ
abhinnavyapadeśārham antarālaṃ tad etayoḥ //

alukaś caikavadbhāvas tasmin sati na śiṣyate
sa ca goṣucarādīnāṃ dharmo 'sti vacanāntare //

jātau dvivacanābhāvāt tad vṛttiṣu na vidyate
pratyākhyāne tu yogasya dravye goṣucarādayaḥ //

āśrayād bhedavattāyāḥ sarvabhedasamanvayaḥ
dravyābhidhānapakṣo 'pi jātyākhyāyāṃ na vidyate //

sarvadravyagatiś caivam ekaśeṣaś ca nocyate
pratyākhyāte 'nyathā sūtre bhinnadravyagatir bhavet //

vṛttau yo yuktavadbhāvo varaṇādiṣu śiṣyate
abhedaikatvasaṃkhyāyāṃ godau tatra na sidhyati //

prāg vṛtter yuktavadbhāve ṣaṣṭhī bhedāśrayā bhavet
vṛttau saṃkhyāviśeṣāṇāṃ tyāgād bhedo nivartate //

vidyamānāsu saṃkhyāsu ke cit saṃkhyāntaraṃ viduḥ
abhedākhyam upagrāhi vṛttau tac copajāyate //

vyāpāraṃ yāti bhedākhyais tat svair avayavaiḥ kva cit
ātmā bhedānapekṣo 'sya kva cid eti nimittatām //

dāsyāḥ patir iti vyakto godāv iti ca dṛśyate
vyāpārabhedaḥ saṃkhyāyās tasmād eva vyavasthitaḥ //

dvyādināṃ ca dviputrādau bāhyo bhedo nivartate
vibhaktivācyaḥ svārthatvān nimittaṃ tv avatiṣṭhate //

dvitvopasarjane saṅghe dviśabdas tatra vartate
so 'yam ity abhisaṃbandhād ubhaśabde na tat tathā //

ubhayas tatra tulyārtho vṛttau nityaṃ prayujyate
sūtre 'pi nityagrahaṇaṃ tadartham abhidhīyate //

āpi ke cāparārthatvān nābheda upajāyate
ubhe iti tataḥ svārthe bhede vṛttiḥ prayujyate //

strītvābhidhānapakṣe 'pi guṇabhāvaviparyayaḥ
svabhāvād aparārthatvāt tatra bhedo na hīyate //

tasmād dvivacanāṭ ṭāpaś cobhayo 'nyatra dṛśyate
pratyayaṃ tayapaṃ hitvā nāsty uttarapade punaḥ //

prāptiḥ pragṛhyasaṃjñāyā na syāt pratyayalakṣaṇāt
kumāryagāre na hy asti samāso vacanāntare //

ekadvayor yañādināṃ vibhāṣā luṅ na kalpate
yauṣmākas tāvakaś ceti bhedābhāvān na sidhyati //

dṛṣṭo gārgyatare bhedas tathā gargatarā iti
yuṣmatpitā tvatpiteti tathādeśau vyavasthitau //

upādhibhūtā yā saṃkhyā prakṛtau samavasthitā
ādeśaiḥ samjnayā vāpi vibhaktyā vyajyate vinā //

vayasvini paricchedaḥ krīte cāpi na gamyate
iṣṭo 'bhedād ṛte tatra patimāṇam anarthakam //

bhinnasyābhedavacanāt prasthādibhyaḥ śaso vidhiḥ
taddharmatvād abhedāt tu ghaṭādibhyo na dṛśyate //

śrūyate vacanaṃ yatra bhāvas tatra viśiṣyate
nivartate yad vacanaṃ tasya bhāvo na vidyate //

kāryaṃ sattāśrayaṃ śāstrād apravṛttir adarśanam
vākye dṛṣṭaṃ yad atyantam abhāvas tasya vṛttiṣu //

samjñāviṣayabhedārthaṃ prasaktādarśanaṃ smṛtam
śrūyamānaṃ tu vacanaṃ viśiṣṭam upalabhyate //

abhāvo vā luko yatra rūpavān vā vidhīyate
vyabhicārān nimittasya tatrāsādhuḥ prasajyate //

bhedaḥ saṃkhyāviśeṣo vā vyākhyāto vṛttivākyayoḥ
sarvatraiva viśeṣas tu nāvaśyaṃ tādṛśo bhavet //

āteś ca bhedahetutvān na liṅgena viśeṣyate
pradhānaṃ mṛgadugdhādau gārgīputre na sa kramaḥ //

abhede liṅgasaṃkhyābhyāṃ yogāc chuklaṃ paṭā iti
prasakte śāstram ārabdhaṃ siddhaye liṅgasaṃkhyayoḥ //

parārthaṃ śeṣabhāvaṃ yo vṛttiṣu pratipadyate
guṇo viśeṣaṇatvena sa sūtre vyapadiśyate //

śabdāntaratvād vākyeṣu viśeṣā yady api śrutāḥ
vṛtter abhinnarūpatvāt teṣu vṛttir na vidyate //

rūpāc ca śabdasaṃskāraḥ sāmānyaviṣayo yataḥ
tasmāt tadāśrayaṃ liṅgaṃ vacanaṃ ca prasajyate //

saliṅgaṃ ca sasaṃkhyaṃ ca tato dravyābhidhāyinā
saṃbadhyate padaṃ tatra tayor bhinnā śrutir bhavet //

bhāvino bahiraṅgasya vacanād āśrayasya ye
liṅgasaṃkhye guṇānāṃ te sūtreṇa pratipādite //

viśeṣavṛtter api ca rūpābhedād alakṣitaḥ
yasmād viśeṣas tenātra bhedakāryaṃ na kalpate //

viśeṣa eva sāmānyaṃ viśesād bhidyate yataḥ
abhedo hi viśeṣāṇām āśrito vinivartakaḥ //

yad yad āśrīyate tat tad anyasya vinivartakam
bhedābhedavibhāgas tu sāmānye na nirūpyate //

apoddhāraś ca sāmānyam iti tasyopakārinaḥ
nimittāvastham evātas tat svadharmeṇa gṛhyate //

anirdhāritadharmatvād bhedā eva vikalpitāḥ
nimittair vyapadiśyante sāmānyākhyāviśesitāḥ //

yadā tu vyapadiśyete liṅgasaṃkhye svabhāvataḥ
prayogeṣv eva sādhutvaṃ vākye prakramyate tadā //

tatra prayogo 'niyato guṇānām āśrayaiḥ saha
sāmānyaṃ yat tad atyantaṃ tatraiva samavasthitam //

na gotvaṃ śābaleyasya gaur iti vyapadiśyate
śuklatvaṃ bāhuleyasya śukla ity apadiśyate //

vyatireke ca saty evaṃ matupaḥ śravanaṃ bhavet
lug anvākhyāyate tasmād rasādibhyaś ca nāsti saḥ //

yat so 'yam iti saṃbandhād rūpābhedena vartate
śuklādivat tato lopas tad rasādau na vidyate //

āveśo liṅgasaṃkhyābhyāṃ kva cin mañcādivat sthitah
so 'yam ity abhisaṃbandhe sa prasthādau na vidyate //

liṅgam liṅgaparityāge sūtraṃ pratyayaśāsanam
so 'yam ity abhisaṃbandhāt puṃśabde stryabhidhāyini //

āśraye liṅgasaṃkhyābhyām āśritaṃ vyapadiśyate
viśeṣaṇānāṃ cājāter iti śāstravyavasthayā //

nimittānuvidhāyitvād ye dharmā bhedahetuṣu
ta āśraye 'pi vidyanta iti buddhir nivartyate //

ākhyāyate ca śāstreṇa lokarūḍhā svabhāvataḥ
nimittatulyā godādau pravṛttir liṅgasaṃkhyayoḥ //

haritakyādiṣu vyaktiḥ saṃkhyā khalatikādiṣu
manuṣyalubviśeṣāṇām abhidheyāśrayaṃ dvayam //

jātiprayoge jātyā cet saṃbandham upagacchati
viśeṣaṇaṃ tato dharmāñ jātes tat pratipadyate //

lubante saṃnipatitaṃ jāter anyad viśeṣaṇam
lubantasya pradhānatvāt taddharmair vyapadiśyate //

nañsamāsabahuvrīhi dvandvastryatiśayeṣu ye
bhedā bhāṣyānusāreṇa vācyās te liṅgasaṃkhyayoḥ //

yadi ṣaṣṭhīdvitīyāntān nikṛṣṭāt tamabādayaḥ
nyakkāriṇi syur utkṛṣṭe prakṛteḥ syād viliṅgatā //

kālyāṃ kālād dvitīyāntāt kāle kālyās tarab bhavet
nyakkāriṇi tathā gārgye gargebhyaḥ pratyayo bhavet //

nyakkartṛṣu ca gargeṣu gārgyāt syāt tac ca neṣyate
kumāryāḥ svārthike ṅīp syāt prakṛtyartho hi nādhikaḥ //

ṣaṣṭhyantād adhike tasmād guṇe svāśrayavartini
utkṛṣṭasamavetāyāṃ kriyāyāṃ vā vidhīyate //

upāttaṃ ca prakṛtyartho dravyam evāśrayas tayoḥ
so 'yam ity abhisaṃbandhād abhedena pratīyate //

rūpābhedāc ca tad dravyam ākāṅkṣāvat pratīyate
viśeṣair bhinnarūpais tad āśrayair iva yujyate //

bhinnarūpesu yal liṅgaṃ viśeṣesu vyavasthitam
saṃkhyā ca tābhyām dravyātmā so 'bhinno vyapadiśyate //

āśrayaḥ samavāyi ca nimittaṃ liṅgasaṃkhyayoḥ
kartṛsthabhāvakaḥ śetir ato bhāṣya udāhṛtaḥ //

nimittam āśrayatvena gṛhyeta yadi sādhanam
karmāpadiṣṭayoḥ prāptis tatra syāl liṅgasaṃkhyayoḥ //

śāstre nimittabhāvena samudāyād apoddhṛtaḥ
stryarthas tasyecchayā yogaḥ prakṛtyā pratyayena vā //

strīśabdo guṇaśabdatvāt tulyadharmā sitādibhiḥ
guṇamātre prayujyeta saṃstyānavati vāśraye //

stryarthaḥ saṃstyānavad dravyaṃ prakṛtyarthaś ca yady asau
dravyopalakṣaṇārthatvaṃ saṃstyānasya tathā sati //

saṃstyānena kva cid dravyaṃ dṛṣṭaṃ yady upalakṣitam
anaṅgīkṛtasaṃstyānāt tadvṛtteḥ pratyayo bhavet //

bhūtādayaḥ ṣaḍākhyāś ca saṃstyānenopalakṣite
brāhmaṇyādau yadā vṛttās tebhyaḥ syuḥ pratyayās tadā //

tadvanto hi pradhānatvāt pratyayāṇām prayojakāḥ
sāmānādhikaraiṇye 'pi tasmāṭ ṭābādisaṃbhavaḥ //

guṇamātrābhidhāyitvaṃ strīśabde varṇyate yadā
prakṛtyarthaś ca saṃstyānaṃ svārthikāḥ pratyayās tadā //

saṃstyāne kevale vṛttiḥ prakṛtīnām na vidyate
tadāviṣṭe tato dravye gṛhyante samavasthitāḥ //

upakāri ca saṃstyānaṃ yeṣu śabdeṣv apekṣitam
tebhyaṣ ṭābādayas tac ca bhūtādiṣv avivakṣitam //

saṃstyānaṃ pratyayasyārthaḥ śuddham āśrīyate yadā
tadā dvivacanāneka pratyayatvaṃ na sidhyati //

jātiś cet strītvam evāsau bhedo 'nyatrāvivakṣitaḥ
yasmād bhinnair api dravyais tad ekaṃ sad viśiṣyate //

mātrāṇām hi tirobhāve parimāṇam na vidyate
kumārya iti tena syāt kumāryāṃ bhedasaṃbhavāt //

jātisaṃkhyāsamāhārair yathaiva sahacāriṇi
dravye kriyāḥ pravartanta ekātmatve vyapekṣite //

mūrtibhyo mūrtidharmāṇām tathābhedasya darśanāt
sāmānādhikaraṇyaṃ ca kriyāyogaś ca kalpate //

sāmānādhikaraṇye tu matublopād apekṣite
luk taddhitalukīti syāl luk tatrāpy upalakṣaṇam //

kesāṃ cit tyaktabhedeṣu dravyeṣv eva vidhīyate
saṃstyānavatsu ṭābādir abhedena samanvayāt //

sāmānyabhūto dravyātmā paricchinnaparigrahaḥ
kriyābhir yujyate bhedair bhāgaśaś cāvatiṣṭhate //

śuklādiṣv āśrayadravyaṃ prādhānyenābhidhīyate
strītvaṃ tu pratyayārthatvād abhidhāviṣayo yataḥ //

so 'yam ity abhisaṃbandhād āśrayaṃ pratipadyate
strītvaṃ svabhāvasiddho vā guṇabhāvaviparyayaḥ //

sākāṅkṣatvād guṇatvena sāmānyaṃ vopadiśyate
vyaktīnām ātmadharmo 'sāv ekaprakhyānibandhanaḥ //

evambhūtā ca sāvasthā bhāgabhedaparigrahe
kṛte buddhyaiva bhedānām āśrayatve ca kalpite //

niskṛṣṭeṣv api bhedeṣu vyaktirūpāśraye tataḥ
liṅgapratyavamarśena liṅgasaṃkhye prapadyate //

antarena caśabdasya prayogaṃ dvandvabhāvinām
aviśiṣṭārthavṛttitvaṃ rūpābhedāt pratīyate //

vikalpavati vā vṛttir nivartye 'tha samuccite
teṣām ajñātaśaktīnāṃ dyotakena niyamyate //

vṛttau viśiṣṭarūpatvāc caśabdo vinivartate
arthabhede 'pi sārūpyāt tac cārthenāpadiśyate //

casya cāsattvabhūto 'rthaḥ sa evāśriyate yadi
taddharmatvaṃ tato dvandve cādiṣv arthakṛtaṃ hi tat //

cārthaḥ śabde kva cid bhedāt kathaṃ cit samavasthitaḥ
dyotakāś cādayas tasya vaktā dvandvas tu tadvatām //

vikalpādyabhidheyasya cārthasyānyapadārthatā
dyotakatvān na kalpeta tasmāt sad upalakṣyate //

tatra svābhāvikaṃ liṅgaṃ śabdadharme vyapekṣite
śabdaḥ kaś cit tam evārthaṃ kathaṃ cit pratipadyate //

śabdād arthāḥ pratāyante sa bhedānāṃ vidhāyakaḥ
anumānaṃ vivakṣāyāḥ śabdād anyan na vidyate //

samuccitaḥ syād dvandvārtho guṇabhūtasamuccayaḥ
samuccayo vāpi bhaved guṇabhūtasamuccitaḥ //

samuccitasya prādhānye liṅgasaṃkhye svabhāvataḥ
samuccayasya prādhānye śāstraṃ syāt pratipādakam //

samuccayavato 'rthasya prādhānye 'py apare viduḥ
nimittānuvidhāyitvād asiddhim liṅgasaṃkhyayoḥ //

samuccayo nimittaṃ cet syān nimittānuvartanam
anvayavyatirekābhyāṃ cārtho dvandvanibandhanaḥ //

samuccitanimittatve cārthasyāpagame 'pi vā
svabhāvasiddhe dvandvasya liṅgasaṃkhye vyavasthite //

padāntarasthasyārthasya dyotakatvān na yujyate
nipāto liṅgasaṃkhyābhyāṃ dvandvas tv arthasya vācakaḥ //

nimittānuvidhāne ca dravyadharmānapekṣaṇāt
guṇapradhānabhāvena kriyāyogo na kalpate //

yasya nāsti kriyāyogaḥ svatantro 'sau na vidyate
artho dvandvasya tatra syād upādānam anarthakam //

samuccayavato 'rthasya vācako nānuvartate
nimittam api cāsyārthaḥ svadharmair yujyate tataḥ //

bāhyo nāsty āśrayo dvandve viśeṣau tatra hi śrutau
samuccayas tadādhāras taddharmair vyapadiśyate //

yo vāvayavabhedābhyāṃ bhedavadbhyām ivānvitaḥ
ekaḥ samūho dharmān sa bhāgayoḥ pratipadyate //

ekaś ca dvyātmako 'rtho 'sau bhedābhedasamanvitaḥ
yau bhedāv āśritas tatsthe liṅgasaṃkhye prapadyate //

yathā svaśabdābhihite caitrārthe na prayujyate
caitraśabdo bahuvrihāv aprayogas tathā bhavet //

yathā gaur iti śuklāder abhidhānaṃ na vidyate
evaṃ yasyābhisaṃbandho gobhis tāvat pratīyate //

saṃbandhī niyato rūḍhaś citrāṇāṃ na ca vidyate
gavāṃ yathā vajrapāṇis tryakṣe vā 'pi vyavasthitaḥ //

śabdāntaratvād vākyeṣu viśeṣā yady api śrutāḥ
vṛttiśabdo 'nya evāyaṃ sāmānyasyābhidhāyakaḥ //

agor acitragoś caiva rūpabhedān nivartakaḥ
na citragur viśeṣāṇāṃ rūpābhedāt tu vācakaḥ //

yathā citragur ity etat prayukte na prayujyate
evaṃ yadi syāt sāmānyaṃ tasya na syāt pratiśrutiḥ //

sarvādayo viśeṣās tu pradeśānāṃ nivartakāḥ
yathā pradeśāḥ sāmānya pradeśāntarabādhakāḥ //

vibhaktyarthābhidhānād vā ṣaṣṭhī nānuprayujyate
dravyasyānabhidhānāt tu tacchabdo 'nuprayujyate //

sāmānādhikaraṇyaṃ cen matublopāt prakalpate
matupo 'pi tadarthatvād anavasthā prasajyate //

saṃbandhasya ca saṃbandī saṃbandho 'nyaḥ prasajyate
vibhaktyarthapradhāne ca kriyāyogo na kalpate //

vibhaktyarthapradhānatvāt tatas tatreti na kriyā
dṛśyādiḥ karmakartrādi nimittatvāya kalpate //

antarbhavec ca saṃbandhaḥ prādhānyābhihitaḥ katham
sa prātipadikārthaś ca tathābhūtaḥ kathaṃ bhatvet //

asaṃbhavāt tu saṃbandhe saṃbandhasahacāriṇi
jātisaṃkhyāsamāhāra kāryāṇām iva saṃbhavaḥ //

so 'yam ity abhisaṃbandhād viśiṣṭāśrayavācinām
śuklādival liṅgasaṃkhye śāstrārambhād bhaviṣyataḥ //

bhedena tu vivakṣāyāṃ sāmānye vā vivakṣite
saliṅgasya sasaṃkhyasya padārthasyāgatir bhavet //

sādhutvaṃ na vibhaktyartha mātre vṛttasya dṛśyate
kṛtsnārthavṛtteḥ sādhutvam ity arthagrahaṇaṃ kṛtam //

so 'yam ity abhisaṃbandhād dravyavṛttir ayaṃ yadā
saliṅgasya sasaṃkhyasya tadā sādhutvam ucyate //

antarbhūtavibhaktyarthe ṣaṣṭhī na śrūyate yathā
tathāśrutiḥ prasajyeta liṅgasaṃkhyābhidhāyinām //

sādharmyam avyayena syād bahuvrīhes tathā sati
liṅgasaṃkhyānimittasya saṃskārasyāpavartanāt //

prayuktena ca saṃbandhāc caitrādiśravanaṃ bhavet
vinā vibhaktyā saṃbandho vibhaktyā vidyate vinā //

abhidhāne 'pi saṃkhyāyāḥ saṃkhyātvaṃ na nivartate
ṣaṣṭhyarthasyābhidhāne tu syāt prātipadikārthatā //

anuprayogasiddhyarthaṃ na vibhaktyarthakalpanā
vastvantaram upakṣiptam iti ke cit pracakṣate //

saṃbandibhir viśiṣṭānām saṃbandhānāṃ nimittatā
saṃbandhair vā viśiṣṭānāṃ tadvatāṃ syān nimittatā //

ke cit saṃyogino daṇḍād viṣāṇāt samavāyinaḥ
tadvati pratyayān āhur bahuvrīhiṃ tathaiva ca //

bhinnaṃ saṃbandhibhedena saṃbandham apare viduḥ
nimittaṃ sa vibhaktyarthaḥ samāsenābhidhīyate //

pradhānam anyārthatayā bhinnaṃ svair upasarjanaiḥ
nimittam abbidheyaṃ vā sarvapaścād apekṣyate //

svāmini vyatirekaś ca vākye yady api dṛśyate
prādhānya eva tasyeṣṭo bahuvrīhir vivakṣite //

gavāṃ viśeṣaṇatvena yadā tadvān pravartate
asyaitā iti tatrārthe bahuvrīhir na vidyate //

yadā pratyavamarśas tu tāsāṃ svāmī gavām iti
gobhis tadābhisaṃbandho nimittatvāya kalpate //

apekṣamānaḥ saṃbandhaṃ rūḍhitvasya nivṛttaye
nimittānuvidhāyitvāt taddharmārthaḥ prasajyate //

nānā citrā iti yathā nimittam anurudhyate
nānābhūte 'pi vṛttaḥ san bahuvrīhis tathā bhavet //

saṃbandhini nimitte tu dravyadharmo na hīyate
liṅgābhāvo hi liṅgasya virodhitvena vartate //

saṃkhvāvāṃl liṅgavāmś cārtho 'bhinnadharmā, nimittataḥ
āsanna eva dravyatvāt taddharmair na virudhyate //

vibhaktyarthena cāviṣṭaṃ śuddhaṃ ceti dvidhā sthitam
dravyaṃ śuddhasya yo dharmaḥ sa na syād anyadharmaṇaḥ //

dravyamātrasya nirdeśe bhedo 'yam avivakṣitaḥ
granthe pūrvatra bhedas tu dvitīye 'nupradarśitaḥ //

dravyasya grahaṇaṃ cātra liṅgasaṃkhyāviśeṣaṇam
dravyāśritatvaṃ hi tayos tato 'nyasya na sidhyataḥ //

saṃbandhibhinnasaṃbandha parichinne pravartate
samāso dravyasāmānye viśiṣṭārthānupātini //

dravyadharmānatikrānto bhedadharmeṣv avasthitaḥ
bhaviṣyadāśrayāpekṣe liṅgasaṃkhye prapadyate //

śāstrapravṛttibhede 'pi laukiko 'rtho na bhidyate
nañsamase yatas tatra trayaḥ pakṣā vicāritāḥ //

śabdāntare 'pi caikatvam āśrityaivaṃ vicāraṇā
abrahmaṇādiṣu nañaḥ prayogo na hi vidyate //

prāk samāsāt padārthānāṃ nivṛttir dyotyate nañā
svabhāvato nivṛttānāṃ rūpābhedād alakṣitā //

brāhmaṇādisthayā vākyeṣv ākhyātapadavācyayā
kriyayā yasya saṃbandho vṛttis tasya na vidyate //

pācakādipadasthā cen nañā saṃbadhyate kriyā
tatra sattānupādānāt tripakṣī nopapadyate //

sattayaivābhisaṃbandho yadi sarvatra kalpyate
asann iti samāse 'smin sattānyā parikalpyatām //

ktvānte ca tumunante ca nañsamāse na dṛśyate
viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ nañāsattābhidhāyinā //

kriyāyāḥ sādhanādhāra sāmānye nañ vyavasthitaḥ
tato viśiṣṭair ādhārair yujyate brāhmaṇādibhiḥ //

vṛttau yathā gatādyartham upādāya nirādayaḥ
yujyante sādhanādhārair nañsamāse 'pi sa kramaḥ //

tatrāsati naño vṛtter brāhmaṇakṣatriyādibhiḥ
viśeṣaṇaviśeṣyatvaṃ kalpyate kubjakhañjavat //

kāmacāre ca saty evam asataḥ syāt pradhānatā,
guṇatvam itareṣāṃ ca teṣāṃ vā syāt pradhānatā //

prādhānyenāśritāḥ pūrvaṃ śruteḥ sāmānyavṛttayaḥ
viśeṣa eva prakrāntā brāhmaṇakṣatrivādavaḥ //

yathā gaurādibhis teṣām avacchedo vidhīyate
asatāpy anabhivyaktaṃ tādātmyaṃ vyajyate tathā //

yathā sattābhidhānāya sann arthaḥ parikalpyate
tathāsattābhidhānāya nirupākhyo 'pi kalpate //

kṣatriyādau padaṃ kṛtvā buddhiḥ sattāntarāśrayā
jātyā bhinnāṃ tataḥ sattāṃ prasaktām apakarṣati //

abhāva iti bhāvasya pratiṣedhe vivakṣite
sopākhyatvam anāśritya pratiṣedho na kalpate //

anekadharmavacanāḥ śabdāḥ saṅghābhidhāyinaḥ
ekadeśeṣu vartante tulyarūpāḥ svabhāvataḥ //

yathaikadeśakaraṇāt kṛta itv abhidhīyate
akṛtaś ceti saṃghātaḥ sa evābrāhmaṇe kramaḥ //

brāhmaṇo 'brāhmaṇas tasmād upanyāsāt prasajyate
akṛte vā kṛtāsaṅgād aviśiṣṭaṃ kṛtākṛtāt //

amukhyasaṃbhave tatra mukhyasya vinivṛttaye
śāstrānvākhyānasamaye nañ prayukto viśeṣakaḥ //

padārthānupaghātena dṛśyate 'nyaviśeṣaṇam
atha jātimato 'rthasya kaś cid dharmo nivartitaḥ //

avaśyaṃ brāhmaṇe kaś cit kva cid dharmo na vidyate
viśeṣāvacanāt tatra nañaḥ śrutir anarthikā //

aviśiṣṭasya paryāyo nañviśiṣṭaḥ prasajyate
anvākhyānād dhi sādhutvam evaṃbhūte pratīyate //

padārthānupaghātena yady apy atra viśeṣaṇam
upacārasato 'rthasya sāvasthā dyotyate nañā //

viśeṣyeṣu yathābhūtaḥ padārthaḥ samavasthitaḥ
tathābhūte tathābhāvo gamyate bhedahetubhiḥ //

nivṛtte 'vayavas tasmin padārthe vartate katham
nānimittā hi śabdasya pravṛttir upapadyate //

ārāc chabdavad ekasya viruddhe 'rthe svabhāvataḥ
śabdasya vṛttir yady asti nañaḥ śrutir anarthikā //

atha svabhāvo vacanād anvākhyeyatvam arhati
tad vācyam aprasiddhatvān nañārtho vinivartyate //

yady apy ubhayavṛttitvaṃ pradhānaṃ tu pratīyate
prasthānaṃ gamyate śuddhe tadarthe 'pi na tiṣṭhatau //

kimartham atathābhūte 'sati mukhyārthasaṃbhave
bhede brāhmaṇaśabdasya vṛttir abhyupagamyate //

ayaṃ padārtha etasmin kṣatriyādau na vidyate
iti tadvacanaḥ śabdaḥ pratyayāya prayujyate //

buddher viṣayatāṃ prāpte śabdād arthe pratīyate
pravṛttir vā nivṛttir vā grutyā hy artho 'nusajyate //

asamyagupadeśād vā nimittāt saṃśayasya vā
śabdapravṛttir na tv asti loṣṭādiṣu viparyayāt //

anekasmād asa iti prādhānye sati sidhyati
sāpekṣatvaṃ pradhānānām evaṃ yuktaṃ tvatalvidhau //

ekasya ca pradhānatvāt tadviśeṣaṇasaṃnidhau
pradhānadharmāvyāvṛttir ato na vacanāntaram //

pradhānam atra bhedyatvād ekārtho vikṛto nañā
hitvā svadharmān vartante dvyādayo 'py ekatāṃ gatāḥ //

brāhmaṇatvaṃ yathāpannā nañyuktāḥ kṣatriyādayaḥ
dvitvādiṣu tathaikatvaṃ nañyogād upacaryate //

ekatvayogam āsādya sa dharmaḥ pratiṣidhyate
dvyādibhyas teṣu tacchabdo vartate brāhmaṇādivat //

āviṣṭasaṃkhyo vākye 'sau yathā dvyādau prayujyate
vṛttau tasya pradhānatvāt sā saṃkhyā na nivartate //

pratiṣedhyo yathābhūtas tathābhūto 'nuṣajyate
vacanāntarayoge hi na so 'rthaḥ pratiṣidhyate //

aśukla iti kṛṣṇādir yathārthaḥ saṃpratīyate
saṃkhyāntaraṃ tathāneka ity atrāpy abhidhīyate //

kriyāprasaṅgāt sarveṣu karmasv aṅgīkṛteṣu ca
ekasmin pratiṣiddhe 'pi prāptam anyat pratīyate //

kriyāśrutiś ca prakrānte prasajyapratiṣedhane
paryudāse tu niyataṃ saṃkhyeyāntaram ucyate //

dhātvarthaḥ karmaviṣayo vyapadiṣṭaḥ svasādhanaiḥ
arthāt sarvāṇi karmāṇi prāg ākṣipyāvatiṣṭhate //

nirjñātasādhanādhāre yatrākhyāte prayujyate
aneka iti paścāc ca tiṣṭhatīty anuṣajyate //

sādhyatvāt tatra siddhena kriyā dravyeṇa lakṣyate
prāg evāṅgīkṛtaṃ dravyam ataḥ pūrveṇa bhidyate //

saṃkhyaiva pratiṣedhena saṃkhyāntaram apekṣate
vākye 'pi tena naikatva mātram eva nivartyate //

snehāntarād avacchedas tathāsatteḥ pratīyate
tailena bhojane 'prāpte na tv anyad upasecanam //

ekārthe vartamānābhyām asatā brāhmaṇena ca
yadā jātyantaraṃ bāhyaṃ kṣatriyādy apadiśyate //

śyāmeva śastrī kanyeti yathānyad vyapadiśyate
asan brāhmaṇa ity ābhyāṃ tathānye kṣatriyādayaḥ //

asāsno gaur iti yathā, gavayo vyapadiśyate
jātyantaraṃ na gor eva sasnābhāvaḥ pratīyate //

tulyarūpaṃ yathākhyātaṃ kaṇṭakair bhedahetubhiḥ
khadiraṃ jātibhedena kharjūrāt pratipadyate //

avidyamānabrāhmaṇyo yādṛśo brāhmaṇo bhavet
aṅgīkṛtopamānena tathānyo 'rtho 'bhidhīyate //

avṛṣṭayo yathā varsā nīhārābhrasamāvṛtāḥ
tadrūpatvāt sa hemanta ity abhinnaḥ pratīyate //

apare brāhmaṇādīnāṃ sarveṣāṃ jātivācinām
dravyasyānyapadārthatve nañā yogaṃ pracakṣate //

na caivaṃviṣayaḥ kaś cid bahuvrīhiḥ prakalpate
agur aśva iti vyāptir nañsamāsena yasya na //

dvandvaikadeśinor uktā paravalliṅgatā yataḥ
avarṣāsu tato 'siddhir iṣṭayor liṅgasaṃkhyayoḥ //

viśeṣaṇaṃ brāhmaṇādi kriyāsaṃbandhino 'sataḥ
yadā viṣayabhinnaṃ tat tadāsattvam pratīyate //

brāhmaṇatvena cāsattvād ucyate sat tad anyathā
asad ity api sattvena sataḥ sattā nivartyate //

samanyadravyavṛttitvān nimittānuvidhāyinaḥ
ayogo liṅgasaṃkhyābhyāṃ syād vā sāmānyadharmatā //

prāg asattvābhidhāyitvaṃ samāse dravyavācitā
nimittānuvidhānaṃ ca na sarvatra svabhāvataḥ //

nimittānuvidhāne ca kriyāyogo na kalpate
tathā cāvyapadeśyatvād upādānam anarthakam //

asatsāmānyavṛttir vā viśeṣaiḥ kṣatriyādibhiḥ
prayuktair āśrayair bhinno yāti talliṅgasaṃkhyatām //

prāg āśrayo hi bhedāya pradhāne 'bhyantarīkṛtaḥ
punaḥ pratyavamarśena vibhakta iva dṛśyate //

samāse śrūyate svārtho yena tadvāṃs tadāśrayaḥ
dravyaṃ tu liṅgasaṃkhyāvad asatābhyantarīkṛtam //

ekārthaviṣayau śabdau tasminn anyārthavartinau
asataiva tu bhedānāṃ sarveṣām upasaṃgrahaḥ //

te kṣatriyādibhir vācyā vācyā vā sarvanāmabhiḥ
yāntīvānyapadārthatvaṃ naño rūpāvikalpanāt //

viśeṣasyāprayoge tu liṅgasaṃkhye na sidhyataḥ
avarṣādiṣu dosaś ca hemanto 'nyāśrayo yataḥ //

ākṛtiḥ sarvaśabdānāṃ yadā vācyā pratīyate
ekatvād ekaśabdatvaṃ nyāyyaṃ tasyāś ca varṇyate //

āviṣṭaliṅgatā tasyāṃ syād grāmyapagusaṅghavat
dravyabhede 'pi caikatvāt tatraikavacanaṃ bhavet //

āśrayāṇāṃ hi liṅgaiḥ sā niyatair eva yujyate
tathā ca yuktavadbhāve pratiṣedho nirarthakaḥ //

sarvatrāviṣṭaliṅgatvaṃ lokaliṅgaparigrahe
virodhitvāt prasajyeta nāśritaṃ tac ca laukikam //

sāmānyam ākṛtir bhāvo jātir ity atra laukikam
liṅgaṃ na saṃbhavaty eva tenānyat parigṛhyate //

pravṛttir iti sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ tasya kathyate
āvirbhāvas tirobhāvaḥ sthitiś cety atha bhidyate //

pravṛttimantaḥ sarve 'rthās tisṛbhiś ca pravṛttibhiḥ
satataṃ na viyujyante vācaś caivātra saṃbhavaḥ //

yaś cāpravṛttidharmārthaś citirūpeṇa gṛhyate
anuyātīva so 'nyeṣāṃ pravṛttīr viśvagāśrayāḥ //

tenāsya citirūpaṃ ca citikālaś ca bhidyate
tasya svarūpabhedas tu na kaś cid api vidyate //

acetaneṣu caitanyaṃ saṃkrāntam iva dṛśyate
pratibimbakadharmeṇa yat tac chabdanibandhanam //

avasthā tādṛśī nāsti yā liṅgena na yujyate
kva cit tu śabdasaṃskāro liṅgasyānāśraye sati //

kṛttaddhitābhidheyānāṃ bhāvānāṃ na virudhyate
śāstre liṅgaṃ guṇāvasthā tathā cākṛtir iṣyate //

liṅgaṃ prati na bhedo 'sti dravyapakṣe 'pi kaś cana
tasmāt sapta vikalpā ye saivātrāviṣṭaliṅgatā //

vacane niyamaḥ śāstrād dravyasyābhyupagamyate
yatas tad ākṛtau śāstram anyathaiva samarthyate //

vartate yo bahuṣv artho 'bhede tasya vivakṣite
svāśrayair vyapadiṣṭasya śāstre vacanam ucyate //

yadā tv āśrayabhedena bheda eva pratīyate
ākṛter dravyapakṣena tadā bhedo na vidyate //

abhede tv ekaśabdatvāc chāstrāc ca vacane sati
ekaśeṣo na vaktavyo vacanānāṃ ca saṃbhavaḥ //

nanu cānabhidheyatve dravyasya tadapāśrayaḥ
ākṛter upakāro 'yaṃ dravyābhāvān na kalpate //

vyapadeśo 'bhidheyena na śāstre kaś cid āśritaḥ
dravyaṃ nāma padārtho yo na ca sa pratiṣidhyate //

guṇabhāvo 'bhidheyatvaṃ prati dravyasya nāśritaḥ
upakāri guṇaḥ śeṣaḥ parārtha iti kalpanā //

dravye na guṇabhāvo 'sti vinādravyābhidhāyitām
ākṛtau vā pradhānatvam ata evaṃ samarthyate //

kaiś cid guṇapradhānatvaṃ nāmākhyātavad iṣyate
na vṛttivat parārthasya guṇabhāvas tu varṇyate //

guṇabhūtasya nānātvād ākṛter ekaśabdatā
siddho vacanabhedaś ca dravyabhedasamanvayāt //

sādhanaṃ guṇabhāvena kriyāyā bhedakaṃ yathā
ākhyāteṣv ekaśabdāyā jāter dravyaṃ tathocyate //

ekatve tulyarūpatvāc chabdānāṃ pratipādane
nimittāt tadvato 'rthasya viśiṣṭagrahaṇe sati //

so 'yam ity abhisaṃbandhād āśrayair ākṛteḥ saha
pravṛttau bhinnaśabdāyāṃ liṅgasaṃkhye prasidhyataḥ //

prāk ca jātyabhisaṃbandhāt sarvanāmābhidheyatā
vastūpalakṣaṇaṃ sattve prayujyante tyadādayaḥ //

pākau pākā iti yathā bhedakaḥ kaiś cid āśrayaḥ
iṣyate cānupādāno dharmo 'sau guṇavācinām //

āśrayasyānupādāne kevalaṃ labhate yadi
ādhāradharmān sāmānyaṃ purastāt tad vicāritam //

jātau pūrvaṃ pravṛttānāṃ śabdānāṃ jātivācinām
aśabdavācyāt saṃbandhād vyaktir apy upajāyate //

so 'yam ity abhisaṃbandhāj jātidharmopacaryate
dravyaṃ tadāśrayo bhedo jāteś cābhyupagamyate //

mañcaśabdo yathādheyaṃ mañceṣv eva vyavasthitaḥ
tattvenāha tathā jāti śabdo dravyeṣu vartate //

tatra jātipadārthatvaṃ tathaivābhyupagamyate
jātir utsṛṣṭasaṃkhyā tu dravyātmany anuṣajyate //

asyedam iti vā yatra so 'yam ity api vā śrutiḥ
vartate paradharmeṇa tad anyad abhidhīyate //

yat pradhānaṃ na tasyāsti svarūpam anirūpanāt
guṇasya cātmanā dravyaṃ tadbhāvenopalakṣyate //

guṇasya bhedakāle tu prādhānyam upajāyate
saṃsargaśrutir artheṣu sākṣād eva na vartate //

jātau vṛtto yadā dravye sa śabdo vartate punaḥ
jāter eva padārthatvaṃ na tadābhyupagamyate //

pravṛttānāṃ punar vṛttir ekatvenopavarṇyate
pratipatter upāyeṣu na tattvam anugamyate //

apṛthakśabdavācyasya jātir āśrīyate yadā
dravyasya sati saṃsparśe tadā jātipadārthatā //

dravyasya sati saṃsparśe dravyam āśrīyate yadā
vācyaṃ tenaiva śabdena tadā dravyapadārthatā //

apṛthakśabdavācyāpi bhedamātre pravartate
yadā saṃbandhavaj jātiḥ sāpi dravyapadārthatā //

atyantabhinnayor eva jātidravyābhidhāyinoḥ
avācyasyopakāritva āśrite tūbhayārthatā //

āśrite tv āśrayakṛtaṃ bhedam abhyupagacchatā
punaś cāpy ekaśabdatvaṃ jātiśabde 'nuvarṇitam //

anirjātasya nirjñānaṃ yena tan mānam ucyate
prasthādi tena meyātmā sākalyenāvadhāryate //

anirjñātaṃ prasiddhena yena taddharma gamyate
sākalyenāparijñānād upamānaṃ tad ucyate //

dvayoḥ samānayor dharma upamānopameyayoḥ
samāsa upamānānāṃ śabdais tadabhidhāyibhiḥ //

ādhārabhedād bhedo yaḥ śyāmatve so 'vivakṣitaḥ
guṇo 'sāv āśritaikatvo bhinnādhāraḥ pratīyate //

guṇayor niyato bhedo guṇajātes tathaikatā
ekatve 'tyantabhede vā, nopamānasya saṃbhavaḥ //

jātimātravyapekṣāyām upamārtho na kaś cana
śyāmatvam ekaṃ guṇayor ubhayor api vartate //

yenaiva hetunā śyāmā śastrī tatra pratīyate
sa hetur devadattāyāḥ pratyaye na viśiṣyate //

āśrayād yo guṇe bhedo jāter yā cāviśiṣṭatā
tābhyām ubhābhyāṃ dravyātmā savyāpāraḥ pratīyate //

so 'yam ekatvanānātve vyavahāraḥ samāśritaḥ
bhedābhedavimarśena vyatikīrṇena vartate //

śyāmety evābhidhiyeta jātimātre vivakṣite
śastryādinām upādāne tatra nāsti prayojanam //

aśabdavācyo yo bhedaḥ śyāmamātre na vartate
śyāmeṣu keṣu cid vṛttir yasya so 'tra vyapekṣyate //

śyāmeṣu keṣu cit kiṃ cit kiṃ cit sarvatra vartate
sāmānyaṃ kaś cid ekasmiñ chyāme bhedo vyavasthitaḥ //

tathā hi sati saurabhye bhedo jātyutpalādiṣu
gandhānāṃ sati bhede tu sādṛśyam upalabhyate //

guṇānām āśrayād bhedaḥ svato vāpy anugamyate
anirdeśyād viśeṣād vā saṃkarād vā guṇāntaraiḥ //

upamānaṃ prasiddhatvāt sarvatra vyatiricyate
upameyatvam ādhikye sāmye vā na nivartate //

anyais tu mānaṃ jātyādi bhedyasyārthasya varṇyate
anirjñātasvarūpo hi jñeyo 'rthas tena mīyate //

mitas tu svena mānena prasiddho yo guṇāśrayaḥ
āśrayāntaramānāya svadharmeṇa pravartate //

rūpāntareṇa saṃsparśo rūpāntaravatāṃ satām
bhinnena yasya bhedyānām upamānaṃ tad ucyate //

dharmaḥ samānaḥ śyāmādir upamānopameyayoḥ
āśriyamānaprādhānyo dharmeṇānyena bhidyate //

śastrīkumāryoḥ sadṛśaḥ śyāma ity evam āśrite
vyapadeśyam aneneti nimittaṃ guṇayoḥ sthitam //

yadā nimittais tadvanto gacchantīva tadātmatām
bhedāśrayaṃ tadākhyānam upamānopameyayoḥ //

tattvāsaṅgavivakṣāyāṃ yeṣu bhedo nivartate
luptopamāni tāny āhus taddharmeṇa samāśrayāt //

śastryāṃ prasiddhaṃ śyāmatvaṃ mānaṃ sā tena mīyate
anyā śyāmā tu tadrūpā tenātyantaṃ na mīyate //

śastriṃ svena guṇenāto mimānām āśrayāntaram
asamāptaguṇaṃ siddher upamānaṃ pracakṣate //

upameye sthito dharmaḥ śruto 'nyatrānumīyate
śruto 'tha vopamānastha upameye 'numiyate //

adhīyate brāhmaṇavat kṣatriyā iti dṛśyate
upameyasya bhinnatvād vacanaṃ kṣatriyāśrayam //

sādhāraṇaṃ bruvan dharma kva cid eva vyavasthitam
sāmānyavacanaḥ śabda iti sūtre 'padiśyate //

nābhedena na bhedena guṇo dviṣṭho 'bhidhīyate
bhinnayor dharmayor ekaḥ śrūyate 'nyaḥ pratīyate //

nātyantāya mimīte yat sāmānye samavasthitam
sādṛśyād upameyārtha samīpe parikalpyate //

mānaṃ prati samīpaṃ vā sādṛśyena pratīyate
paricchedād dhi sādṛśyam iha mānopamānayoḥ //

ekajātivyapekṣāyāṃ tad evety avasīyate
bhedasyaiva vyapekṣāyām anyad eveti gamyate //

karmatvaṃ karaṇatvaṃ ca bhedenaivāśritaṃ yataḥ
atyantaikatvaviṣayo na syāt tenātra samśayaḥ //

bhede 'pi tulyarūpatvāc chālīmṃ tān iti dṛśyate
jātyabhedāt sa evāyam iti bhinno 'bhidhīyate //

kathaṃ hy avayavo 'nyasya syād anya iti cocyate
atyantabhede nānātvaṃ yatra tattvaṃ na vidyate //

abhedasya vivakṣāyām ekatvaṃ saṅghasaṅghinoḥ
saṅghinor na tv abhedo 'sti tathānyatvam udāhṛtam //

tatrābhinnavyapekṣāyām upamārtho na vidyate
yo hi gaur iti vijñāne hetuḥ so 'sti gavāntare //

vyāvṛttānāṃ viśeṣāṇāṃ vyāpāre tu vivakṣite
na kaś cid upakāro 'sti buddher buddhyantaraṃ prati //

kiṃ cid yatrāsti sāmānyaṃ yadi bhedāś ca ke cana
gotvaṃ goṣv asti sāmānyaṃ bhedāś ca śabalādayaḥ //

sāmānyaṃ śyāmatānyaiva tad dhi sādhāraṇaṃ dvayoḥ
tad eva siddhyasiddhibhyāṃ bheda ity apadiśyate //

śyāmatvam eva sāmānyam anyeṣām ubhayoḥ sthitam
saṃpūrnatvāt tad anyasmād viśeṣa iti gamyate //

ākṛtau vāpi sāmānye kva cid eva vyavasthitāḥ
śyāmādau ye 'vasīyante viśeṣās ta ihāśritāḥ //

jāter abhede bhede vā sādṛśyaṃ tat pracakṣate
kaś cit kadā cit arthātmā tathābhūto 'padiśyate //

yatrārthe pratyayābhedo na kadā cid vikalpate
avidyamānabhedatvāt sa eka iti gamyate //

yo 'rtha āśritanānātvaḥ sa evety apadiśyate
vyāpāraṃ jātibhāgasya tatrāpi pratijānate //

jātibhāgāśrayā prakhyā tatrābhinnā pravartate
vyaktibhāgāśrayā buddhis tatra bhedena jāyate //

anyatra vartamānaṃ sad bhedābhedasamanvitam
nimittaṃ punar anyatra nānātveneva gṛhyate //

ādhāreṣu padanyāsaṃ kṛtvopaiti tadāśrayam
sa sādṛśyasya viṣaya ity anyair apadiśyate //

parāpekṣe yathā bhāve kāraṇākhyā pravartate
tathānyādhigamāpekṣam upamānaṃ pracakṣate //

gurugiśyapitāputra kriyākālādayo yathā
vyavahārās tathaupamyam apy apekṣānibandhanam //

śyāmatvam upamāne ced vṛttaṃ vṛttau prayujyate
upameyaṃ samāsena bāhyaṃ tatrābhidhīyate //

ṭābanta eva caitrādau śyāmāśabdas tathā bhavet
sūtre ca prathamābhāvān na śyāmādyupasarjanam //

atha tv ekavibhaktitvād guṇatvād vopasarjanam
naivaṃ tittirikalmāṣyām iṣṭaḥ strīpratyayo bhavet //

satiśiṣṭabalīyastvād bāhye ṅiṣi ca saty api
upamānasvaro na syāt tasmāt stryantaḥ samasyate //

guṇe na copamānasthe sāpekṣatvaṃ prakalpate
pradhānasya tathā na syād vyāghrādau liṅgadarśanam //

tasmāt sati guṇatve 'pi prādhānyaṃ vigrahāntare
naivaṃjātīyakaṃ śāstre saṃbhavaty upasarjanam //

upameyātmani śyāmo vartamāno 'bhidhīyate
upamāneṣv anirdiṣṭaḥ sāmarthyāt sa pratīyate //

dravyamātre 'pi nirdiṣṭe candravaktre 'nugamyate
viśiṣṭa eva candrastho guṇo nopaplavādayaḥ //

bhedabhāvanayaitac ca samāse 'py upavarṇyate
viśiṣṭaguṇabhinne 'rthe padam anyat prayujyate //

yadi bhinnādhikaraṇo vacanād anugamyate
mṛgīva capalety atra puṃvadbhāvo na sidhyati //

astrīpūrvapadatvāt tu puṃvadbhāvo bhaviṣyati
yathaiva mṛgadugdhādau na cet stryartho vivakṣyate //

śastrīva śastrīśyāmeti devadattaiva kathyate
tasyām evobhayaṃ tasmād ucyate śāstravigrahe //

puṃvadbhāvasya siddhyarthaṃ pakṣe strīpratyayasya ca
bahv apekṣyam atas tasyām ubhayapratipādanam //

śyāmā śastrī yathā śyāmā śastrīkalpeti cocyate
tatropamānetarayoḥ śyāmety etad apekṣyate //

atha śyāmeva śastrīyaṃ śyāmety evaṃ prayujyate
śastrī yatheyam śyāmeti tāvad eva pratīyate //

upalakṣaṇamātrārthā guṇasyāsya yadi śrutiḥ
pṛthag dvayoḥ śruto 'py eṣa neṣṭasvārthasya vācakaḥ //

upameyaṃ tu yad vācyaṃ tasya cet pratipādane
savyāpārā guṇās tatra sarvasyoktiḥ sakṛcchrutau //

prakārādhārabhedena viśeṣe samavasthitaḥ
śabdāntarābhisaṃbandhe sāmānyavacanaḥ katham //

sādṛśyamātraṃ sāmānyaṃ dviṣṭhaṃ kaiś cit pratīyate
guṇo bhede 'py abhedena dvivṛttir vā vivakṣitaḥ //

vyāpāro jātibhāgasya dravyayor vābhidhitsitaḥ
rūpāt sāmānyavācitvaṃ prāg vā vṛtter udāhṛtam //

vyāghraśabdo yadā śauryāt puruṣārthe 'vatiṣṭhate
tadādhikaraṇābhedāt samāsasyāsti saṃbhavaḥ //

śūraśabdaprayoge tu vyāghraśabdo mṛge sthitaḥ
bhinne 'dhikaraṇe vṛttes tatra naivāsti saṃbhavaḥ //

sāmānādhikaraṇye 'pi guṇabhedasya saṃbhavāt
prayogaḥ śūraśabdasya samāse 'py anuṣajyate //

pūjopādhiś ca yo dṛṣṭaḥ kutsanopādhayaś ca ye
teṣāṃ bhinnanimittatvān niyamārthā punaḥ śrutiḥ //

asaṃbhave 'pi vā vṛtteḥ syād etal liṅgadarśanam
acver iti yathā liṅgam abhāve 'pi bhṛśādiṣu //

vatyantāvayave vākye yad aupamyaṃ pratīyate
tatpratyayavidhau sūtre nirdeśo 'yaṃ vicāryate //

kriyety upādhiḥ prāthamyāt prakṛtyarthasya yady api
na prātipadikaṃ tatra kriyāvācy upapadyate //

sattvavṛttasya śeṣe vā tṛtīyā sādhane 'pi vā
tiṅām asattvavācitvād ubhayaṃ tan na vidyate //

pākādayas tṛtīyāntāḥ sattvadharmasamanvayāt
na kriyety apadiśyante kṛtvo 'rthapratyaye yathā //

ye cāvyayakṛtaḥ ke cit kriyādharmasamanvitāḥ
teṣām asattvavācitvaṃ tiṅantair na viśiṣyate //

kṛtvasujviṣayā yāpi śayitavyādiṣu kriyā
upamānopameyatvaṃ tatrātyantam asaṃbhavi //

na kevalau dravyaguṇau tadvān vāpy upamīyate
śayitavyādibhis teṣu nopamārtho 'sti kaś cana //

upamānopameyatve dravye cānuktadharmiṇi
nimittatvena gamyante rūḍhayogāḥ kriyāguṇāḥ //

hotavyasadṛśo hotety atrāpy artho na vidyate
virodhāt kriyayā tasmāt kriyāvān nopamīyate //

kriyā samānajātiyā tadbhāvān nopamīyate
jātibhede 'pi pākena bhinnāḥ pākādayaḥ kriyāḥ //

ādhārabhedād bhinnāyām upamānasya saṃbhavaḥ
adhyetavyena viprāṇāṃ tulyam adhyayanaṃ viśām //

arthāt prakaraṇād vāpi yatrāpekṣyaṃ pratīyate
sāmarthyād anapekṣasya tasya vṛttiḥ prasajyate //

tailapākena tulye ca ghṛtapāke vivakṣite
kriyāvad api kāryāṇāṃ darśanāt pratyayo bhavet //

atiṅgrahaṇam evaṃ tu samāsasya nivartakam
gamanaṃ kārakasyeti ṇvuly anyasmin na saṃbhavet //

sarvasya parihārārthaṃ samudāyatvam āśritam
śuddhāyāḥ saṃbhavān na syāt kriyāyā brāhmaṇādiṣu //

upamānavivakṣāyāṃ svadharmaś ca nivartate
kriyāyā na śrutād yasmād upamānaṃ samāpyate //

tṛtīyo 'py āśrito bhedo dharmaḥ sādhāraṇo dvayoḥ
vyāpāravān na kṛtsnasya sāmyaṃ kṛtsnena vidyate //

dravye vāpi kriyāyāṃ vā nimittāt tat prakalpate
kriyāṇāṃ vidyamānatvād vṛttir na syād gavādiṣu //

abhāvāt kevalāyās tu tadvān arthaḥ pratīyate
pradhānāsaṃbhave yuktā lakṣaṇārthā kriyāśrutiḥ //

kriyāntareṣu sāpekṣāḥ kriyāśabdāḥ kriyāntare
upakārāya gṛhyante yathaiva brāhmaṇādayaḥ //

yathā prakarṣaḥ sarvatra nimittāntarahetukaḥ
dravyavad guṇaśabde 'pi sa nimittam apekṣate //

yo ya uccāryate śabdaḥ sa svarūpanibandhanaḥ
yathā tathopamāneṣu vyapekṣa na nivartate //

kriyāvṛttes tṛtīyāntasy aivaṃ cāsaṃbhave sati
prasiddhanyāyakaraṇo bhāṣye yujir udāhṛtaḥ //

antarbhūte tu karaṇe prayogo na punar bhavet
nyāyenāyuktam ity atra jīvatau prāṇakarmavat //

śāstrābhyāsāc ca bhedo 'yam ayuktam iti varṇyate
aśobhanam asaṃbaddham iti rūḍhir vyavasthitā //

vivibhaktiḥ prakṛtyarthaṃ praty upādhiḥ kathaṃ bhavet
vibhaktipariṇāme ca prakalpyaṃ viṣayāntaram //

vibhaktyantarayogo hi yasya tad viṣayāntare
vibhaktyantarasaṃbandhaḥ sāmarthyād anumīyate //

sārūpyāt tu tad evedam iti tatropacaryate
śabdāntaraṃ vibhaktyā tu yuktaṃ śāstre tad aśrutam //

prakṛtiś cet tṛtīyāntā tenety asmāt pratīyate
kriyeti prathamāntā sā kathaṃ bhavitum arhati //

kriyayeti tṛtīyā ca prayoge kasya kalpyatām
tenety asya hi saṃbandhaḥ sūtrasthena na vidyate //

sopaskāreṣu sūtreṣu vākyaśeṣaḥ samarthyate
tena yat tat tṛtīyāntaṃ kriyā cet seti gamyate //

upādheḥ kasya cid vākye prayoga upalabhyate
pratīyamānadharmānyo na kadā cit prayujyate //

nīlam utpalam ity atra na viśeṣye na bhedake
kaś cit taddharmavacano vākye śabdaḥ prayujyate //

atyantānugamāt tatra na sūtre na ca vigrahe
vibhaktipariṇāmena kiṃ cid asti prayojanam //

tṛtīyāntaṃ kriyety etad vigrahe na prayujyate
yathā daṇḍaḥ praharaṇaṃ krīḍāyām iti dṛśyate //

ghavidhau yac ca saṃjñāyām iti sūtra udāhṛtam
upādānaṃ prayogeṣu tasyātyantaṃ na vidyate //

yair aprayuktaiḥ saṃskāraḥ pradhāneṣu pratīyate
te bhede 'pi vibhaktīnāṃ nirdiśyanta upādhayaḥ //

samudāyeṣu vartante bhāvānāṃ sahacāriṇām
śabdās tat tv avivakṣāyāṃ samuccayavikalpayoḥ //

samuccayas tu kriyate yeṣu pratyarthavṛttiṣu
bhedādhiṣṭhānayā yogas tesāṃ bhavati saṃkhyayā //

sarvair viśiṣṭās tair arthair janyante sahacāribhiḥ
buddhayaḥ pratipattṝṇāṃ śabdārthāṃs tān ato viduḥ //

saṃsṛṣṭāḥ pratyayeṣv arthāḥ sarva evopakārinaḥ
teṣāṃ pratyayarūpeṇa sarveṣāṃ śabdavācyatā //

kevalānāṃ tu bhāvānāṃ na rūpam avadhāryate
anirūpitarūpeṣu teṣu śabdo na vartate //

pūrvaśabdaprayogāc ca samūhān na nivartate
vartate 'vayave nāpi nopāttaṃ tyajate kva cit //

samudāyābhidhāyi ca yadi bhedaṃ viśeṣayet
tatrātulyavibhaktitvaṃ pūrvakāyādivad bhavet //

samūhe ca pradeśe ca pañcālā iti dṛśyate
tathā viśeṣaṇaṃ sarva ity etad upapadyate //

tathārdhapippalīty atra jātyantaranivṛttaye
ardhaṃ ca pippalī ceti khande śabdaḥ pratīyate //

pañcālānāṃ pradeśo 'pi bhinno janapadāntarāt
tatrānyasya nivṛttyarthe śabde bhedo na gamyate //

prasiddhās tu viśeṣeṇa samudāye vyavasthitāḥ
pradeśe darśanaṃ teṣām arthaprakaraṇādibhiḥ //

yad upavyañjanaṃ jāteḥ sahacāri ca karmasu
tatra vā rūḍhasaṃbandhaṃ yat prāyeṇopalakṣitam //

samudāyaḥ pradeśo vety evaṃ tasminn anāśrite
arthātmany aviśeṣeṇa vartante brāhmaṇādayaḥ //

yaś ca tulyaśrutir dṛṣṭaḥ samudāye vyavasthitaḥ
tenopacaritaikatvaṃ pradeśe 'py upalabhyate //

saṃskārād upaghātād vā vṛtto 'ktaparimāṇake
tailādau jātiśabdo 'tra sāmarthyād avasīyate //

na jātiguṇaśabdeṣu mūrtibhedo vivakṣitaḥ
te jātiguṇasaṃbandha bhedamātranibandhanāḥ //

kṛṣṇādivyapadeśaś ca sarvāvayavavṛttibhiḥ
guṇais te 'py ekadeśasthāḥ paṭādīnāṃ viśeṣakāḥ //

paṭāvayavavṛttās tu yadā tatra paṭādayaḥ
tadā tailādivat teṣāṃ jātiśabdatvam ucyate //

nivṛttyarthā śrutir yeṣāṃ bhedas teṣv anapekṣitaḥ
pradeśe samudāye vā guṇo 'nyeṣāṃ nivartakaḥ //

brāhmaṇādhyayane tatra vartate brāhmaṇaśrutiḥ
sādṛśyaṃ tatra dṛṣṭaṃ hi kṣatriyādhyayanādibhiḥ //

brāhmaṇādhyayane vṛttir yadi syād brāhmaṇaśruteḥ
vaktavyaṃ kena dharmeṇa tulyatvaṃ kriyayor iti //

adhyetari yadā vṛttir ucyate brāhmaṇaśruteḥ
nimittatvaṃ tadopaiti kriyaivādhyetari sthitā //

simhaśabdena saṃbandhe gauryamātrābhidhāyinā
caitrāt ṣaṣṭhī prasajyeta yoge śattryādibhir yathā //

brāhmaṇāyeva dātavyaṃ vaiśyāyety evamādiṣu
saṃpradānādiyogaś ca kriyāmātre na kalpate //

kriyāmātrābhidhāyitvād avyayeṣu vater na ca
pāṭhaḥ kadā cit kartavyas tulyau pakṣāv ubhau yataḥ //

jahāti jātiṃ dravyaṃ vā tasmān nāvayave sthitaḥ
kriyāyās tu śrutir yasmāt tadvaty arthe 'vatiṣṭhate //

akriyāṇāṃ nivṛttyarthā, yataś cātra kriyāśrutiḥ
kriyopalakṣite tasmāt kriyāśabdaḥ pratīyate //

hotavyādiṣu yasmāc ca kriyānyā brāhmaṇādivat
apekṣaṇīyā śuddhe 'rthe tasmād vṛttir na kasya cit //

sarvaṃ vāpy ekadeśo vā yasminn āśriyate kva cit
viśeṣavṛttiṃ taṃ sarvam āhur bhede vyavasthitam //

samuccayo vikalpo vā prakārāḥ sarva eva vā
viśeṣā iti varṇyante sāmānyaṃ vāvikalpitam //

na hi brāhmaṇa ity atra bhedaḥ kaś cid apāśritaḥ
apākṛto vā tenāyaṃ samudāye vyavasthitaḥ //

kriyā tv āśrīyate yasmin sa bhedo 'dhyavasīyate
tathānyathā sarvathā cety aprayoge na vidyate //

upamāne kriyāvṛttim upameye kriyāśrutiḥ
pratyāyayantī bhedasya karotīva padārthatām //

vyāpāreṇaiva sādṛśye vyāpārasya vivakṣite
kriyāvadvacanāc chabdāt pratyayaḥ pratipādyate //

kriyāvato 'pi sādṛśye vaktum iṣṭe kriyāvatā
adhyetā brāhmaṇa iva pratyayo na nivartate //

adhīte tulya ity evaṃ puṃlliṅgena viśeṣaṇam
kriyāvati kriyāyāṃ tu tulyaśabde napuṃsakam //

prakṛtyarthe viśiṣṭe 'pi pratyayārthāviśeṣaṇāt
putreṇa tulyaḥ kapila iti vṛttiḥ prasajyate //

yāḥ putre rūḍhasaṃbandhāḥ kriyā loke vivakṣitāḥ
tābhiḥ kriyāvataḥ putrād guṇatulye vatir bhavet //

antarbhūtaṃ nimittaṃ ca rūḍhiśabdeṣu yady api
kriyās tu sahacāriṇyo rūḍhāḥ santi padārthavat //

kramaṃ tu yadi bādhitvā pratyayārthaviśeṣaṇam
pradhānānugrahāt sāmyād vibhakteś cāvatiṣṭhate //

prakṛter aviśiṣṭatvāt kriyātulye prasajyate
putrādau guṇaśabdebhyaḥ pūrvoktasya viparyaye //

sthūlena tulyo yātīti bahiraṅgā kriyāśrutiḥ
animittaṃ vates tulyaṃ yātīty atreṣyate vatiḥ //

dvayaṃ viśeṣyate tena yad ekatra viśeṣaṇaṃ
tulyaśabdo hi taṃ dharmam ubhayastham apekṣate //

ekaḥ samāno dharmaś ced upamānopameyayoḥ
tulayā saṃmitaṃ tulyam iti tatropapadyate //

sūtre śrutaś ca dviṣṭho 'sāv abhedena pratīyate
na ca sāmānyaśabdatvād aśrutā gamyate kriyā //

aśrutāś ca pratīyante nideśasthāyitādayaḥ
ye dharmā niyatās teṣāṃ putrādiṣu na vidyate //

anāśritakriyas tasmān na tulyo 'sti kriyāvatā
kriyāyāḥ śravaṇe sāpi kriyāvattā pratīyate //

dvayoḥ pratividhānāc ca jyāyastvam abhidhīyate
nityāsattvābhidhāyitvāt pratyayārthaviśeṣaṇe //

asattvabhūto vyāpāraḥ kevalaḥ pratyaye yataḥ
vidyate lakṣaṇārthatvaṃ nāsti tena kriyāśruteḥ //

kriyāvatas tu grahaṇāt prakṛtyarthaviśeṣaṇe
kriyāmātrena tulyatve siddhāsattvābhidhāyitā //

yadā kriyānimittaṃ tu sādṛśyaṃ syāt kriyāvatoḥ
kriyāvato 'bhidheyatvāt tadā dravyābhidhāyitā //

avyayeṣu vateḥ pāṭhaḥ kāryas tatra svarādivat
brāhmaṇena samo 'dhyetety atra ca pratyayo bhavet //

sāmānādhikaraṇyaṃ ca vatyarthenāpadiśyate
tulyam ity anyathā kalpyo vākyaśeṣo 'śruto bhavet //

kriyāvatoś ca sādṛśye pratyayārthaviśeṣaṇe
adhyetrā sadṛśo 'dhyetety atra nāsti vater vidhiḥ //

tulyārthair iti yā tasyās tṛtīyāyā na bhidyate
artho bhede 'pi sarvābhir itarābhir vibhaktibhiḥ //

bhojyate brāhmaṇa iva tulyaṃ bhuktaṃ dvijātinā
paśyati brāhmaṇam iva tulyaṃ vipreṇa paśyati //

brāhmaṇeneva vijñātaṃ tulyaṃ jñātaṃ dvijātinā
dīyatāṃ brāhmaṇāyeva tulyaṃ vipreṇa dīyatām //

brāhmaṇād iva vaiśyāt tvam adhīṣvādhyayanaṃ bahu
ity evamādibhir bhedas tṛtīyāyā na kaś cana //

tulyaṃ madhurayādhīye mātrā tulyaṃ smarāmi tām
madhurāyāś ca mātuś ca kathaṃ sādṛśyakalpanā //

madhurāviṣayaḥ pāṭhaḥ smaraṇaṃ mātṛkarmakam
madhurāmātṛśabdābhyām abhedenābhidhīyate //

uṣṭrāvayavatulyeṣu mukheṣūṣṭraśrutir yathā
vartate gṛhatulye ca prāsāde madhurāśrutiḥ //

yathādhyayanayoḥ sāmyam adhyetror apadiśyate
tathā kriyāgatair dharmair ucyante sādhanāśrayāḥ //

ivārthe yac ca vacanaṃ pūrvasūtre ca yo vidhiḥ
kriyāśabdaśrutau bhedo na kaś cid vidyate tayoḥ //

yady apy upādhir anyatra niyato na prayujyate
rūpābhedāt tv anirjñātā kriyātra śrūyate punaḥ //

yathā vyutparayaḥ pucchau kyaṅante sudurādayaḥ
saty api pratyayārthatve bhedābhāvād udāhṛtāḥ //

evaṃ ca sati pūrveṇa siddho 'trāpi vater vidhiḥ
niyame vābhidhāne vā bhidyate na kriyāśrutiḥ //

ive dravyādiviṣayaḥ pratyayaḥ punar ucyate
kriyāṇām eva sadṛśve pūrvasūtre vidhīyate //

madhurāyām iva gṛhā brāhmaṇasyeva pāṇḍurāḥ
ity atra dravyaguṇayoḥ pūrveṇa na vatir bhavet //

ārambhasyākriyārthatve nārtho yogena vidyate
ṛte kriyāyā grahaṇāt pūrvayogena sidhyati //

madhurāvayave vṛttir vvākhyātā madhurāśruteḥ
brāhmaṇāvayavān dantān vakṣyati brāhmaṇaśrutiḥ //

na kā cid ivayoge tu bāhyāt saṃbandhino
ṣaṣṭhī vidhīyate tatra pūrveṇa pratyayo bhavet //

ādhikyaṃ tulyaśabdena saṃbandha upajāyate
ṣaṣṭhītṛtīye tatra stas tulyaśabdo hi vācakaḥ //

ivaśabdaprayoge tu bāhyāt saṃbandhino vinā
nādhikyam upamāne 'sti dyotakaḥ sa prayujyate //

ive yo vyatireko 'tra sa prāsādādihetukaḥ
tulye tadviṣayāpekṣam ādhikyam upajāyate //

gavayena samo 'nadvān iti vṛttis tathā bhavet
na tv asti gaur ivety atra vyatireka ivāśrayaḥ //

upameyena saṃbandhāt prāk prāsādādihetuke
vyatireke vater bhāvo na tulyārthatvahetuke //

ivaśabdena saṃbandhe na tṛtīyā vidhīyate
prakṛtāṃ tām atas tyaktvā vibhaktyantaraṃ āśritam //

saptamy api na tatrāsti jñāpakārthā tu sā kṛtā
iṣṭā sā śeṣaviṣaye niyatāsu vibhaktiṣu //

yadi tu vyatirekeṇa viṣaye 'smin vibhaktayaḥ
pravarteraṃs tṛtīyaiva vyabhicāraṃ pradarśayet //

vyabhicāre tathā siddhe saptamīgrahaṇād vinā
saptamy evocyate sarvā na santy anyā vibhaktayaḥ //

atyantam atra viṣaye saptamyā jñāpakārthayā
bādhitā vinivarteta ṣaṣṭhī sā gṛhyate punaḥ //

pūrvābhyām eva yogābhyāṃ vigrahāntarakalpanāt
arhārthe 'pi vatiḥ siddhaḥ sa tv ekena nidarśyate //

tena tulyam iti prāpte kriyopādhiḥ prasidhyati
rājavad vartate rājety atra bhede vivakṣite //

rājatvena prasiddhā ye pṛthuprabhṛtayo nṛpāḥ
yudhiṣṭhirāntās te 'nyeṣām upamānaṃ mahīkṣitām //

siddhyasiddhikṛto bheda upamānopameyayoḥ
sarvatraiva yato 'siddhaṃ prasiddhenopamīyate //

rājavad rūpam asyeti rājany eva vivakṣite
akriyārthena yogena dvitīyena bhaviṣyati //

upamānāvivakṣāyāṃ niyamārtho 'yam ucyate
dharmo 'rhatikriyākartā tadarthaṃ vacanaṃ punaḥ //

kṛtahastavad ity etat prasiddheṣv eva dṛśyate
rājatvena prasiddhe ca rājñi rājavad ity api //

arājñi yeṣāṃ dharmāṇāṃ dṛṣṭo 'tyantam asaṃbhavaḥ
te rājani niyamyante tyajyante vyabhicāriṇaḥ //

arhateś ca kriyā kartrī yā tasyāṃ vatir iṣyate
rājānam arhati cchattram iti na tv evamādiṣu //

prayuktānāṃ hi śabdānāṃ śāstreṇānugamaḥ satām
chattrādyarthe tu vacane pratyākhyānaṃ na saṃbhavet //

tadarham iti nārabdhaṃ sūtraṃ vyākaraṇāntare
saṃbhavaty upamātrāpi bhedasya parikalpanāt //

ekasya kāryanirjñānāt siddhasya viṣayāntare
taddharmatvavivakṣāyāṃ buddhyā bhedaḥ prakalpyate //

sūtrārambhān na caitasmād ivaśabdasya vidyate
prayogaḥ so 'pi caitasya viṣaye vidyate vateḥ //

dasyuhendra ivety etad aindramantre prayujyate
anyatra dṛṣṭakarmendro yathety asmin vivakṣite //

pūrvām avasthām āśritya yāvasthā vyapadiśyate
sadṛśas tvaṃ tavaiveti tatraivam abhidhīyate //

prasiddhabhedaṃ yatrānyad upamānaṃ na vidyate
upameyasya tatrātmā svabuddhyā pravibhajyate //

yo 'pi svābhāviko bhedaḥ so 'pi buddhinibandhanaḥ
tenāsmin viṣaye bhinnam abhinnaṃ vā na vidyate //

aṅgadī kuṇḍalī ceti darśayan bhedahetubhiḥ
caitram īdṛśam ity āha buddhyavasthāparigrahāt //

etaiḥ śabdair yathābhūtaḥ pratyayātmopajāyate
tatpratyayānukāreṇa viṣayo 'py upapadyate //

buddhyavasthāvibhāgena bhedakāryaṃ pratīyate
janyanta iva śabdānām arthāḥ sarve vivakṣayā //

tathāvidhe 'pi bāhye 'rthe bhidyante yatra buddhayaḥ
na tatra kaś cit sādṛśyaṃ sad api pratipadyate //

atyantaṃ viṣaye bhinne yāvat prakhyā na bhidyate
na tāvat pratyabhijñānaṃ kasya cid vinivartate //

ayam eva tu sūtreṇa bhedo bhedena darśitaḥ
prasiddham api durjñānam abudhaḥ pratipadyate //

vaiyākaraṇavad brūte na vaiyākaraṇaḥ sadā
vaiyākaraṇavad brūṣvety ataḥ so 'py abhidhīyate //

ke cit pumāṃso bhāṣante strīvat puṃvac ca yoṣitaḥ
vyabhicāre svadharmo 'pi punas tenopadiśyate //

sadṛśas tvaṃ tavaiveti loke yad abhidhīyate
upamānāntaraṃ tatra prasaktaṃ vinivartate //

yuktam aupayikaṃ rājña ity arthasya nidarśane
upamānāvivakṣāyāṃ tadarham iti paṭhyate //

prasaktānuprasaktas tu vatiśeṣo 'bhidhīyate
upamānābhisaṃbandhād asmin vatir udāhṛtaḥ //

pradhānakalpanābhāve guṇaśabdasya darśanāt
upasargād vatau siddhā dhātau dhātvarthakalpanā //

svaṃ rūpam iti caitasminn arthasyāpi parigrahaḥ
rūpavaj jñāpitas tasmād āsanno 'rtho grahīṣyate //

dhātvarthenopajanitaṃ sādhanatvena sādhanam
dhātunā kṛtam ity evam asmin sūtre pratīyate //

yaḥ śabdaś caritārthatvād atyantaṃ na prayujyate
viṣaye 'darśanāt tatra lopas tasyābhidhīyate //

kriyāyāṃ sādhane dravye prādayo ye vyavasthitāḥ
tebhyaḥ sattvābhidhāyibhyo vatiḥ svārthe vidhīyate //

pratyayena vinā prādis tatrārthe na prayujyate
bhedena tu samākhyāne vibhāgaḥ parikalpitaḥ //

anaṅgīkṛtasattvaṃ tu yadi gṛhyeta sādhanam
vibhaktibhir niyogaḥ syād yathaiva tasilādiṣu //

pāṭhād yair avibhaktitvaṃ vatyanteṣv anugamyate
teṣām udvata ity atra vaktavyā savibhaktitā //

vatyarthaṃ nāvagāhete puṃvad ity asya darśanāt
nañsnañāv apavādasya bādhakaṃ tan nipātanam //

etam utkrāmato nūnaṃ vatyarthaṃ nañsnañāv iti
tayoḥ pravṛttāv utsargo bādhanān nopapadyate //

nañsnañau vihitau yena sa yogo nāvagāhate
vatiprakaraṇaṃ tad dhi liṅgam evaṃ samarthyate //

abhedenopamānasya bhinnārthopanipātitā
ūhas tathopamānānām aṅgavan nopalabhyate //

gāvedhuke carau dṛṣṭā govikartākṣavāpayoḥ
paśū rudra iva hy etāv ity ekavacanaśrutiḥ //

upamānasya bhedāc ca bahuṣu syād año vidhiḥ
kāśyapā iti lopaḥ syāt tathā pratikṛtiṣv api //

evaṃ tu yuktavadbhāvād atraikavacanaṃ bhavet
lum manuṣye tathoktaṃ syāl liṅgasyaikasya siddhaye //

upameyeṣu bhinneṣu kiṃ cid ekaṃ pravartate
pratyayasya vidhau tatra nityaṃ yuktavad iṣyate //

yadā pratyupameyaṃ tu tad ekaikam avasthitam
tadā bāhyārthabhedena taddhitāntaṃ pracīyate //

yathā samūhapracaye dvigūnāṃ bhinnasaṃkhyatā
pañcapūlyādiṣu tathā lubantapracayo bhavet //

pracaye bhidyamāne tu saṃkhyā pūleṣu bhidyate
arthabhedo lubanteṣu naivaṃ kaś cana dṛśyate //

yeṣūpameyavacanaḥ śabdo 'nyo na prayujyate
upamānasya tatrānyaiḥ saṃkhyāyā bheda iṣyate //

yathā guḍatilādīnāṃ prayogād ekasaṃkhyatā
pākāder aprayoge tu bhinnā saṃkhyābhidhīyate //

yaḥ saṃbandhigato bhedaḥ sa prayoge pratīyate
saṃbandhinām ato bheda upameye na gamyate //

tasmāt sāmānyaśabdatva prasaṅgavinivṛttaye
upameyagato bheda upamāneṣu dṛśyate //

upamānaṃ samastānām abhinnam śrūyate kva cit
bhinnānām upameyanām ekaikam vopamīyate //

yathā garuḍa ity etad vyūhāpekṣaṃ prayujyate
ekena yatra sādṛśyaṃ vainateyena hastinām //

ekasyāpi pratīyeta bhinnā pratikṛtiḥ saha
kāśyapasyeti tenāyaṃ pratyekam avatiṣṭhate //

meghāḥ śaila ivety ukte samastānāṃ pratīyate
sādṛśyam giriṇaikena pratyekaṃ tena bhidyate //

chāpekṣā tadviṣayatā vidheyatvān na gamyate
kākatālīyam ity atra prasiddham hy upalakṣaṇam //

rājāśvādiś ca viṣayaḥ syād anyo vety aniścitam
tena cchasya vidhānāt prāg vyapadeśo na vidyate //

dvayor ivārthayor atra nimittatvaṃ pratīyate
ekenāvayavo yuktaḥ pratyayo 'nyena yujyate //

caitrasya tatrāgamanaṃ kākasyāgamanaṃ yathā
dasyor abhinipātas tu tālasya patanaṃ yathā //

saṃnipāte tayor yānyā kriyā tatropajāyate
vadhādir upameye 'rthe tayā chavidhir iṣyate //

kriyāyāṃ samavetāyāṃ dravyaśabdo 'vatiṣṭhate
pātāgamanayoḥ kāka tālaśabdau tathā sthitau //

yad anvākhyāyakaṃ vākyaṃ tad evaṃ parikalpyate
prayogavākvaṃ yal loke tad evaṃ na prayujyate //

yayor atarkitā prāptir dṛśyate kākatālavat
tayoḥ samāsaprakṛter vṛttir abhyupagamyate //

kākasya tālena yathā vadho yasya tu dasyunā
tatra citrīkṛte 'nyasminn upameye cha iṣyate //

cañcatprakāraś cañcatko bṛhatka iti cāpare
maṇimaḍḍūkakhadyotān sādṛśvena pracakṣate //

tatronmeṣanimeṣābhyāṃ khadyota upamīyate
śvāsaprabandhair maṇḍūkaḥ spandamānaprabho maṇiḥ //

pravikāsiprabho 'lpo 'pi mahān ya upalabhyate
bṛhatka iti tatraiṣa maṇau śabdaḥ prayujyate //

sādṛśyam eva sarvatra prakāraḥ kaiś cid iṣyate
bhede 'pi tu prakārākhyā kaiś cid abhyupagamyate //

prakāravacanaḥ kaś cit prakāravati saṃsthitaḥ
prakāramātre vartitvā kaś cit tadvati vartate //

sādṛśyagrahaṇaṃ sūtre sadṛśasyopalakṣaṇam
tulyayor avyayībhāve sahaśabdo 'bhidhāyakaḥ //

vipsāsādṛśyayor vṛttir yā yathārthābhidhāyinaḥ
sa cāyam avyayībhāve bhedo bhedena darśitaḥ //

sādṛśyaṃ yogyatā kaiś cid anāv abhyupagamyate
yat tu mūrtigataṃ sāmyaṃ tat sahenābhidhīyate //

itthaṃbhāve 'pi sādṛśyaṃ buddhyavasthānibandhanam
grahaṇe bhedamātrasya tatrānyaivābhidhīyate //

gaur vāhīka iti dvitve sādṛśyaṃ pratyudāhṛtam
śuklādau sati niṣpanne vāhīko na dvir ucyate //