વાક્યપદીય · અધ્યાય 3.14

કુત્સાપ્રશંસાતિશયૈઃ સમાપ્તાર્થં તુ યુજ્યતે
પદં સ્વાર્થાદયઃ સર્વે યસ્માત્ કુત્સાદિહેતવઃ ॥

દેવદત્તાદિકુત્સાયાં વર્તતે કુત્સિતશ્રુતિઃ
કુત્સિતસ્થા તુ યા કુત્સા તદર્થઃ કો વિધીયતે ॥

પ્રકૃષ્ટ ઇતિ શુક્લાદિ પ્રકર્ષસ્યાભિધાયકઃ
પ્રકૃષ્ટસ્ય પ્રકર્ષે તુ તરબાદિર્ વિધીયતે ॥

કુત્સિતત્વેન કુત્સ્યો વા ન સમ્યગ્ વાપિ કુત્સિતઃ
સ્વશબ્દાભિહિતે કેન વિશિષ્ટો ઽર્થઃ પ્રતીયતે ॥

ન ચ સાંપ્રતિકી કુત્સા ભેદાભાવાત્ પ્રતીયતે
પૂજ્યતે કુત્સિતત્વેન પ્રશસ્તત્વેન કુત્સ્યતે ॥

વિશેષણવિશેષ્યત્વં પદયોર્ ઉપજાયતે
ન પ્રાતિપદિકાર્થશ્ ચ તત્રૈવ વ્યતિરિચ્યતે ॥

વિશેષ્યં સ્યાદ્ અનિર્જ્ઞાતં નિર્જ્ઞાતો ઽર્થો વિશેષણમ્
પરાર્થત્વેન શેષત્વં સર્વેષામ્ ઉપકારિણામ્ ॥

વિભક્તિભેદો નિયમાદ્ ગુણગુણ્યભિધાયિનોઃ
સામાનાધિકરણ્યસ્ય પ્રસિદ્ધિર્ દ્રવ્યશબ્દયોઃ ॥

દ્રવ્યે ઽનિર્જ્ઞાતજાતીયે કૃષ્ણશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે
અનિર્જ્ઞાતગુણે ચૈવં તિલશબ્દઃ પ્રવર્તતે ॥

સામાન્યાનામ્ અસંબન્ધાત્ તૌ વિશેષે વ્યવસ્થિતૌ
રૂપાભેદાદ્ વિશેષં તમ્ અભિવ્યઙ્ક્તું ન શક્નુતઃ ॥

તાવ્ એવ સંનિપતિતૌ ભેદેન પ્રતિપાદને
અવચ્છેદમ્ ઇવાધાય સંશયં વ્યપકર્ષતઃ ॥

દ્રવ્યાત્મા ગુણસંસર્ગ ભેદાદ્ આશ્રીયતે પૃથક્
જાતિસંબન્ધભેદાચ્ ચ દ્વિતીય ઇવ ગૃહ્યતે ॥

નિમિત્તૈર્ અભિસંબન્ધાદ્ યા નિમિત્તસરૂપતા
તયૈકસ્યાપિ નાનાત્વં રૂપભેદાત્ પ્રકલ્પતે ॥

દ્રવ્યાવસ્થા તૃતીયા તુ યસ્યાં સંસૃજ્યતે દ્વયમ્
તયોર્ અવસ્થયોર્ ભેદાદ્ આશ્રયત્વે નિયુજ્યતે ॥

બુદ્ધ્યૈકં ભિદ્યતે ભિન્નમ્ એકત્વં ચોપગચ્છતિ
બુદ્ધ્યાવસ્થા વિભજ્યન્તે સા હ્ય્ અર્થસ્ય વિધાયિકા ॥

વ્યપદેશિવદ્ એકસ્મિન્ બુદ્ધ્યા નાનાત્વકલ્પના
તયા કલ્પિતભેદઃ સન્ન્ અર્થાત્મા વ્યપદિશ્યતે ॥

ક્રિયાભેદેન દૃષ્ટાનામ્ અશ્માદીનાં પુનઃ પુનઃ
કિં ચિદ્ દર્શનમ્ અન્યેન દર્શનેનાપદિશ્યતે ॥

પ્રયોગભેદાદ્ ધાતૂનાં પ્રકલ્પ્ય બહુરૂપતામ્
ભેદાભેદાવ્ ઉપાદાય ક્વ ચિદ્ એકાચ્ત્વમ્ ઉચ્યતે ॥

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ અર્થવાન્ પરિકલ્પિતઃ
એકો ધાત્વર્થવિગમાદ્ વર્ણત્વેનોપચર્યતે ॥

દ્રવ્યાત્માનસ્ ત્રયસ્ તસ્માદ્ બુદ્ધૌ નાના વ્યવસ્થિતાઃ
આશ્રયાશ્રયિધર્મેણેત્ય્ અયં પૂર્વેભ્ય આગમઃ ॥

સામાનાધિકરણ્યં ચ શબ્દયોઃ કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે
વિશેષણવિશેષ્યત્વં સંજ્ઞાસંજ્ઞિત્વમ્ એવ ચ ॥

કેષાં ચિજ્ જાતિગુણયોર્ એકાર્થસમવેતયોઃ
વૃત્તિઃ કૃષ્ણતિલેષ્વ્ ઇષ્ટા શબ્દે દ્રવ્યાભિધાયિનિ ॥

સંસ્ તુ રૂપરસાદિનામ્ આશ્રયો નાભિધીયતે
દ્રવ્યાભિધાનેન વિના તતસ્ તે દ્વન્દ્વભાવિનઃ ॥

દ્રવ્યાભિધાયી કૃષ્ણાદિર્ આકાઙ્ક્ષાવાન્ પ્રવર્તતે
નિમિત્તાનુવિધાયિત્વાત્ તત્ તિલાદૌ ન વિદ્યતે ॥

એવં જાતિમતિ દ્રવ્યે પ્રત્યાસન્ને ક્રિયાં પ્રતિ
ગુણધર્મ ગુણાવિષ્ટં દ્રવ્યં ભેદાય કલ્પતે ॥

ગુણમાત્રાભિધાયિત્વં કે ચિદ્ ઇચ્છન્તિ વૃત્તિષુ
અજાશ્વાદિષુ સંબન્ધાદ્ રૂઢીનામ્ ઇવ રૂઢિભિઃ ॥

તિલે પૂર્વમ્ ઉપાત્તે વા તત્રૈવ મતુબ્ ઇષ્યતે
સ ચ ધર્મઃ સમાસેષુ ગુણસ્ તસ્માદ્ વિશેષણમ્ ॥

[પટ્વીમૃદ્વ્યોઃ સમાસે તુ યદ્ય્ અપ્ય્ એકાર્થવૃત્તિતા
ભિન્નમ્ અત્રાધિકરણં પ્રાગ્ વૃત્તેસ્ તચ્ ચ ગૃહ્યતે ॥

અનુસ્યૂતેવ ભેદાભ્યામ્ એકા પ્રખ્યોપજાયતે
યદા સહવિવક્ષાં તામ્ આહુર્ દ્વન્દ્વૈકશેષયોઃ ॥

ઇતરેતરયોગસ્ તુ ભિન્નસઙ્ઘાભિધાયિનામ્
પ્રત્યેકં ચ સમૂહો ઽસૌ સમૂહિષુ સમાપ્યતે ॥

વ્યાપારસમુદાયસ્ય યથાધિશ્રયણાદિષુ
પ્રત્યેકં જાતિવદ્ વૃત્તિસ્ તથા દ્વન્દ્વપદેષ્વ્ અપિ ॥

શૌણ્ડાર્ધર્ચપુરોડાશ ચ્છત્ત્રિણો ઽત્ર નિદર્શનમ્
તે વિષ્ણુમિત્રા ઇતિ ચ ભિન્નેષુ સહચારિષુ ॥

અર્થાન્તરાભિધાયિત્વં તથાર્થાન્તરવર્તિનામ્
યાભ્યાં ચૈકમ્ અનેકાર્થં તાભ્યામ્ એવાપરં પદમ્ ॥

સમુદાયાન્તરત્વાચ્ ચ તાદૃશો ઽર્થો ન લૌકિકઃ
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં શાસ્ત્રાર્થો ઽપિ ન દૃશ્યતે ॥

દુઃખા દુરુપપાદા ચ તસ્માદ્ ભાષ્યે ઽપ્ય્ ઉદાહૃતા
યુગપદ્વાચિતા સા તુ વ્યવહારાર્થમ્ આશ્રિતા ॥

સમુદાયમ્ ઉપક્રમ્ય પદં તસ્યાં પ્રયુજ્યતે
વિભાગેન સમાખ્યાને તતસ્ તદ્ દ્વ્યર્થમ્ ઉચ્યતે ॥

વાક્યે ઽપિ નિયતા ધર્માઃ કે ચિદ્ વૃત્તૌ દ્વયોસ્ તથા
તે ત્વ્ અભેદેન સામર્થ્ય માત્ર એવોપવર્ણિતાઃ ॥

વૃત્તૌ વિશેષવૃત્તિત્વાદ્ ભેદે સામાન્યવાચિતા
ઉપમાનસમાસાદૌ શ્યામાદીનામ્ ઉદાહૃતા ॥

વૃત્તિર્ અન્યપદાર્થે યા તસ્યા વાક્યેષ્વ્ અસંભવઃ
ચાર્થે દ્વન્દ્વપદાનાં ચ ભેદે વૃત્તિર્ ન વિદ્યતે ॥

ભેદે સતિ નિરાદીનાં ક્રાન્તાદ્યર્થેષ્વ્ અસંભવઃ
પ્રાગ્ વૃત્તેર્ જાતિવાચિત્વં ન ચ ગૌરખરાદિષુ ॥

ક્રીડાયા, જીવિકાયાશ્ ચ વાક્યેનાવચનાત્ તથા
ન નિત્યગ્રહણં યુક્તં કૌટિલ્યે યઙ્વિધૌ યથા ॥

નિર્ધારણાદિવિષયે વ્યપેક્ષૈવ યતઃ સ્થિતા
સમાસપ્રતિષેધાનાં તતો નાસ્તિ પ્રયોજનમ્ ॥

વિધિભિઃ પ્રતિષેધૈશ્ ચ ભેદાભેદનિદર્શનમ્
કૃતં દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવે સઙ્ઘવૃત્ત્યુપદેશવત્ ॥

સામર્થ્યમ્ અવિશેષોક્તમ્ અપિ લોકવ્યવસ્થયા
વૃત્ત્યવૃત્ત્યોઃ પ્રયોગજ્ઞૈર્ વિભક્તં પ્રતિપત્તૃભિઃ ॥

અર્થસ્ય વિનિવૃત્તત્વાલ્ લુગાદિ ન વિરુધ્યતે
એકાર્થીભાવ એવાતઃ સમાસાખ્યા વિધીયતે ॥

વ્યવસ્થિતવિભાષા ચ સામાન્યે કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે
તથા વાક્યં વ્યપેક્ષાયાં સમાસો ઽન્યત્ર શિષ્યતે ॥

તુલ્યશ્રુતિત્વાત્ તત્ત્વે ઽપિ રાજાદીનામ્ ઉપાશ્રિતે
વૃત્તૌ વિશેષણાકાઙ્ક્ષા ગમકત્વાન્ નિવર્તતે ॥

સંબન્ધિશબ્દઃ સાપેક્ષો નિત્યં સર્વઃ પ્રયુજ્યતે
સ્વાર્થવત્ સા વ્યપેક્ષાસ્ય વૃત્તાવ્ અપિ ન હીયતે ॥

સમુદાયેન સંબન્ધો યેસાં ગુરુકુલાદિના
સંસ્પૃશ્યાવયવાંસ્ તે ઽપિ યુજ્યન્તે તદ્વતા સહ ॥

અબુધાન્ પ્રત્ય્ ઉપાયાશ્ ચ વિચિત્રાઃ પ્રતિપત્તયે
શબ્દાન્તરત્વાદ્ અત્યન્ત ભેદો વાક્યસમાસયોઃ ॥

અસમાસે સમાસે ચ ગોરથાદિષ્વ્ અદર્શનાત્
યુક્તાદિનાં ન શાસ્ત્રેણ નિવૃત્ત્યનુગમઃ કૃતઃ ॥

શબ્દાન્તરત્વાદ્ યુક્તાદિઃ ક્વ ચિદ્ વાક્યે પ્રયુજ્યતે
પ્રપર્ણપ્રપલાશાદૌ ગતશબ્દશ્ ચ વૃત્તિષુ ॥

વિશેષણવિશેસ્યત્વં કૈશ્ ચિદ્ એકસ્ તથાશ્રયઃ
ઉપાયે તત્ત્વદર્શિત્વાદ્ ઇષ્યતે વૃત્તિવાક્યયોઃ ॥

પદં યથૈવ વૃક્ષાદિ વિશિષ્ટે ઽર્થે વ્યવસ્થિતમ્
નીલોત્પલાદ્ય્ અપિ તથા ભાગાભ્યાં વર્તતે વિના ॥

શ્રોત્રિયક્ષેત્રિયાદિનાં ન ચ વાસિષ્ઠગાર્ગ્યવત્
ભેદેન પ્રત્યયો લોકે તુલ્યરૂપાસમન્વયાત્ ॥

સપ્તપર્ણાદિવદ્ ભેદો ન વૃત્તૌ વિદ્યતે ક્વ ચિત્
રૂઢ્યરૂઢિવિભાગો ઽપિ ક્રિયતે પ્રતિપત્તયે ॥

યા સામાન્યાશ્રયા સંજ્ઞા વિશેષવિષયા ચ યા
બહુલગ્રહણાન્ નાસ્તિ પ્રવૃત્તિર્ ઉભયોસ્ તયોઃ ॥

સુસૂક્ષ્મજટકેશાદૌ સમાસો ઽવયવે યદિ
સ્યાત્ સ્યાત્ તત્રાન્તરઙ્ગત્વાદ્ બાધકો ઽવયવસ્વરઃ ॥

સમુદાયસ્ય વૃત્તૌ ચ નૈકદેશો વિભાષ્યતે
ભેદ એવ વિભાષાયા નિયતો વિષયો યતઃ ॥

યતશ્ ચાવિષયઃ સો ઽસ્યાસ્ તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ અકૃતાર્થતા
અભેદપ્રક્રમે ઽત્યન્તં ભેદાનામ્ અપસારણાત્ ॥

મહાકષ્ટશ્રિતેત્ય્ એવં ન સ્યાદ્ ભેદઃ પદત્રયે
વૃત્તાવ્ અવયવસ્યાત્ત્વં યસ્માન્ ન પ્રતિષિધ્યતે ॥

મહારણ્યમ્ અતીતે તુ ત્રિપદાદ્ ભિદ્યતે સ્વરઃ
યસ્માત્ તત્રાન્તરઙ્ગત્વાદ્ બાધકો ઽવયવસ્વરઃ ॥

સતિશિષ્ટબલિયસ્ત્વાત્ થાથાદિસ્વર એવ તુ
દ્વિપદે તેન યગપત્ ત્રિતયં ન સમસ્યતે ॥

યેષામ્ અપૂજ્યમાનત્વં પરાર્થાનુગમાત્મકે
વિશેષણવિશેષ્યત્વમ્ અપિ તેષાં ન કલ્પતે ॥

વિશેષઃ શ્રૂયમાણો ઽપિ પ્રધાનેષુ ગુણેષુ વા
શબ્દાન્તરત્વાદ્ વાક્યે તુ વૃત્તૌ નિત્યં ન વિદ્યતે ॥

વિશેષકર્મસંબન્ધે નિર્ભુક્તે ઽપિ કૃતાદિભિઃ
વિશેષનિરપેક્ષો ઽન્યઃ કૃતશબ્દઃ પ્રવર્તતે ॥

અકર્મકત્વે સત્ય્ એવં ક્તાન્તં ભાવાભિધાયિ તત્
તતઃ ક્રિયાવતા કર્ત્રા યોગો ભવતિ કર્મણામ્ ॥

અવિગ્રહા ગતાદિસ્થા યથા ગ્રામાદિકર્મભિઃ
સંબધ્યતે ક્રિયા તદ્વત્ કૃતપૂર્વ્યાદિષુ સ્થિતા ॥

મુણ્ડિસૂત્ર્વાદયો ઽસદ્ભિર્ ભાગૈર્ અનુગતા ઇવ
વિભક્તાઃ કલ્પિતાત્માનો ધાતવઃ કુટ્ટિચર્ચિવત્ ॥

પુત્રીયતૌ ન પુત્રો ઽસ્તિ વિશેષેચ્છા તુ તાદૃશી
વિનૈવ પુત્રાનુગમાદ્ યા પુત્રે વ્યવતિષ્ઠતે ॥

પ્રાણૈર્ વિના યથા ધારિર્ જીવતૌ પ્રાણકર્મકઃ
ન ચાત્ર ધારિર્ ન પ્રાણા જીવતિસ્ તુ ક્રિયાન્તરમ્ ॥

તથા વિનેષિપુત્રાભ્યાં પુત્રીયાયાં ક્રિયાન્તરમ્
અન્વાખ્યાનાય ભેદાસ્ તુ સદૃશાઃ પ્રતિપાદકાઃ ॥

આક્ષેપાચ્ ચ પ્રયોગે.ન વિષયાન્તરવર્તિના
સદ્ અપીચ્છાક્યચઃ કર્મ વાક્ય એવ પ્રયુજ્યતે ॥

પ્રસિદ્ધેન હૃતઃ શબ્દો ભાવગર્હાભિધાયિના
અભ્યાસે તુલ્યરૂપત્વાન્ ન યઙન્તઃ પ્રયુજ્યતે ॥

શબ્દા યથા વિભજ્યન્તે ભાગૈર્ ઇવ વિકલ્પિતૈઃ
અન્વાખ્યેયાસ્ તથા શાસ્ત્રમ્ અતિદૂરે વ્યવસ્થિતમ્ ॥

અર્થસ્યાનુગમં કં ચિદ્ દૃષ્ટ્વૈવ પરિકલ્પિતમ્
પદં વાક્યે પદે ધાતુર્ ધાતૌ ભાગશ્ ચ મુણ્ડિવત્ ॥

અવિપ્રયોગઃ સાધુત્વે વ્યુત્પત્તિર્ અનવસ્થિતા
ઉપાયાન્ પ્રતિપત્તીનાં નાભિમન્યેત સત્યતઃ ॥

યથૈવ ડિત્થે દવતિઃ પાચકે પચતિસ્ તથા
ડયતિશ્ ચ પચિશ્ ચૈવ દ્વાવ્ અપ્ય્ એતાવ્ અલૌકિકૌ ॥

પ્રકૃતિપ્રત્યયાવ્ ઊહ્યૌ પદાત્ તાભ્યાં પદં તથા
અનુબન્ધસ્વરાદિભ્યઃ શિષ્ટૈઃ શાસ્ત્રં ન તાન્ પ્રતિ ॥

શાસ્ત્રદૃષ્ટિસ્ તુ શાસ્ત્રસ્ય પ્રાપ્તિમાત્રે ઽપ્ય્ અનિશ્ચિતે
યુજ્યતે પ્રત્યવાયેન શાસ્ત્રં ચક્ષુર્ અપશ્યતામ્ ॥

અર્થાન્તરાભિધાનાચ્ ચ પૌર્વાપર્યં ન ભિદ્યતે
રાજદન્તાહિતાગ્ન્યાદિ રાજાશ્વાદિષુ સર્વથા ॥

વિનૈવ પ્રત્યયૈર્ વૃત્તૌ યે ભિન્નાર્થાભિધાયિનઃ
ગર્ગાદયો લુકા તેષાં સાધુત્વમ્ અનુગમ્યતે ॥

[સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાત્ પ્રત્યયેન વિના યદિ
ભૃગ્વાદયઃ પ્રયુજ્યેરન્ નાપત્યે નિયમો ભવેત્ ॥

સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધે લિઙ્ગોપવ્યઞ્જનાદ્ ઋતે
પ્રષ્ઠાદિષુ ન જાયૈવ નિયમેન પ્રતીયતે ॥

માનમેયાભિસંબન્ધ વિશેષે ઽઙ્ગીકૃતે તથા
પ્રસ્થાદીનામ્ અસાધુત્વં તદ્ધિતેન વિના ભવેત્ ॥

તદ્ધિતો યોગભેદેન વાક્યં વા સ્યાદ્ વિભાષિતમ્
પરિમાણાધિકે તત્ર પ્રથમા શિષ્યતે પુનઃ ॥

વ્યતિરિક્તસ્ય સાધુત્વે તદ્ એવ ચ નિદર્શનમ્
યુજ્યતે ઽઙ્ગીકૃતાધિક્યં તત્ સર્વાભિર્ વિભક્તિભિઃ ॥

શુક્લાદિષુ મતુબ્લોપો વ્યતિરેકસ્ય દર્શનાત્
અસાધુત્વનિવૃત્ત્યર્થં સાધવસ્ તે બિદાદિવત્ ॥

વિશેષણાદ્ વિશેષ્યે ઽર્થે તદ્ભાવાભ્યુચ્ચયે સતિ
પુનશ્ ચ પ્રતિસંહારે વૃત્તિમ્ એકે પ્રચક્ષતે ॥

નિમિત્તે પ્રત્યયઃ પૂર્વો નાનુપ્રાપ્તો નિમિત્તિના
નિમિત્તવતિ બુદ્ધેશ્ ચ ન નિમિત્તસરૂપતા ॥

સંસ્કારસહિતાજ્ જ્ઞાનાન્ નોપશ્લેસઃ સ્મૃતેર્ અપિ
વ્યાપારે તન્નિમિત્તાનાં ન ગ્રાહ્યં સ્યાત્ તથા સ્થિતમ્ ॥

અન્તઃકરણવૃત્તૌ ચ વ્યર્થા બાહ્યાર્થકલ્પના
તસ્માદ્ અનુપકારે વા ગ્રાહ્યં વા ન તથા સ્થિતમ્ ॥

અનુસ્યૂતેવ સંસૃષ્ટૈર્ અર્થે બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે
વ્યાખ્યાતારો વિભજ્યાર્થાંસ્ તાન્ ભેદેન પ્રચક્ષતે ॥

તદાત્મન્ય્ અવિભક્તે ચ બુદ્ધ્યન્તરમ્ ઉપાશ્રિતાઃ
વિભાગમ્ ઇવ મન્યન્તે વિશેષણવિશેષ્યયોઃ ॥

અબુધાન્ પ્રતિ વૃત્તિં ચ વર્તયન્તઃ પ્રકલ્પિતામ્
આહુઃ પરાર્થવચને ત્યાગાભ્યુચ્ચયધર્મતામ્ ॥

અન્વયાદ્ ગમ્યતે સો ઽર્થો વિરોધી વા નિવર્તતે
દ્વ્યર્થમ્ અર્થાન્તરે વાપિ તત્રાહુર્ ઉપસર્જનમ્ ॥

ઉપાયમાત્રં નાનાત્વં સમૂહસ્ ત્વ્ એક એવ સઃ
વિકલ્પાભ્યુચ્ચયાભ્યાં વા ભેદસંસર્ગકલ્પના ॥

વૃત્તિં વર્તયતામ્ એવમ્ અબુધપ્રતિપત્તયે
ભિન્નાઃ સંબોધનોપાયાઃ પુરુષેષ્વ્ અનવસ્થિતાઃ ॥

વાચિકા દ્યોતિકા વાપિ સંખ્યાનાં વા વિભક્તયઃ
તદ્રૂપે ઽવયવે વૃત્તૌ સંખ્યાભેદો નિવર્તતે ॥

અભેદૈકત્વસંખ્યા વા તત્રાન્યૈવોપજાયતે
સંસર્ગરુપં સૈંખ્યાનામ્ અવિભક્તં તદ્ ઉચ્યતે ॥

યથૌષધિરસાઃ સર્વે મધુન્ય્ આહિતશક્તયઃ
અવિભાગેન વર્તન્તે તાં સંખ્યાં તાદૃશીં વિદુઃ ॥

ભેદાનાં વા પરિત્યાગાત્ સંખ્યાત્મા સ તથાવિધઃ
વ્યાપારાજ્ જાતિભાગસ્ય ભેદાપોહેન વર્તતે ॥

અગૃહીતવિશેષેણ યથા રૂપેણ રૂપવાન્
પ્રખ્યાયતે ન શુક્લાદિ ભેદરૂપસ્ તુ ગૃહ્યતે ॥

ભેદરૂપસમાવેશે તથા સત્ય્ અવિવક્ષિતે
ભાગઃ પ્રકાશિતઃ કશ્ ચિચ્ છાસ્ત્રે ઽઙ્ગત્વેન ગૃહ્યતે ॥

સંક્ઃયાસામાન્યરૂપેણ તદા સો ઽમ્શઃ પ્રતીયતે
અર્થસ્યાનેકશક્તિત્વે શબ્દૈર્ નિયતશક્તિભિઃ ॥

અવ્યયાનાં ચ યો ધર્મો યશ્ ચ ભેદવતાં ક્રમઃ
અભિન્નવ્યપદેશાર્હમ્ અન્તરાલં તદ્ એતયોઃ ॥

અલુકશ્ ચૈકવદ્ભાવસ્ તસ્મિન્ સતિ ન શિષ્યતે
સ ચ ગોષુચરાદીનાં ધર્મો ઽસ્તિ વચનાન્તરે ॥

જાતૌ દ્વિવચનાભાવાત્ તદ્ વૃત્તિષુ ન વિદ્યતે
પ્રત્યાખ્યાને તુ યોગસ્ય દ્રવ્યે ગોષુચરાદયઃ ॥

આશ્રયાદ્ ભેદવત્તાયાઃ સર્વભેદસમન્વયઃ
દ્રવ્યાભિધાનપક્ષો ઽપિ જાત્યાખ્યાયાં ન વિદ્યતે ॥

સર્વદ્રવ્યગતિશ્ ચૈવમ્ એકશેષશ્ ચ નોચ્યતે
પ્રત્યાખ્યાતે ઽન્યથા સૂત્રે ભિન્નદ્રવ્યગતિર્ ભવેત્ ॥

વૃત્તૌ યો યુક્તવદ્ભાવો વરણાદિષુ શિષ્યતે
અભેદૈકત્વસંખ્યાયાં ગોદૌ તત્ર ન સિધ્યતિ ॥

પ્રાગ્ વૃત્તેર્ યુક્તવદ્ભાવે ષષ્ઠી ભેદાશ્રયા ભવેત્
વૃત્તૌ સંખ્યાવિશેષાણાં ત્યાગાદ્ ભેદો નિવર્તતે ॥

વિદ્યમાનાસુ સંખ્યાસુ કે ચિત્ સંખ્યાન્તરં વિદુઃ
અભેદાખ્યમ્ ઉપગ્રાહિ વૃત્તૌ તચ્ ચોપજાયતે ॥

વ્યાપારં યાતિ ભેદાખ્યૈસ્ તત્ સ્વૈર્ અવયવૈઃ ક્વ ચિત્
આત્મા ભેદાનપેક્ષો ઽસ્ય ક્વ ચિદ્ એતિ નિમિત્તતામ્ ॥

દાસ્યાઃ પતિર્ ઇતિ વ્યક્તો ગોદાવ્ ઇતિ ચ દૃશ્યતે
વ્યાપારભેદઃ સંખ્યાયાસ્ તસ્માદ્ એવ વ્યવસ્થિતઃ ॥

દ્વ્યાદિનાં ચ દ્વિપુત્રાદૌ બાહ્યો ભેદો નિવર્તતે
વિભક્તિવાચ્યઃ સ્વાર્થત્વાન્ નિમિત્તં ત્વ્ અવતિષ્ઠતે ॥

દ્વિત્વોપસર્જને સઙ્ઘે દ્વિશબ્દસ્ તત્ર વર્તતે
સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ ઉભશબ્દે ન તત્ તથા ॥

ઉભયસ્ તત્ર તુલ્યાર્થો વૃત્તૌ નિત્યં પ્રયુજ્યતે
સૂત્રે ઽપિ નિત્યગ્રહણં તદર્થમ્ અભિધીયતે ॥

આપિ કે ચાપરાર્થત્વાન્ નાભેદ ઉપજાયતે
ઉભે ઇતિ તતઃ સ્વાર્થે ભેદે વૃત્તિઃ પ્રયુજ્યતે ॥

સ્ત્રીત્વાભિધાનપક્ષે ઽપિ ગુણભાવવિપર્યયઃ
સ્વભાવાદ્ અપરાર્થત્વાત્ તત્ર ભેદો ન હીયતે ॥

તસ્માદ્ દ્વિવચનાટ્ ટાપશ્ ચોભયો ઽન્યત્ર દૃશ્યતે
પ્રત્યયં તયપં હિત્વા નાસ્ત્ય્ ઉત્તરપદે પુનઃ ॥

પ્રાપ્તિઃ પ્રગૃહ્યસંજ્ઞાયા ન સ્યાત્ પ્રત્યયલક્ષણાત્
કુમાર્યગારે ન હ્ય્ અસ્તિ સમાસો વચનાન્તરે ॥

એકદ્વયોર્ યઞાદિનાં વિભાષા લુઙ્ ન કલ્પતે
યૌષ્માકસ્ તાવકશ્ ચેતિ ભેદાભાવાન્ ન સિધ્યતિ ॥

દૃષ્ટો ગાર્ગ્યતરે ભેદસ્ તથા ગર્ગતરા ઇતિ
યુષ્મત્પિતા ત્વત્પિતેતિ તથાદેશૌ વ્યવસ્થિતૌ ॥

ઉપાધિભૂતા યા સંખ્યા પ્રકૃતૌ સમવસ્થિતા
આદેશૈઃ સમ્જ્નયા વાપિ વિભક્ત્યા વ્યજ્યતે વિના ॥

વયસ્વિનિ પરિચ્છેદઃ ક્રીતે ચાપિ ન ગમ્યતે
ઇષ્ટો ઽભેદાદ્ ઋતે તત્ર પતિમાણમ્ અનર્થકમ્ ॥

ભિન્નસ્યાભેદવચનાત્ પ્રસ્થાદિભ્યઃ શસો વિધિઃ
તદ્ધર્મત્વાદ્ અભેદાત્ તુ ઘટાદિભ્યો ન દૃશ્યતે ॥

શ્રૂયતે વચનં યત્ર ભાવસ્ તત્ર વિશિષ્યતે
નિવર્તતે યદ્ વચનં તસ્ય ભાવો ન વિદ્યતે ॥

કાર્યં સત્તાશ્રયં શાસ્ત્રાદ્ અપ્રવૃત્તિર્ અદર્શનમ્
વાક્યે દૃષ્ટં યદ્ અત્યન્તમ્ અભાવસ્ તસ્ય વૃત્તિષુ ॥

સમ્જ્ઞાવિષયભેદાર્થં પ્રસક્તાદર્શનં સ્મૃતમ્
શ્રૂયમાનં તુ વચનં વિશિષ્ટમ્ ઉપલભ્યતે ॥

અભાવો વા લુકો યત્ર રૂપવાન્ વા વિધીયતે
વ્યભિચારાન્ નિમિત્તસ્ય તત્રાસાધુઃ પ્રસજ્યતે ॥

ભેદઃ સંખ્યાવિશેષો વા વ્યાખ્યાતો વૃત્તિવાક્યયોઃ
સર્વત્રૈવ વિશેષસ્ તુ નાવશ્યં તાદૃશો ભવેત્ ॥

આતેશ્ ચ ભેદહેતુત્વાન્ ન લિઙ્ગેન વિશેષ્યતે
પ્રધાનં મૃગદુગ્ધાદૌ ગાર્ગીપુત્રે ન સ ક્રમઃ ॥

અભેદે લિઙ્ગસંખ્યાભ્યાં યોગાચ્ છુક્લં પટા ઇતિ
પ્રસક્તે શાસ્ત્રમ્ આરબ્ધં સિદ્ધયે લિઙ્ગસંખ્યયોઃ ॥

પરાર્થં શેષભાવં યો વૃત્તિષુ પ્રતિપદ્યતે
ગુણો વિશેષણત્વેન સ સૂત્રે વ્યપદિશ્યતે ॥

શબ્દાન્તરત્વાદ્ વાક્યેષુ વિશેષા યદ્ય્ અપિ શ્રુતાઃ
વૃત્તેર્ અભિન્નરૂપત્વાત્ તેષુ વૃત્તિર્ ન વિદ્યતે ॥

રૂપાચ્ ચ શબ્દસંસ્કારઃ સામાન્યવિષયો યતઃ
તસ્માત્ તદાશ્રયં લિઙ્ગં વચનં ચ પ્રસજ્યતે ॥

સલિઙ્ગં ચ સસંખ્યં ચ તતો દ્રવ્યાભિધાયિના
સંબધ્યતે પદં તત્ર તયોર્ ભિન્ના શ્રુતિર્ ભવેત્ ॥

ભાવિનો બહિરઙ્ગસ્ય વચનાદ્ આશ્રયસ્ય યે
લિઙ્ગસંખ્યે ગુણાનાં તે સૂત્રેણ પ્રતિપાદિતે ॥

વિશેષવૃત્તેર્ અપિ ચ રૂપાભેદાદ્ અલક્ષિતઃ
યસ્માદ્ વિશેષસ્ તેનાત્ર ભેદકાર્યં ન કલ્પતે ॥

વિશેષ એવ સામાન્યં વિશેસાદ્ ભિદ્યતે યતઃ
અભેદો હિ વિશેષાણામ્ આશ્રિતો વિનિવર્તકઃ ॥

યદ્ યદ્ આશ્રીયતે તત્ તદ્ અન્યસ્ય વિનિવર્તકમ્
ભેદાભેદવિભાગસ્ તુ સામાન્યે ન નિરૂપ્યતે ॥

અપોદ્ધારશ્ ચ સામાન્યમ્ ઇતિ તસ્યોપકારિનઃ
નિમિત્તાવસ્થમ્ એવાતસ્ તત્ સ્વધર્મેણ ગૃહ્યતે ॥

અનિર્ધારિતધર્મત્વાદ્ ભેદા એવ વિકલ્પિતાઃ
નિમિત્તૈર્ વ્યપદિશ્યન્તે સામાન્યાખ્યાવિશેસિતાઃ ॥

યદા તુ વ્યપદિશ્યેતે લિઙ્ગસંખ્યે સ્વભાવતઃ
પ્રયોગેષ્વ્ એવ સાધુત્વં વાક્યે પ્રક્રમ્યતે તદા ॥

તત્ર પ્રયોગો ઽનિયતો ગુણાનામ્ આશ્રયૈઃ સહ
સામાન્યં યત્ તદ્ અત્યન્તં તત્રૈવ સમવસ્થિતમ્ ॥

ન ગોત્વં શાબલેયસ્ય ગૌર્ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે
શુક્લત્વં બાહુલેયસ્ય શુક્લ ઇત્ય્ અપદિશ્યતે ॥

વ્યતિરેકે ચ સત્ય્ એવં મતુપઃ શ્રવનં ભવેત્
લુગ્ અન્વાખ્યાયતે તસ્માદ્ રસાદિભ્યશ્ ચ નાસ્તિ સઃ ॥

યત્ સો ઽયમ્ ઇતિ સંબન્ધાદ્ રૂપાભેદેન વર્તતે
શુક્લાદિવત્ તતો લોપસ્ તદ્ રસાદૌ ન વિદ્યતે ॥

આવેશો લિઙ્ગસંખ્યાભ્યાં ક્વ ચિન્ મઞ્ચાદિવત્ સ્થિતહ્
સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધે સ પ્રસ્થાદૌ ન વિદ્યતે ॥

લિઙ્ગમ્ લિઙ્ગપરિત્યાગે સૂત્રં પ્રત્યયશાસનમ્
સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાત્ પુંશબ્દે સ્ત્ર્યભિધાયિનિ ॥

આશ્રયે લિઙ્ગસંખ્યાભ્યામ્ આશ્રિતં વ્યપદિશ્યતે
વિશેષણાનાં ચાજાતેર્ ઇતિ શાસ્ત્રવ્યવસ્થયા ॥

નિમિત્તાનુવિધાયિત્વાદ્ યે ધર્મા ભેદહેતુષુ
ત આશ્રયે ઽપિ વિદ્યન્ત ઇતિ બુદ્ધિર્ નિવર્ત્યતે ॥

આખ્યાયતે ચ શાસ્ત્રેણ લોકરૂઢા સ્વભાવતઃ
નિમિત્તતુલ્યા ગોદાદૌ પ્રવૃત્તિર્ લિઙ્ગસંખ્યયોઃ ॥

હરિતક્યાદિષુ વ્યક્તિઃ સંખ્યા ખલતિકાદિષુ
મનુષ્યલુબ્વિશેષાણામ્ અભિધેયાશ્રયં દ્વયમ્ ॥

જાતિપ્રયોગે જાત્યા ચેત્ સંબન્ધમ્ ઉપગચ્છતિ
વિશેષણં તતો ધર્માઞ્ જાતેસ્ તત્ પ્રતિપદ્યતે ॥

લુબન્તે સંનિપતિતં જાતેર્ અન્યદ્ વિશેષણમ્
લુબન્તસ્ય પ્રધાનત્વાત્ તદ્ધર્મૈર્ વ્યપદિશ્યતે ॥

નઞ્સમાસબહુવ્રીહિ દ્વન્દ્વસ્ત્ર્યતિશયેષુ યે
ભેદા ભાષ્યાનુસારેણ વાચ્યાસ્ તે લિઙ્ગસંખ્યયોઃ ॥

યદિ ષષ્ઠીદ્વિતીયાન્તાન્ નિકૃષ્ટાત્ તમબાદયઃ
ન્યક્કારિણિ સ્યુર્ ઉત્કૃષ્ટે પ્રકૃતેઃ સ્યાદ્ વિલિઙ્ગતા ॥

કાલ્યાં કાલાદ્ દ્વિતીયાન્તાત્ કાલે કાલ્યાસ્ તરબ્ ભવેત્
ન્યક્કારિણિ તથા ગાર્ગ્યે ગર્ગેભ્યઃ પ્રત્યયો ભવેત્ ॥

ન્યક્કર્તૃષુ ચ ગર્ગેષુ ગાર્ગ્યાત્ સ્યાત્ તચ્ ચ નેષ્યતે
કુમાર્યાઃ સ્વાર્થિકે ઙીપ્ સ્યાત્ પ્રકૃત્યર્થો હિ નાધિકઃ ॥

ષષ્ઠ્યન્તાદ્ અધિકે તસ્માદ્ ગુણે સ્વાશ્રયવર્તિનિ
ઉત્કૃષ્ટસમવેતાયાં ક્રિયાયાં વા વિધીયતે ॥

ઉપાત્તં ચ પ્રકૃત્યર્થો દ્રવ્યમ્ એવાશ્રયસ્ તયોઃ
સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ અભેદેન પ્રતીયતે ॥

રૂપાભેદાચ્ ચ તદ્ દ્રવ્યમ્ આકાઙ્ક્ષાવત્ પ્રતીયતે
વિશેષૈર્ ભિન્નરૂપૈસ્ તદ્ આશ્રયૈર્ ઇવ યુજ્યતે ॥

ભિન્નરૂપેસુ યલ્ લિઙ્ગં વિશેષેસુ વ્યવસ્થિતમ્
સંખ્યા ચ તાભ્યામ્ દ્રવ્યાત્મા સો ઽભિન્નો વ્યપદિશ્યતે ॥

આશ્રયઃ સમવાયિ ચ નિમિત્તં લિઙ્ગસંખ્યયોઃ
કર્તૃસ્થભાવકઃ શેતિર્ અતો ભાષ્ય ઉદાહૃતઃ ॥

નિમિત્તમ્ આશ્રયત્વેન ગૃહ્યેત યદિ સાધનમ્
કર્માપદિષ્ટયોઃ પ્રાપ્તિસ્ તત્ર સ્યાલ્ લિઙ્ગસંખ્યયોઃ ॥

શાસ્ત્રે નિમિત્તભાવેન સમુદાયાદ્ અપોદ્ધૃતઃ
સ્ત્ર્યર્થસ્ તસ્યેચ્છયા યોગઃ પ્રકૃત્યા પ્રત્યયેન વા ॥

સ્ત્રીશબ્દો ગુણશબ્દત્વાત્ તુલ્યધર્મા સિતાદિભિઃ
ગુણમાત્રે પ્રયુજ્યેત સંસ્ત્યાનવતિ વાશ્રયે ॥

સ્ત્ર્યર્થઃ સંસ્ત્યાનવદ્ દ્રવ્યં પ્રકૃત્યર્થશ્ ચ યદ્ય્ અસૌ
દ્રવ્યોપલક્ષણાર્થત્વં સંસ્ત્યાનસ્ય તથા સતિ ॥

સંસ્ત્યાનેન ક્વ ચિદ્ દ્રવ્યં દૃષ્ટં યદ્ય્ ઉપલક્ષિતમ્
અનઙ્ગીકૃતસંસ્ત્યાનાત્ તદ્વૃત્તેઃ પ્રત્યયો ભવેત્ ॥

ભૂતાદયઃ ષડાખ્યાશ્ ચ સંસ્ત્યાનેનોપલક્ષિતે
બ્રાહ્મણ્યાદૌ યદા વૃત્તાસ્ તેભ્યઃ સ્યુઃ પ્રત્યયાસ્ તદા ॥

તદ્વન્તો હિ પ્રધાનત્વાત્ પ્રત્યયાણામ્ પ્રયોજકાઃ
સામાનાધિકરૈણ્યે ઽપિ તસ્માટ્ ટાબાદિસંભવઃ ॥

ગુણમાત્રાભિધાયિત્વં સ્ત્રીશબ્દે વર્ણ્યતે યદા
પ્રકૃત્યર્થશ્ ચ સંસ્ત્યાનં સ્વાર્થિકાઃ પ્રત્યયાસ્ તદા ॥

સંસ્ત્યાને કેવલે વૃત્તિઃ પ્રકૃતીનામ્ ન વિદ્યતે
તદાવિષ્ટે તતો દ્રવ્યે ગૃહ્યન્તે સમવસ્થિતાઃ ॥

ઉપકારિ ચ સંસ્ત્યાનં યેષુ શબ્દેષ્વ્ અપેક્ષિતમ્
તેભ્યષ્ ટાબાદયસ્ તચ્ ચ ભૂતાદિષ્વ્ અવિવક્ષિતમ્ ॥

સંસ્ત્યાનં પ્રત્યયસ્યાર્થઃ શુદ્ધમ્ આશ્રીયતે યદા
તદા દ્વિવચનાનેક પ્રત્યયત્વં ન સિધ્યતિ ॥

જાતિશ્ ચેત્ સ્ત્રીત્વમ્ એવાસૌ ભેદો ઽન્યત્રાવિવક્ષિતઃ
યસ્માદ્ ભિન્નૈર્ અપિ દ્રવ્યૈસ્ તદ્ એકં સદ્ વિશિષ્યતે ॥

માત્રાણામ્ હિ તિરોભાવે પરિમાણમ્ ન વિદ્યતે
કુમાર્ય ઇતિ તેન સ્યાત્ કુમાર્યાં ભેદસંભવાત્ ॥

જાતિસંખ્યાસમાહારૈર્ યથૈવ સહચારિણિ
દ્રવ્યે ક્રિયાઃ પ્રવર્તન્ત એકાત્મત્વે વ્યપેક્ષિતે ॥

મૂર્તિભ્યો મૂર્તિધર્માણામ્ તથાભેદસ્ય દર્શનાત્
સામાનાધિકરણ્યં ચ ક્રિયાયોગશ્ ચ કલ્પતે ॥

સામાનાધિકરણ્યે તુ મતુબ્લોપાદ્ અપેક્ષિતે
લુક્ તદ્ધિતલુકીતિ સ્યાલ્ લુક્ તત્રાપ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ ॥

કેસાં ચિત્ ત્યક્તભેદેષુ દ્રવ્યેષ્વ્ એવ વિધીયતે
સંસ્ત્યાનવત્સુ ટાબાદિર્ અભેદેન સમન્વયાત્ ॥

સામાન્યભૂતો દ્રવ્યાત્મા પરિચ્છિન્નપરિગ્રહઃ
ક્રિયાભિર્ યુજ્યતે ભેદૈર્ ભાગશશ્ ચાવતિષ્ઠતે ॥

શુક્લાદિષ્વ્ આશ્રયદ્રવ્યં પ્રાધાન્યેનાભિધીયતે
સ્ત્રીત્વં તુ પ્રત્યયાર્થત્વાદ્ અભિધાવિષયો યતઃ ॥

સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ આશ્રયં પ્રતિપદ્યતે
સ્ત્રીત્વં સ્વભાવસિદ્ધો વા ગુણભાવવિપર્યયઃ ॥

સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ ગુણત્વેન સામાન્યં વોપદિશ્યતે
વ્યક્તીનામ્ આત્મધર્મો ઽસાવ્ એકપ્રખ્યાનિબન્ધનઃ ॥

એવમ્ભૂતા ચ સાવસ્થા ભાગભેદપરિગ્રહે
કૃતે બુદ્ધ્યૈવ ભેદાનામ્ આશ્રયત્વે ચ કલ્પિતે ॥

નિસ્કૃષ્ટેષ્વ્ અપિ ભેદેષુ વ્યક્તિરૂપાશ્રયે તતઃ
લિઙ્ગપ્રત્યવમર્શેન લિઙ્ગસંખ્યે પ્રપદ્યતે ॥

અન્તરેન ચશબ્દસ્ય પ્રયોગં દ્વન્દ્વભાવિનામ્
અવિશિષ્ટાર્થવૃત્તિત્વં રૂપાભેદાત્ પ્રતીયતે ॥

વિકલ્પવતિ વા વૃત્તિર્ નિવર્ત્યે ઽથ સમુચ્ચિતે
તેષામ્ અજ્ઞાતશક્તીનાં દ્યોતકેન નિયમ્યતે ॥

વૃત્તૌ વિશિષ્ટરૂપત્વાચ્ ચશબ્દો વિનિવર્તતે
અર્થભેદે ઽપિ સારૂપ્યાત્ તચ્ ચાર્થેનાપદિશ્યતે ॥

ચસ્ય ચાસત્ત્વભૂતો ઽર્થઃ સ એવાશ્રિયતે યદિ
તદ્ધર્મત્વં તતો દ્વન્દ્વે ચાદિષ્વ્ અર્થકૃતં હિ તત્ ॥

ચાર્થઃ શબ્દે ક્વ ચિદ્ ભેદાત્ કથં ચિત્ સમવસ્થિતઃ
દ્યોતકાશ્ ચાદયસ્ તસ્ય વક્તા દ્વન્દ્વસ્ તુ તદ્વતામ્ ॥

વિકલ્પાદ્યભિધેયસ્ય ચાર્થસ્યાન્યપદાર્થતા
દ્યોતકત્વાન્ ન કલ્પેત તસ્માત્ સદ્ ઉપલક્ષ્યતે ॥

તત્ર સ્વાભાવિકં લિઙ્ગં શબ્દધર્મે વ્યપેક્ષિતે
શબ્દઃ કશ્ ચિત્ તમ્ એવાર્થં કથં ચિત્ પ્રતિપદ્યતે ॥

શબ્દાદ્ અર્થાઃ પ્રતાયન્તે સ ભેદાનાં વિધાયકઃ
અનુમાનં વિવક્ષાયાઃ શબ્દાદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ॥

સમુચ્ચિતઃ સ્યાદ્ દ્વન્દ્વાર્થો ગુણભૂતસમુચ્ચયઃ
સમુચ્ચયો વાપિ ભવેદ્ ગુણભૂતસમુચ્ચિતઃ ॥

સમુચ્ચિતસ્ય પ્રાધાન્યે લિઙ્ગસંખ્યે સ્વભાવતઃ
સમુચ્ચયસ્ય પ્રાધાન્યે શાસ્ત્રં સ્યાત્ પ્રતિપાદકમ્ ॥

સમુચ્ચયવતો ઽર્થસ્ય પ્રાધાન્યે ઽપ્ય્ અપરે વિદુઃ
નિમિત્તાનુવિધાયિત્વાદ્ અસિદ્ધિમ્ લિઙ્ગસંખ્યયોઃ ॥

સમુચ્ચયો નિમિત્તં ચેત્ સ્યાન્ નિમિત્તાનુવર્તનમ્
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ચાર્થો દ્વન્દ્વનિબન્ધનઃ ॥

સમુચ્ચિતનિમિત્તત્વે ચાર્થસ્યાપગમે ઽપિ વા
સ્વભાવસિદ્ધે દ્વન્દ્વસ્ય લિઙ્ગસંખ્યે વ્યવસ્થિતે ॥

પદાન્તરસ્થસ્યાર્થસ્ય દ્યોતકત્વાન્ ન યુજ્યતે
નિપાતો લિઙ્ગસંખ્યાભ્યાં દ્વન્દ્વસ્ ત્વ્ અર્થસ્ય વાચકઃ ॥

નિમિત્તાનુવિધાને ચ દ્રવ્યધર્માનપેક્ષણાત્
ગુણપ્રધાનભાવેન ક્રિયાયોગો ન કલ્પતે ॥

યસ્ય નાસ્તિ ક્રિયાયોગઃ સ્વતન્ત્રો ઽસૌ ન વિદ્યતે
અર્થો દ્વન્દ્વસ્ય તત્ર સ્યાદ્ ઉપાદાનમ્ અનર્થકમ્ ॥

સમુચ્ચયવતો ઽર્થસ્ય વાચકો નાનુવર્તતે
નિમિત્તમ્ અપિ ચાસ્યાર્થઃ સ્વધર્મૈર્ યુજ્યતે તતઃ ॥

બાહ્યો નાસ્ત્ય્ આશ્રયો દ્વન્દ્વે વિશેષૌ તત્ર હિ શ્રુતૌ
સમુચ્ચયસ્ તદાધારસ્ તદ્ધર્મૈર્ વ્યપદિશ્યતે ॥

યો વાવયવભેદાભ્યાં ભેદવદ્ભ્યામ્ ઇવાન્વિતઃ
એકઃ સમૂહો ધર્માન્ સ ભાગયોઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

એકશ્ ચ દ્વ્યાત્મકો ઽર્થો ઽસૌ ભેદાભેદસમન્વિતઃ
યૌ ભેદાવ્ આશ્રિતસ્ તત્સ્થે લિઙ્ગસંખ્યે પ્રપદ્યતે ॥

યથા સ્વશબ્દાભિહિતે ચૈત્રાર્થે ન પ્રયુજ્યતે
ચૈત્રશબ્દો બહુવ્રિહાવ્ અપ્રયોગસ્ તથા ભવેત્ ॥

યથા ગૌર્ ઇતિ શુક્લાદેર્ અભિધાનં ન વિદ્યતે
એવં યસ્યાભિસંબન્ધો ગોભિસ્ તાવત્ પ્રતીયતે ॥

સંબન્ધી નિયતો રૂઢશ્ ચિત્રાણાં ન ચ વિદ્યતે
ગવાં યથા વજ્રપાણિસ્ ત્ર્યક્ષે વા ઽપિ વ્યવસ્થિતઃ ॥

શબ્દાન્તરત્વાદ્ વાક્યેષુ વિશેષા યદ્ય્ અપિ શ્રુતાઃ
વૃત્તિશબ્દો ઽન્ય એવાયં સામાન્યસ્યાભિધાયકઃ ॥

અગોર્ અચિત્રગોશ્ ચૈવ રૂપભેદાન્ નિવર્તકઃ
ન ચિત્રગુર્ વિશેષાણાં રૂપાભેદાત્ તુ વાચકઃ ॥

યથા ચિત્રગુર્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રયુક્તે ન પ્રયુજ્યતે
એવં યદિ સ્યાત્ સામાન્યં તસ્ય ન સ્યાત્ પ્રતિશ્રુતિઃ ॥

સર્વાદયો વિશેષાસ્ તુ પ્રદેશાનાં નિવર્તકાઃ
યથા પ્રદેશાઃ સામાન્ય પ્રદેશાન્તરબાધકાઃ ॥

વિભક્ત્યર્થાભિધાનાદ્ વા ષષ્ઠી નાનુપ્રયુજ્યતે
દ્રવ્યસ્યાનભિધાનાત્ તુ તચ્છબ્દો ઽનુપ્રયુજ્યતે ॥

સામાનાધિકરણ્યં ચેન્ મતુબ્લોપાત્ પ્રકલ્પતે
મતુપો ઽપિ તદર્થત્વાદ્ અનવસ્થા પ્રસજ્યતે ॥

સંબન્ધસ્ય ચ સંબન્દી સંબન્ધો ઽન્યઃ પ્રસજ્યતે
વિભક્ત્યર્થપ્રધાને ચ ક્રિયાયોગો ન કલ્પતે ॥

વિભક્ત્યર્થપ્રધાનત્વાત્ તતસ્ તત્રેતિ ન ક્રિયા
દૃશ્યાદિઃ કર્મકર્ત્રાદિ નિમિત્તત્વાય કલ્પતે ॥

અન્તર્ભવેચ્ ચ સંબન્ધઃ પ્રાધાન્યાભિહિતઃ કથમ્
સ પ્રાતિપદિકાર્થશ્ ચ તથાભૂતઃ કથં ભત્વેત્ ॥

અસંભવાત્ તુ સંબન્ધે સંબન્ધસહચારિણિ
જાતિસંખ્યાસમાહાર કાર્યાણામ્ ઇવ સંભવઃ ॥

સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ વિશિષ્ટાશ્રયવાચિનામ્
શુક્લાદિવલ્ લિઙ્ગસંખ્યે શાસ્ત્રારમ્ભાદ્ ભવિષ્યતઃ ॥

ભેદેન તુ વિવક્ષાયાં સામાન્યે વા વિવક્ષિતે
સલિઙ્ગસ્ય સસંખ્યસ્ય પદાર્થસ્યાગતિર્ ભવેત્ ॥

સાધુત્વં ન વિભક્ત્યર્થ માત્રે વૃત્તસ્ય દૃશ્યતે
કૃત્સ્નાર્થવૃત્તેઃ સાધુત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થગ્રહણં કૃતમ્ ॥

સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ દ્રવ્યવૃત્તિર્ અયં યદા
સલિઙ્ગસ્ય સસંખ્યસ્ય તદા સાધુત્વમ્ ઉચ્યતે ॥

અન્તર્ભૂતવિભક્ત્યર્થે ષષ્ઠી ન શ્રૂયતે યથા
તથાશ્રુતિઃ પ્રસજ્યેત લિઙ્ગસંખ્યાભિધાયિનામ્ ॥

સાધર્મ્યમ્ અવ્યયેન સ્યાદ્ બહુવ્રીહેસ્ તથા સતિ
લિઙ્ગસંખ્યાનિમિત્તસ્ય સંસ્કારસ્યાપવર્તનાત્ ॥

પ્રયુક્તેન ચ સંબન્ધાચ્ ચૈત્રાદિશ્રવનં ભવેત્
વિના વિભક્ત્યા સંબન્ધો વિભક્ત્યા વિદ્યતે વિના ॥

અભિધાને ઽપિ સંખ્યાયાઃ સંખ્યાત્વં ન નિવર્તતે
ષષ્ઠ્યર્થસ્યાભિધાને તુ સ્યાત્ પ્રાતિપદિકાર્થતા ॥

અનુપ્રયોગસિદ્ધ્યર્થં ન વિભક્ત્યર્થકલ્પના
વસ્ત્વન્તરમ્ ઉપક્ષિપ્તમ્ ઇતિ કે ચિત્ પ્રચક્ષતે ॥

સંબન્દિભિર્ વિશિષ્ટાનામ્ સંબન્ધાનાં નિમિત્તતા
સંબન્ધૈર્ વા વિશિષ્ટાનાં તદ્વતાં સ્યાન્ નિમિત્તતા ॥

કે ચિત્ સંયોગિનો દણ્ડાદ્ વિષાણાત્ સમવાયિનઃ
તદ્વતિ પ્રત્યયાન્ આહુર્ બહુવ્રીહિં તથૈવ ચ ॥

ભિન્નં સંબન્ધિભેદેન સંબન્ધમ્ અપરે વિદુઃ
નિમિત્તં સ વિભક્ત્યર્થઃ સમાસેનાભિધીયતે ॥

પ્રધાનમ્ અન્યાર્થતયા ભિન્નં સ્વૈર્ ઉપસર્જનૈઃ
નિમિત્તમ્ અબ્બિધેયં વા સર્વપશ્ચાદ્ અપેક્ષ્યતે ॥

સ્વામિનિ વ્યતિરેકશ્ ચ વાક્યે યદ્ય્ અપિ દૃશ્યતે
પ્રાધાન્ય એવ તસ્યેષ્ટો બહુવ્રીહિર્ વિવક્ષિતે ॥

ગવાં વિશેષણત્વેન યદા તદ્વાન્ પ્રવર્તતે
અસ્યૈતા ઇતિ તત્રાર્થે બહુવ્રીહિર્ ન વિદ્યતે ॥

યદા પ્રત્યવમર્શસ્ તુ તાસાં સ્વામી ગવામ્ ઇતિ
ગોભિસ્ તદાભિસંબન્ધો નિમિત્તત્વાય કલ્પતે ॥

અપેક્ષમાનઃ સંબન્ધં રૂઢિત્વસ્ય નિવૃત્તયે
નિમિત્તાનુવિધાયિત્વાત્ તદ્ધર્માર્થઃ પ્રસજ્યતે ॥

નાના ચિત્રા ઇતિ યથા નિમિત્તમ્ અનુરુધ્યતે
નાનાભૂતે ઽપિ વૃત્તઃ સન્ બહુવ્રીહિસ્ તથા ભવેત્ ॥

સંબન્ધિનિ નિમિત્તે તુ દ્રવ્યધર્મો ન હીયતે
લિઙ્ગાભાવો હિ લિઙ્ગસ્ય વિરોધિત્વેન વર્તતે ॥

સંખ્વાવાંલ્ લિઙ્ગવામ્શ્ ચાર્થો ઽભિન્નધર્મા, નિમિત્તતઃ
આસન્ન એવ દ્રવ્યત્વાત્ તદ્ધર્મૈર્ ન વિરુધ્યતે ॥

વિભક્ત્યર્થેન ચાવિષ્ટં શુદ્ધં ચેતિ દ્વિધા સ્થિતમ્
દ્રવ્યં શુદ્ધસ્ય યો ધર્મઃ સ ન સ્યાદ્ અન્યધર્મણઃ ॥

દ્રવ્યમાત્રસ્ય નિર્દેશે ભેદો ઽયમ્ અવિવક્ષિતઃ
ગ્રન્થે પૂર્વત્ર ભેદસ્ તુ દ્વિતીયે ઽનુપ્રદર્શિતઃ ॥

દ્રવ્યસ્ય ગ્રહણં ચાત્ર લિઙ્ગસંખ્યાવિશેષણમ્
દ્રવ્યાશ્રિતત્વં હિ તયોસ્ તતો ઽન્યસ્ય ન સિધ્યતઃ ॥

સંબન્ધિભિન્નસંબન્ધ પરિછિન્ને પ્રવર્તતે
સમાસો દ્રવ્યસામાન્યે વિશિષ્ટાર્થાનુપાતિનિ ॥

દ્રવ્યધર્માનતિક્રાન્તો ભેદધર્મેષ્વ્ અવસ્થિતઃ
ભવિષ્યદાશ્રયાપેક્ષે લિઙ્ગસંખ્યે પ્રપદ્યતે ॥

શાસ્ત્રપ્રવૃત્તિભેદે ઽપિ લૌકિકો ઽર્થો ન ભિદ્યતે
નઞ્સમસે યતસ્ તત્ર ત્રયઃ પક્ષા વિચારિતાઃ ॥

શબ્દાન્તરે ઽપિ ચૈકત્વમ્ આશ્રિત્યૈવં વિચારણા
અબ્રહ્મણાદિષુ નઞઃ પ્રયોગો ન હિ વિદ્યતે ॥

પ્રાક્ સમાસાત્ પદાર્થાનાં નિવૃત્તિર્ દ્યોત્યતે નઞા
સ્વભાવતો નિવૃત્તાનાં રૂપાભેદાદ્ અલક્ષિતા ॥

બ્રાહ્મણાદિસ્થયા વાક્યેષ્વ્ આખ્યાતપદવાચ્યયા
ક્રિયયા યસ્ય સંબન્ધો વૃત્તિસ્ તસ્ય ન વિદ્યતે ॥

પાચકાદિપદસ્થા ચેન્ નઞા સંબધ્યતે ક્રિયા
તત્ર સત્તાનુપાદાનાત્ ત્રિપક્ષી નોપપદ્યતે ॥

સત્તયૈવાભિસંબન્ધો યદિ સર્વત્ર કલ્પ્યતે
અસન્ન્ ઇતિ સમાસે ઽસ્મિન્ સત્તાન્યા પરિકલ્પ્યતામ્ ॥

ક્ત્વાન્તે ચ તુમુનન્તે ચ નઞ્સમાસે ન દૃશ્યતે
વિશેષણવિશેષ્યત્વં નઞાસત્તાભિધાયિના ॥

ક્રિયાયાઃ સાધનાધાર સામાન્યે નઞ્ વ્યવસ્થિતઃ
તતો વિશિષ્ટૈર્ આધારૈર્ યુજ્યતે બ્રાહ્મણાદિભિઃ ॥

વૃત્તૌ યથા ગતાદ્યર્થમ્ ઉપાદાય નિરાદયઃ
યુજ્યન્તે સાધનાધારૈર્ નઞ્સમાસે ઽપિ સ ક્રમઃ ॥

તત્રાસતિ નઞો વૃત્તેર્ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાદિભિઃ
વિશેષણવિશેષ્યત્વં કલ્પ્યતે કુબ્જખઞ્જવત્ ॥

કામચારે ચ સત્ય્ એવમ્ અસતઃ સ્યાત્ પ્રધાનતા,
ગુણત્વમ્ ઇતરેષાં ચ તેષાં વા સ્યાત્ પ્રધાનતા ॥

પ્રાધાન્યેનાશ્રિતાઃ પૂર્વં શ્રુતેઃ સામાન્યવૃત્તયઃ
વિશેષ એવ પ્રક્રાન્તા બ્રાહ્મણક્ષત્રિવાદવઃ ॥

યથા ગૌરાદિભિસ્ તેષામ્ અવચ્છેદો વિધીયતે
અસતાપ્ય્ અનભિવ્યક્તં તાદાત્મ્યં વ્યજ્યતે તથા ॥

યથા સત્તાભિધાનાય સન્ન્ અર્થઃ પરિકલ્પ્યતે
તથાસત્તાભિધાનાય નિરુપાખ્યો ઽપિ કલ્પતે ॥

ક્ષત્રિયાદૌ પદં કૃત્વા બુદ્ધિઃ સત્તાન્તરાશ્રયા
જાત્યા ભિન્નાં તતઃ સત્તાં પ્રસક્તામ્ અપકર્ષતિ ॥

અભાવ ઇતિ ભાવસ્ય પ્રતિષેધે વિવક્ષિતે
સોપાખ્યત્વમ્ અનાશ્રિત્ય પ્રતિષેધો ન કલ્પતે ॥

અનેકધર્મવચનાઃ શબ્દાઃ સઙ્ઘાભિધાયિનઃ
એકદેશેષુ વર્તન્તે તુલ્યરૂપાઃ સ્વભાવતઃ ॥

યથૈકદેશકરણાત્ કૃત ઇત્વ્ અભિધીયતે
અકૃતશ્ ચેતિ સંઘાતઃ સ એવાબ્રાહ્મણે ક્રમઃ ॥

બ્રાહ્મણો ઽબ્રાહ્મણસ્ તસ્માદ્ ઉપન્યાસાત્ પ્રસજ્યતે
અકૃતે વા કૃતાસઙ્ગાદ્ અવિશિષ્ટં કૃતાકૃતાત્ ॥

અમુખ્યસંભવે તત્ર મુખ્યસ્ય વિનિવૃત્તયે
શાસ્ત્રાન્વાખ્યાનસમયે નઞ્ પ્રયુક્તો વિશેષકઃ ॥

પદાર્થાનુપઘાતેન દૃશ્યતે ઽન્યવિશેષણમ્
અથ જાતિમતો ઽર્થસ્ય કશ્ ચિદ્ ધર્મો નિવર્તિતઃ ॥

અવશ્યં બ્રાહ્મણે કશ્ ચિત્ ક્વ ચિદ્ ધર્મો ન વિદ્યતે
વિશેષાવચનાત્ તત્ર નઞઃ શ્રુતિર્ અનર્થિકા ॥

અવિશિષ્ટસ્ય પર્યાયો નઞ્વિશિષ્ટઃ પ્રસજ્યતે
અન્વાખ્યાનાદ્ ધિ સાધુત્વમ્ એવંભૂતે પ્રતીયતે ॥

પદાર્થાનુપઘાતેન યદ્ય્ અપ્ય્ અત્ર વિશેષણમ્
ઉપચારસતો ઽર્થસ્ય સાવસ્થા દ્યોત્યતે નઞા ॥

વિશેષ્યેષુ યથાભૂતઃ પદાર્થઃ સમવસ્થિતઃ
તથાભૂતે તથાભાવો ગમ્યતે ભેદહેતુભિઃ ॥

નિવૃત્તે ઽવયવસ્ તસ્મિન્ પદાર્થે વર્તતે કથમ્
નાનિમિત્તા હિ શબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિર્ ઉપપદ્યતે ॥

આરાચ્ છબ્દવદ્ એકસ્ય વિરુદ્ધે ઽર્થે સ્વભાવતઃ
શબ્દસ્ય વૃત્તિર્ યદ્ય્ અસ્તિ નઞઃ શ્રુતિર્ અનર્થિકા ॥

અથ સ્વભાવો વચનાદ્ અન્વાખ્યેયત્વમ્ અર્હતિ
તદ્ વાચ્યમ્ અપ્રસિદ્ધત્વાન્ નઞાર્થો વિનિવર્ત્યતે ॥

યદ્ય્ અપ્ય્ ઉભયવૃત્તિત્વં પ્રધાનં તુ પ્રતીયતે
પ્રસ્થાનં ગમ્યતે શુદ્ધે તદર્થે ઽપિ ન તિષ્ઠતૌ ॥

કિમર્થમ્ અતથાભૂતે ઽસતિ મુખ્યાર્થસંભવે
ભેદે બ્રાહ્મણશબ્દસ્ય વૃત્તિર્ અભ્યુપગમ્યતે ॥

અયં પદાર્થ એતસ્મિન્ ક્ષત્રિયાદૌ ન વિદ્યતે
ઇતિ તદ્વચનઃ શબ્દઃ પ્રત્યયાય પ્રયુજ્યતે ॥

બુદ્ધેર્ વિષયતાં પ્રાપ્તે શબ્દાદ્ અર્થે પ્રતીયતે
પ્રવૃત્તિર્ વા નિવૃત્તિર્ વા ગ્રુત્યા હ્ય્ અર્થો ઽનુસજ્યતે ॥

અસમ્યગુપદેશાદ્ વા નિમિત્તાત્ સંશયસ્ય વા
શબ્દપ્રવૃત્તિર્ ન ત્વ્ અસ્તિ લોષ્ટાદિષુ વિપર્યયાત્ ॥

અનેકસ્માદ્ અસ ઇતિ પ્રાધાન્યે સતિ સિધ્યતિ
સાપેક્ષત્વં પ્રધાનાનામ્ એવં યુક્તં ત્વતલ્વિધૌ ॥

એકસ્ય ચ પ્રધાનત્વાત્ તદ્વિશેષણસંનિધૌ
પ્રધાનધર્માવ્યાવૃત્તિર્ અતો ન વચનાન્તરમ્ ॥

પ્રધાનમ્ અત્ર ભેદ્યત્વાદ્ એકાર્થો વિકૃતો નઞા
હિત્વા સ્વધર્માન્ વર્તન્તે દ્વ્યાદયો ઽપ્ય્ એકતાં ગતાઃ ॥

બ્રાહ્મણત્વં યથાપન્ના નઞ્યુક્તાઃ ક્ષત્રિયાદયઃ
દ્વિત્વાદિષુ તથૈકત્વં નઞ્યોગાદ્ ઉપચર્યતે ॥

એકત્વયોગમ્ આસાદ્ય સ ધર્મઃ પ્રતિષિધ્યતે
દ્વ્યાદિભ્યસ્ તેષુ તચ્છબ્દો વર્તતે બ્રાહ્મણાદિવત્ ॥

આવિષ્ટસંખ્યો વાક્યે ઽસૌ યથા દ્વ્યાદૌ પ્રયુજ્યતે
વૃત્તૌ તસ્ય પ્રધાનત્વાત્ સા સંખ્યા ન નિવર્તતે ॥

પ્રતિષેધ્યો યથાભૂતસ્ તથાભૂતો ઽનુષજ્યતે
વચનાન્તરયોગે હિ ન સો ઽર્થઃ પ્રતિષિધ્યતે ॥

અશુક્લ ઇતિ કૃષ્ણાદિર્ યથાર્થઃ સંપ્રતીયતે
સંખ્યાન્તરં તથાનેક ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ અભિધીયતે ॥

ક્રિયાપ્રસઙ્ગાત્ સર્વેષુ કર્મસ્વ્ અઙ્ગીકૃતેષુ ચ
એકસ્મિન્ પ્રતિષિદ્ધે ઽપિ પ્રાપ્તમ્ અન્યત્ પ્રતીયતે ॥

ક્રિયાશ્રુતિશ્ ચ પ્રક્રાન્તે પ્રસજ્યપ્રતિષેધને
પર્યુદાસે તુ નિયતં સંખ્યેયાન્તરમ્ ઉચ્યતે ॥

ધાત્વર્થઃ કર્મવિષયો વ્યપદિષ્ટઃ સ્વસાધનૈઃ
અર્થાત્ સર્વાણિ કર્માણિ પ્રાગ્ આક્ષિપ્યાવતિષ્ઠતે ॥

નિર્જ્ઞાતસાધનાધારે યત્રાખ્યાતે પ્રયુજ્યતે
અનેક ઇતિ પશ્ચાચ્ ચ તિષ્ઠતીત્ય્ અનુષજ્યતે ॥

સાધ્યત્વાત્ તત્ર સિદ્ધેન ક્રિયા દ્રવ્યેણ લક્ષ્યતે
પ્રાગ્ એવાઙ્ગીકૃતં દ્રવ્યમ્ અતઃ પૂર્વેણ ભિદ્યતે ॥

સંખ્યૈવ પ્રતિષેધેન સંખ્યાન્તરમ્ અપેક્ષતે
વાક્યે ઽપિ તેન નૈકત્વ માત્રમ્ એવ નિવર્ત્યતે ॥

સ્નેહાન્તરાદ્ અવચ્છેદસ્ તથાસત્તેઃ પ્રતીયતે
તૈલેન ભોજને ઽપ્રાપ્તે ન ત્વ્ અન્યદ્ ઉપસેચનમ્ ॥

એકાર્થે વર્તમાનાભ્યામ્ અસતા બ્રાહ્મણેન ચ
યદા જાત્યન્તરં બાહ્યં ક્ષત્રિયાદ્ય્ અપદિશ્યતે ॥

શ્યામેવ શસ્ત્રી કન્યેતિ યથાન્યદ્ વ્યપદિશ્યતે
અસન્ બ્રાહ્મણ ઇત્ય્ આભ્યાં તથાન્યે ક્ષત્રિયાદયઃ ॥

અસાસ્નો ગૌર્ ઇતિ યથા, ગવયો વ્યપદિશ્યતે
જાત્યન્તરં ન ગોર્ એવ સસ્નાભાવઃ પ્રતીયતે ॥

તુલ્યરૂપં યથાખ્યાતં કણ્ટકૈર્ ભેદહેતુભિઃ
ખદિરં જાતિભેદેન ખર્જૂરાત્ પ્રતિપદ્યતે ॥

અવિદ્યમાનબ્રાહ્મણ્યો યાદૃશો બ્રાહ્મણો ભવેત્
અઙ્ગીકૃતોપમાનેન તથાન્યો ઽર્થો ઽભિધીયતે ॥

અવૃષ્ટયો યથા વર્સા નીહારાભ્રસમાવૃતાઃ
તદ્રૂપત્વાત્ સ હેમન્ત ઇત્ય્ અભિન્નઃ પ્રતીયતે ॥

અપરે બ્રાહ્મણાદીનાં સર્વેષાં જાતિવાચિનામ્
દ્રવ્યસ્યાન્યપદાર્થત્વે નઞા યોગં પ્રચક્ષતે ॥

ન ચૈવંવિષયઃ કશ્ ચિદ્ બહુવ્રીહિઃ પ્રકલ્પતે
અગુર્ અશ્વ ઇતિ વ્યાપ્તિર્ નઞ્સમાસેન યસ્ય ન ॥

દ્વન્દ્વૈકદેશિનોર્ ઉક્તા પરવલ્લિઙ્ગતા યતઃ
અવર્ષાસુ તતો ઽસિદ્ધિર્ ઇષ્ટયોર્ લિઙ્ગસંખ્યયોઃ ॥

વિશેષણં બ્રાહ્મણાદિ ક્રિયાસંબન્ધિનો ઽસતઃ
યદા વિષયભિન્નં તત્ તદાસત્ત્વમ્ પ્રતીયતે ॥

બ્રાહ્મણત્વેન ચાસત્ત્વાદ્ ઉચ્યતે સત્ તદ્ અન્યથા
અસદ્ ઇત્ય્ અપિ સત્ત્વેન સતઃ સત્તા નિવર્ત્યતે ॥

સમન્યદ્રવ્યવૃત્તિત્વાન્ નિમિત્તાનુવિધાયિનઃ
અયોગો લિઙ્ગસંખ્યાભ્યાં સ્યાદ્ વા સામાન્યધર્મતા ॥

પ્રાગ્ અસત્ત્વાભિધાયિત્વં સમાસે દ્રવ્યવાચિતા
નિમિત્તાનુવિધાનં ચ ન સર્વત્ર સ્વભાવતઃ ॥

નિમિત્તાનુવિધાને ચ ક્રિયાયોગો ન કલ્પતે
તથા ચાવ્યપદેશ્યત્વાદ્ ઉપાદાનમ્ અનર્થકમ્ ॥

અસત્સામાન્યવૃત્તિર્ વા વિશેષૈઃ ક્ષત્રિયાદિભિઃ
પ્રયુક્તૈર્ આશ્રયૈર્ ભિન્નો યાતિ તલ્લિઙ્ગસંખ્યતામ્ ॥

પ્રાગ્ આશ્રયો હિ ભેદાય પ્રધાને ઽભ્યન્તરીકૃતઃ
પુનઃ પ્રત્યવમર્શેન વિભક્ત ઇવ દૃશ્યતે ॥

સમાસે શ્રૂયતે સ્વાર્થો યેન તદ્વાંસ્ તદાશ્રયઃ
દ્રવ્યં તુ લિઙ્ગસંખ્યાવદ્ અસતાભ્યન્તરીકૃતમ્ ॥

એકાર્થવિષયૌ શબ્દૌ તસ્મિન્ન્ અન્યાર્થવર્તિનૌ
અસતૈવ તુ ભેદાનાં સર્વેષામ્ ઉપસંગ્રહઃ ॥

તે ક્ષત્રિયાદિભિર્ વાચ્યા વાચ્યા વા સર્વનામભિઃ
યાન્તીવાન્યપદાર્થત્વં નઞો રૂપાવિકલ્પનાત્ ॥

વિશેષસ્યાપ્રયોગે તુ લિઙ્ગસંખ્યે ન સિધ્યતઃ
અવર્ષાદિષુ દોસશ્ ચ હેમન્તો ઽન્યાશ્રયો યતઃ ॥

આકૃતિઃ સર્વશબ્દાનાં યદા વાચ્યા પ્રતીયતે
એકત્વાદ્ એકશબ્દત્વં ન્યાય્યં તસ્યાશ્ ચ વર્ણ્યતે ॥

આવિષ્ટલિઙ્ગતા તસ્યાં સ્યાદ્ ગ્રામ્યપગુસઙ્ઘવત્
દ્રવ્યભેદે ઽપિ ચૈકત્વાત્ તત્રૈકવચનં ભવેત્ ॥

આશ્રયાણાં હિ લિઙ્ગૈઃ સા નિયતૈર્ એવ યુજ્યતે
તથા ચ યુક્તવદ્ભાવે પ્રતિષેધો નિરર્થકઃ ॥

સર્વત્રાવિષ્ટલિઙ્ગત્વં લોકલિઙ્ગપરિગ્રહે
વિરોધિત્વાત્ પ્રસજ્યેત નાશ્રિતં તચ્ ચ લૌકિકમ્ ॥

સામાન્યમ્ આકૃતિર્ ભાવો જાતિર્ ઇત્ય્ અત્ર લૌકિકમ્
લિઙ્ગં ન સંભવત્ય્ એવ તેનાન્યત્ પરિગૃહ્યતે ॥

પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ સામાન્યં લક્ષણં તસ્ય કથ્યતે
આવિર્ભાવસ્ તિરોભાવઃ સ્થિતિશ્ ચેત્ય્ અથ ભિદ્યતે ॥

પ્રવૃત્તિમન્તઃ સર્વે ઽર્થાસ્ તિસૃભિશ્ ચ પ્રવૃત્તિભિઃ
સતતં ન વિયુજ્યન્તે વાચશ્ ચૈવાત્ર સંભવઃ ॥

યશ્ ચાપ્રવૃત્તિધર્માર્થશ્ ચિતિરૂપેણ ગૃહ્યતે
અનુયાતીવ સો ઽન્યેષાં પ્રવૃત્તીર્ વિશ્વગાશ્રયાઃ ॥

તેનાસ્ય ચિતિરૂપં ચ ચિતિકાલશ્ ચ ભિદ્યતે
તસ્ય સ્વરૂપભેદસ્ તુ ન કશ્ ચિદ્ અપિ વિદ્યતે ॥

અચેતનેષુ ચૈતન્યં સંક્રાન્તમ્ ઇવ દૃશ્યતે
પ્રતિબિમ્બકધર્મેણ યત્ તચ્ છબ્દનિબન્ધનમ્ ॥

અવસ્થા તાદૃશી નાસ્તિ યા લિઙ્ગેન ન યુજ્યતે
ક્વ ચિત્ તુ શબ્દસંસ્કારો લિઙ્ગસ્યાનાશ્રયે સતિ ॥

કૃત્તદ્ધિતાભિધેયાનાં ભાવાનાં ન વિરુધ્યતે
શાસ્ત્રે લિઙ્ગં ગુણાવસ્થા તથા ચાકૃતિર્ ઇષ્યતે ॥

લિઙ્ગં પ્રતિ ન ભેદો ઽસ્તિ દ્રવ્યપક્ષે ઽપિ કશ્ ચન
તસ્માત્ સપ્ત વિકલ્પા યે સૈવાત્રાવિષ્ટલિઙ્ગતા ॥

વચને નિયમઃ શાસ્ત્રાદ્ દ્રવ્યસ્યાભ્યુપગમ્યતે
યતસ્ તદ્ આકૃતૌ શાસ્ત્રમ્ અન્યથૈવ સમર્થ્યતે ॥

વર્તતે યો બહુષ્વ્ અર્થો ઽભેદે તસ્ય વિવક્ષિતે
સ્વાશ્રયૈર્ વ્યપદિષ્ટસ્ય શાસ્ત્રે વચનમ્ ઉચ્યતે ॥

યદા ત્વ્ આશ્રયભેદેન ભેદ એવ પ્રતીયતે
આકૃતેર્ દ્રવ્યપક્ષેન તદા ભેદો ન વિદ્યતે ॥

અભેદે ત્વ્ એકશબ્દત્વાચ્ છાસ્ત્રાચ્ ચ વચને સતિ
એકશેષો ન વક્તવ્યો વચનાનાં ચ સંભવઃ ॥

નનુ ચાનભિધેયત્વે દ્રવ્યસ્ય તદપાશ્રયઃ
આકૃતેર્ ઉપકારો ઽયં દ્રવ્યાભાવાન્ ન કલ્પતે ॥

વ્યપદેશો ઽભિધેયેન ન શાસ્ત્રે કશ્ ચિદ્ આશ્રિતઃ
દ્રવ્યં નામ પદાર્થો યો ન ચ સ પ્રતિષિધ્યતે ॥

ગુણભાવો ઽભિધેયત્વં પ્રતિ દ્રવ્યસ્ય નાશ્રિતઃ
ઉપકારિ ગુણઃ શેષઃ પરાર્થ ઇતિ કલ્પના ॥

દ્રવ્યે ન ગુણભાવો ઽસ્તિ વિનાદ્રવ્યાભિધાયિતામ્
આકૃતૌ વા પ્રધાનત્વમ્ અત એવં સમર્થ્યતે ॥

કૈશ્ ચિદ્ ગુણપ્રધાનત્વં નામાખ્યાતવદ્ ઇષ્યતે
ન વૃત્તિવત્ પરાર્થસ્ય ગુણભાવસ્ તુ વર્ણ્યતે ॥

ગુણભૂતસ્ય નાનાત્વાદ્ આકૃતેર્ એકશબ્દતા
સિદ્ધો વચનભેદશ્ ચ દ્રવ્યભેદસમન્વયાત્ ॥

સાધનં ગુણભાવેન ક્રિયાયા ભેદકં યથા
આખ્યાતેષ્વ્ એકશબ્દાયા જાતેર્ દ્રવ્યં તથોચ્યતે ॥

એકત્વે તુલ્યરૂપત્વાચ્ છબ્દાનાં પ્રતિપાદને
નિમિત્તાત્ તદ્વતો ઽર્થસ્ય વિશિષ્ટગ્રહણે સતિ ॥

સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાદ્ આશ્રયૈર્ આકૃતેઃ સહ
પ્રવૃત્તૌ ભિન્નશબ્દાયાં લિઙ્ગસંખ્યે પ્રસિધ્યતઃ ॥

પ્રાક્ ચ જાત્યભિસંબન્ધાત્ સર્વનામાભિધેયતા
વસ્તૂપલક્ષણં સત્ત્વે પ્રયુજ્યન્તે ત્યદાદયઃ ॥

પાકૌ પાકા ઇતિ યથા ભેદકઃ કૈશ્ ચિદ્ આશ્રયઃ
ઇષ્યતે ચાનુપાદાનો ધર્મો ઽસૌ ગુણવાચિનામ્ ॥

આશ્રયસ્યાનુપાદાને કેવલં લભતે યદિ
આધારધર્માન્ સામાન્યં પુરસ્તાત્ તદ્ વિચારિતમ્ ॥

જાતૌ પૂર્વં પ્રવૃત્તાનાં શબ્દાનાં જાતિવાચિનામ્
અશબ્દવાચ્યાત્ સંબન્ધાદ્ વ્યક્તિર્ અપ્ય્ ઉપજાયતે ॥

સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અભિસંબન્ધાજ્ જાતિધર્મોપચર્યતે
દ્રવ્યં તદાશ્રયો ભેદો જાતેશ્ ચાભ્યુપગમ્યતે ॥

મઞ્ચશબ્દો યથાધેયં મઞ્ચેષ્વ્ એવ વ્યવસ્થિતઃ
તત્ત્વેનાહ તથા જાતિ શબ્દો દ્રવ્યેષુ વર્તતે ॥

તત્ર જાતિપદાર્થત્વં તથૈવાભ્યુપગમ્યતે
જાતિર્ ઉત્સૃષ્ટસંખ્યા તુ દ્રવ્યાત્મન્ય્ અનુષજ્યતે ॥

અસ્યેદમ્ ઇતિ વા યત્ર સો ઽયમ્ ઇત્ય્ અપિ વા શ્રુતિઃ
વર્તતે પરધર્મેણ તદ્ અન્યદ્ અભિધીયતે ॥

યત્ પ્રધાનં ન તસ્યાસ્તિ સ્વરૂપમ્ અનિરૂપનાત્
ગુણસ્ય ચાત્મના દ્રવ્યં તદ્ભાવેનોપલક્ષ્યતે ॥

ગુણસ્ય ભેદકાલે તુ પ્રાધાન્યમ્ ઉપજાયતે
સંસર્ગશ્રુતિર્ અર્થેષુ સાક્ષાદ્ એવ ન વર્તતે ॥

જાતૌ વૃત્તો યદા દ્રવ્યે સ શબ્દો વર્તતે પુનઃ
જાતેર્ એવ પદાર્થત્વં ન તદાભ્યુપગમ્યતે ॥

પ્રવૃત્તાનાં પુનર્ વૃત્તિર્ એકત્વેનોપવર્ણ્યતે
પ્રતિપત્તેર્ ઉપાયેષુ ન તત્ત્વમ્ અનુગમ્યતે ॥

અપૃથક્શબ્દવાચ્યસ્ય જાતિર્ આશ્રીયતે યદા
દ્રવ્યસ્ય સતિ સંસ્પર્શે તદા જાતિપદાર્થતા ॥

દ્રવ્યસ્ય સતિ સંસ્પર્શે દ્રવ્યમ્ આશ્રીયતે યદા
વાચ્યં તેનૈવ શબ્દેન તદા દ્રવ્યપદાર્થતા ॥

અપૃથક્શબ્દવાચ્યાપિ ભેદમાત્રે પ્રવર્તતે
યદા સંબન્ધવજ્ જાતિઃ સાપિ દ્રવ્યપદાર્થતા ॥

અત્યન્તભિન્નયોર્ એવ જાતિદ્રવ્યાભિધાયિનોઃ
અવાચ્યસ્યોપકારિત્વ આશ્રિતે તૂભયાર્થતા ॥

આશ્રિતે ત્વ્ આશ્રયકૃતં ભેદમ્ અભ્યુપગચ્છતા
પુનશ્ ચાપ્ય્ એકશબ્દત્વં જાતિશબ્દે ઽનુવર્ણિતમ્ ॥

અનિર્જાતસ્ય નિર્જ્ઞાનં યેન તન્ માનમ્ ઉચ્યતે
પ્રસ્થાદિ તેન મેયાત્મા સાકલ્યેનાવધાર્યતે ॥

અનિર્જ્ઞાતં પ્રસિદ્ધેન યેન તદ્ધર્મ ગમ્યતે
સાકલ્યેનાપરિજ્ઞાનાદ્ ઉપમાનં તદ્ ઉચ્યતે ॥

દ્વયોઃ સમાનયોર્ ધર્મ ઉપમાનોપમેયયોઃ
સમાસ ઉપમાનાનાં શબ્દૈસ્ તદભિધાયિભિઃ ॥

આધારભેદાદ્ ભેદો યઃ શ્યામત્વે સો ઽવિવક્ષિતઃ
ગુણો ઽસાવ્ આશ્રિતૈકત્વો ભિન્નાધારઃ પ્રતીયતે ॥

ગુણયોર્ નિયતો ભેદો ગુણજાતેસ્ તથૈકતા
એકત્વે ઽત્યન્તભેદે વા, નોપમાનસ્ય સંભવઃ ॥

જાતિમાત્રવ્યપેક્ષાયામ્ ઉપમાર્થો ન કશ્ ચન
શ્યામત્વમ્ એકં ગુણયોર્ ઉભયોર્ અપિ વર્તતે ॥

યેનૈવ હેતુના શ્યામા શસ્ત્રી તત્ર પ્રતીયતે
સ હેતુર્ દેવદત્તાયાઃ પ્રત્યયે ન વિશિષ્યતે ॥

આશ્રયાદ્ યો ગુણે ભેદો જાતેર્ યા ચાવિશિષ્ટતા
તાભ્યામ્ ઉભાભ્યાં દ્રવ્યાત્મા સવ્યાપારઃ પ્રતીયતે ॥

સો ઽયમ્ એકત્વનાનાત્વે વ્યવહારઃ સમાશ્રિતઃ
ભેદાભેદવિમર્શેન વ્યતિકીર્ણેન વર્તતે ॥

શ્યામેત્ય્ એવાભિધિયેત જાતિમાત્રે વિવક્ષિતે
શસ્ત્ર્યાદિનામ્ ઉપાદાને તત્ર નાસ્તિ પ્રયોજનમ્ ॥

અશબ્દવાચ્યો યો ભેદઃ શ્યામમાત્રે ન વર્તતે
શ્યામેષુ કેષુ ચિદ્ વૃત્તિર્ યસ્ય સો ઽત્ર વ્યપેક્ષ્યતે ॥

શ્યામેષુ કેષુ ચિત્ કિં ચિત્ કિં ચિત્ સર્વત્ર વર્તતે
સામાન્યં કશ્ ચિદ્ એકસ્મિઞ્ છ્યામે ભેદો વ્યવસ્થિતઃ ॥

તથા હિ સતિ સૌરભ્યે ભેદો જાત્યુત્પલાદિષુ
ગન્ધાનાં સતિ ભેદે તુ સાદૃશ્યમ્ ઉપલભ્યતે ॥

ગુણાનામ્ આશ્રયાદ્ ભેદઃ સ્વતો વાપ્ય્ અનુગમ્યતે
અનિર્દેશ્યાદ્ વિશેષાદ્ વા સંકરાદ્ વા ગુણાન્તરૈઃ ॥

ઉપમાનં પ્રસિદ્ધત્વાત્ સર્વત્ર વ્યતિરિચ્યતે
ઉપમેયત્વમ્ આધિક્યે સામ્યે વા ન નિવર્તતે ॥

અન્યૈસ્ તુ માનં જાત્યાદિ ભેદ્યસ્યાર્થસ્ય વર્ણ્યતે
અનિર્જ્ઞાતસ્વરૂપો હિ જ્ઞેયો ઽર્થસ્ તેન મીયતે ॥

મિતસ્ તુ સ્વેન માનેન પ્રસિદ્ધો યો ગુણાશ્રયઃ
આશ્રયાન્તરમાનાય સ્વધર્મેણ પ્રવર્તતે ॥

રૂપાન્તરેણ સંસ્પર્શો રૂપાન્તરવતાં સતામ્
ભિન્નેન યસ્ય ભેદ્યાનામ્ ઉપમાનં તદ્ ઉચ્યતે ॥

ધર્મઃ સમાનઃ શ્યામાદિર્ ઉપમાનોપમેયયોઃ
આશ્રિયમાનપ્રાધાન્યો ધર્મેણાન્યેન ભિદ્યતે ॥

શસ્ત્રીકુમાર્યોઃ સદૃશઃ શ્યામ ઇત્ય્ એવમ્ આશ્રિતે
વ્યપદેશ્યમ્ અનેનેતિ નિમિત્તં ગુણયોઃ સ્થિતમ્ ॥

યદા નિમિત્તૈસ્ તદ્વન્તો ગચ્છન્તીવ તદાત્મતામ્
ભેદાશ્રયં તદાખ્યાનમ્ ઉપમાનોપમેયયોઃ ॥

તત્ત્વાસઙ્ગવિવક્ષાયાં યેષુ ભેદો નિવર્તતે
લુપ્તોપમાનિ તાન્ય્ આહુસ્ તદ્ધર્મેણ સમાશ્રયાત્ ॥

શસ્ત્ર્યાં પ્રસિદ્ધં શ્યામત્વં માનં સા તેન મીયતે
અન્યા શ્યામા તુ તદ્રૂપા તેનાત્યન્તં ન મીયતે ॥

શસ્ત્રિં સ્વેન ગુણેનાતો મિમાનામ્ આશ્રયાન્તરમ્
અસમાપ્તગુણં સિદ્ધેર્ ઉપમાનં પ્રચક્ષતે ॥

ઉપમેયે સ્થિતો ધર્મઃ શ્રુતો ઽન્યત્રાનુમીયતે
શ્રુતો ઽથ વોપમાનસ્થ ઉપમેયે ઽનુમિયતે ॥

અધીયતે બ્રાહ્મણવત્ ક્ષત્રિયા ઇતિ દૃશ્યતે
ઉપમેયસ્ય ભિન્નત્વાદ્ વચનં ક્ષત્રિયાશ્રયમ્ ॥

સાધારણં બ્રુવન્ ધર્મ ક્વ ચિદ્ એવ વ્યવસ્થિતમ્
સામાન્યવચનઃ શબ્દ ઇતિ સૂત્રે ઽપદિશ્યતે ॥

નાભેદેન ન ભેદેન ગુણો દ્વિષ્ઠો ઽભિધીયતે
ભિન્નયોર્ ધર્મયોર્ એકઃ શ્રૂયતે ઽન્યઃ પ્રતીયતે ॥

નાત્યન્તાય મિમીતે યત્ સામાન્યે સમવસ્થિતમ્
સાદૃશ્યાદ્ ઉપમેયાર્થ સમીપે પરિકલ્પ્યતે ॥

માનં પ્રતિ સમીપં વા સાદૃશ્યેન પ્રતીયતે
પરિચ્છેદાદ્ ધિ સાદૃશ્યમ્ ઇહ માનોપમાનયોઃ ॥

એકજાતિવ્યપેક્ષાયાં તદ્ એવેત્ય્ અવસીયતે
ભેદસ્યૈવ વ્યપેક્ષાયામ્ અન્યદ્ એવેતિ ગમ્યતે ॥

કર્મત્વં કરણત્વં ચ ભેદેનૈવાશ્રિતં યતઃ
અત્યન્તૈકત્વવિષયો ન સ્યાત્ તેનાત્ર સમ્શયઃ ॥

ભેદે ઽપિ તુલ્યરૂપત્વાચ્ છાલીમ્ં તાન્ ઇતિ દૃશ્યતે
જાત્યભેદાત્ સ એવાયમ્ ઇતિ ભિન્નો ઽભિધીયતે ॥

કથં હ્ય્ અવયવો ઽન્યસ્ય સ્યાદ્ અન્ય ઇતિ ચોચ્યતે
અત્યન્તભેદે નાનાત્વં યત્ર તત્ત્વં ન વિદ્યતે ॥

અભેદસ્ય વિવક્ષાયામ્ એકત્વં સઙ્ઘસઙ્ઘિનોઃ
સઙ્ઘિનોર્ ન ત્વ્ અભેદો ઽસ્તિ તથાન્યત્વમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

તત્રાભિન્નવ્યપેક્ષાયામ્ ઉપમાર્થો ન વિદ્યતે
યો હિ ગૌર્ ઇતિ વિજ્ઞાને હેતુઃ સો ઽસ્તિ ગવાન્તરે ॥

વ્યાવૃત્તાનાં વિશેષાણાં વ્યાપારે તુ વિવક્ષિતે
ન કશ્ ચિદ્ ઉપકારો ઽસ્તિ બુદ્ધેર્ બુદ્ધ્યન્તરં પ્રતિ ॥

કિં ચિદ્ યત્રાસ્તિ સામાન્યં યદિ ભેદાશ્ ચ કે ચન
ગોત્વં ગોષ્વ્ અસ્તિ સામાન્યં ભેદાશ્ ચ શબલાદયઃ ॥

સામાન્યં શ્યામતાન્યૈવ તદ્ ધિ સાધારણં દ્વયોઃ
તદ્ એવ સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં ભેદ ઇત્ય્ અપદિશ્યતે ॥

શ્યામત્વમ્ એવ સામાન્યમ્ અન્યેષામ્ ઉભયોઃ સ્થિતમ્
સંપૂર્નત્વાત્ તદ્ અન્યસ્માદ્ વિશેષ ઇતિ ગમ્યતે ॥

આકૃતૌ વાપિ સામાન્યે ક્વ ચિદ્ એવ વ્યવસ્થિતાઃ
શ્યામાદૌ યે ઽવસીયન્તે વિશેષાસ્ ત ઇહાશ્રિતાઃ ॥

જાતેર્ અભેદે ભેદે વા સાદૃશ્યં તત્ પ્રચક્ષતે
કશ્ ચિત્ કદા ચિત્ અર્થાત્મા તથાભૂતો ઽપદિશ્યતે ॥

યત્રાર્થે પ્રત્યયાભેદો ન કદા ચિદ્ વિકલ્પતે
અવિદ્યમાનભેદત્વાત્ સ એક ઇતિ ગમ્યતે ॥

યો ઽર્થ આશ્રિતનાનાત્વઃ સ એવેત્ય્ અપદિશ્યતે
વ્યાપારં જાતિભાગસ્ય તત્રાપિ પ્રતિજાનતે ॥

જાતિભાગાશ્રયા પ્રખ્યા તત્રાભિન્ના પ્રવર્તતે
વ્યક્તિભાગાશ્રયા બુદ્ધિસ્ તત્ર ભેદેન જાયતે ॥

અન્યત્ર વર્તમાનં સદ્ ભેદાભેદસમન્વિતમ્
નિમિત્તં પુનર્ અન્યત્ર નાનાત્વેનેવ ગૃહ્યતે ॥

આધારેષુ પદન્યાસં કૃત્વોપૈતિ તદાશ્રયમ્
સ સાદૃશ્યસ્ય વિષય ઇત્ય્ અન્યૈર્ અપદિશ્યતે ॥

પરાપેક્ષે યથા ભાવે કારણાખ્યા પ્રવર્તતે
તથાન્યાધિગમાપેક્ષમ્ ઉપમાનં પ્રચક્ષતે ॥

ગુરુગિશ્યપિતાપુત્ર ક્રિયાકાલાદયો યથા
વ્યવહારાસ્ તથૌપમ્યમ્ અપ્ય્ અપેક્ષાનિબન્ધનમ્ ॥

શ્યામત્વમ્ ઉપમાને ચેદ્ વૃત્તં વૃત્તૌ પ્રયુજ્યતે
ઉપમેયં સમાસેન બાહ્યં તત્રાભિધીયતે ॥

ટાબન્ત એવ ચૈત્રાદૌ શ્યામાશબ્દસ્ તથા ભવેત્
સૂત્રે ચ પ્રથમાભાવાન્ ન શ્યામાદ્યુપસર્જનમ્ ॥

અથ ત્વ્ એકવિભક્તિત્વાદ્ ગુણત્વાદ્ વોપસર્જનમ્
નૈવં તિત્તિરિકલ્માષ્યામ્ ઇષ્ટઃ સ્ત્રીપ્રત્યયો ભવેત્ ॥

સતિશિષ્ટબલીયસ્ત્વાદ્ બાહ્યે ઙિષિ ચ સત્ય્ અપિ
ઉપમાનસ્વરો ન સ્યાત્ તસ્માત્ સ્ત્ર્યન્તઃ સમસ્યતે ॥

ગુણે ન ચોપમાનસ્થે સાપેક્ષત્વં પ્રકલ્પતે
પ્રધાનસ્ય તથા ન સ્યાદ્ વ્યાઘ્રાદૌ લિઙ્ગદર્શનમ્ ॥

તસ્માત્ સતિ ગુણત્વે ઽપિ પ્રાધાન્યં વિગ્રહાન્તરે
નૈવંજાતીયકં શાસ્ત્રે સંભવત્ય્ ઉપસર્જનમ્ ॥

ઉપમેયાત્મનિ શ્યામો વર્તમાનો ઽભિધીયતે
ઉપમાનેષ્વ્ અનિર્દિષ્ટઃ સામર્થ્યાત્ સ પ્રતીયતે ॥

દ્રવ્યમાત્રે ઽપિ નિર્દિષ્ટે ચન્દ્રવક્ત્રે ઽનુગમ્યતે
વિશિષ્ટ એવ ચન્દ્રસ્થો ગુણો નોપપ્લવાદયઃ ॥

ભેદભાવનયૈતચ્ ચ સમાસે ઽપ્ય્ ઉપવર્ણ્યતે
વિશિષ્ટગુણભિન્ને ઽર્થે પદમ્ અન્યત્ પ્રયુજ્યતે ॥

યદિ ભિન્નાધિકરણો વચનાદ્ અનુગમ્યતે
મૃગીવ ચપલેત્ય્ અત્ર પુંવદ્ભાવો ન સિધ્યતિ ॥

અસ્ત્રીપૂર્વપદત્વાત્ તુ પુંવદ્ભાવો ભવિષ્યતિ
યથૈવ મૃગદુગ્ધાદૌ ન ચેત્ સ્ત્ર્યર્થો વિવક્ષ્યતે ॥

શસ્ત્રીવ શસ્ત્રીશ્યામેતિ દેવદત્તૈવ કથ્યતે
તસ્યામ્ એવોભયં તસ્માદ્ ઉચ્યતે શાસ્ત્રવિગ્રહે ॥

પુંવદ્ભાવસ્ય સિદ્ધ્યર્થં પક્ષે સ્ત્રીપ્રત્યયસ્ય ચ
બહ્વ્ અપેક્ષ્યમ્ અતસ્ તસ્યામ્ ઉભયપ્રતિપાદનમ્ ॥

શ્યામા શસ્ત્રી યથા શ્યામા શસ્ત્રીકલ્પેતિ ચોચ્યતે
તત્રોપમાનેતરયોઃ શ્યામેત્ય્ એતદ્ અપેક્ષ્યતે ॥

અથ શ્યામેવ શસ્ત્રીયં શ્યામેત્ય્ એવં પ્રયુજ્યતે
શસ્ત્રી યથેયમ્ શ્યામેતિ તાવદ્ એવ પ્રતીયતે ॥

ઉપલક્ષણમાત્રાર્થા ગુણસ્યાસ્ય યદિ શ્રુતિઃ
પૃથગ્ દ્વયોઃ શ્રુતો ઽપ્ય્ એષ નેષ્ટસ્વાર્થસ્ય વાચકઃ ॥

ઉપમેયં તુ યદ્ વાચ્યં તસ્ય ચેત્ પ્રતિપાદને
સવ્યાપારા ગુણાસ્ તત્ર સર્વસ્યોક્તિઃ સકૃચ્છ્રુતૌ ॥

પ્રકારાધારભેદેન વિશેષે સમવસ્થિતઃ
શબ્દાન્તરાભિસંબન્ધે સામાન્યવચનઃ કથમ્ ॥

સાદૃશ્યમાત્રં સામાન્યં દ્વિષ્ઠં કૈશ્ ચિત્ પ્રતીયતે
ગુણો ભેદે ઽપ્ય્ અભેદેન દ્વિવૃત્તિર્ વા વિવક્ષિતઃ ॥

વ્યાપારો જાતિભાગસ્ય દ્રવ્યયોર્ વાભિધિત્સિતઃ
રૂપાત્ સામાન્યવાચિત્વં પ્રાગ્ વા વૃત્તેર્ ઉદાહૃતમ્ ॥

વ્યાઘ્રશબ્દો યદા શૌર્યાત્ પુરુષાર્થે ઽવતિષ્ઠતે
તદાધિકરણાભેદાત્ સમાસસ્યાસ્તિ સંભવઃ ॥

શૂરશબ્દપ્રયોગે તુ વ્યાઘ્રશબ્દો મૃગે સ્થિતઃ
ભિન્ને ઽધિકરણે વૃત્તેસ્ તત્ર નૈવાસ્તિ સંભવઃ ॥

સામાનાધિકરણ્યે ઽપિ ગુણભેદસ્ય સંભવાત્
પ્રયોગઃ શૂરશબ્દસ્ય સમાસે ઽપ્ય્ અનુષજ્યતે ॥

પૂજોપાધિશ્ ચ યો દૃષ્ટઃ કુત્સનોપાધયશ્ ચ યે
તેષાં ભિન્નનિમિત્તત્વાન્ નિયમાર્થા પુનઃ શ્રુતિઃ ॥

અસંભવે ઽપિ વા વૃત્તેઃ સ્યાદ્ એતલ્ લિઙ્ગદર્શનમ્
અચ્વેર્ ઇતિ યથા લિઙ્ગમ્ અભાવે ઽપિ ભૃશાદિષુ ॥

વત્યન્તાવયવે વાક્યે યદ્ ઔપમ્યં પ્રતીયતે
તત્પ્રત્યયવિધૌ સૂત્રે નિર્દેશો ઽયં વિચાર્યતે ॥

ક્રિયેત્ય્ ઉપાધિઃ પ્રાથમ્યાત્ પ્રકૃત્યર્થસ્ય યદ્ય્ અપિ
ન પ્રાતિપદિકં તત્ર ક્રિયાવાચ્ય્ ઉપપદ્યતે ॥

સત્ત્વવૃત્તસ્ય શેષે વા તૃતીયા સાધને ઽપિ વા
તિઙામ્ અસત્ત્વવાચિત્વાદ્ ઉભયં તન્ ન વિદ્યતે ॥

પાકાદયસ્ તૃતીયાન્તાઃ સત્ત્વધર્મસમન્વયાત્
ન ક્રિયેત્ય્ અપદિશ્યન્તે કૃત્વો ઽર્થપ્રત્યયે યથા ॥

યે ચાવ્યયકૃતઃ કે ચિત્ ક્રિયાધર્મસમન્વિતાઃ
તેષામ્ અસત્ત્વવાચિત્વં તિઙન્તૈર્ ન વિશિષ્યતે ॥

કૃત્વસુજ્વિષયા યાપિ શયિતવ્યાદિષુ ક્રિયા
ઉપમાનોપમેયત્વં તત્રાત્યન્તમ્ અસંભવિ ॥

ન કેવલૌ દ્રવ્યગુણૌ તદ્વાન્ વાપ્ય્ ઉપમીયતે
શયિતવ્યાદિભિસ્ તેષુ નોપમાર્થો ઽસ્તિ કશ્ ચન ॥

ઉપમાનોપમેયત્વે દ્રવ્યે ચાનુક્તધર્મિણિ
નિમિત્તત્વેન ગમ્યન્તે રૂઢયોગાઃ ક્રિયાગુણાઃ ॥

હોતવ્યસદૃશો હોતેત્ય્ અત્રાપ્ય્ અર્થો ન વિદ્યતે
વિરોધાત્ ક્રિયયા તસ્માત્ ક્રિયાવાન્ નોપમીયતે ॥

ક્રિયા સમાનજાતિયા તદ્ભાવાન્ નોપમીયતે
જાતિભેદે ઽપિ પાકેન ભિન્નાઃ પાકાદયઃ ક્રિયાઃ ॥

આધારભેદાદ્ ભિન્નાયામ્ ઉપમાનસ્ય સંભવઃ
અધ્યેતવ્યેન વિપ્રાણાં તુલ્યમ્ અધ્યયનં વિશામ્ ॥

અર્થાત્ પ્રકરણાદ્ વાપિ યત્રાપેક્ષ્યં પ્રતીયતે
સામર્થ્યાદ્ અનપેક્ષસ્ય તસ્ય વૃત્તિઃ પ્રસજ્યતે ॥

તૈલપાકેન તુલ્યે ચ ઘૃતપાકે વિવક્ષિતે
ક્રિયાવદ્ અપિ કાર્યાણાં દર્શનાત્ પ્રત્યયો ભવેત્ ॥

અતિઙ્ગ્રહણમ્ એવં તુ સમાસસ્ય નિવર્તકમ્
ગમનં કારકસ્યેતિ ણ્વુલ્ય્ અન્યસ્મિન્ ન સંભવેત્ ॥

સર્વસ્ય પરિહારાર્થં સમુદાયત્વમ્ આશ્રિતમ્
શુદ્ધાયાઃ સંભવાન્ ન સ્યાત્ ક્રિયાયા બ્રાહ્મણાદિષુ ॥

ઉપમાનવિવક્ષાયાં સ્વધર્મશ્ ચ નિવર્તતે
ક્રિયાયા ન શ્રુતાદ્ યસ્માદ્ ઉપમાનં સમાપ્યતે ॥

તૃતીયો ઽપ્ય્ આશ્રિતો ભેદો ધર્મઃ સાધારણો દ્વયોઃ
વ્યાપારવાન્ ન કૃત્સ્નસ્ય સામ્યં કૃત્સ્નેન વિદ્યતે ॥

દ્રવ્યે વાપિ ક્રિયાયાં વા નિમિત્તાત્ તત્ પ્રકલ્પતે
ક્રિયાણાં વિદ્યમાનત્વાદ્ વૃત્તિર્ ન સ્યાદ્ ગવાદિષુ ॥

અભાવાત્ કેવલાયાસ્ તુ તદ્વાન્ અર્થઃ પ્રતીયતે
પ્રધાનાસંભવે યુક્તા લક્ષણાર્થા ક્રિયાશ્રુતિઃ ॥

ક્રિયાન્તરેષુ સાપેક્ષાઃ ક્રિયાશબ્દાઃ ક્રિયાન્તરે
ઉપકારાય ગૃહ્યન્તે યથૈવ બ્રાહ્મણાદયઃ ॥

યથા પ્રકર્ષઃ સર્વત્ર નિમિત્તાન્તરહેતુકઃ
દ્રવ્યવદ્ ગુણશબ્દે ઽપિ સ નિમિત્તમ્ અપેક્ષતે ॥

યો ય ઉચ્ચાર્યતે શબ્દઃ સ સ્વરૂપનિબન્ધનઃ
યથા તથોપમાનેષુ વ્યપેક્ષ ન નિવર્તતે ॥

ક્રિયાવૃત્તેસ્ તૃતીયાન્તસ્ય્ ઐવં ચાસંભવે સતિ
પ્રસિદ્ધન્યાયકરણો ભાષ્યે યુજિર્ ઉદાહૃતઃ ॥

અન્તર્ભૂતે તુ કરણે પ્રયોગો ન પુનર્ ભવેત્
ન્યાયેનાયુક્તમ્ ઇત્ય્ અત્ર જીવતૌ પ્રાણકર્મવત્ ॥

શાસ્ત્રાભ્યાસાચ્ ચ ભેદો ઽયમ્ અયુક્તમ્ ઇતિ વર્ણ્યતે
અશોભનમ્ અસંબદ્ધમ્ ઇતિ રૂઢિર્ વ્યવસ્થિતા ॥

વિવિભક્તિઃ પ્રકૃત્યર્થં પ્રત્ય્ ઉપાધિઃ કથં ભવેત્
વિભક્તિપરિણામે ચ પ્રકલ્પ્યં વિષયાન્તરમ્ ॥

વિભક્ત્યન્તરયોગો હિ યસ્ય તદ્ વિષયાન્તરે
વિભક્ત્યન્તરસંબન્ધઃ સામર્થ્યાદ્ અનુમીયતે ॥

સારૂપ્યાત્ તુ તદ્ એવેદમ્ ઇતિ તત્રોપચર્યતે
શબ્દાન્તરં વિભક્ત્યા તુ યુક્તં શાસ્ત્રે તદ્ અશ્રુતમ્ ॥

પ્રકૃતિશ્ ચેત્ તૃતીયાન્તા તેનેત્ય્ અસ્માત્ પ્રતીયતે
ક્રિયેતિ પ્રથમાન્તા સા કથં ભવિતુમ્ અર્હતિ ॥

ક્રિયયેતિ તૃતીયા ચ પ્રયોગે કસ્ય કલ્પ્યતામ્
તેનેત્ય્ અસ્ય હિ સંબન્ધઃ સૂત્રસ્થેન ન વિદ્યતે ॥

સોપસ્કારેષુ સૂત્રેષુ વાક્યશેષઃ સમર્થ્યતે
તેન યત્ તત્ તૃતીયાન્તં ક્રિયા ચેત્ સેતિ ગમ્યતે ॥

ઉપાધેઃ કસ્ય ચિદ્ વાક્યે પ્રયોગ ઉપલભ્યતે
પ્રતીયમાનધર્માન્યો ન કદા ચિત્ પ્રયુજ્યતે ॥

નીલમ્ ઉત્પલમ્ ઇત્ય્ અત્ર ન વિશેષ્યે ન ભેદકે
કશ્ ચિત્ તદ્ધર્મવચનો વાક્યે શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે ॥

અત્યન્તાનુગમાત્ તત્ર ન સૂત્રે ન ચ વિગ્રહે
વિભક્તિપરિણામેન કિં ચિદ્ અસ્તિ પ્રયોજનમ્ ॥

તૃતીયાન્તં ક્રિયેત્ય્ એતદ્ વિગ્રહે ન પ્રયુજ્યતે
યથા દણ્ડઃ પ્રહરણં ક્રીડાયામ્ ઇતિ દૃશ્યતે ॥

ઘવિધૌ યચ્ ચ સંજ્ઞાયામ્ ઇતિ સૂત્ર ઉદાહૃતમ્
ઉપાદાનં પ્રયોગેષુ તસ્યાત્યન્તં ન વિદ્યતે ॥

યૈર્ અપ્રયુક્તૈઃ સંસ્કારઃ પ્રધાનેષુ પ્રતીયતે
તે ભેદે ઽપિ વિભક્તીનાં નિર્દિશ્યન્ત ઉપાધયઃ ॥

સમુદાયેષુ વર્તન્તે ભાવાનાં સહચારિણામ્
શબ્દાસ્ તત્ ત્વ્ અવિવક્ષાયાં સમુચ્ચયવિકલ્પયોઃ ॥

સમુચ્ચયસ્ તુ ક્રિયતે યેષુ પ્રત્યર્થવૃત્તિષુ
ભેદાધિષ્ઠાનયા યોગસ્ તેસાં ભવતિ સંખ્યયા ॥

સર્વૈર્ વિશિષ્ટાસ્ તૈર્ અર્થૈર્ જન્યન્તે સહચારિભિઃ
બુદ્ધયઃ પ્રતિપત્તૄણાં શબ્દાર્થાંસ્ તાન્ અતો વિદુઃ ॥

સંસૃષ્ટાઃ પ્રત્યયેષ્વ્ અર્થાઃ સર્વ એવોપકારિનઃ
તેષાં પ્રત્યયરૂપેણ સર્વેષાં શબ્દવાચ્યતા ॥

કેવલાનાં તુ ભાવાનાં ન રૂપમ્ અવધાર્યતે
અનિરૂપિતરૂપેષુ તેષુ શબ્દો ન વર્તતે ॥

પૂર્વશબ્દપ્રયોગાચ્ ચ સમૂહાન્ ન નિવર્તતે
વર્તતે ઽવયવે નાપિ નોપાત્તં ત્યજતે ક્વ ચિત્ ॥

સમુદાયાભિધાયિ ચ યદિ ભેદં વિશેષયેત્
તત્રાતુલ્યવિભક્તિત્વં પૂર્વકાયાદિવદ્ ભવેત્ ॥

સમૂહે ચ પ્રદેશે ચ પઞ્ચાલા ઇતિ દૃશ્યતે
તથા વિશેષણં સર્વ ઇત્ય્ એતદ્ ઉપપદ્યતે ॥

તથાર્ધપિપ્પલીત્ય્ અત્ર જાત્યન્તરનિવૃત્તયે
અર્ધં ચ પિપ્પલી ચેતિ ખન્દે શબ્દઃ પ્રતીયતે ॥

પઞ્ચાલાનાં પ્રદેશો ઽપિ ભિન્નો જનપદાન્તરાત્
તત્રાન્યસ્ય નિવૃત્ત્યર્થે શબ્દે ભેદો ન ગમ્યતે ॥

પ્રસિદ્ધાસ્ તુ વિશેષેણ સમુદાયે વ્યવસ્થિતાઃ
પ્રદેશે દર્શનં તેષામ્ અર્થપ્રકરણાદિભિઃ ॥

યદ્ ઉપવ્યઞ્જનં જાતેઃ સહચારિ ચ કર્મસુ
તત્ર વા રૂઢસંબન્ધં યત્ પ્રાયેણોપલક્ષિતમ્ ॥

સમુદાયઃ પ્રદેશો વેત્ય્ એવં તસ્મિન્ન્ અનાશ્રિતે
અર્થાત્મન્ય્ અવિશેષેણ વર્તન્તે બ્રાહ્મણાદયઃ ॥

યશ્ ચ તુલ્યશ્રુતિર્ દૃષ્ટઃ સમુદાયે વ્યવસ્થિતઃ
તેનોપચરિતૈકત્વં પ્રદેશે ઽપ્ય્ ઉપલભ્યતે ॥

સંસ્કારાદ્ ઉપઘાતાદ્ વા વૃત્તો ઽક્તપરિમાણકે
તૈલાદૌ જાતિશબ્દો ઽત્ર સામર્થ્યાદ્ અવસીયતે ॥

ન જાતિગુણશબ્દેષુ મૂર્તિભેદો વિવક્ષિતઃ
તે જાતિગુણસંબન્ધ ભેદમાત્રનિબન્ધનાઃ ॥

કૃષ્ણાદિવ્યપદેશશ્ ચ સર્વાવયવવૃત્તિભિઃ
ગુણૈસ્ તે ઽપ્ય્ એકદેશસ્થાઃ પટાદીનાં વિશેષકાઃ ॥

પટાવયવવૃત્તાસ્ તુ યદા તત્ર પટાદયઃ
તદા તૈલાદિવત્ તેષાં જાતિશબ્દત્વમ્ ઉચ્યતે ॥

નિવૃત્ત્યર્થા શ્રુતિર્ યેષાં ભેદસ્ તેષ્વ્ અનપેક્ષિતઃ
પ્રદેશે સમુદાયે વા ગુણો ઽન્યેષાં નિવર્તકઃ ॥

બ્રાહ્મણાધ્યયને તત્ર વર્તતે બ્રાહ્મણશ્રુતિઃ
સાદૃશ્યં તત્ર દૃષ્ટં હિ ક્ષત્રિયાધ્યયનાદિભિઃ ॥

બ્રાહ્મણાધ્યયને વૃત્તિર્ યદિ સ્યાદ્ બ્રાહ્મણશ્રુતેઃ
વક્તવ્યં કેન ધર્મેણ તુલ્યત્વં ક્રિયયોર્ ઇતિ ॥

અધ્યેતરિ યદા વૃત્તિર્ ઉચ્યતે બ્રાહ્મણશ્રુતેઃ
નિમિત્તત્વં તદોપૈતિ ક્રિયૈવાધ્યેતરિ સ્થિતા ॥

સિમ્હશબ્દેન સંબન્ધે ગૌર્યમાત્રાભિધાયિના
ચૈત્રાત્ ષષ્ઠી પ્રસજ્યેત યોગે શત્ત્ર્યાદિભિર્ યથા ॥

બ્રાહ્મણાયેવ દાતવ્યં વૈશ્યાયેત્ય્ એવમાદિષુ
સંપ્રદાનાદિયોગશ્ ચ ક્રિયામાત્રે ન કલ્પતે ॥

ક્રિયામાત્રાભિધાયિત્વાદ્ અવ્યયેષુ વતેર્ ન ચ
પાઠઃ કદા ચિત્ કર્તવ્યસ્ તુલ્યૌ પક્ષાવ્ ઉભૌ યતઃ ॥

જહાતિ જાતિં દ્રવ્યં વા તસ્માન્ નાવયવે સ્થિતઃ
ક્રિયાયાસ્ તુ શ્રુતિર્ યસ્માત્ તદ્વત્ય્ અર્થે ઽવતિષ્ઠતે ॥

અક્રિયાણાં નિવૃત્ત્યર્થા, યતશ્ ચાત્ર ક્રિયાશ્રુતિઃ
ક્રિયોપલક્ષિતે તસ્માત્ ક્રિયાશબ્દઃ પ્રતીયતે ॥

હોતવ્યાદિષુ યસ્માચ્ ચ ક્રિયાન્યા બ્રાહ્મણાદિવત્
અપેક્ષણીયા શુદ્ધે ઽર્થે તસ્માદ્ વૃત્તિર્ ન કસ્ય ચિત્ ॥

સર્વં વાપ્ય્ એકદેશો વા યસ્મિન્ન્ આશ્રિયતે ક્વ ચિત્
વિશેષવૃત્તિં તં સર્વમ્ આહુર્ ભેદે વ્યવસ્થિતમ્ ॥

સમુચ્ચયો વિકલ્પો વા પ્રકારાઃ સર્વ એવ વા
વિશેષા ઇતિ વર્ણ્યન્તે સામાન્યં વાવિકલ્પિતમ્ ॥

ન હિ બ્રાહ્મણ ઇત્ય્ અત્ર ભેદઃ કશ્ ચિદ્ અપાશ્રિતઃ
અપાકૃતો વા તેનાયં સમુદાયે વ્યવસ્થિતઃ ॥

ક્રિયા ત્વ્ આશ્રીયતે યસ્મિન્ સ ભેદો ઽધ્યવસીયતે
તથાન્યથા સર્વથા ચેત્ય્ અપ્રયોગે ન વિદ્યતે ॥

ઉપમાને ક્રિયાવૃત્તિમ્ ઉપમેયે ક્રિયાશ્રુતિઃ
પ્રત્યાયયન્તી ભેદસ્ય કરોતીવ પદાર્થતામ્ ॥

વ્યાપારેણૈવ સાદૃશ્યે વ્યાપારસ્ય વિવક્ષિતે
ક્રિયાવદ્વચનાચ્ છબ્દાત્ પ્રત્યયઃ પ્રતિપાદ્યતે ॥

ક્રિયાવતો ઽપિ સાદૃશ્યે વક્તુમ્ ઇષ્ટે ક્રિયાવતા
અધ્યેતા બ્રાહ્મણ ઇવ પ્રત્યયો ન નિવર્તતે ॥

અધીતે તુલ્ય ઇત્ય્ એવં પુંલ્લિઙ્ગેન વિશેષણમ્
ક્રિયાવતિ ક્રિયાયાં તુ તુલ્યશબ્દે નપુંસકમ્ ॥

પ્રકૃત્યર્થે વિશિષ્ટે ઽપિ પ્રત્યયાર્થાવિશેષણાત્
પુત્રેણ તુલ્યઃ કપિલ ઇતિ વૃત્તિઃ પ્રસજ્યતે ॥

યાઃ પુત્રે રૂઢસંબન્ધાઃ ક્રિયા લોકે વિવક્ષિતાઃ
તાભિઃ ક્રિયાવતઃ પુત્રાદ્ ગુણતુલ્યે વતિર્ ભવેત્ ॥

અન્તર્ભૂતં નિમિત્તં ચ રૂઢિશબ્દેષુ યદ્ય્ અપિ
ક્રિયાસ્ તુ સહચારિણ્યો રૂઢાઃ સન્તિ પદાર્થવત્ ॥

ક્રમં તુ યદિ બાધિત્વા પ્રત્યયાર્થવિશેષણમ્
પ્રધાનાનુગ્રહાત્ સામ્યાદ્ વિભક્તેશ્ ચાવતિષ્ઠતે ॥

પ્રકૃતેર્ અવિશિષ્ટત્વાત્ ક્રિયાતુલ્યે પ્રસજ્યતે
પુત્રાદૌ ગુણશબ્દેભ્યઃ પૂર્વોક્તસ્ય વિપર્યયે ॥

સ્થૂલેન તુલ્યો યાતીતિ બહિરઙ્ગા ક્રિયાશ્રુતિઃ
અનિમિત્તં વતેસ્ તુલ્યં યાતીત્ય્ અત્રેષ્યતે વતિઃ ॥

દ્વયં વિશેષ્યતે તેન યદ્ એકત્ર વિશેષણં
તુલ્યશબ્દો હિ તં ધર્મમ્ ઉભયસ્થમ્ અપેક્ષતે ॥

એકઃ સમાનો ધર્મશ્ ચેદ્ ઉપમાનોપમેયયોઃ
તુલયા સંમિતં તુલ્યમ્ ઇતિ તત્રોપપદ્યતે ॥

સૂત્રે શ્રુતશ્ ચ દ્વિષ્ઠો ઽસાવ્ અભેદેન પ્રતીયતે
ન ચ સામાન્યશબ્દત્વાદ્ અશ્રુતા ગમ્યતે ક્રિયા ॥

અશ્રુતાશ્ ચ પ્રતીયન્તે નિદેશસ્થાયિતાદયઃ
યે ધર્મા નિયતાસ્ તેષાં પુત્રાદિષુ ન વિદ્યતે ॥

અનાશ્રિતક્રિયસ્ તસ્માન્ ન તુલ્યો ઽસ્તિ ક્રિયાવતા
ક્રિયાયાઃ શ્રવણે સાપિ ક્રિયાવત્તા પ્રતીયતે ॥

દ્વયોઃ પ્રતિવિધાનાચ્ ચ જ્યાયસ્ત્વમ્ અભિધીયતે
નિત્યાસત્ત્વાભિધાયિત્વાત્ પ્રત્યયાર્થવિશેષણે ॥

અસત્ત્વભૂતો વ્યાપારઃ કેવલઃ પ્રત્યયે યતઃ
વિદ્યતે લક્ષણાર્થત્વં નાસ્તિ તેન ક્રિયાશ્રુતેઃ ॥

ક્રિયાવતસ્ તુ ગ્રહણાત્ પ્રકૃત્યર્થવિશેષણે
ક્રિયામાત્રેન તુલ્યત્વે સિદ્ધાસત્ત્વાભિધાયિતા ॥

યદા ક્રિયાનિમિત્તં તુ સાદૃશ્યં સ્યાત્ ક્રિયાવતોઃ
ક્રિયાવતો ઽભિધેયત્વાત્ તદા દ્રવ્યાભિધાયિતા ॥

અવ્યયેષુ વતેઃ પાઠઃ કાર્યસ્ તત્ર સ્વરાદિવત્
બ્રાહ્મણેન સમો ઽધ્યેતેત્ય્ અત્ર ચ પ્રત્યયો ભવેત્ ॥

સામાનાધિકરણ્યં ચ વત્યર્થેનાપદિશ્યતે
તુલ્યમ્ ઇત્ય્ અન્યથા કલ્પ્યો વાક્યશેષો ઽશ્રુતો ભવેત્ ॥

ક્રિયાવતોશ્ ચ સાદૃશ્યે પ્રત્યયાર્થવિશેષણે
અધ્યેત્રા સદૃશો ઽધ્યેતેત્ય્ અત્ર નાસ્તિ વતેર્ વિધિઃ ॥

તુલ્યાર્થૈર્ ઇતિ યા તસ્યાસ્ તૃતીયાયા ન ભિદ્યતે
અર્થો ભેદે ઽપિ સર્વાભિર્ ઇતરાભિર્ વિભક્તિભિઃ ॥

ભોજ્યતે બ્રાહ્મણ ઇવ તુલ્યં ભુક્તં દ્વિજાતિના
પશ્યતિ બ્રાહ્મણમ્ ઇવ તુલ્યં વિપ્રેણ પશ્યતિ ॥

બ્રાહ્મણેનેવ વિજ્ઞાતં તુલ્યં જ્ઞાતં દ્વિજાતિના
દીયતાં બ્રાહ્મણાયેવ તુલ્યં વિપ્રેણ દીયતામ્ ॥

બ્રાહ્મણાદ્ ઇવ વૈશ્યાત્ ત્વમ્ અધીષ્વાધ્યયનં બહુ
ઇત્ય્ એવમાદિભિર્ ભેદસ્ તૃતીયાયા ન કશ્ ચન ॥

તુલ્યં મધુરયાધીયે માત્રા તુલ્યં સ્મરામિ તામ્
મધુરાયાશ્ ચ માતુશ્ ચ કથં સાદૃશ્યકલ્પના ॥

મધુરાવિષયઃ પાઠઃ સ્મરણં માતૃકર્મકમ્
મધુરામાતૃશબ્દાભ્યામ્ અભેદેનાભિધીયતે ॥

ઉષ્ટ્રાવયવતુલ્યેષુ મુખેષૂષ્ટ્રશ્રુતિર્ યથા
વર્તતે ગૃહતુલ્યે ચ પ્રાસાદે મધુરાશ્રુતિઃ ॥

યથાધ્યયનયોઃ સામ્યમ્ અધ્યેત્રોર્ અપદિશ્યતે
તથા ક્રિયાગતૈર્ ધર્મૈર્ ઉચ્યન્તે સાધનાશ્રયાઃ ॥

ઇવાર્થે યચ્ ચ વચનં પૂર્વસૂત્રે ચ યો વિધિઃ
ક્રિયાશબ્દશ્રુતૌ ભેદો ન કશ્ ચિદ્ વિદ્યતે તયોઃ ॥

યદ્ય્ અપ્ય્ ઉપાધિર્ અન્યત્ર નિયતો ન પ્રયુજ્યતે
રૂપાભેદાત્ ત્વ્ અનિર્જ્ઞાતા ક્રિયાત્ર શ્રૂયતે પુનઃ ॥

યથા વ્યુત્પરયઃ પુચ્છૌ ક્યઙન્તે સુદુરાદયઃ
સત્ય્ અપિ પ્રત્યયાર્થત્વે ભેદાભાવાદ્ ઉદાહૃતાઃ ॥

એવં ચ સતિ પૂર્વેણ સિદ્ધો ઽત્રાપિ વતેર્ વિધિઃ
નિયમે વાભિધાને વા ભિદ્યતે ન ક્રિયાશ્રુતિઃ ॥

ઇવે દ્રવ્યાદિવિષયઃ પ્રત્યયઃ પુનર્ ઉચ્યતે
ક્રિયાણામ્ એવ સદૃશ્વે પૂર્વસૂત્રે વિધીયતે ॥

મધુરાયામ્ ઇવ ગૃહા બ્રાહ્મણસ્યેવ પાણ્ડુરાઃ
ઇત્ય્ અત્ર દ્રવ્યગુણયોઃ પૂર્વેણ ન વતિર્ ભવેત્ ॥

આરમ્ભસ્યાક્રિયાર્થત્વે નાર્થો યોગેન વિદ્યતે
ઋતે ક્રિયાયા ગ્રહણાત્ પૂર્વયોગેન સિધ્યતિ ॥

મધુરાવયવે વૃત્તિર્ વ્વાખ્યાતા મધુરાશ્રુતેઃ
બ્રાહ્મણાવયવાન્ દન્તાન્ વક્ષ્યતિ બ્રાહ્મણશ્રુતિઃ ॥

ન કા ચિદ્ ઇવયોગે તુ બાહ્યાત્ સંબન્ધિનો
ષષ્ઠી વિધીયતે તત્ર પૂર્વેણ પ્રત્યયો ભવેત્ ॥

આધિક્યં તુલ્યશબ્દેન સંબન્ધ ઉપજાયતે
ષષ્ઠીતૃતીયે તત્ર સ્તસ્ તુલ્યશબ્દો હિ વાચકઃ ॥

ઇવશબ્દપ્રયોગે તુ બાહ્યાત્ સંબન્ધિનો વિના
નાધિક્યમ્ ઉપમાને ઽસ્તિ દ્યોતકઃ સ પ્રયુજ્યતે ॥

ઇવે યો વ્યતિરેકો ઽત્ર સ પ્રાસાદાદિહેતુકઃ
તુલ્યે તદ્વિષયાપેક્ષમ્ આધિક્યમ્ ઉપજાયતે ॥

ગવયેન સમો ઽનદ્વાન્ ઇતિ વૃત્તિસ્ તથા ભવેત્
ન ત્વ્ અસ્તિ ગૌર્ ઇવેત્ય્ અત્ર વ્યતિરેક ઇવાશ્રયઃ ॥

ઉપમેયેન સંબન્ધાત્ પ્રાક્ પ્રાસાદાદિહેતુકે
વ્યતિરેકે વતેર્ ભાવો ન તુલ્યાર્થત્વહેતુકે ॥

ઇવશબ્દેન સંબન્ધે ન તૃતીયા વિધીયતે
પ્રકૃતાં તામ્ અતસ્ ત્યક્ત્વા વિભક્ત્યન્તરં આશ્રિતમ્ ॥

સપ્તમ્ય્ અપિ ન તત્રાસ્તિ જ્ઞાપકાર્થા તુ સા કૃતા
ઇષ્ટા સા શેષવિષયે નિયતાસુ વિભક્તિષુ ॥

યદિ તુ વ્યતિરેકેણ વિષયે ઽસ્મિન્ વિભક્તયઃ
પ્રવર્તેરંસ્ તૃતીયૈવ વ્યભિચારં પ્રદર્શયેત્ ॥

વ્યભિચારે તથા સિદ્ધે સપ્તમીગ્રહણાદ્ વિના
સપ્તમ્ય્ એવોચ્યતે સર્વા ન સન્ત્ય્ અન્યા વિભક્તયઃ ॥

અત્યન્તમ્ અત્ર વિષયે સપ્તમ્યા જ્ઞાપકાર્થયા
બાધિતા વિનિવર્તેત ષષ્ઠી સા ગૃહ્યતે પુનઃ ॥

પૂર્વાભ્યામ્ એવ યોગાભ્યાં વિગ્રહાન્તરકલ્પનાત્
અર્હાર્થે ઽપિ વતિઃ સિદ્ધઃ સ ત્વ્ એકેન નિદર્શ્યતે ॥

તેન તુલ્યમ્ ઇતિ પ્રાપ્તે ક્રિયોપાધિઃ પ્રસિધ્યતિ
રાજવદ્ વર્તતે રાજેત્ય્ અત્ર ભેદે વિવક્ષિતે ॥

રાજત્વેન પ્રસિદ્ધા યે પૃથુપ્રભૃતયો નૃપાઃ
યુધિષ્ઠિરાન્તાસ્ તે ઽન્યેષામ્ ઉપમાનં મહીક્ષિતામ્ ॥

સિદ્ધ્યસિદ્ધિકૃતો ભેદ ઉપમાનોપમેયયોઃ
સર્વત્રૈવ યતો ઽસિદ્ધં પ્રસિદ્ધેનોપમીયતે ॥

રાજવદ્ રૂપમ્ અસ્યેતિ રાજન્ય્ એવ વિવક્ષિતે
અક્રિયાર્થેન યોગેન દ્વિતીયેન ભવિષ્યતિ ॥

ઉપમાનાવિવક્ષાયાં નિયમાર્થો ઽયમ્ ઉચ્યતે
ધર્મો ઽર્હતિક્રિયાકર્તા તદર્થં વચનં પુનઃ ॥

કૃતહસ્તવદ્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રસિદ્ધેષ્વ્ એવ દૃશ્યતે
રાજત્વેન પ્રસિદ્ધે ચ રાજ્ઞિ રાજવદ્ ઇત્ય્ અપિ ॥

અરાજ્ઞિ યેષાં ધર્માણાં દૃષ્ટો ઽત્યન્તમ્ અસંભવઃ
તે રાજનિ નિયમ્યન્તે ત્યજ્યન્તે વ્યભિચારિણઃ ॥

અર્હતેશ્ ચ ક્રિયા કર્ત્રી યા તસ્યાં વતિર્ ઇષ્યતે
રાજાનમ્ અર્હતિ ચ્છત્ત્રમ્ ઇતિ ન ત્વ્ એવમાદિષુ ॥

પ્રયુક્તાનાં હિ શબ્દાનાં શાસ્ત્રેણાનુગમઃ સતામ્
છત્ત્રાદ્યર્થે તુ વચને પ્રત્યાખ્યાનં ન સંભવેત્ ॥

તદર્હમ્ ઇતિ નારબ્ધં સૂત્રં વ્યાકરણાન્તરે
સંભવત્ય્ ઉપમાત્રાપિ ભેદસ્ય પરિકલ્પનાત્ ॥

એકસ્ય કાર્યનિર્જ્ઞાનાત્ સિદ્ધસ્ય વિષયાન્તરે
તદ્ધર્મત્વવિવક્ષાયાં બુદ્ધ્યા ભેદઃ પ્રકલ્પ્યતે ॥

સૂત્રારમ્ભાન્ ન ચૈતસ્માદ્ ઇવશબ્દસ્ય વિદ્યતે
પ્રયોગઃ સો ઽપિ ચૈતસ્ય વિષયે વિદ્યતે વતેઃ ॥

દસ્યુહેન્દ્ર ઇવેત્ય્ એતદ્ ઐન્દ્રમન્ત્રે પ્રયુજ્યતે
અન્યત્ર દૃષ્ટકર્મેન્દ્રો યથેત્ય્ અસ્મિન્ વિવક્ષિતે ॥

પૂર્વામ્ અવસ્થામ્ આશ્રિત્ય યાવસ્થા વ્યપદિશ્યતે
સદૃશસ્ ત્વં તવૈવેતિ તત્રૈવમ્ અભિધીયતે ॥

પ્રસિદ્ધભેદં યત્રાન્યદ્ ઉપમાનં ન વિદ્યતે
ઉપમેયસ્ય તત્રાત્મા સ્વબુદ્ધ્યા પ્રવિભજ્યતે ॥

યો ઽપિ સ્વાભાવિકો ભેદઃ સો ઽપિ બુદ્ધિનિબન્ધનઃ
તેનાસ્મિન્ વિષયે ભિન્નમ્ અભિન્નં વા ન વિદ્યતે ॥

અઙ્ગદી કુણ્ડલી ચેતિ દર્શયન્ ભેદહેતુભિઃ
ચૈત્રમ્ ઈદૃશમ્ ઇત્ય્ આહ બુદ્ધ્યવસ્થાપરિગ્રહાત્ ॥

એતૈઃ શબ્દૈર્ યથાભૂતઃ પ્રત્યયાત્મોપજાયતે
તત્પ્રત્યયાનુકારેણ વિષયો ઽપ્ય્ ઉપપદ્યતે ॥

બુદ્ધ્યવસ્થાવિભાગેન ભેદકાર્યં પ્રતીયતે
જન્યન્ત ઇવ શબ્દાનામ્ અર્થાઃ સર્વે વિવક્ષયા ॥

તથાવિધે ઽપિ બાહ્યે ઽર્થે ભિદ્યન્તે યત્ર બુદ્ધયઃ
ન તત્ર કશ્ ચિત્ સાદૃશ્યં સદ્ અપિ પ્રતિપદ્યતે ॥

અત્યન્તં વિષયે ભિન્ને યાવત્ પ્રખ્યા ન ભિદ્યતે
ન તાવત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં કસ્ય ચિદ્ વિનિવર્તતે ॥

અયમ્ એવ તુ સૂત્રેણ ભેદો ભેદેન દર્શિતઃ
પ્રસિદ્ધમ્ અપિ દુર્જ્ઞાનમ્ અબુધઃ પ્રતિપદ્યતે ॥

વૈયાકરણવદ્ બ્રૂતે ન વૈયાકરણઃ સદા
વૈયાકરણવદ્ બ્રૂષ્વેત્ય્ અતઃ સો ઽપ્ય્ અભિધીયતે ॥

કે ચિત્ પુમાંસો ભાષન્તે સ્ત્રીવત્ પુંવચ્ ચ યોષિતઃ
વ્યભિચારે સ્વધર્મો ઽપિ પુનસ્ તેનોપદિશ્યતે ॥

સદૃશસ્ ત્વં તવૈવેતિ લોકે યદ્ અભિધીયતે
ઉપમાનાન્તરં તત્ર પ્રસક્તં વિનિવર્તતે ॥

યુક્તમ્ ઔપયિકં રાજ્ઞ ઇત્ય્ અર્થસ્ય નિદર્શને
ઉપમાનાવિવક્ષાયાં તદર્હમ્ ઇતિ પઠ્યતે ॥

પ્રસક્તાનુપ્રસક્તસ્ તુ વતિશેષો ઽભિધીયતે
ઉપમાનાભિસંબન્ધાદ્ અસ્મિન્ વતિર્ ઉદાહૃતઃ ॥

પ્રધાનકલ્પનાભાવે ગુણશબ્દસ્ય દર્શનાત્
ઉપસર્ગાદ્ વતૌ સિદ્ધા ધાતૌ ધાત્વર્થકલ્પના ॥

સ્વં રૂપમ્ ઇતિ ચૈતસ્મિન્ન્ અર્થસ્યાપિ પરિગ્રહઃ
રૂપવજ્ જ્ઞાપિતસ્ તસ્માદ્ આસન્નો ઽર્થો ગ્રહીષ્યતે ॥

ધાત્વર્થેનોપજનિતં સાધનત્વેન સાધનમ્
ધાતુના કૃતમ્ ઇત્ય્ એવમ્ અસ્મિન્ સૂત્રે પ્રતીયતે ॥

યઃ શબ્દશ્ ચરિતાર્થત્વાદ્ અત્યન્તં ન પ્રયુજ્યતે
વિષયે ઽદર્શનાત્ તત્ર લોપસ્ તસ્યાભિધીયતે ॥

ક્રિયાયાં સાધને દ્રવ્યે પ્રાદયો યે વ્યવસ્થિતાઃ
તેભ્યઃ સત્ત્વાભિધાયિભ્યો વતિઃ સ્વાર્થે વિધીયતે ॥

પ્રત્યયેન વિના પ્રાદિસ્ તત્રાર્થે ન પ્રયુજ્યતે
ભેદેન તુ સમાખ્યાને વિભાગઃ પરિકલ્પિતઃ ॥

અનઙ્ગીકૃતસત્ત્વં તુ યદિ ગૃહ્યેત સાધનમ્
વિભક્તિભિર્ નિયોગઃ સ્યાદ્ યથૈવ તસિલાદિષુ ॥

પાઠાદ્ યૈર્ અવિભક્તિત્વં વત્યન્તેષ્વ્ અનુગમ્યતે
તેષામ્ ઉદ્વત ઇત્ય્ અત્ર વક્તવ્યા સવિભક્તિતા ॥

વત્યર્થં નાવગાહેતે પુંવદ્ ઇત્ય્ અસ્ય દર્શનાત્
નઞ્સ્નઞાવ્ અપવાદસ્ય બાધકં તન્ નિપાતનમ્ ॥

એતમ્ ઉત્ક્રામતો નૂનં વત્યર્થં નઞ્સ્નઞાવ્ ઇતિ
તયોઃ પ્રવૃત્તાવ્ ઉત્સર્ગો બાધનાન્ નોપપદ્યતે ॥

નઞ્સ્નઞૌ વિહિતૌ યેન સ યોગો નાવગાહતે
વતિપ્રકરણં તદ્ ધિ લિઙ્ગમ્ એવં સમર્થ્યતે ॥

અભેદેનોપમાનસ્ય ભિન્નાર્થોપનિપાતિતા
ઊહસ્ તથોપમાનાનામ્ અઙ્ગવન્ નોપલભ્યતે ॥

ગાવેધુકે ચરૌ દૃષ્ટા ગોવિકર્તાક્ષવાપયોઃ
પશૂ રુદ્ર ઇવ હ્ય્ એતાવ્ ઇત્ય્ એકવચનશ્રુતિઃ ॥

ઉપમાનસ્ય ભેદાચ્ ચ બહુષુ સ્યાદ્ અઞો વિધિઃ
કાશ્યપા ઇતિ લોપઃ સ્યાત્ તથા પ્રતિકૃતિષ્વ્ અપિ ॥

એવં તુ યુક્તવદ્ભાવાદ્ અત્રૈકવચનં ભવેત્
લુમ્ મનુષ્યે તથોક્તં સ્યાલ્ લિઙ્ગસ્યૈકસ્ય સિદ્ધયે ॥

ઉપમેયેષુ ભિન્નેષુ કિં ચિદ્ એકં પ્રવર્તતે
પ્રત્યયસ્ય વિધૌ તત્ર નિત્યં યુક્તવદ્ ઇષ્યતે ॥

યદા પ્રત્યુપમેયં તુ તદ્ એકૈકમ્ અવસ્થિતમ્
તદા બાહ્યાર્થભેદેન તદ્ધિતાન્તં પ્રચીયતે ॥

યથા સમૂહપ્રચયે દ્વિગૂનાં ભિન્નસંખ્યતા
પઞ્ચપૂલ્યાદિષુ તથા લુબન્તપ્રચયો ભવેત્ ॥

પ્રચયે ભિદ્યમાને તુ સંખ્યા પૂલેષુ ભિદ્યતે
અર્થભેદો લુબન્તેષુ નૈવં કશ્ ચન દૃશ્યતે ॥

યેષૂપમેયવચનઃ શબ્દો ઽન્યો ન પ્રયુજ્યતે
ઉપમાનસ્ય તત્રાન્યૈઃ સંખ્યાયા ભેદ ઇષ્યતે ॥

યથા ગુડતિલાદીનાં પ્રયોગાદ્ એકસંખ્યતા
પાકાદેર્ અપ્રયોગે તુ ભિન્ના સંખ્યાભિધીયતે ॥

યઃ સંબન્ધિગતો ભેદઃ સ પ્રયોગે પ્રતીયતે
સંબન્ધિનામ્ અતો ભેદ ઉપમેયે ન ગમ્યતે ॥

તસ્માત્ સામાન્યશબ્દત્વ પ્રસઙ્ગવિનિવૃત્તયે
ઉપમેયગતો ભેદ ઉપમાનેષુ દૃશ્યતે ॥

ઉપમાનં સમસ્તાનામ્ અભિન્નમ્ શ્રૂયતે ક્વ ચિત્
ભિન્નાનામ્ ઉપમેયનામ્ એકૈકમ્ વોપમીયતે ॥

યથા ગરુડ ઇત્ય્ એતદ્ વ્યૂહાપેક્ષં પ્રયુજ્યતે
એકેન યત્ર સાદૃશ્યં વૈનતેયેન હસ્તિનામ્ ॥

એકસ્યાપિ પ્રતીયેત ભિન્ના પ્રતિકૃતિઃ સહ
કાશ્યપસ્યેતિ તેનાયં પ્રત્યેકમ્ અવતિષ્ઠતે ॥

મેઘાઃ શૈલ ઇવેત્ય્ ઉક્તે સમસ્તાનાં પ્રતીયતે
સાદૃશ્યમ્ ગિરિણૈકેન પ્રત્યેકં તેન ભિદ્યતે ॥

છાપેક્ષા તદ્વિષયતા વિધેયત્વાન્ ન ગમ્યતે
કાકતાલીયમ્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રસિદ્ધમ્ હ્ય્ ઉપલક્ષણમ્ ॥

રાજાશ્વાદિશ્ ચ વિષયઃ સ્યાદ્ અન્યો વેત્ય્ અનિશ્ચિતમ્
તેન ચ્છસ્ય વિધાનાત્ પ્રાગ્ વ્યપદેશો ન વિદ્યતે ॥

દ્વયોર્ ઇવાર્થયોર્ અત્ર નિમિત્તત્વં પ્રતીયતે
એકેનાવયવો યુક્તઃ પ્રત્યયો ઽન્યેન યુજ્યતે ॥

ચૈત્રસ્ય તત્રાગમનં કાકસ્યાગમનં યથા
દસ્યોર્ અભિનિપાતસ્ તુ તાલસ્ય પતનં યથા ॥

સંનિપાતે તયોર્ યાન્યા ક્રિયા તત્રોપજાયતે
વધાદિર્ ઉપમેયે ઽર્થે તયા છવિધિર્ ઇષ્યતે ॥

ક્રિયાયાં સમવેતાયાં દ્રવ્યશબ્દો ઽવતિષ્ઠતે
પાતાગમનયોઃ કાક તાલશબ્દૌ તથા સ્થિતૌ ॥

યદ્ અન્વાખ્યાયકં વાક્યં તદ્ એવં પરિકલ્પ્યતે
પ્રયોગવાક્વં યલ્ લોકે તદ્ એવં ન પ્રયુજ્યતે ॥

યયોર્ અતર્કિતા પ્રાપ્તિર્ દૃશ્યતે કાકતાલવત્
તયોઃ સમાસપ્રકૃતેર્ વૃત્તિર્ અભ્યુપગમ્યતે ॥

કાકસ્ય તાલેન યથા વધો યસ્ય તુ દસ્યુના
તત્ર ચિત્રીકૃતે ઽન્યસ્મિન્ન્ ઉપમેયે છ ઇષ્યતે ॥

ચઞ્ચત્પ્રકારશ્ ચઞ્ચત્કો બૃહત્ક ઇતિ ચાપરે
મણિમડ્ડૂકખદ્યોતાન્ સાદૃશ્વેન પ્રચક્ષતે ॥

તત્રોન્મેષનિમેષાભ્યાં ખદ્યોત ઉપમીયતે
શ્વાસપ્રબન્ધૈર્ મણ્ડૂકઃ સ્પન્દમાનપ્રભો મણિઃ ॥

પ્રવિકાસિપ્રભો ઽલ્પો ઽપિ મહાન્ ય ઉપલભ્યતે
બૃહત્ક ઇતિ તત્રૈષ મણૌ શબ્દઃ પ્રયુજ્યતે ॥

સાદૃશ્યમ્ એવ સર્વત્ર પ્રકારઃ કૈશ્ ચિદ્ ઇષ્યતે
ભેદે ઽપિ તુ પ્રકારાખ્યા કૈશ્ ચિદ્ અભ્યુપગમ્યતે ॥

પ્રકારવચનઃ કશ્ ચિત્ પ્રકારવતિ સંસ્થિતઃ
પ્રકારમાત્રે વર્તિત્વા કશ્ ચિત્ તદ્વતિ વર્તતે ॥

સાદૃશ્યગ્રહણં સૂત્રે સદૃશસ્યોપલક્ષણમ્
તુલ્યયોર્ અવ્યયીભાવે સહશબ્દો ઽભિધાયકઃ ॥

વિપ્સાસાદૃશ્યયોર્ વૃત્તિર્ યા યથાર્થાભિધાયિનઃ
સ ચાયમ્ અવ્યયીભાવે ભેદો ભેદેન દર્શિતઃ ॥

સાદૃશ્યં યોગ્યતા કૈશ્ ચિદ્ અનાવ્ અભ્યુપગમ્યતે
યત્ તુ મૂર્તિગતં સામ્યં તત્ સહેનાભિધીયતે ॥

ઇત્થંભાવે ઽપિ સાદૃશ્યં બુદ્ધ્યવસ્થાનિબન્ધનમ્
ગ્રહણે ભેદમાત્રસ્ય તત્રાન્યૈવાભિધીયતે ॥

ગૌર્ વાહીક ઇતિ દ્વિત્વે સાદૃશ્યં પ્રત્યુદાહૃતમ્
શુક્લાદૌ સતિ નિષ્પન્ને વાહીકો ન દ્વિર્ ઉચ્યતે ॥