વક્રોક્તિજીવિત (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4

લાવણ્યાદીત્યાદિ ।
આસામેવંવિધવાક્યસ્વરૂપાયત્તાવગમનોદાહરણં પ્રવક્ષ્યતિ ।
તત્સમુદાયાત્મકસ્ય (વાક્યસ્ય) રસવત્તયા (મનઃ ચેતઃ) હર્તું ચ સક્નોતિ યતા નાયિકા તથા ।
કીદૃશી---"લાવણ્યાદિગુણોજ્જ્વલા" (લાવણ્યાદિભિઃ) લાવણ્યપ્રભૃતિભિઃ "ગુણૈઃ" પ્રથમોલ્લેખલક્ષણૈર્ગુણૈઃ "ઉજ્જ્વલા" ભ્રાજિષ્ણુઃ "પ્રતિપદન્યાસૈઃ" "પ્રતિપદન્યાસઃ" પ્રતિસુપ્તિઙન્તોપનિબન્ધાનાનિ, તૈઃ "વિલાસાઞ્ચિતા" શોભાતિશયેનાભ્યઞ્ચિતા "વિચ્છિત્ત્યા" વૈદગ્ધ્યભઙ્ગ્યા કયાચિત્ "રચિતૈઃ" ઉપનિબદ્ધૈઃ "અલ્પૈઃ" પરિમિતૈઃ (વિભૂષણભરૈઃ) અલઙ્કરણૈરુપમાદિભિઃ, "મનોહારિણી" હૃયપરઞ્જિકા વાક્ વિચ્છિત્તિવિહિતપરિમિતાલઙ્કારણવિન્મયાસા શોભાતિશયનિધાનતાં પ્રતિપદ્યતે ।
કીદૃશી વાક્---"ઉદારાભિધા" ઔદાર્યગુણયુક્તાભિહિતા ।
"અત્યર્થં રસવત્તયા" રાગાદિમત્ત્વેન "આર્દ્રહૃદયા" સરસાભિપ્રાયા કાન્તાપિ તથાવિધવિલાસાઞ્ચિતા ભવતિ ।
નાયિકાપક્ષે લાવણ્યાદયઃ સૌન્દર્યપ્રભૃતયઃ, પદન્યાસઃ પાદવિક્ષેપઃ, વિલાસઃ ચેષ્ટાવિશેષઃ (વાક્પક્ષે) વિચ્છિત્તિઃ વૈદગ્ધ્યમ્, વાક્ વાક્યમ્, ભૂષણાનિ અલઙ્કારાઃ, કવ્યભિધા વચનમ્ ।
પ્રબન્ધસામર્થ્યમિતિ ।
ઇતિ શ્રીરાજાનકકુન્તકવિરિચિતે વક્રોક્તિજીવિતે કાવ્યાલઙ્કારે તૃતીય ઉન્મેષઃ ।
====================================================================
વક્રોક્તિજીવિતમ્ ચતુર્થોન્મેષઃ એવં સકલસાહિત્યસર્વસ્વકલ્પવાક્યવક્રતાપ્રકાશનાનન્તરમવસરપ્રાપ્તાં પ્રકરણવક્રતામવતારયતિ---
યત્ર નિર્યન્ત્રણોત્સાહપરિસ્પન્દોપશોભિની ।
વૃત્તિર્વ્યવહર્તૄણાં સ્વાશયોલ્લેખશાલિની

અપ્યામૂલાદનાશઙ્ક્યસમુત્થાને મનોરથે ।
કાપ્યુન્મીલતિ નિઃસીમા સા પ્રબન્ધાંશવક્રતા

યત્રેત્યાદિ ।
---"પ્રબન્ધાંશવક્રતા" (પ્રકરણ) વક્રભાવો ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ ।
કીદૃશી---"નિઃસીમા"---નિરવધિઃ, "યત્ર"---યસ્યાં "વ્યવહર્તૄણાં"---તત્તદ્વ્યાપારપરિગ્રહવ્યગ્રાણાં પ્રવૃત્તિઃ "કાપિ"---અલૌકિકી "ઉન્મીલતિ"---ઉદ્ભિદ્યતે ।
કિંવિશિષ્ટા---"નિર્યન્ત્રણોત્સાહપરિસ્પન્દોપશોભિની"---નિરર્ગલવ્યવસાયસ્ફુરિતસ્ફારવિચ્છિત્તિઃ, અત એવ "સ્વાશયોલ્લેખશાલિની" નિરુપમનિ (જ) હૃદયોલ્લાસિતાલઙ્કૃતિઃ, કસ્મિન્ સતિ---"અપ્યામૂલાદનાશઙ્ક્યસમુત્થાને મનોરથે"---કન્દાત્ પ્રભૃત્યસંભાવ્યસમુદ્ભેદે સમીહિતે ।
તદયમમત્રાર્થઃ---યત્ર મનાઙ્માત્રમપ્યનુન્મીલિતમનોરથે કથામધ્યે નિરુપધિમાનધનાનામધ્યવસાયપદ્ધતિઃ નિરન્તરવ્યવસાયાતિસ્ફારા ચેતનચમત્કારિણી તદ્વિહિતવક્રતાવિચ્છિત્તિઃ પ્રિકરણસ્યાલઙ્કરણાયતે, પ્રબન્ધસ્ય ચ ।
યથા અભિજ્ઞાનજાનકીનામ્નિ નાટકેતૃતીયે ઽઙ્કે સેતુબન્ધે ઽનાકલિતવિદ્યાબલાનામવિદિતવૈદેહીદયિતદિવ્યાસ્ત્ર પ્રભાવસંપદાં વાનરપ્રવીરાણાં પ્રથમમેવ મકરાકરમાલોકયતાં બન્ધાધ્યવસાયઃ ।
તથાહિ---તત્ર નીલસ્ય સેનાપતેર્વચનમ્---
શૈલાઃ સન્તિ સહસ્ત્રશઃ પ્રતિદિશં વલ્મીકકલ્પા ઇમે દોર્દણ્ડાશ્ચ કઠોરવિક્રમરસક્રીઢાસમુત્કણ્ઠિતાઃ ।
કર્ણાસ્વાદિતકુમ્ભસંભવકથાઃ કિં નામ કલ્લોલિની- કાન્તે ગોષ્પદપૂરણે ઽપિ કપયઃ કૌતૂહલં નાસ્તિ વઃ

વાનરાણામુત્તરવાક્યં નેપથ્યે કલકલાનન્તરમ્---
આન્દોલ્યન્તે કતિ ન ગિરયઃ કન્દુકાનન્દમુદ્રાં વ્યાતન્વાનાઃ કપિપરિસરે કૌતુકોત્કર્ષતર્ષાત્ ।
લોપામુદ્રાપરિવૃઢકથાભિજ્ઞતાપ્યસ્તિ કિં તુ વ્રીડાવેશઃ પવનતનયોચ્છિષ્ટસંસ્પર્શનેન

અત્રૈવ પવનતનયોચ્છિષ્ટે અધિવાચિનિ પર્યાયવક્રતાપ્રિકારઃ સ્મર્તવ્યઃ ।
આર્ય, દુષ્કરો ઽયમેભિર્મકરાકરબન્ધાધ્યવસાય ઇતિ રામેણ પર્યનુયુક્તસ્ય જામ્બવતો ઽપિ વાક્યમ્---
અનઙ્કુરિતનિસ્સીમમનોરથપથેષ્વપિ ।
કૃતિનઃ કૃત્યસંરમ્ભમારભન્તે જયન્તિ ચ

એવંવિધમપરમપિ તત એવ વિભાવનીયમભિનવાદ્ભુતાભોગભઙ્ગીસુભગં સુભાષિતસર્વસ્વમ્ ।
યથા વા રઘુવંશે પઞ્ચમે સર્ગે ચતુરુ (દ) ધિકાઞ્ચીકલાપાલઙ્કરણકાશ્યપીપરિવૃઢસ્ય વિશ્વજિદાખ્યમખદીક્ષાદક્ષિણીકૃતસમસ્તસંપદઃ સહજૌદાર્યરહસ્યોદાહરણસ્ય રઘોરર્ઘસંપાદિતમૃણ્મયપાત્રસમાલોકનસમુન્મૂલિતમનોરથાડમ્બરે વરતન્તોરન્તેવાસિનિ નિષિદ્ધગમને મુનૌ
"કિં વસ્તુ વિદ્વન્ ગુરવે પ્રદેયં ત્વયા કિયદ્વેતિ"

પ્રશ્નસમનન્તરં સમાવેદિતચતુર્દશકોટિપરિમાણચામીકરામાચાર્યપ્રદદક્ષિણા (માકલય્ય)
દ્વિત્રાણ્યહાન્યર્હસિ સોઢુમર્હન્ યાવદ્યતે સાધયિતું ત્વદર્થમ્

ઇતિ નિરર્ગલગમ્ભીરતો દારગરિમાગોપાયિતાન્તર્ગતયા ગિરગ્ન્યગારમલઙ્કુર્વતિ કુબેરં પ્રતિ સામન્તસંભાવનયા જયાધ્યવસાયઃ કામપિ સહૃદયહૃદયાહ્લાદકારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
સૂક્તિસુધાવીચયો ઽપ્યત્ર તત (એવા) સ્વાદનીયાઃ ।
એતત્પ્રકરણપ્રાણપરિસ્પન્દસુન્દરં ચ કિઞ્ચિદુદાહ્રિયતે ।
યથા---
તં ભૂપતિર્ભાસુરહેમરાશિં લબ્ધં કુબેરાદભિયાસ્યમાનાત્ ।
દિદેશ કૌત્સાય સમસ્તમેવ પાદં સુમેરોરિવ વજ્રભિન્નમ્

અત્ર દમ્ભોલિદલિતકાઞ્ચનાચલપાદસાદૃશ્યપ્રતીયમાનાપરિમિતસ્ય તપનીયકૂટસ્ય સર્વસ્યાપિ (વિશ્રા)ણનાત્, અન્ય એવ તાદૃશદ્રવિણવ્યસનવર્તિનો દિલીપનન્દનસ્ય, કલ્પનાકલઙ્કકદર્થિતાર્થવિતરણાનુચ્ચતરાન્ કલ્પતરૂપનપિ તિરસ્કુર્વાણઃ સ કોષ્યૌદાર્યસીમાવિશેષઃ સમુજ્જૃમ્ભતે, યેન ગર્ભોકૃતગર્વગરિમગ્રન્થીશિથિલાદ્વિતીયયશસ્સન્દોહદોહદસ્ય દાત્રન્તરાસહિષ્ણોઃ "ગુર્વર્થમ્" ઇત્યાદેઃ પ્રથમોદિતવાક્યપ્રકાણ્ડસ્ય પ્રાણપરિસ્પન્દપરિપોષણમેવાધીયતે ।
અન્યચ્ચ---
જનસ્ય સાકેતનિવાસિનસ્તૌ દ્વાવપ્યભૂતામભિનન્દ્યસત્ત્વૌ ।
ગુરુપ્રેદયાધિકનિસ્પૃહોર્ઽથો નૃપો ઽર્થિકામાદધિકપ્રદશ્ચ

ઇત્યાદિ ।
અત્રાપિ ગુરુપ્રદેયદક્ષિણાતિરિક્તં કાર્તસ્વરમપ્રતિગૃહ્ણતઃ કૌત્સસ્ય, રઘોરપિ પ્રાથિતાત્ શતગુણં સહસ્ત્રગુણં વા પ્રયચ્છતઃ (પરસ્પરં કલહાયમાનયો) ર્નિરવધિ(નિ) સ્પૃહત્વૌદાર્યસંપત્ સાકેતનિવાસિનામ્ અશ્રુતપૂર્વાં કામપિ મહોત્સવમુદ્રામાતતાન ।
એવમેષા મહાકવિપ્રબન્ધેષુ પ્રકરણવક્રતાવિચ્છિત્તિઃ રસનિષ્યન્દિની સહૃદયૈઃ સ્વયમુત્પ્રેક્ષણીયા ।
ઇમામેવ પ્રકારાન્તરેણ પ્રકાશયતિ---
ઇતિવૃત્તપ્રયુક્તે ઽપિ કથાવૈચિત્ર્યવર્ત્મનિ ।
ઉત્પાદ્યલવલાવણ્યાદન્યા લસતિ વક્રતા

તથા યથા, પ્રબન્ધસ્ય સકલસ્યાપિ જીવિતમ્ ।
ભાતિ પ્રકરણં કાષ્ઠાધિરૂઢરસનિર્ભરમ્

ઇતિવૃત્તેતિ ।
---"તથા ઉત્પાદ્યલવલાવણ્યાદન્યા ભવતિ વક્રતા" = તેન પ્રકારેણ કૃત્રિસંવિધાનકામનીયકાદલૌકિકી વક્રભાવભઙ્ગી સમુજ્જૃમ્ભતે સહૃદયાનાવર્જયતીતિ યાવત્ ।
(કસ્મિન્--) "કથાવૈચિત્ર્યવર્ત્મનિ"---કાવ્યસ્ય કથાવિચિત્રભાવમાર્ગે ।
કિંવિશિષ્ટે "ઇતિવૃત્તપ્રયુક્તે ઽપિ"---ઇતિહાસપરિગ્રહે ઽપિ ।
તથેતિ તથાપ્રયોગમપેક્ષત અત આહ---"યથા પ્રબન્ધસ્ય સકલસ્યાપિ જીવિતમ્ ।
ભાતિ પ્રકરણં" યેન પ્રકારેણ સર્ગબન્ધાદેઃ સમગ્રસ્યાપિ પ્રાણપ્રદં ભાસતે ઽઙ્ગમ્ ।
કીદૃગ્ભૂતં---"કાષ્ઠાધિરૂઢરસનિર્ભર (મ્) = પ્રથમધારોદ્ભાસિતશૃઙ્ગારાદિપરિપૂર્ણમ્ ।
તદયમત્ર પરમાર્થઃ = વિખ્યાતવિચિત્રરુચિરકથાકરણ્ડકાયમા(ને)મહાભારતાદૌ રસસમુદ્રમુદ્રિતાયામપિ કથાયાં કસ્યચિદુત્તરાધરવિચ્છિત્તિકારણવિકલ્પકાભાવાત્, સવિ(શેષ)રસભાવજનકાશ્ચર્યજનનકાર્યજાતાનિ અતિબન્ધુરનિજપ્રતિભાસમુન્મીલિતસમુચિતનિરુપમાનનિમિત્તાનિ નિબન્ધનીયાનીતિ ।
તદતિશયવક્રતાપ્રકારેણ પ્રકરણેન વ્યવહરન્ કવિઃ સકલકવિરસિકપરિષત્પરિતોષણમાવહતિ ।
પ્રબન્ધે ઽપિ પ્રવરનવસંસ્કારકારણરમણીયકાન્તિપરિપોષઃ રેખારાજમાનપુરાતનત્રુટિતચિત્રદશાસ્પદસૌભાગ્યમનુભવતિ ।
અભિજ્ઞાનશાકુન્તલે નાટકે ઇતરતરુણીતિરસ્કારકારણાવિરોધકત્વેનેક્ષણક્ષણાકલિતલલિતલાવણ્યલક્ષ્મીલલામનિરુપમરૂપરેખા સુખપ્રત્યભિજ્ઞા સમુજ્જૃમ્ભતે ।
વિસ્ત્રમ્ભસંભાવનાસનાથકથારહસ્યરમ્યપરસ્પરાનુરૂપપ્રેમપ્રકર્ષપ્રવર્તિતચિરતરવિચિત્રવિહરણવ્યાપારસુપ્રાપ્તપ્રત્યભિજ્ઞાં તાંશકુન્તલાં પ્રતિ દુષ્યન્તસ્ય વિસ્મરણકારણમિતિવૃત્તાગદિતમપિ અલ્પમાત્રાપરાધપ્રવર્તમાનક્રૂરક્રુધઃ કરુણાપરાઙ્મુખસ્યમુનેર્દુવાસસઃ શાપમુત્પાદિતવાન્ કવિઃ ।
તત્ર હિ પ્રકરણપ્રકાણ્ડે શકુન્તલા કિલ પ્રથમપ્રિયપ્રવાસવાસરવિતીર્ણવિરહદુઃસહદુઃખાવેશવિવશાન્તઃકરણવૃત્તિરુટજ(સંનિહિતા) પર્યાકુલેન પ્રાઙ્ગણપ્રાન્તે સ્થિતે (ન) મહર્ષિણા મન્યુસઙ્ગાત્---
વિચિન્તયન્તી યમનન્યમાનસા તપોનિધિં વેત્સિ ન મામુપસ્થિતમ્ ।
સ્મરિષ્યતિ ત્વાં સ ન બોધિતો ઽપિ સન્ કથાં પ્રમત્તઃ પ્રથમં કૃતામિવ

ઇત્થં શપ્તા ।
તચ્છ્રવણપર્યાકુલાભ્યાં સખીભ્યાં (અનુનીતઃ) પ્રવાસ્યમાનો ઽપિ મુનિપ્રવરઃ પ્રિયતમન્યાસાઙ્ગુલીયકવિલોકનં (શાપા) વસાના (વધિ) મકાર્ષોત્ ।
પ્રિયં પ્રતિ યાન્ત્યાશ્ચ મુનિદુહિતુરલઙ્કૃતાઙ્ગુલીકિસલયસ્યાઙ્ગલીયકસ્ય કુત્રચિત્ કુટિલતરતરઙ્ગિણીપયોવતારાદન્તર્જલમલક્ષિતં પરિભ્રષ્ટસ્ય સસંભ્રમમદભ્રમરીચિમણ્ડલમાણિક્યસમુલ્લસિતસરસામિષવિશઙ્કાકુલશકલીકવલિતસ્ય કાલાન્તરે તદન્તકારિણા કૈવર્તનેન પુનરપિ (સમર્પણમ્) ।
એવંવિધસ્ય સંવિધાનકસ્ય રસનિધાનકલશાયમાનસ્ય માહાત્મ્યાદિખિલસ્યાપિ નાટકસ્ય કાપિ (વિચ્છિત્તિઃ) સમયે ચઞ્ચરીકોપાલમ્ભગર્ભગીત્યવગમનાત્ મુનિશાપાપસારિતપ્રેયસીસ્મૃતેરપિ તદધિવાસવાસનાપિ ચ પરિસ્ફુરન્તી પૌરવસ્ય પારવશ્યં નિશ્ચયામાસ ।
તથા ચ
રમ્યાણિ વીક્ષ્ય મધુરાંશ્ચ નિશમ્ય શબ્દાન્ પર્યુત્સુકીભવતિ યત્સુખિતો ઽપિ જન્તુઃ ।
તચ્ચેતસા સ્મરતિ નૂનમબોધપૂર્વં ભાવસ્થિરાણિ જનનાન્તરસૌહૃદાનિ

અત્ર સંમુગ્ધસુભગમેનકાનન્દિનીસ્મરણલેખાલાવણ્યમન્યદેવ ચમત્કારકારણં સહૃદયાનાં સમુદ્યોતતે ।
અપરં ચ પરાવર્તિતાયામપિ વ્યલીકમભિજ્ઞકં ચ, મહર્ષિશિષ્યસમાખ્યાતકરગ્રહણગર્ભાધાનાયાં મહામન્યુસમુન્મેષઃ ।
મનાગુલ્લઙ્ઘિતસહજલજ્જાવતારતાપસશીઘ્રાપનીતાવગુણ્ઠનેન (પરાઙ્ગનારચિત)તથાવિધસકલલલનાલાવણ્યાવલેપસંપદિ સંપાદિતવિપઞ્ચિટઙ્કારવલ્ગુવાગ્વિલાસવ્યાહૃતવનવિહરણરહસ્યાભિ જ્ઞાયાં ભરતમાતરિ તથારૂપં પ્રત્યાખ્યાનપારુષ્યમપિ રાજ્ઞઃ શાપસ્ય સંપત્સ્યમાનાનુતાપં પરસ્પરં પ્રકાશીભવદનર્ગલાનુરાગપ્રગ્ભારસઙ્ગાદતીવ સહૃદયાહ્લાદકારિ ।
શાપાવસાનસમુત્પત્તયે પ્રસિદ્ધસ્યરણસમુલ્લાસિદુઃસહવિરહજ્વરપાતાવેગવિકલત્વં ચ સમનન્તરમેવાઙ્ગુલીયસઙ્ગમાદતીવ સહૃદયાનાહ્લાદયતિ ।
નરપતેસ્તત્ર કઞ્ચુકિનો વચનમ્---
પ્રત્યાદિષ્ટવિશેષમણ્ડનવિધિર્વામપ્રકોષ્ઠાર્પિતં બિભ્રત્કાઞ્ચનમેકમેવ વલયં શ્વાસોપરક્તાધરઃ ।
ચિન્તાજાગરણપ્રતાન્તનયનસ્તેજોગુણાદાત્મનઃ સંસ્કારોલ્લિખિતો મહામણિરિવ ક્ષીણો ઽપિ નાલક્ષ્યતે

રમ્યં દ્વેષ્ટિ યથા પુરા પ્રકૃતિભિર્ન પ્રત્યહં સેવ્યતે શય્યાપ્રાન્તવિવર્તનૈર્વિગમયત્યુન્નિદ્ર એવ ક્ષપાઃ ।
દાક્ષિણ્યેન દદાતિ વાચમુચિતામન્તઃ પુરેભ્યો યદા ગોત્રેષુ સ્ખલિતસ્તદા ભવતિ ચ વ્રીડાવિલક્ષશ્ચિરમ્

અત્ર રાજ્ઞો વિશેષણવક્રતા, ગોત્રેષ્વિતિ વચનવક્રત્વં ચ કિમપિ ચિત્તચમત્કારકારિ ।
રાજ્ઞો ઽપિ સ્વયંલિખિતાલેખ્યાલોકમાનવિલોચનસ્ય સ્મરણાત્મક દયિતાત્મમુદ્રામુદ્રિતં સહૃદયવચનમ્ ।
અક્લિષ્ટબાલતરુપલ્લવલોભનીયં પીતં મયા સદયમેવ રતોત્સવેષુ ।
બિમ્બાધરં સ્પૃશસિ ચેત્ ભ્રમર પ્રિયાયાઃ ત્વાં કારયામિ કમલોદરબન્ધનસ્થમ્

ઇત્યુદિત એવાસ્વાદનીયઃ ।
અવિદ્યમાને પુનરેતસ્મિન્ તત્પાદ્યલવલાવણ્યલ્લામ્નિ પ્રકરણે નિષ્કારણવિસ્મરણવૈરસ્યમિતિહાસાંસ્યેવ રૂપકસ્યાપિ વિરૂપકતાપત્તિનિમિત્તતામવગાહતે ।
ઉત્પાદ્યલવલાવણ્યાદિતિ દ્વિધા વ્યાખ્યેયમ્ = યથા ક્વચિદસદેવોત્પાદ્યમ્, ક્વચિદૌચિત્યત્યક્તં સદપ્યન્યથાસંપાદ્યમ્ સહૃદયહૃદયાહ્લાદનાય ।
યથાદાત્તરાઘવે મારીચવધઃ ।
તચ્ચ પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતમ્ ।
એવમન્યદપ્યસ્યા વક્રતાવિચ્છિત્તેરુદાહરણં મહાકવિપ્રબન્ધેષુ સ્વયમુત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
નિરન્તરરસોદ્ગારગર્ભસન્દર્ભનિર્ભરાઃ ।
ગિરઃ કવીનાં જીવન્તિ ન કથામાત્રમાશ્રિતાઃ

(ઇત્યન્તરશ્લોકઃ) ।
અપરમપિ પ્રકરણવક્રતાપ્રકારમાવિર્ભાવયતિ---
પ્રબન્ધસ્યૈકદેશાનાં ફલબન્ધાનુબન્ધવાન્ ।
ઉપકાર્યોપકર્તૃત્વપરિસ્પન્દઃ પરિસ્ફુરન્

અસામાન્યસમુલ્લેખપ્રતિભાપ્રતિભાસિનઃ ।
સૂતે નૂતનવક્રત્વરહસ્યં કસ્યચિત્કવેઃ

"સૂતે"---સમુન્મીલયતિ ।
(કિં) "નૂતનક્રત્વરહસ્યં"---અભિનવવક્રભાવોપનિષદં ।
"કસ્યાચિત્"---(ન) સર્વસ્ય ।
"કવેઃ"---કવયિતુઃ, પ્રસ્તુતૌ (ચિત્ય) ચારુરચનાવિચક્ષણસ્યેતિ યાવત્ ।
કઃ "ઉપકાર્યોપકર્તૃત્વપરિસ્પન્દઃ"---અનુગ્રાહ્યનુગ્રહકત્વમહિમા ।
કિં કુર્વન્ "પરિસ્ફુરન્"---સમુન્મીલયન્ ।
કિંવિશિષ્ટઃ---"ફલબન્ધાનુબન્ધવાન્" = પ્રધાનકાર્યાનુસન્ધાનવાન્ કાર્યાનુસન્ધાનનિપુણ(ઇતિ ભાવઃ) ।
કથમેવંવિધસ્ય હત્યાહ---"અસામાન્યસમુલ્લેખપ્રતિભાપ્રતિભાસિનઃ"---નિરુપમોન્મીલિતશક્તિ વિભવભ્રાજિષ્ણોઃ ।
કેષાં "પ્રબન્ધસ્યૈકદેશાનાં" = પ્રકરણાનામ્ ।
તદિદમુક્તં ભવતિ---પ્રાતિસ્વિકસંનિવેશશોભિનામપિ પ્રબન્ધાવયવાનાં પ્રધાનફલસંબન્ધનિબન્ધાનુગ્રાહ્યાનુગ્રાહકભાવઃ સ્વભાવસુભગપ્રતિભાપ્રકાશ્યમાનઃ કસ્યચિદ્વિચક્ષણસ્ય વક્રતાચમત્કારિણઃ કવેરલૌકિકં (કથાપ્રાણપ્રૌઢિપ્રરૂઢ) વક્રતોલ્લેખલાવણ્યં સમુલ્લાસયતિ ।
યથા પુષ્પદૂષિતકે દ્વિતીયે ઽઙ્કે--- પ્રસ્થાનાત્ પ્રતિનિવૃત્ય નિબિડાનુરાગાત્ (અન્ધકારાવૃતાયાં) વિભાવર્યામમન્દમદનોન્માદમુદ્રેણ સમુદ્રદત્તેન નિજભાર્યાનિકેતનં તુલ્યદિવસં નન્દયન્તીસંગમાય મલીમ્લુચેનેવ પ્રવિશતા પ્રકમ્પાવેગવિકલાલસકાયનિપાતનનિહતનિદ્રસ્ય દ્વારદેશશાયિનઃ કલહાયમાનસ્ય કુવલયસ્યોત્કોચકારણં સ્વકરાદઙ્ગુલીયકદાનં યત્ કૃતં, તચ્ચતુર્થે ઽઙ્કે મથુરાપ્રતિનિવૃત્તેન તેનૈવ શ્વશુરસ્ય સમાવેદિતસમુદ્રદત્તવૃત્તાન્તેન કુલકલઙ્કાતઙ્કકદર્થ્યમાનસ્ય સાર્થવાહસાગરદત્તસ્ય સ્વતનયસ્પર્શ (સમાહિત) માન (સસ્ય) સ્નુષાશીલશુદ્ધિમુન્મીલયત્તદુપકારાય કલ્પતે ।
તથા ચ સાગરદત્તસ્ય વચનમ્
તદઙ્ગુલીયં સુતનામચિહ્નં ચરિત્રસુદ્ધિં વિશદીકરોતિ ।
મમાપિ સામાન્યસમુદ્યતો ઽનુ- તાપસ્તુ પાપસ્ય ભવેત્સ શુદ્ધિઃ

અત્ર ભૃત્ય, કિમિતિ ત્વયા પ્રથમમસ્માકં (નોક્તમિતિ પૃષ્ટસ્ય) કુવલયસ્યોત્તરં---
તદોપણિકમન્તે રામ પણિ યાત ત હિં એવ્વ પવિસંતિ ।
દ્ગ્ધાચ્છાદિતં ચ મએ સ અં એવ્વ પેખ્ખિઅં છન્વાહનસંપદં પુતન વેદૈસ્સદિ

તત એવાવધાર્યમ્ ।
યથોત્તરરામચરિતે--- પૃથુગર્ભભરખેદિતદેહાયા વિદેહરાજદુહિતુર્વિનોદાય દાશરથિના ચિરન્તનરાજચરિતચિત્રરુચિં દર્શયતા નિર્વ્યાજવિજયવિજૃમ્ભમાણજૃમ્ભકાસ્ત્રાણ્યુદ્દિશ્ય "સર્વથેદાનીં ત્વત્પ્રસૂતિમુપસ્થાસ્યન્તિ" ઇતિ યદભિહિતં તત્પઞ્ચમાઙ્કે પ્રવીરચર્યાચતુરેણ ચન્દ્રકેતુના ક્ષણં સમરકેલિમાકાઙ્ક્ષતા તદન્તરાયકલિતકલકલાડમ્બરાણાં વરૂથિનીનાં સહજજયોત્કણ્ઠાભ્રાજિષ્ણોર્જાનકીનન્દનસ્ય જૃમ્ભકાસ્ત્રવ્યાપારેણ કમપ્યુપકારમુત્પાદયતિ ।
તથા ચ તત્ર લવઃ--- "ભવતુ, કાલહરણપ્રતિષેધાય જૃમ્ભકાસ્ત્રેણ તાવત્ સૈન્યાનિ સંસ્તમ્ભયામિ" સુમન્ત્રઃ---તત્કિમકસ્માદુલ્લોલાઃ સૈન્યયોધાઃ પ્રશામ્યન્તિ ।
લવઃ---પશ્યામ્યેનમધુના પ્રગલ્ભમ્ ।
સુમન્ત્રઃ---(સસંભ્રમમ્) વત્સ, સુમારેણાનેન જૃમ્ભકાસ્ત્રમભિમન્ત્રિતમ્ ।
ચન્દ્રકેતુઃ---આર્ય, કઃ સન્દેહઃ---
વ્યતિકર ઇવ ભીમો વૈદ્યુતસ્તામસશ્ચ પ્રણિહિતમપિ ચક્ષુર્ગ્રસ્તમુક્તં હિનસ્તિ ।
અબિલિખિતમિવૈતત્ સૈન્યમસ્પન્દમાસ્તે નિયતમજિતવીર્યં જૃમ્ભતે જૃમ્ભકાસ્ત્રમ્

આર્શ્ચર્યમ્ (આશ્ચર્યમ્)---
પાતાલોદરકુઞ્જપુઞ્જિતતમઃ શ્યામૈર્નભો જૃમ્ભકૈ- રુત્તપ્તસ્ફુરદારકૂટકપિલજ્યોતિર્જ્વલદ્દીપ્તિભિઃ ।
કલ્પક્ષેપકઠોરભૈરવમરુદ્ધ્વસ્તૈરવસ્તીર્યતે નીલામ્ભોદતડિત્કડારકુહરૈર્વિન્ધ્યાદ્રિકૂટૈરિવ

ઇત્યાદિ ।
એક એવાયમેકદેશાનામિતિ બહુવચનમ્ ।
અત્ર દ્વયોરપિ બહૂનામુપકાર્યોપકારકત્વં સ્વયમુત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
એકપ્રકરણપ્રાપ્તપ્રકારાન્તરશોભિતઃ ।
પ્રબન્ધો ભાસતે નૂત્નપરિસ્પન્દ ઇવોદિતઃ

(ઇત્યન્તરશ્લોકઃ) ।
અસ્યા એવ પ્રકારાન્તરં પ્રકાશયતિ---
પ્રતિપ્રકરણં પ્રૌઢપ્રતિભાભોગયોજિતઃ ।
એક એવાભિધેયાત્મા બધ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ

અન્યૂનનૂતનોલ્લેખરસાલઙ્કરણોજ્જ્વલઃ ।
બધ્નાતિ વક્રતોદ્ભેદભઙ્ગીમુત્પાદિતાદ્ભુતામ્

"બધ્નાતિ"---નિયન્ત્રયતિ નિબન્ધયતીતિ યાવત્ ।
કાં---"વક્રતોદ્ભેદભઙ્ગીમ્"---ગમ્ભીરવક્રભાવાવિર્ભાવિતાં શોભામ્ ।
કિંવિશિષ્ટાં---"ઉદ્ભાવિતાદ્ભુતામ્" = કન્દલિતકુતૂહલામ્ ।
કઃ "એક એવાભિધેયાત્મા"---તદેવ વસ્તુસ્વરૂપમ્ ।
કિં ક્રિયમાણઃ---"બધ્યમાનઃ"---પ્રસ્તુતૌચિત્યચારુરચનામાત્રસ્પન્દમાનઃ ।
કથં "પુનઃ પુનઃ"---વારં વારં ।
ક્વ---"પ્રતિપ્રકારણમ્" = પ્રકરણે પ્રકરણે, સ્થાને સ્થાને ઇતિ યાવત્ ।
નન્વેવં પુનરુક્તતાપાત્રતાં સમાસાદયતીત્યાહ---"અન્યૂનનૂતનોલ્લેખરસાલઙ્કરણોજ્જ્વલઃ"---અવિકલાભિનવોલ્લાસશૃઙ્ગારરૂપકાદિપરિસ્પન્દભ્રાજિષ્ણુઃ ।
કીદૃશઃ---"પ્રૌઢપ્રતિભાભોગયોજિતઃ" પ્રગલ્ભતરપ્રજ્ઞાપ્રકારપ્રકાશિતઃ ।
અયમસ્ય પરમાર્થઃ---તદેવં સકલચન્દ્રોદયા (દિ) પ્રકરણપ્રકારેષુ વસ્તુ પ્રસ્તુતકથાસંવિધાનકાનુરોધાત્ મુહુર્મુહુરુપનિબધ્યમાનં યદિ પરિપૂર્ણપૂર્વવિરૂપરસાલઙ્કારરામણીયકનિર્ભરં ભવતિ તદા કામપિ રામણીયકમર્યાદાં વક્રતામવતારયતિ ।
યથા હર્ષચરિતે--અભિનવભઙ્ગીપરિગ્રહગ્રથિતસૌભાગ્યોપસંપત્ (ધરા) ધર-વિભાવરીવિરામ્(દિ) રામણીયકકર્ત્રો નૈકસ્થાનેષુ ચમત્કુરુતે ।
તત એવ ચ તદાસ્વાદનીયમ્ ।
બહુત્વાદત્ર વર્ણયિતુમશક્યમ્ ।
રાજા---(સકરુણં પુરો ઽવલોક્ય) હા દેવિ પાદપૈરપ્યપગતાસિ
કુરવકતરુર્ગાઢાશ્લેષં, મુખાસવલાલનાં બકુલવિટપી, રક્તાશોકસ્તથા ચરણાહતિમ્ ।
તવ સુકૃતિનઃ સંભાવ્યૈતે પ્રસાદમહોત્સવાન્ અનુગતદશાઃ સર્વે, સર્વશ્શઠો ન યથા વયમ્

યથા અન્યત્ર હિ--- પ્રદીપ્તાન્તઃ પુરેણ કૃશાનુના કવલિતાન્ વિલાસશાખિનઃ પશ્યન્નભિનવશોકાવેશવિવશાન્તઃ કરણ; "સાક્ષાદ્દેવીમનુસરન્તસ્તે" ઇતિ સમુત્પન્નમતિનિર્વિકલ્પમવયવૈકૈકપ્રસાદપાત્રેભ્યો ઽપિ અવિદ્વદ્ભ્યો ઽપિ સમનુષ્ઠિતસમુચિતસાહસેભ્યઃ સમુચિતતાદૃશપ્રસાદસાધનમભ્યસ્તતદાસ્વાદાનુભવસર્વસ્વમપ્યાત્માનં તત્સમય એવ પ્રિયાનુગમનમનાચરન્તમધમં મન્યમાનો નિરુપમવ્રીડાનિવેશનિર્ભરં નિર્ભર્ત્સયતિ વત્સરાજઃ ।
"ધારાવેશ્મઽ ઇત્યાદિ, "કર્ણઽ ઇત્યાદિ ચ શ્લોકદ્વયં પ્રાગુદાહૃતમત્ર યોજ્યમ્ ।
તૃતીયે ઽઙ્કે રાજા---(સાસ્ત્રં નિશ્વસ્ય)
સર્વત્ર જ્વલિતેષુ વેશ્મસુ ભયાદાલીજને વિદ્રુતે ત્રાસોત્કમ્પવિહસ્તયા પ્રતિપદં દેવ્યા પતન્ત્યા તદા ।
હા નાથેતિ મુહુઃ પ્રલાપપરયા દગ્ધં વરાક્યા તથા શાન્તેનાપિ વયં તુ તેન દહનેનાદ્યાપિ દહ્યામહે

અત્ર શાન્તેનાપિ નિર્વાણેનાપિ તેનામ્લાનમાલતીમુકુલકોમલદેહવિદાહાનુમીયમાનનૈર્ઘૃણ્યેન દહનેનાપ્યેકવ્યાપારા(નપગત)કરણા વયમદ્યાપિ દહ્યામહે ઇતિ નૂતનોલ્લેખવિરોધાલઙ્કારેણ કરુણા પૂર્વં નિવિષ્ટાપિ વક્રતાં નીયતે ।
અપિ ચ તથા વિધાતું કોમલત્વાદેવ દેવ્યા તદૈવ દગ્ધં, વયં પુનર્વજ્રસારાતિકટોરિમાણો ઽદ્યાપિ દહ્યામહે ન ભસ્મીભવામ ઇતિ વિશેષણં પ્રસ્તુતમેવોલ્લાસયતિ ।
ચતુર્થે ઽઙ્કે રાજા---(સકરુણમાત્મગતમ્) હા દેવિ
ચક્ષુર્યસ્ય તવાનનાદપગતં નાભૂત્ક્વચિન્નર્વૃતં યેનૈષા સતતં ત્વદેકશયનં વક્ષઃસ્થલી કલ્પિતા ।
યેનોક્તાસિ વિના ત્વયા બત જગચ્છૂન્યં ક્ષણાજ્જાયતે સો ઽયં દમ્ભધૃતવ્રતઃ પ્રિયતમે કર્તું કિમપ્યુદ્યતઃ

ઇતિ સખેદમાસ્તે ।
અત્ર હિ ક્વચિદિતિ કેલિક્લમાપનોદનનિમિત્તં નિકેતપૃષ્ઠસંચારણીયાસુ લીલાસુ અપ્રયત્નસુલભદર્શને તનુમાત્રોન્મીલિતસંપાતબિમ્બલાવણ્યલેશશઙ્કમાનત્વદાનનાન્તેવાસિત્વે ચન્દ્રમસિ દર્શિતનિજવાક્યોપારૂઢપદાર્થત્વાત્ પર્યાલોચનયા (કરુણમેવ) પ્રત્યાયયતિ ।
યેનેતિ પર્યઙ્કાર્ધશયનમપિ પ્રવાસપદમિવ પરિહરતીતિ તદેવ વ્યનક્તિ ।
ક્ષણાદિતિ એતાવન્તમપિ કાલં ત્વયા વિરહિતસ્ય જીવતઃ કિયદૌગ્યં મમ ।
(એવં) પુનઃ સકલો ઽપ્યલીક એવાયં પ્રેમબન્ધો ઽવધાર્યતામિતિ તથૈવ પ્રતિપાદયતિ ।
સો ઽયમિત્યાદિ પ્રાગેવ વ્યાખ્યાતમ્ ॥
એવમેતત્, અન્તરવાક્યકદમ્બકાભિવ્યક્તયાભિનવભઙ્ગ્યા પૂર્વસ્માત્સ્વાદાદાસ્વાદાન્તરસમ્પદં કામપિ કરુણસ્ય કુરુતે ।
પઞ્ચમે ઽઙ્કે--- રાજા--(સવિશેષોત્કણ્ઠં નિશ્વસ્ય)
ભ્રૂભઙ્ગં રુચિરે લલાટફલકે તારં સમારોપયેત્ બાષ્પામ્બુપ્લુતપીતપત્રરચનાં કુર્યાત્કપોલસ્થલીમ્ ।
વ્યાવૃત્તૈર્વિનિબદ્ધચાટુમહિમામાલોક્ય લજ્જાનતા તિષ્ઠેત્ કિં કૃતકોપચારકરુણૈરાશ્વાસયૈનાં પ્રિયામ્

અત્રાધિગમપ્રત્યાશાસંભાવિતપદ્માવતીપાણિપીડસ્યાનઙ્કુરિતમનોરથલેશસ્યાપિ તત્કાલકન્દલિતૌત્સુક્યપરવશીકૃતાન્તઃ કરણવૃત્તેરુન્માદ્યત ઇવ પ્રાપ્તામેવ પ્રદ્યોતરાજપુત્રીં (મન્વાનસ્ય) રાજ્ઞઃ પ્રસાદસમયસમુચિતપ્રકાર (ચિન્તનં કાષ્ઠાં) કરુણસ્યાવતારયતિ ।
તત્રૈવાઙ્કે
કિં પ્રાણા ન મયા તવાનુગમનં કર્તું સમુત્સાહિતા બદ્ધા કિં ન જટા ન વા પ્રરુદિતં ભ્રાન્તં વને નિર્જને ।
ત્વત્સંપ્રાપ્તિવિલોભનેન પુનરપ્યૂનેન પાપેન કિં કિઙ્કૃત્વા કુપિતા યદદ્ય ન વચસ્ત્વં મે દદાસિ પ્રિયે

"ઇતિ રોદિતિ" ઇત્યન્તેન મનાગુન્માદમુદ્રાપ્યુન્મીલિતા તમેવ પ્રોદ્દીપયતિ ।
ષષ્ઠે ઽઙ્કે રાજા---હા દેવિ !
ત્વત્સંપ્રાપ્તિવિલોભનેન સચિવૈઃ પ્રાણા મયા ધારિતાઃ તન્મત્વાત્યજતઃ શરીરકમિદં મે નાસ્તિ નિઃસ્નેહતા ।
આસન્નો ઽવસરસ્તદાનુગમને જાતા ધૃતિઃ કિં ત્વયં ખેદો યચ્છતધા ગતં ન હૃદયં તદ્વત્ક્ષણે દારુણે

અત્ર નૈરાશ્યેન રાશીભૂતભૂરિતરશોકાવેગવેદનાદહ્યમાનમાનસપ્રતીકારકારણં કાલિન્દીનામનિમ્નગાસંગમનમ્ ।
તસ્ય પ્રિયાનુગમમપિ વસ્તુ વાચ્યવિસ્તરં પ્રકરણાભરણાયતે ।
"પ્રોચ્યતે કિયત્" ઇત્યુક્ત્યા વિવિધૈર્વા વિલાસૈઃ, કુતઃ કથોપકારકાદિતિ કથાયાઃ સમાશઙ્કિતવિચ્છેદાયાઃ પ્રરોહયતીતિ (?) ।
કિમુક્તં ભવતિ---સ્વલ્પો ઽપિ વાચ્યવિશેષઃ સવિશેષવિસ્ફારિતઃ સમુદ્ધાટિતરસકવાટદ્વારસરસોક્તિવિસરવિકાસિન્યા પ્રકરણવિચ્છિત્ત્યા વિતન્યમાનઃ કમપિ વક્રિમાણમાસાદયતિ ।
યથા રઘુવંશે મૃગયાપ્રકરણે--- અત્ર હિ તરઙ્ગિણીતીરલેખાસ્વાખેટવાટોદ્યતેન પ્રમાદ્યતા દશરથેન રાજ્ઞા સ્થવિરાન્ધતપસ્વિબાલવધો વ્યધીયતેતિ એકવાક્યશક્યપ્રતિપાદનો ઽપ્યયમર્થઃ પુનઃ પરમાર્થસરસસરસ્વતીસર્વસ્વાયમાનપ્રતિભાવિધાનકુશલે કવિના તાદૃશ્યા પ્રકરણવિચ્છિત્ત્યા વિસ્ફારિતશ્ચેતનચમત્કારકારણતામધિતિષ્ઠતિ ।
તથાહિ---યદ્યત્રાનેકનક્તન્દિનાનુબન્ધિવિવિધમૃગયાવ્યાપારપરવશીકૃતાન્તઃ કરણકવલિતસકલતદિતર (વ્યાપાર) વ્યાવૃત્ત્યવસરપ્રસરદભ્યાસરસસોદરાત્મકમૃગયાનુરાગગરિમાતઃ પ્રાણ્યેતાદૃગ્રૂપો ન પ્રતિહન્યેત, તદા સદાચારસંપાદનચણે ત્રિભુવનાભયદીક્ષાધિકારિણિ કિરણમાલિનઃ કુલે તિલકાયમાનસ્યાખિલવિદ્યાપારાવારપારદૃશ્વનઃ કીર્તિધનસ્ય ધન્ય(દશરથ) નામ્નો ધરિત્રીપતેઃ પવિત્રિતત્રિદિવાધિપાર્ધાસનસ્ય તથાવિધાકરણીયકરણં મહર્ષિણાપ્યુદાહ્રિયમાણમનુપપન્નપ્રાયમેવ પ્રતિભાસેતાપાતતઃ ।
ઇદં ચ તત્રૈવ સકલમુન્મીલિતં મનાગુદાહ્રિયતે ।
વ્યાઘ્રાનભીરભિમુખોત્પતિતાન્ ગુહાભ્યઃ ફુલ્લાસનાગ્રવિટપાનિવ વાયુરુગ્ણાન્ ।
શિક્ષાવિશેષલઘુહસ્તતયા સ ધન્વી તૂણીચકાર શરપૂરિતવક્ત્રરન્ધ્રાન્

અપિ તુરગસમીપાદુત્પતન્તં મયૂરં ન સ રુચિરકલાપં બાણલક્ષીચકાર ।
સપદિ ગતમનસ્કશ્છિન્નમાલ્યાનુકીર્ણે રતિવિગલિતબન્ધે કેશહસ્તે પ્રિયાયાઃ

લક્ષ્યીકૃતસ્ય હરિણસ્ય હરિપ્રભાવઃ પ્રેક્ષ્ય સ્થિતાં સહચરીં વ્યવધાય દેહાત્ ।
આકર્ણકૃષ્ટમપિ કામિતયા સ ધન્વી બાણં કૃપામૃદુમનાઃ પ્રતિસંજહાર

ઇત્યાદિ ।
એતૈર્હિ વિચિત્રવાચ્યવાચકૌચિત્યચારુભિર્વાક્યવિશેષૈર્વિવધવ્યાપારપારવશ્યમતિ તરાં પ્રતીયતે ।
યથા---
સ લલિતકુસુમપ્રવાલશય્યાં જ્વલિતમહૌષધિદીપિકાસનાથામ્ ।
વનરતિ રતિવાહયાંબભૂવ ક્વચિદસમેતપરિચ્છદસ્ત્રિયામામ્

અત્ર વનરતિરિતિ વિશેષણવક્રતા વને સ્થિત્યા વિલાસગૃહકેલીપર્યઙ્કે પ્રેયસી સમેત્ય મધુગોષ્ઠીપ્રભૃત્યુપભોગપ્રતીતિપ્રત્યાખ્યાતપ્રતીતિં પ્રતિપાદયન્ત્યા પ્રસ્તુતરસાવેશ એવ વિતન્યતે ।
ત્રિયામેતિ વચનવક્રતોલ્લેખેન ચિરતરસમયમન્ધ (કારઃ) સમુન્મીલ્યતે ।
રૂઢિવક્રતામહિમ્ના ચ નિર્ભરાન્ધકારનિવારિતરુચિરવ્યાપારપ્રકારાન્તરસાન્તરાયકારિત્વાત્ તત્પ્રતિકૂલતા પ્રતિપાદ્યતે ।
અત એવાતિવાહયાંબભૂવેતિ ક્રિયાવક્રત્વવૈચિત્ર્યેણ દારુણદેહવેદનાં શયનગતઃ અપગમયામાસ, પરમપરિશ્રમવિધાને નિદ્રા રસદાયિનીત્યભિનનન્દ ।
યથા ચ
ઇતિ વિસ્મૃતાન્યકરણીયમાત્મનઃ સચિવાવલમ્બિતધુરં ધરાપતિમ્ ।
પરિવૃદ્ધરાગમનુબન્ધસેવયા મૃગયા જહાર ચતુરેવ કામિની

અત્ર જહારેતિ ક્રિયાવક્રત્વવિચ્છિત્ત્યા, મૃગયાયા કરણીયેતરભાવનાસુવિકલાન્તઃ કરણત્વમઙ્કુરિતં મહીભર્તુઃ ।
તથા
અથ જાતુ રુરોર્ગૃહીતવર્ત્મા વિપિને પાર્શ્વચરૈરલક્ષ્યમાણઃ ।
શ્રમફેનમુચા તપસ્વિગાઢાં તમસાં પ્રાપ નદીં તુરઙ્ગમેણ

અત્ર તપસ્વિગાઢામિતિ વિશેષણવક્રતયા વિવિધધર્માચારપરાયણતાપસસંકુલાં તમસાં પશ્યન્નપિ શબ્દશ્રવણમાત્રાત્ શરં વ્યાકૃષ્ય શરમોક્ષમવિકલાન્તઃ કરણઃ કથમકુર્વતેતિ પ્રકાશ્યતે ।
"અપથે પદમર્પયન્તિ હિ શ્રુતવન્તો ઽપિ રજોનિમીલિતાઃ" ઇત્યનેન ન્યાયેન પરધારાધિરૂઢદુર્ધરવ્યસનરાગાન્દકારકવલિતવિવેકદૃષ્ટયસ્તથાવિધા અશુદ્ધાધ્વનિ સઞ્ચરન્ત ઇત્યુપપત્તિરપ્યુપપાદિતા ।
ઉત્તરકથોપકારો ઽપ્યેકદેશસ્યાસ્ત્યેવ ।
તથા હિ---
દિષ્ટાન્તમાપ્સ્યતિ ભવાનપિ પુત્રશોકા- દન્તે વયસ્યહમિવેતિ તમુક્તવન્તમ્

ઇતિ વિશીર્ણતાપસવિતીર્ણશાપસ્ય તાપસં પ્રતિ પ્રતિવચનં કૌસલ્યાપતેઃ---તથા હિ
શાપો ઽપ્યદૃષ્ટતનયાનનપદ્મશોભે સાનુગ્રહો ભગવતા મયિ પાતિતો ઽયમ્ ।
કૃષ્યાં દહન્નપિ ખલુ ક્ષિતિમિન્ધનેદ્ધઃ બીજપ્રરોહજનનીં દહનઃ કરોતિ

અત્ર શાપ ઇતિ એવંવિધાપચારપ્રાગ્ભારપ્રભવો ભવતુ નામ ।
સાનુગ્રહ ઇતિ અનુગ્રહઃ પુનરયમનુપપન્ન એવાસ્યામવસ્થાયામ્ ।
ભગવતેત્યનર્થદર્શનેન સહજદયાલુના ।
યદિ વા ભગવતા શાપો ઽપિ ઇતિ શાપાનુગ્રહયોર્દહનવારિણોરિવૈકકાલમેકવિષયવર્તિત્વમસતોરપિ ભગવત્(સ્વરૂપ)સંપત્સામર્થ્યાદેવ સંભાવ્યતે, અદૃષ્ટતનયાનનપદ્મશોભે મયિ એતસ્માદેવાનુગ્રહાદવશ્યંભાવિનઃ સુચિરકાલાભિકાઙ્ક્ષિતસ્ય સુતાવલમ્બનતનોર્જોવિતફલસ્ય વિલોકનોત્કણ્ઠાપારવશ્યાત્ (સાર્થક્યમ્) ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
અસ્યા એવ પ્રભેદાન્તરમુન્મીલયતિ---
કથાવૈચિત્ર્યપાત્રં તદ્વક્રિમાણં પ્રપદ્યતે ।
યદઙ્ગં સર્ગબન્ધાદેઃ સૌન્દર્યાય નિબધ્યતે

"તદ્વક્રિમાણં(પ્રપદ્યતે)" કિંવિસિષ્ટં---"કથવૈચિત્ર્યપાત્રં" = પ્રસ્તુતસંવિધાનકભઙ્ગીભાજનં ।
કિં તત્ ? "યદઙ્કંસર્ગબન્ધાદેઃ સૌન્દર્યાય નિબધ્યતે" = "યત્"---જલક્રીડાદિપ્રકરણં ("સર્ગબન્ધાદેઃ") મહાકાવ્યપ્રભૃતેઃ ("સૌન્દર્યાય")---ઉપશોભાનિષપત્ત્યૈ ("નિબધ્યતે") નિવેશ્યતે ।
અયમસ્ય પરમાર્થઃ---પ્રબન્ધેષુ જલકેલિકુસુમાપચયપ્રભૃતિ પ્રકરણં પ્રક્રાન્તસંવિધાનકાનુબન્ધિ નિબધ્યમાનં નિધાનમિવ કમનીયસંપદઃ સંપદ્યતે ।
યથા રઘુવંશે---
અથોર્મિલોલોન્મદરાજહંસે રોધોલતાપુષ્પવહે સરય્વાઃ ।
વિહર્તુમિચ્છા વનિતાસખસ્ય તસ્યામ્ભસિ ગ્રીષ્મસુખે બભૂવ

ઇત્યાદિ ।
જલક્રીડાસ્પર્શાનન્તરલક્ષિતત્વાત્ અખિલમદવિકલ(લલના)વિલાસમૂલાધ્યાસ્યમાનોત્સવાકુલસ્ય(કુમુદકન્યા)કન્દુકક્રીડાલક્ષણમુત્સવાન્તરમુત્તરકથોપકાર્યુપપદ્યતે, તદ્વિદામાહ્લાદમાવૈતિ ચ ।
તથા હિ રાજ્ઞઃ કરા(સ્ફાલનાભ્યુક્ષણા)દિવારિવિહારરસપરવશાન્તઃ કરણસ્ય (કરારવિન્દા) દલઙ્કરણમલક્ષિતપતનમુત્પન્નકુતૂહલા કુમુદ્વતી નામ નાગકન્યા જગૃહે ।
તતસ્તસ્મિન્નાદરોદ્રેકાદન્વિષ્ટે ઽપ્યનાસાદિતે પાથોન્તર્વર્તિનં નાગનાયકમાનીય નિવેદિતં કુમુદમુદ્દિશ્ય દશાનનાન્તકનન્દનઃ સમધત્ત ધનુષિ ધન્વી ગારુત્મતમસ્ત્રમ્ ।
અથ પરિત્રાણપર્યાકુલઃ કુમુદઃ કુમુદ્વતીં સ્વસારમાભરણેન સમં કરકમલાલઙ્કારિણા વિદેહનન્દિનીનન્દનસ્યાર્ (પયામાસ) ।
અત્ર સૂક્તાનિ કાનિચિદુદાહ્રિયન્તે ।
અવૈમિ કાર્યન્તરમાનુષસ્ય વિષ્ણોઃ સુતાખ્યામપરાં તનું ત્વામ્ ।
સો ઽહં કથં નાથ તવાચરેય- મારાધનીયસ્ય ધૃતેર્વિઘાતમ્

કરાભિઘાતોત્ત્થિતકન્દુકેય- માલોક્ય બાલાતિકુતૂહલેન ।
હ્રદાત્પતજ્જ્યોતિરિવાન્તરિક્ષા- દદત્ત જૈત્રાભરણં ત્વદીયમ્

તદેતદાજાનુવિલમ્બિના તે જ્યાઘાતરેખાકિણલાઞ્છનેન ।
ભુજેન રક્ષાપરિઘેણ ભૂમે- રુપૈતુ યોગં પુનરંસલેન

ઇમાં સ્વસારં ચ યવીયસીં મે કુમુદ્વતીં નાર્હસિ નાનુમન્તુમ્ ।
આત્માપરાધં નુદતીં ચિરાય શુશ્રૂષયા પાર્થિવ પાદયોસ્તે

એતેષુ ભુજઙ્ગરાજવાક્યેષુ આદ્યે "વિષ્ણોઽરિતિ રૂઢિવક્રતયા વક્તૃપ્રભાવાત્ પર્યઙ્કીભૂય ભુવનાધારેણ અનન્તેન નિષેવ્યમાણસ્ય સકલાજ્ઞાપાલનસંપાદને સજ્જો ભુજઙ્ગાન્તરો ભવિષ્યતીતિ પ્રતિપાદ્યતે ।
"સઽ ઇતિ સંવૃતિવક્રત્વેન યઃ સતતમેવ તવ વાસ્તવ્યવિષયઃ સ એવેત્યભિવ્યજ્યતે ।
કથમ્ ઇતિ પદવક્રતયા (ત્વયિ) ભક્તિરિતિ વિધેયતાનિયન્ત્રિતસ્ય મમ ન કેનાપિ પ્રકારેણ દુશ્ચરિતાપન્નં શીલમાશઙ્ક્યમિતિ ।
દ્વિતીયે ઽપિ "ઔત્પાતિકજ્યોતિરિવાન્તરિક્ષાત્" ઇત્યુપમયા ન કથં કિસલયિતદિગન્તરાલતરલિતમરીચિમણ્ડલતયા યાવદસ્માકં અકારણકમહાભયસંશયસંપાદનમપીત્યવગમ્યતે ।
તૃતીયે ઽપિ તદેતદિતિ સંવૃતિવક્રતયા યસ્ય ત્વત્પિતુરુરસ્થલમિવ કૌસ્તુભસ્ય ભદ્રજયવિભૂષ્યતાવિષયઃ ઇતિ "રક્ષાપરિઘેણ ભૂમેઃ" ઇતિ રૂપકેણ નિવારિતનિખિલવસુન્ધરાદુઃખસ્ય ત્વદ્વાહોરલઙ્કરણમ્, "શુશ્રૂષયા પાદયોઽ રિતિ ચરણશુશ્રૂષાપવિત્રેણ પાણિનાં સંપાદિતપરિણયોત્સવાં "યવિયસીઽ મિતિ દ્રુતતરતારુણ્યાવતારિતત્વદનુરાગપ્રાગ્ભારામ્ ।
અત એવ નાર્હસિ નાનુમન્તુમપિ ।
તર્હ્યર્હસ્યૈવ ગત્યન્તરાભાવાદિતિ પ્રતીયતે ।
"અતિથિં નામ કાકુત્સ્થાત્ પુત્રમાપ કુમુદ્વતી"

ઇત્યનન્તરપ્રકરણે કથોપકારો ઽપિ પ્રકટમેવ વારિવિહારસ્ય દર્શિતઃ ।
નસ્માદેવ ચ તદવસરનિદાનતયા નિદાઘવર્ણનમપિ અત્ર---
અથાસ્ય રત્નગ્રથિતોત્તરીય- મેકાન્તપાણ્ડુસ્તનલમ્બિહારમ્ ।
નિશ્વાસહાર્યાંશુકમાજગામ ઘર્મઃ પ્રિયાવેષમિવોપદેષ્ટુમ્

ઇત્યાદિના નિબધ્યમાનં ન કથાવૈચિત્ર્યમાત્રમતિક્રામતિ ।
(અસ્મિન્ સમસ્ત) પ્રબન્ધે પ્રકરણં પ્રક્રાન્તસંવિધાનમપિ (નાનાપ્રિયકાર્યતન્તુમિલિતરૂપકારણં પ્રસક્તમ્ ।
અસ્યા નિદર્શનાન્યપિ સ્વયમન્યાન્યુદાહરણણીયાનિ ।
જલક્રીડાદિકાખ્યાનમપિ સંદર્ભસુન્દરમ્ ।
પ્રબન્ધસ્ય કથાપ્રાણપરિસ્પન્દપરં સુખમ્

(ઇત્યન્તરશ્લોકઃ) પુનરપ્યસ્યાઃ પ્રભેદાન્તરમુદ્ભાવયતિ---
યત્રાઙ્ગિરસનિષ્યન્દનિકષઃ કો ઽપિ લક્ષ્યતે ।
પૂર્વોત્તરૈરસંપાદ્યઃ સાઙ્કાદેઃ કાપિ વક્રતા

"સાઙ્કાદેઃ કાપિ વક્રતા" "અઙ્કાદેઃ" = અઙ્કસર્ગાદેઃ પ્રકરણસ્ય "સા કાપિ" = અલૌકિકી "વક્રતા" = વક્રભાવો ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
"યત્રાઙ્ગિરસનિષ્યન્દનિકષઃ કો ઽપિ" લક્ષ્યતે" "યત્ર"---યસ્યાં અઙ્ગી યઃ "રસઃ" પ્રાણરૂપઃ, તસ્ય નિષ્યન્દઃ પ્રવાહઃ તસ્ય, કાઞ્ચનસ્યેવ નિકષઃ પરીક્ષોપલવદ્વિષયવિશેષઃ "કો ઽપિ" અભૂત---નિર્માણનિરુપમો લક્ષ્યતે (નિકષ) યોજને (કાઞ્ચનસ્ય રેખો) દયૈરિવ વિશેષઃ ।
કિં વિશિષ્ટઃ "પૂર્વોત્તરૈરસંપાદ્યઃ"---પ્રક્પરવૃત્તિભિરઙ્કાદ્યૈઃ સંપાદયિતુમશક્યઃ ।
ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્ ।
પ્રધાનરસસર્વસ્વક્રીડાનિકેતનં તાત્કિમપિ પ્રકરણં (યત્ર) પ્રકટતરં ચ વક્રતાવિચ્છિત્તિર્વિદ્યોતતે ।
યદીયલાવણ્યાતિશયં મનાઙ્માત્રમપિ પૂર્વાણ્યપરાણિ વા પ્રકરણાન્તરાણિ નાનુકર્તું શક્રુવન્તિ ।
યથા વિક્રમોર્વશ્યામુન્મત્તાઙ્કઃ--- તત્ર હિ પ્રસ્તુતરસાસાધારણ(વિભાવાનુભાવ) માધુર્યસંપત્ત્યા વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારસ્યાઙ્ગિનઃ સ કો ઽપિ (સહૃદયહૃદયા) દેઃ રસનિષ્યન્દપરિસ્પન્દઃ પરિસ્તીર્યતે, યઃ ન કેવલં પ્રકરણાન્તરે પ્રબન્ધાન્તરે ઽપ્યશક્યકામનીયકકણિકાનુકારઃ ।
તથા ચ તદુપક્રમ એવ--- રાજા (સસંભ્રમમ્)---આ દુરાત્મન્, તિષ્ઠ તિષ્ઠ ! ક્વ નુ ખલુ પ્રિયતમામાદાય ગચ્છિસિ ?(વિલોક્ય) કથં શૈલશિખરાત્ ગગનમુત્પ્લુત્ય બાણૈર્મામભિવર્ષતિ ? (વિભાવ્ય સબાષ્પમ્) કથં વિપ્રલબ્ધો ઽસ્મિ---
નવજલધરઃ સંનદ્ધો ઽયં ન દૃપ્તનિશાચરઃ સુરધનુરિદં દૂરાકૃષ્ટં ન નામ શરાસનમ્ ।
અયમપિ પટુર્ધારાસારો ન બાણપરમ્પરા કનકનિકષસ્નિગ્ધા વિદ્યુત્ પ્રિયા ન મમોર્વશી

અનેનોન્મીલિતોન્માદદશાવૈશસસ્ય રાજ્ઞઃ, કવચિતઃ શિઞ્ચિતકોદણ્ડદણ્ડો દર્પાદાપતન્ નક્તઞ્ચરો ઽપિ શક્યપ્રતીકારો ન ત્વસૌ નવામ્ભોદ ઇતિ, નારાચનિચયો ઽપિ ન તથા મર્માણિ કૃન્તતિ યથાયમાસારધારાનિકર ઇતિ ।
કિં ચ નભસિ વા ભૂયઃ સૌદામિન્યાઃ અન્વીક્ષણદૃષ્ટનષ્ટાયાઃ ક્ષણાન્તરે દર્શનમાસાદ્યતે, તથાવિધસ્થૈર્યાસંભાવિતભૂમેરપિ પ્રિયાયાઃ તત્કિમિદમિતિ ચાભિપ્રાયો વાક્યેન પ્રતિપાદ્યતે ।
"તિષ્ઠેત્કોપવશાદિ"ત્યાદિ, "પદ્ભ્યાઽ-મિતિ, "તરઙ્ગેઽ ત્યાદિકં (ચ) પ્રાગુદાહૃતમસ્માભિરનુસન્ધેયમ્ ।
યથા વા કિરાતાર્જુનીયે બાહુયુદ્ધપ્રકરણમ્---તત્રાપિ કવચાદિકાયરક્ષણાદ્યુપકરણમન્તરેણાપિ સહજબાહુબલાવલેપપ્રકાશનપ્રસ્તાવપ્રાપ્તિપ્રમોદમાનમાનસસ્ય નિરુપમનિયુદ્ધનિર્માણનિર્મર્યાદનિવેદ્યમાનસાહસસાહાય્યસ્ય પાણ્ડુસૂનોઃ સ કો ઽપિ વીરરસસ્યોત્કર્ષઃ પ્રકાશતે ।
(તિષ્ઠતુ તાવત્ સર્વમિતરં સચેતસામિત્યભિપ્રાયઃ) ।
પરમેશ્વરસ્યાપિ કેવલમાનુષસ્ય બાહુબલાદેવં દૂરમુત્ક્ષિપ્ય વિયત્યાન્દોલ્યમાનસ્ય કવિકલ્પિતચમત્કારાન્તરકારણમ્ (સ્પષ્ટમ્) ।
એવમન્યદપ્યુદાહાર્યમ્ ।
પુનરિમામેવાન્યથા પ્રથયતિ---
પ્રધાનવસ્તુનિષ્પત્ત્યૈ વસ્ત્વન્તરવિચિત્રતા ।
યત્રોલ્લસતિ સોલ્લેખા સાપરાપ્યસ્ય વક્રતા

"અપરાપ્યસ્ય" પ્રકરણસ્ય "વક્રતા" વક્રભાવો ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
"યત્રોલ્લસતિ" = ઉન્મીલતિ ।
(કીદૃશી) "સોલ્લેખા"---અભિનવોદ્ભેદભઙ્ગી ।
(સુભગા ચાસૌ સુન્દરપ્રતિરૂપા) "વસ્ત્વન્તરવિચિત્રતા" = વસ્ત્વન્તરમિતરદ્વસ્તુ, તસ્ય વિચિત્રતા વૈચિત્ર્યં નૂતનચમત્કાર ઇતિ યાવત્ ।
કિમર્થં "પ્રધાનવસ્તુનિષ્પત્ત્યૈ" ।
પ્રધાનમધિકૃતં પ્રકરણં કમપિ વક્રિમાણમાક્રામતિ ।
યથા મુદ્રારાક્ષસે ષષ્ઠે ઽઙ્કે "તતઃ પ્રવિશતિ રજ્જુહસ્તઃ પુરુષઃ" ઇત્યાદિ પ્રકરણમ્ ।
તત્ર હિ સ પુમાન્ નિરુપમાનનયકેલિકુશલકૌટિલ્યપ્રયોજ્યમાનો નિપુણમતિર્જોર્ણોદ્યાને મુદ્રોદ્ગલનસમુચ્ચલિતવિપક્ષતારૂક્ષં રાક્ષસમાકૃષ્ટકૃપાણપાણિમાપતન્તમપશ્યન્નિવ સ્વયમુદગ્રગ્રીવાવલમ્બિના રજ્જુવલયેન વ્યાપાદયિતુમ્ (આત્માનં) આરેભે ।
રાક્ષસેનાપિ કૌતુકકરુણાક્રાન્તમનસા ભદ્રમુખ કિમિદમિતિ પૃષ્ટમ્ ।
આઃ કિં મમ મહાદુઃખપ્રશમકારણે મરણે ઽન્તરાયમાચરસીત્યાચચક્ષે ।
તન્નિર્બન્ધાચ્ચ વધ્યભૂમિમાનીતસ્ય મહાસત્ત્વ(મુકુટ)મણેર્મણિકારશ્રેષ્ઠિનશ્ચન્દનદાસસ્ય પ્રિયસુહૃદો દુઃખાવેગમસહિષ્ણુર્વિષ્ણુદાસો ઽપિ મત્પ્રિયમિત્રં પુરો ઽસ્ય પાવકં પ્રવિષ્ટુમુદ્યતઃ ।
તતો ઽહમપિ તદ્વદેવ શોકાવેગમસહમાનઃ પ્રથમમેવાત્માનં વ્યાપાદયામીત્યાવેદયામાસ ।
કિં બહુના, વિચિત્રસંભાવનાગહને નીતિવર્ત્મનિ વિચક્ષણંમન્યસ્ય રાક્ષસસ્યાપિ તથા સંભ્રમઃ સન્તાપમુજ્જનયાંબભૂવે, યથા વા સઃ સ્વદેહદાનેન ચન્દનદાસદેહમોચનાયોપચક્રમે ।
અત્રાપિ કિઞ્ચિદુદાહ્રિયતે યથા---
છગ્ગુણસંજોઅદિઢા ઉવાઅપરિવાડિધડિઅપાસમુહી ।
ચાણક્કણીતિરજ્જૂ રિપુસંજમઅજ્જઆ જઅદિ

ષઙ્ગણસંયોગદૃઢા ઉપાયપરિપાટિઘચિતપાશમુખી ।
ચાણક્યનીતિરજ્જૂ રિપુસંયમનોદ્યતા જયતિ ॥
ઇતિ છાયા ॥
વિશેષણવક્રતાવિશિષ્ટેન રૂપકેણ પુરુષસ્યાયમભિપ્રાયઃ પ્રકાશ્યતે ।
યથા--- ત એવ ગુણાસ્ત એવાભ્યુપાયાસ્તદેવ ચ નીતિતન્ત્રમ્, તથાપિ કસ્યચિદેવાવિકલકૌશલપ્રસારિતા રિપુકુલસંયમનાય સંઘટના અવિદિતવિવિધબન્ધયુક્તા નીતિપ્રયુક્તા તદ્વિદામપિ વિમોહમાવહતિ, અત એવ જયતીતિ ।
તથા ચ--- "રાક્ષસઃ---ભદ્રમુખ અસ્યાગ્નિપ્રવેશે સુહૃદસ્તે કો હેતુઃ ? કિમૌષધપથાતિગૈરુપહતો મહાવ્યાધિભિઃ ? પુરુષઃ---અજ્જ ણહિ ણહિ (આર્ય ન હિ ન હિ) રાક્ષસઃ---કિમગ્નિવિષકલ્પયા નરપતેર્નિરસ્તઃ ક્રુધા ? પુરુષઃ---સન્તં પાવં સન્તં પાવં, ચન્દૌત્તસ્સ જણવદે ણ ણિસંસા પડિવત્તી ।
(શાન્તં પાપં, શાન્તં પાપમ્ ।
ચન્દ્રગુપ્તસ્ય જનપદેષ્વનૃશંસા પ્રતિપત્તિઃ) રાક્ષસઃ---અલભ્યમનુરક્તવાન્ કથય કિં નુ નારીજનમ્ ? પુરુષઃ---(કર્ણૌ પિધાય) સન્તં પાવં, અભૂમિ ક્ખુ એસો અવિણઅસ્સ ।
(શાન્તં પાપમ્ ।
અભૂમિઃ ખલ્વેષ અવિનયસ્યઃ રાક્ષસઃ---
કિમસ્ય ભવતો યથા સુહૃદ એવ નાશો વિષમ્

પુરુષઃ---અજ્જ અહ ઇં ? (આર્ય અથ કિમ્)" અત્ર મહાવ્યાધિભિરિતિ બહુવચનવક્રત્વં, અગ્નિવિષકલ્પયેતિ ચ (વિશેષણવક્રત્વં) તથાવિધારાજાપથ્યવિધાયી વધ્યસ્થાનસ્થાપિતો ઽપિ ચન્દનદાસઃ તત્કલત્રમદ્યાપિ યાચિતો ન સમર્પયતીતિ વ્યાપાદ્યત ઇત્યસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય પ્રધાનાભિધેયસ્ય નિમિત્તમાદત્તે ।
અસ્યેતિ સહજસૌહાર્દનિબર્હણનિહન્યમાનસ્ય ।
"ભવતો યથા" વિતતવ્યતિકરોત્સેકકારિણઃ સાવત્મહત્યેચ્છા ।
અનેનૈવ વિવિધવિકલ્પનેન યો ઽયમર્થઃ સમુદ્દીપ્યમાનો નવતાભાજનં વિભૂષ્યમાણઃ સન્ પ્રિકાશતે ।
એવમન્યદપિ તત એવ વિભાવ્ય વ્યાખ્યેયમ્ ।
પ્રધાનફલસિદ્ધશ્ચાત્ર "...વ્યાપત્તિં જ્ઞાતમસ્ય સ્વતનુમહમિમાં નિષ્ક્રયં કલ્પયમિ" ઇત્યુન્મીલિતા તતસ્તદનન્તરપ્રકરણે "તસ્યેયં મમ મૃત્યુલોકપદવી વધ્યસ્ત્રગાબધ્યતામ્" ઇત્યાદિના નિષ્પાદિતા ।
તામેવ ભઙ્ગ્યન્તરેણ વ્યાચષ્ટે ।
સામાજિકજનાહ્લાદનિર્માણનિપુણૈર્નટૈઃ ।
તદ્ભૂમિકાં સમાસ્થાય નિર્વર્તિતનચાન્તરમ્

ક્વચિત્પ્રકરણસ્યાન્તઃ સ્મૃતં પ્રકરણાન્તરમ્ ।
સર્વપ્રબન્ધસર્વસ્વકલ્પાં પુષ્ણાતિ વક્રતામ્

"સર્વપ્રબન્ધસર્વસ્વકલ્પાં પુષ્ણાતિ વક્રતામ્" = સકલરૂપકપ્રાણરૂપં સમુલ્લાસયતિ વક્રિમાણમ્ ।
"ક્વચિત્પ્રકરણસ્યાન્તઃ સ્મૃતં પ્રકરણાન્તરમ્" કસ્મિંમશ્ચિત્ કવિકૌશલોન્મેષશાલિનિ નાટકે, ન સર્વત્ર ।
એકસ્ય મધ્યવર્ત્યઙ્કાન્તરગર્ભોકૃતં ગર્ભો વા નામેતિ યાવત્ ।
કિંવિશિષ્ટં "નિર્વર્તિતનટાન્તરં" = વિભાવિતાન્યનર્તકં ।
નટૈઃ કીદૃગ્ભિઃ "સામાજિકજનાહ્લાદનિર્માણનિપુણૈઃ"---સહૃદયપરિષત્પરિતોષપોષણનિષ્ણાતૈઃ ।
(કિં કૃત્વા) "તદ્ભૂમિકાં સમાસ્થાય" સામાજિકીભૂય ।
ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્--કુત્રચિદેવ નિરઙ્કુશકૌશલાઃ કુશીલવાઃ સ્વીયભૂમિકાપરિગ્રહેણ રઙ્ગમલઙ્કુર્વાણા નર્તકાન્તરપ્રયુજ્યમાને પ્રકૃતાર્થજીવિત ઇવ ગર્ભવર્તિન્યઙ્કાન્તરે તરઙ્ગિતવક્રતામહિમ્નિ સામાજિકીભવન્તો વિવિધાભિર્ભાવનાભઙ્ગીભિઃ સાક્ષાત્સામાજિકાનાં કિમપિ ચિત્તચમત્કારવૈચિત્ર્યમાસૂત્રયન્તિ ।
યથા બાલરામાયણે ચતુર્થે ઽઙ્કેલઙ્કેશ્વરાનુકારી પ્રહસ્તાનુકારિણા નટો નટેનાનુવર્તમાનઃ---
કર્પૂર ઇવ દગ્ધો ઽપિ શક્તિમાન્ યો જને જને ।
નમઃ શૃઙ્ગારબીજાય તસ્મૈ કુસુમધન્વને

ઇત્યાદિના નટાન્તરાભિનીયમાન (વિવિધભાવનાઃ ભઙ્ગીતરઙ્ગિતવક્રતાગરિમણિ ગર્ભાઙ્કે સામાજિકીભૂય (સીતા) સખીભિર્વિભાવનવિક્રિયાભિરભિનીયમાનો મનોરથાતિરિક્તમાનન્દમુત્પાદયતિ સહૃદયાનામ્ ।
તત્સૂક્તિસર્વસ્વં ચ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષ્ય વ્યાખ્યેયમ્ ।
પ્રબન્ધાન્તઃ પ્રકરણવક્રતાપ્યસ્ય પ્રકરણસ્ય તત્રૈવ---
શ્રવણૈઃ પેયમનેકૈર્દૃશ્યં દીર્ઘૈશ્ચ લોચનૈર્બહુભિઃ ।
ભવદર્થમિવ નિબદ્ધં નાટ્યં સીતાસ્વયંવરણમ્

ઇત્યનેન પ્રકાશ્યતે ।
યથા વા ઉત્તરરામચરિતે સપ્તમે ઽઙ્કે રામભદ્રા (નુકારી) લક્ષ્મણાસહકારિણા નર્તકો નર્તકેનોપાસ્યમાનઃ
"(નેપથ્યે) અજ્જૌત્ત, હા કુમાર ઉક્ખણ, એઆઇણિં અસરણં અરણ્ણે આસણ્ણપસવવેઅણં હદાસં સાવદા મં અહિલસન્તિ ।
સાહં દાણિં મન્દભાઇણી ભારિરરિએ અત્તાણં ણિક્ખિવિસ્સામિ"

(હા અર્યપુત્ર, હા કુમારલક્ષ્મણ્, એકાકિનીં મન્દભાગિનીમશરણામરણ્યે આસન્નપ્રસવવેદનાં હતાશાંશ્વાપદા મામભિલષન્તિ ।
સાહમિદાનીં મન્દભાગિની ભાગીરથ્યામાત્માનં નિક્ષિપામિ) ।
ઇત્યાદિના નટાન્તરેત્યાદિ પૂર્વવત્ ।
અપરમપિ પ્રકરણવક્રતાયાઃ પ્રકારમાવિષ્કરોતિ---
મુખાભિસન્ધિસંહ્લાદિ સંવિધાનકબન્ધુરમ્ ।
પૂર્વોત્તરાદિસંગત્યાદડ્ગાનાં વિનિવેશનમ્

ન ત્વમાર્ગગ્રહગ્રસ્તવર્ણકાઙ્ગૈઃ કદર્થિતમ્ ।
વક્રતોલ્લેખલાવણ્યમુલ્લાસયતિ નૂતનમ્

"વક્રતોલ્લેખલાવણ્યમુલ્લાસયતિ નૂતનમ્" = વક્રતોન્મેષકામનીયકમુન્મીલયત્યભિનવમ્ ।
"અડ્ગાનાં વિનિવેશનમ્"---પ્રકરણાનાં વિશેષેણ ન્યાસઃ ।
કસ્માત્---"પૂર્વોત્તરાદિસાંગત્યાત્"---પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યોત્તરોત્તરેણ યત્સાંગત્યમતિશયિતસંબન્ધત્વમુપજીવ્યોપજીવકભાવલક્ષણં તસ્માત્ ।
કિંભૂતં "મુખાભિસન્ધિસંહ્લાદિ" = મુખાનિ ચ તાનિ અભિસન્ધીનિ, તૈઃ સંહ્લાદિ સુન્દરં હૃદયહારિ ।
(પુનઃ કીદૃશં)"સંવિધાનકબન્ધુરમ્" = પ્રસ્તુતસંવિધાનરમણીયમ્ ।
ઇદમુક્તં ભવતિ---પ્રબન્ધેષુ પૂર્વં પૂર્વં પ્રકરણં પરસ્ય પરસ્ય પ્રકરણાન્તરસ્ય સરસસંપાદિતસન્ધિસંબન્ધસંવિધાનકસમર્પ્યમાણ(કામનીયક)તાપ્રાણપ્રૌઢિપ્રરૂઢવક્રતોલ્લેખમાહ્લાદયતિ ।
યથા પુષ્પદૂષિતકે પ્રથમં પ્રકરણમ્--અતિદારુણાભિનવવિપ્રવાસવેદનાનિરાનન્દસ્ય નન્દયન્તીમસંમાન્ય સમાગતસ્ય સમુદ્રતીરે સમુદ્રદત્તસ્યોત્કણ્ઠાપ્રકારપ્રકાશનમ્ ।
દ્વિતીયમપિ--પ્રસ્થાનાત્ પ્રતિનિવૃત્ય નિશીથિન્યામુત્કોચાલઙ્કારદાનમૂકીકૃતકુવલયસ્ય કુસુમવાટિકાયામનાકલિતાનનસ્ય સહચરીસંગમનમ્ ।
તૃતીયમપિ---સંભાવિતદુર્વિન્યવિજયદત્તનન્દિનીનિર્વાસનવ્યસનનિ બન્ધનમ્ ।
ચતુર્થમપિ--મથુરાપ્રતિનિવૃત્તકુવલયપ્રદર્શ્યમાનાઙ્ગુલીયકસમાવેદિતવિમલશીલસંપદઃ કઠોરતરગર્ભભારખિન્નાયાઃ સ્નુષાયા નિષ્કારણનિષ્કાસનાદનાસાદિતતત્પ્રવૃત્તેર્મહાપાતકિનમાત્માનં મન્યમાનસ્ય સાર્થવાહસાગરદત્તસ્ય તીર્થયાત્રાપ્રવર્તનમ્ ।
પઞ્ચમમપિ---વનાન્તરે વનપાલપાલિતાયા નન્દયન્ત્યાઃ કુવલયેન સમુદ્રદત્તકુશલોદન્તકથનમ્ ।
ષષ્ઠમપિ---વિચિત્રસરણ્યા સમાગમાભ્યુપાયસંપાદનમિતિ ।
એવમેતેષામનન્તોપાયાનાં કથારસનિષ્યન્દતત્પરાણાં પરિપાટિઃ કામપિ કામનીયકસંપદમુદ્ભાવયતિ ।
યથા વા કુમારસંભવે--- પાર્વત્યાઃ પ્રથમતારુણ્યાવતારવર્ણનમ્, શઙ્કરશુશ્રૂષા, દુસ્તરતારકપરાભવપારાવારોત્તારકારણમરવિન્દસૂતેરુપદેશઃ, કુસુમાકરસુહૃદઃ કન્દર્પસ્ય પુરન્દરોદ્દેશાત્ ગૌર્યાઃ સૌન્દર્યબલાદ્વિપ્રહરતો હરવિલોચનવિચિત્રભાનુના ભસ્મીકરણં, દુઃખાવેશવિવશાયા રત્યા વિલાપનમ્, વિક્ષતવિકલમનસો મેનાત્મજાયાસ્તપશ્ચરણમ્, આદૃતવૃદ્ધા (ચારયા સહ) મનસિજવિષૂદનસંવાદનિરૂપણં, ચિત્રશિખણ્ડિભિઃ શિખરિનાથાભ્યર્થનમ્, નિરર્ગલાનુરાગપ્રાગ્ભારપરિમૃષ્ટચેતસા (પરમેશ્વરેણ) પાણિપીડનમ્, ઇતિ પ્રકરણાનિ પૌર્વાપર્યપર્યવસિતસુન્દરસમાવેશસંબન્ધબન્ધુરાણિ રામણીયકધારમધિરોહન્તિ ।
એવમન્યેષ્વપિ મહાકવિપ્રબન્ધેષુ પ્રકરણવૈચિત્ર્યમેવમેવ વિવેચનીયમ્ ।
અસ્યૈવ પ્રાધાન્યમભિધાતું વ્યતિરેકમાહ--- "ન ત્વમાર્ગગ્રહગ્રસ્તવર્ણકાઙ્ગૈઃ કદર્થિતમ્"---ન ત્વઙ્ગાનાં વિનિવેશનં વક્રતોલ્લાસભાગ્ભવતિ ।
કિં ભૂતમ્---અમાર્ગગ્રહગ્રસ્તવર્ણકાન્તરકદર્થિતમ્ ।
ઉત્તરોત્તરપરસ્પરાન્વયલક્ષણસંબન્ધનિબન્ધનમ્ એતદ્વાક્યાર્થતાત્પર્યમિતિ વાક્યવિચારલક્ષણસ્યોપયોગઃ, પ્રમાણેન પ્રત્યક્ષાદિનૈતત્, ઉપપન્નમિતિ પ્રમાણલક્ષણસ્યોપયોગઃ ।
યુક્તિયુક્તત્વં નામ ગ્રથનાવેશકલિતં ભરતાદિલક્ષણયોજનાવિલમ્બિતં, સંધ્યઙ્ગપ્રભૃતિપ્રતિપાદનાય કથાનુપયુક્તૈર્વર્ણકૈરાકીર્ણમ્ ॥
યથા વેણીસંહારે પ્રતિમુખસન્ધ્યઙ્ગભાગિનિ દ્વિતીયે ઽઙ્કે ભાનુમત્યાઃ સ્વપ્નવૃત્તાન્તશ્રવણસમુત્પન્નદુર્વિનયબુદ્ધેર્દુર્યોધનસ્ય વિવિધવિપક્ષવૈલક્ષ્યે તાદૃશિ સમરસંમર્દે સમુદ્વૃત્તે, શરશય્યાશાયિનિ મન્દાકિનીનન્દને, નિહન્યમાનેષુ ચ કુમારસોદરસંબન્ધિસુહૃત્સુ, તથાવિધવીરવૃત્તેરભિમાનિનો ઽસ્પન્દમવસ્થિતિરપ્યનુચિતા કિં પુનર્વિલાસવ્યાપૃતિઃ, તત્રાપિ વેશ્યાયામિવ વિલાસઃ મહારાજસ્ય મહિષ્યાં, (વિ) ચારમન્તરેણ તદુચિતચિત્તપરિચિતિં વિના ચ દુર્વિનયાધ્યાસઃ સકલમિદમસમઞ્જસતાભાજનમુપેક્ષ્યમેવ ।
યથા શિશુપાલવધે--- ઉપેન્દ્રસ્યેન્દ્રપ્રસ્થં પ્રતિ પ્રતિષ્ઠમાનસ્ય દ્વારવતીવ્યાવર્ણનમ્ ।
ઔચિત્યચારુવચનૈરન્યૈઃ પ્રકરણૈઃ કવેઃ ।
રત્નૈરલઙ્કાર ઇવ પ્રબન્ધઃ પુષ્યતિ શ્રિયમ્

વિચિત્રભઙ્ગીસંચારકથામૂર્ત્યેકજીવિતમ્ ।
રસાયનં રસસ્યેવ સ્વાનુપ્રકરણં વિદુઃ

(ઇત્યન્તરશ્લોકૌ) એવમનેકપ્રકારાં પ્રકરણવક્રતાં પ્રતિપાદ્ય સમુદાયાત્મકસ્ય પ્રબન્ધસ્ય તામભિદધાતિ---
ઇતિવૃત્તાન્યથાવૃત્તરસસંપદુપેક્ષયા ।
રસાન્તરેણ રમ્યેણ યત્ર નિર્વહણં ભવેત્

તસ્યા એવ કથામૂર્તેરામૂલોવનમીલિતાશ્રિયઃ ।
વિનેયાનન્દનિષ્પત્ત્યૈ સા પ્રબન્ધસ્ય વક્રતા

"સા" "પ્રબન્ધસ્ય"---નાટકસર્ગબન્ધાદેઃ "વક્રતા"---વક્રભાવો ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
"યત્ર નિર્વહણં ભવેત્" = યસ્યામુપસંહરણં સ્યાત્ ।
"રસાન્તરેણ રમ્યેણ" ઇતરેણ રસેન રામણીયક (ત્વ) વિધાયિના ।
કયા "ઇતિવૃત્તાન્યથાવૃત્તરસસંપદુપેક્ષયા"---"ઇતિવૃત્તે" ઇતિહાસે ઽન્યથા---અપરેણપ્રકારેણ "વૃત્તા" નિર્વ્યૂઢા યા "રસસંપત્" શૃઙ્ગારાદિભઙ્ગી "તદુપેક્ષયા"---તદનાદરેણ તાં પરિત્યજ્યેતિ યાવત્ ।
કસ્યાઃ "તસ્યા એવ કથામૂર્તેઃ" તસ્યૈવ કાવ્યશરીરસ્ય ।
કિંભૂતાયાઃ---"આમૂલોન્મીલિતશ્રિયઃ"---"આમૂલં" પ્રારમ્ભાત્ ઉન્મીલિતા શ્રીઃ = વાચ્યવાચકરચનાવૈચિત્ર્યસંપત્ યસ્યાઃ સા તથોક્તા તસ્યાઃ ।
કિમર્થં "વિનેયાનન્દનિષ્પત્ત્યૈ" = પ્રતિબોધ્યપાર્થિવાદિપ્રમોદસંપાદનાય ।
અનેનેદમભિહિતં ભવતિ--ઇતિવૃત્તાન્તર્વૃત્તાયાઃ કસ્યાશ્ચિદેકસ્યાઃ કથાયાઃ કવિસ્તન્નિબન્ધનિર્વહણગતરસપદ્ધતિં પરિત્યજ્યાભિજાતાનામાહ્લાદકારિણા કામનીયકેન કેનાપ્યન્યેન રસેનોપસંહરણમુપપાદયન્ પ્રબન્ધે કમપિ વક્રિમાણમાદધાતિ ।
યથા વેણીસંહારે-- સ હિ કામાન્તરકવલિતસકલભાવભાવનાવારિતનિઃસારસંસારવાસનામહિમનિ મહાભારતે શાન્તરસવિનાસિના નિબન્ધનિ ર્(વહણ)પદ્ધતૌ પાણ્ડવકથાયાસ્તથાવિધાદ્ભુતાભોગશોભિના વીરેણ રણપ્રાઙ્ગણનિહતાખિલારાતિચક્રધારાધિષ્ઠિતરાજધર્મધર્મરાજાભ્યુદયસંપાદિતાં સમાપ્તમુપપાદયન્ પ્રબન્ધપ્રરૂઢપ્રૌઢવક્રતાવિચ્છિત્ત્યાચ્છિન્નમભિજાતાનામાહ્લાદમાવહતિ ।
તે હિ તથાવિધવ્યસનક્ષેત્રીભૂતૈરપિ પુનઃ સ્વપક્ષોપબૃંહિતપરાક્રમપરાજિતપરિપન્થિભિર્ભુજ્યત એષા રાજ્યશ્રીરિતિ અખિદ્યમાના વિપત્સ્વપિ વિપુલોત્સાહભાજો ભવન્તી ।
યથા વોત્તરરામચરિતમ્--રામાયણે ઽપ્યઙ્ગિના કરુણેન દારુણવિરહવેદનાભાજનજનકરાજપુત્રીપાતાલપ્રવેશાત્, પ્રબાહોદર (પતિતસ્ય) સોદરસહિતસ્ય રઘુપતેર્નિબન્ધનિર્વહણવિપર્યસ્તકથાયાઃ સકલદિવ્યાસ્ત્રકુશલલવબલદર્શનોત્સવાન્તરોપબૃંહિતત્વેન વિદેહનન્દિનીસંભોગશૃઙ્ગારઃ ઉપસંહરણમાત્રે વિચ્છિત્તિવિશેષપોષણ (પદવીં) ભજન્ અભિજાતાનામભિનન્દનીયો ભવતિ ।
એવમન્યદપિ સ્વયમૂહ્યમ્ ।
વિધ્વસ્તવ્યસનાનાં યો નાયકાભ્યુદયાવહઃ ।
પ્રબન્ધઃ પ્રતિપાદ્યાનાં પ્રીતિબન્ધાય જાયતે

(ઇત્યન્તરશ્લોકઃ) રામાયણમહાભારતયોશ્ચ કરુણશાન્તાઙ્ગિત્વં પૂર્વસૂરિભિરેવ નિરૂપિતમ્ ।
અસ્યાઃ પ્રકારાન્તરમપ્યવતારયતિઃ---
ત્રૈલોક્યાભિનવોલ્લેખનાયકોત્કર્ષપોષિણા ।
ઇતિહાસૈકદેશેન પ્રબન્ધસ્ય સમાપનમ્

તદુત્તરકથાવર્તિવિરસત્વજિહાસયા ।
કુર્વોત યત્ર સુકવિઃ સા વિચિત્રાસ્ય વક્રતા

"સા વિચિત્રા"---વિવિધભઙ્ગીભ્રાજિષ્ણુઃ ।
"અસ્ય"---પ્રબન્ધસ્ય ।
"વક્રતા"---વક્રભાવો ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
"કુર્વોત યત્ર સુકવિઃ" "કુર્વોત"---વિદધીત ।
"યત્ર"---યસ્યાં ।
"સુકવિઃ"---ઔચિત્યપદ્ધતિ-પ્રભાવચતુરઃ ।
"પ્રબન્ધસ્ય સમાપનમ્" ("પ્રબન્ધસ્ય")સર્ગબન્ધાદેઃ, "સમાપનમ્"--ઉપસંહરણં સમર્થનમિતિ યાવત્ ।
"ઇતિહાસૈકદેશેન" ઇતિવૃત્તસ્યાવયવેન ।
કિંભૂતેન "ત્રૈલોક્યાભિનવોલ્લેખનાયકોત્કર્ષપોષિણા" જગદસાધારણસ્ફુરિતનેતૃપ્રકર્ષપ્રકાશકેન ।
કિમર્થં---તદુત્તરકથાવર્તિવિરસત્વજિહીર્ષયા--તસ્માદુત્તરા યા કથા તદ્વૃત્તિ તદન્તર્ગતં યદ્વિરસત્વં વૈરસ્યમનાર્જવં, તસ્ય "જિહાસયા" પરિજિહીર્ષયા ।
ઇદમુક્તં ભવતિઃ---ઇતિહાસોદાહૃતાં કાઞ્ચન મહાકવિઃ સકલાં કથાં પ્રારભ્યાપિ, તદવયવેન ત્રૈલોક્યચમત્કારકારણનિરુપમાનનાયકયશઃ સમુત્કર્ષોદયદાયિના તદગ્રિમગ્રન્થપ્રસઙ્ગતઃ સંભાવિતવિરસભાવભયાત્ ઉપસંહારમાણઃ તસ્ય પ્રબન્ધસ્ય કામનીયકનિકેતનાયમાનં વક્રિમાણમાદધાતિ ।
યથા કિરાતાર્જુનીયે---
સ હિ સર્ગબન્ધઃ દ્વિષાં વિઘાતાય વિધાતુમિચ્છતો રહસ્યનુજ્ઞામધિગમ્ય ભૂભૃતઃ

... રિપુતિમિરમુદસ્યોદીયમાનં દિનાદૌ દિનકૃતમિવ લક્ષ્મીસ્ત્વાં સમભ્યેતુ ભૂયઃ

એતે દુરાપં સમવાપ્ય વીર્યમુન્મૂલિતારઃ કપિકેતનેન

ઇત્યાદિના દુર્યોધનનિધનાન્તાં ધર્મરાજાભ્યુદયદાયિનીં સકલામપિ કથામુપક્રમ્ય કવિના નિબધ્યમાનત્વાત્ તેજસ્વિવૃન્દારકસ્ય દુરોદરદ્વારા દૂરીકૃતવિભૂતેઃ પ્રભૂતદ્રુપદાત્મજાનિકારનિરતિશયોદ્દીપિતમન્યોઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનોપદિષ્ટવિદ્યાયોગસંપદઃ પાશુપતાદિદિવ્યાસ્ત્રપ્રાપ્તયે તપસ્યતો ગાણ્ડીવસુહૃદઃ પાણ્ડુનન્દનસ્યાન્તરા કિરાતરાજસંપ્રહરણાત્ સમુન્મીલિતાનુપમવિક્રમોલ્લેખં કમપ્યભિપ્રાયં પ્રકાશયતિ ।
તથાહિ--- યત્પ્રથમમ્---પ્રાપ્તપાશુપતપ્રભૃતિપરમાસ્ત્રસંભારેણાપ્યેકાકિના (પાર્થેન) પિનાકિના (સહ) મહાહવઃ, યસ્મિન્ ભુજયોરાદાયાન્દોલ્યમાનો વિયતિ વિષમલોચનો ઽપિ વિસ્મયાવેશવિકલતાં વિલક્ષતાં ચાલબ્ધપૂર્વાં લમ્ભિતઃ ।
તસ્ય પ્રત્યક્ષીકૃતત્ર્યક્ષસ્ય તત્પ્રસાદાસાદિતદિવ્યાસ્ત્રસંપદો વ્યાપદાપાતરક્ષણવિચક્ષણચક્રધરસારથેસ્તથાવિધરથોત્તમમાસ્થ્ ઇતસ્ય સ્થિરતરસમરસંરમ્ભભીમસેનાદ્યુપેતાનીકિનીપરંપરાપરિવારિતસ્ય પુરુસ્કૃતશિખણ્ડિનઃ પરાઙ્મુખે વર્ષોયસ્યપિ પિતામહે, મહાદયાલોઃ"અર્જુનસ્ય ઇમે બાણાઃ નેમે બાણાઃ સ્યપિ પિતામહે, મહાદયાલોઃ "અર્જુનસ્ય હમે બાણાઃ નેમે બાણાઃ શિખણ્ડિનઃ" ઇત્યાદિનાર્ષેણ વચસા સૂચિતમ્ શ્વપચાદપિ (નૃશંસવૃત્તાચારણમ્) ।
ઔચ્તિયપ્રધાનપદ્ધતિપ્રવર્ધમાનવીરરસપરિવૃઢપ્રબન્ધનિબધ્યમાનમયશસ્યમેવાન્યથા વ્યાપૃતસ્ય પૃથિવીપતેઃ ભૂરિશ્રવસો ઽપ્યધીરવર્ત્મના ભુજદણ્ડોચ્છેદનમ્ ।
તદ્વન્મેદિનીનિમગ્નસ્યન્દનાભ્યુદ્ધરણવ્યાપૃતસ્ય વ્યાહૃતવિરોધિતાહવપદ્ધતેરપ્યઙ્ગભર્તુરુત્તમાઙ્ગકર્તનમ્ ।
એવમન્યદપ્યૂહ્યમ્ ।
સાતિરેકરસોત્સેકકર્મનિર્માણકર્મણઃ ।
પ્રત્યુહદૂરીકરણાત્ કાન્તિં પુષ્ણાતિ નાયકઃ

ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ।
ભૂયો ઽપિ ભેદાન્તરમસ્યાં સંભાવયતિ---
પ્રધાનવસ્તુસંબન્ધતિરોધાનવિધાયિના ।
કાર્યાન્તરાન્તરાયેણ વિચ્છિન્નવિરસા કથા

તત્રૈવ તસ્ય નિષ્પત્તેર્નિર્નિબન્ધરસોજ્જ્વલામ્ ।
પ્રબન્ધસ્યાનુબધ્નાતિ નવાં કામપિ વક્રતામ્

"પ્રબન્ધસ્ય"---સર્ગબન્ધાદેઃ, "અનુબધ્નાતિ"---દ્રઢયતિ ।
"નવામ્"---અપૂર્વોલ્લેખાં, "કામપિ" સહૃદયાનુભૂયમાનાં ન પુનરભિધાગોચરચમત્કારાં, "વક્રતાં"---વક્રિમાણં ।
કાસૌ "કાર્યાન્તરાન્તરાયેણ વિચ્છિન્નવિરસા કથા" "કાર્યાન્તરાન્તરાયેણ"---અન્યકાર્યકૃતેન આધિકારિકકથાપ્રત્યૂહેન "વિચ્છિન્નવિરસા" વિચ્છિન્ના ચાસૌ વિરસા ચ સા, વિચ્છિદ્યમાન (રસ) ત્વાત્ અનાવર્જનસંજ્ઞેત્યર્થઃ ।
કિમભૂતેન "પ્રધાનવસ્તુસંબન્ધ(તિરોધાન) વિધાયિના"---આધિકારિકફલસિદ્ધયુપાયનિરોધિના ।
કુતઃ "તત્રૈવ તસ્ય નિષ્પત્તેઃ" "નત્રૈવ" કાર્યાન્તરાનુષ્ઠાને "તસ્યા" ધિકારિકસ્ય "નિષ્પત્તેઃ"---સંસિદ્ધેઃ ।
તત એવ "નિર્નિબન્ધરસોજ્જ્વલામ્"---નિરન્તરાયતરઙ્ગિતાઙ્ગિરસપ્રાગ્ભારભ્રાજિષ્ણુમ્ ।
અયમસ્ય પરમાર્થઃ---યા કિલાધિકારિકકથાનિષેધિકાર્યાન્તરવ્યવધાનાત્ ઝગિતિ વિઘટમાનાલબ્ધાવકાશાપિ વિકાશ્યમાના સા પ્રસ્તુતેતરવ્યાપારાદેવ પ્રસ્તુતવસ્તુનિષ્પન્નેન્દીવરસિતરસનિર્ભરા પ્રબન્ધસ્ય રામણીયકવક્રિમાણમાદધાતિ ।
યથા શિશુપાલવધે ।
સ હિ સર્ગબન્ધઃ ।
ત્રૈલોક્યરક્ષાધિકારવ્યાપૃતબાહુના વાસુદેવેન દેવર્ષિમુખાત્
"તદિન્દ્રસન્દિષ્ટમુપેન્દ્ર યદ્વચઃ ક્ષણં મયા વિશ્વજનીનમુચ્યતે"

ઇત્યાદિના પુરન્દરસંદેશં
"ઓમિત્યુક્તવતો ઽથશાર્ઙ્ગિણઃ

ઇત્યાદિના તત્કાલકન્દલિતક્રોધાનુભાવભઙ્ગ્યા નિશમ્યાઙ્ગીકૃતમાધિકારિકં માહિષ્મતીનાથમનાદૃત્ય, ઇંન્દ્રપ્રસ્થં પ્રતિ પ્રતિષ્ઠાસ્યમાનેન નિમગ્નનિખિલવીરસ્થિતિર્વિષયતામનીયત ।
તતસ્તસ્મિન્નેવ સંશ્રિતસકલરાજકે ધર્મરાજસ્ય રાજસૂયમણ્ડપે મધુરિપોર (ગ્રપૂજાસં) માનમસહમાનેનાતિદુઃસહવાક્યપારુષ્યાવરોધપરંપરાવિરચનચતુરેણ ચેદિરાજેન "કૃતાર્થોકૃત" ઇત્યન્તેન ચ ।
પ્રબન્ધવક્રતામેવ પ્રિકારાન્તરેણ વ્યાચષ્ટે---
યત્રૈકફલસંપત્તિસમુદ્યુક્તો ઽપિ નાયકઃ ।
ફલાન્તરેષ્વનન્તેષુ તત્તુલ્યપ્રતિપત્તિષુ

ધત્તે નિમિત્તતાં સ્ફારયશઃ સંભારભાજનમ્ ।
સ્વમાહાત્મ્યચમત્કારાત્ સા પરાપ્યસ્ય વક્રતા

"સા પરાપિ"--અન્યાપિ ન કેવલં પ્રાગુક્તા, "અસ્ય" રૂપકાદેઃ, "વક્રતા"---વક્રભાવો ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
"યત્રૈકફલસંપત્તિસમુદ્યુક્તો ઽપિ નાયકઃ", "યત્ર"---યસ્યાં, "એકફલસંપત્તિસમુદ્યુક્તો ઽપિ"--પરાભિમતવસ્તુસાધનવ્યવસિતો ઽપિ નાયકઃ, "ફલાન્તરેષ્વનન્તેષુ" "ફલાન્તરેષુ"---સાધ્યરૂપેષુ વસ્તુષુ, "અનન્તેષુ"---ગણનાતીતેષુ ।
"તત્તુલ્યપ્રતિપત્તિષુ ધત્તે નિમિત્તતામ્" "તત્તુલ્યપ્રતિપત્તિષુ"---આધિકારિકફલસમાનોપપત્તિષુ, પ્રસ્તુતાર્થસિદ્ધેરેવાધિગતસિદ્ધિષ્વતિ (યાવત્) ।
કિંભૂતઃ "સ્ફરાયશઃસંભારભાજનમ્" "સ્ફારસ્ય" બ્રહ્માણ્ડોદરભરિત્વાદતિરિક્તસ્ય, "યશસઃ"---કીર્તેઃ યઃ "સંભારઃ"---સમુદયઃ, તસ્ય "ભાજનં" પાત્રં ભૂમિરિતિ યાવત્ ।
કુતો હેતોઃ "સ્વમાહાત્મ્યચમત્કારાત્" "સ્વમાહાત્મ્યં" સ્વસ્ય પ્રભાવઃ, તસ્ય "ચમત્કારઃ" આશ્ચર્યકારિત્વં, તસ્માત્ ।
એતદુક્તં ભવતિ--નિઃસીમમનોરથમલઙ્કરિષ્ણુનૈકેનાંશકેન ફલેન સંયુતો ઽપ્યપરિમિતાનિ તાદૃશસ્વરૂપાણિ ફલાન્યગમ્યાન્યધ્યવસાયાદનિચ્છન્નપિ સ્વપ્રભાવસંપદા સંપાદયન્નાયકઃ કમપિ કામનીયકનિધાનકલશં પ્રબન્ધસ્ય વક્રિમાણમાવહતિ ।
યથા નાગાનન્દે તત્ર દુર્નિવારવૈરાદપિ વૈનતેયાન્તકાદે (કાકિનમ્) સકલકારુણિકચૂચમણિઃ શઙ્ખચૂડં જીમૂતવાહનો નિજદેહદાનાદભિરક્ષન્ન (કેવલં તં) રક્ષિતવાન્ અપિતુ સકલં તત્કુલમેવ---
આસ્તાં વસ્તુષુ વૈદગ્ધી કાવ્યે કામપિ વક્રતામ્ ।
પ્રધાનસંવિધાનાઙ્કનામ્નાપિ કુરુતે કવિઃ

"આસ્તાં વસ્તુષુ વૈદગ્ધી" "આસ્તામ્"---દૂરત એવ વર્તતામ્, "વસ્તુષુ"---અભિધેયેષુ પ્રકરણપ્રતિપાદ્યેષુ, "વૈદગ્ધી"--વિચ્છિત્તિઃ, "કાવ્યં કામપિ વક્રતાં કુરુતે કવિઃ" ઠકાવ્યેઽ---નાટકે સર્ગબન્ધાદૌ ચ, કામપિ વક્રતાં "કુરુતે"---વિદધાતિ ।
"કવિઃઽ---અદ્ભુતપ્રતિભાપ્રસારપ્રકાશકઃ ।
કેન---"પ્રધાનસંવિધાનાઙ્કનામ્નાપિ" "પ્રધાનં"--પ્રબન્ધપ્રાણપ્રાયં, "યત્સંવિધાનંઽ---કથાયોજનં, "નદઙ્કઃ" ચિહ્નમુપલક્ષણં યસ્ય યત્ર વા તત્તથોક્તં, તચ્ચ તન્નામ ચ, તેનાપિ ।
અપિશબ્દો વિસ્મયમુદ્દ્યોતયતિ ।
ઇદમસ્ય રહસ્યમ્---વિચારિતવિચિત્રવસ્તુવિચ્છિત્તેઃ પ્રબન્ધસ્ય વક્રતાવિર્ભવતિ (ઇતિ) કિમદ્ભુતમ્ ।
અદ્ભુતં પુનરિદં યત્સારતરસંવિધાનકનિબન્ધલક્ષણા (યોજિતસર) સાક્ષરેણ નામ્નાપિ સા નિવેશ્યતે ।
યથા---અભિજ્ઞાનશાકુન્તલ--મુદ્રારાક્ષસ--પ્રતિમાનિરુદ્ધ---માયાપુષ્પક---કૃત્યારાવણ--છલિતરામ---પુષ્પદૂષિતકાદીનિ નામાનિ ।
એવંવિધાનિ કાવ્યબન્ધાનાં નામધેયાન્યપિ નિરુપમોલ્લેખાનિ (વિલક્ષણવક્રતાસરસા) ક્ષરાણિ નિવેદિતાન્તર્ગતવિશિષ્ટસંબન્ધતયા નિબધ્નન્ત્યેવ વક્રિમાણમ્, ન પુનર્હયગ્રીવવધ--શિશુપાલવધ--પાણ્ડવાભ્યુદય--રામાનન્દ--રામચરિતપ્રાયાણિ સરલસ્વરૂપાણિ ।
અપ્યેકકક્ષયા બદ્ધાઃ કાવ્યબન્ધાઃ કવીશ્વરૈઃ ।
પુષ્ણન્ત્યનર્ઘામન્યોન્યવૈલક્ષણ્યેન વક્રતામ્

"પુષ્ણન્તિ"--ઉલ્લાસયન્તિ, "અનર્ઘામ્"---અપરિચ્છેદ્યામ્, "વક્રતાં"---વક્રભવમ્ ।
કેન--"અન્યોન્યવૈલક્ષણ્યેન"---પરસ્પરવૈસાદૃશ્યેન ।
કે તે "કાવ્યબન્ધાઃ"---રૂપકપુરઃસરાઃ ।
કિંવિશિષ્ટાઃ---"અપ્યેકકક્ષયા બદ્ધાઃ"---એકેનાપીતિવૃત્તેન યોજિતાઃ ।
કૈઃ---"કવીશ્વરૈઃઽ---અન્યત્ર વિસ્તીર્ણં વસ્તુ સંક્ષિપદ્ભિઃ સંક્ષિપ્તં વા વિસ્તારયદ્ભિઃ, વિચિત્રવાચ્યવાચકાલઙ્કરણસંકલનયા નવતાં નયાદ્ભિરિત્યર્થઃ ।
ઇદમત્ર તાત્પર્યમ્---એકામેવ કામપિ કન્દલિતકામનીયકાં કથાં નિર્વહદ્ભિર્બહુભિરપિ કવિકુઞ્જરૈર્નિબધ્યમાના બહવઃ પ્રબન્ધા મનાગપ્યન્યોન્યસંવાદમનાસાદયન્તઃ સહૃદયહૃદયાહ્લાદકં કમપિ વક્રિમાણમાદધતિ ।
યથા એકસ્યામેવ દાશરથિકથાયાં રામાભ્યુદય---ઉદાત્તરાઘવવીરચરિત--બાલરામાયણ---કૃત્યારાવણ--માયાપુષ્પકપ્રભૃતયઃ ।
તે હિ પ્રબન્ધપ્રવરાસ્તેનૈવ કથામાર્ગેણ નિરર્ગલરસાસારગર્ભસન્દર્ભસંપદા પ્રતિપદં પ્રતિવાક્યં પ્રતિપ્રકરણં ચ પ્રકાશમાનાભિનવભઙ્ગીપ્રાયાઃ ભ્રાજિષ્ણવો નવોનબોન્મીલિતનાયકાદ્ભુતગુણોત્કર્ષાકર્ષાઃ હર્ષાતિરેકમનેકશો ઽપ્યાસ્વાદ્યમાનાઃ સમુત્પાદયન્તિ સહૃદયાનામ્ ।
એવમન્યદપિ નિદર્શનાન્તરમુદ્ભાવનીયમ્ ।
કથોન્મેષે સમાને ઽપિ વપુષીવ નિજૈર્ગુણૈઃ ।
પ્રબન્ધાઃ પ્રાણિન ઇવ પ્રભાસાન્તે પૃથક્ પૃથક્

ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ।
ભૂયો ઽપ્યસ્યા ભેદમુપપાદયતિ---
મહાકવિપ્રબન્ધાનાં સર્વેષામસ્તિ વક્રતા ।
નૂતનોપાયનિષ્પન્નનયવર્ત્મોપદેશિનામ્

"મહાકવિપ્રબન્ધનામ્"---નવનિર્માણનિપુણનિરુપમકવિપ્રકાણ્ડ (વિરચિતાનાં) "સર્વેષાં" ।
(કિંભૂતાનાં)--"નૂતનોપાયનિષપન્નનયવર્ત્મો પદેશિનાં"---"નૂતનાઃ"---પ્રત્યગ્રાઃ, "ઉપાયાઃ"---સામાદિપ્રયોગપ્રકારાઃ તદ્વિદાં ગોચરા યે "તૈર્નિષ્પન્નંઽ સિદ્ધં યત્ "નયવર્ત્મ" નીતિ (માર્ગઃ) તદુપદિશન્તિ શિક્ષયન્તિ યે (તે) તથોક્તાસ્તેષામ્ ।
કિમુક્તં ભવતિ---સકલેષ્વપિ સત્કવિપ્રબન્ધષુ અભિનવભઙ્ગીનિવેશપેશલિન્યા નીત્યાઃ ફલમુપપદ્યમાનં પ્રતિપાદ્યોપદેશદ્વારેણ કિમપિ ચમત્કારણમુપલભ્યત એવ ।
યથા મુદ્રારાક્ષસે--- તત્ર હિ પ્રવરપ્રજ્ઞાપ્રભાવપ્રપઞ્ચિતવિચિત્રનીતિવ્યાપારાઃ પ્રગલ્ભન્ત એવ ।
યથા ચ તાપસવત્સરાજોદ્દેશ એવ વ્યાખ્યાતઃ ।
એવમન્યદપ્યુત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
વક્રતોલ્લેખવૈકલ્ય (મસત્કાવ્યે વિ) લોક્યતે ।
પ્રબન્ધેષુ કવીન્દ્રાણાં કીર્તિકન્દેષુ કિં પુનઃ