વક્રોક્તિજીવિત (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

શ્રીમદ્રાજાનકકુન્તકવિરચિતં વક્રોક્તિજીવિતમ્
1 પ્રથમોન્મેષઃ
જગત્ત્રિતયવૈચિત્ર્યચિત્રકર્મવિધાયિનમ્ ।
શિવં શક્તિપરિસ્પન્દમાત્રોપકરણં નુમઃ

યથાતત્ત્વં વિવેચ્યન્તે ભાવાસ્ત્રૈલોક્યવર્તિનઃ ।
યદિ તન્નાદ્ભુતં નામ દૈવરક્તા હિ કિંશુકાઃ

સ્વમનીષિકયૈવાથ તત્ત્વં તેષાં યથારુચિ ।
સ્થાપ્યતે પ્રૌઢિમાત્રં તત્પરમાર્થો ન તાદૃશઃ

ઇત્યસત્તર્કસન્દર્ભે સ્વતન્ત્રે ઽપ્યકૃતાદરઃ ।
સાહિત્યાર્થસુધાસિન્ધોઃ સારમુન્મીલયામ્યહમ્

યેન દ્વિતયમપ્યેતત્તત્ત્વનિર્મિતિલક્ષણમ્ ।
તદ્વિદામદ્ભુતામોદચમત્કારં વિધાસ્યતિ

ગ્રન્થારમ્ભે ।
અભિમતદેવતાનમસ્કારકરણં સમાચારઃ, તસ્માત્તદેવ તાવદુપક્રમતે---
વન્દે કવીન્દ્રવક્ત્રેન્દુલાસ્યમન્દિરનર્તકીમ્ ।
દેવીં સૂક્તિપરિસ્પન્દસુન્દરાભિનયોજ્જ્વલામ્

ઇતિ ।
દેવીં વન્દે દેવતાં સ્તૌમિ ।
કામિત્યાહ---કવીન્દ્રવક્ત્રેન્દુલાસ્યમન્દિરનર્તકીમ્ ।
કવીન્દ્રાઃ કવિપ્રવરાસ્તેષાં વક્ત્રેન્દુર્મુખચન્દ્રઃ સ એવ લાસ્યમન્દિરં નાટ્યવેશ્મ તત્ર નર્તકી લાસિકામ્ ।
કિંવિશિષ્ટામ્---સૂક્તિપરિસ્પન્દસુન્દરાભિનયોજ્જ્વલામ્ ।
સૂક્તિપરિસ્પન્દાઃ સુભાષિતવિલસિતાનિ તાન્યેવ સુન્દરા અભિનયાઃ સુકુમારાઃ સાત્ત્વિકાદયસ્તૈરુજ્જ્વલં ભ્રાજમાનામ્ ।
યા કિલ સત્કવિવક્ત્રે લાસ્યસદ્મનીવ2 નર્તકી સ્વવિલાસા3 ભિનયવિશિષ્ટા નૃત્યન્તી વિરાજતે તાં વન્દે નૌમીતિ વાક્યાર્થઃ ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યત્કિલ પ્રસ્તુતં વસ્તુ કિમપિ કાવ્યાલઙ્કારકરણં તદધિદૈવતભૂતામેવંવિધરાણીયકહૃદયહારિણીં વાગ્રૂપાં સરસ્વતીં સ્તૌમીતિ ।
એવં નમસ્કૃત્યેદાનીં વક્તવ્યવસ્તુવિષયભૂતાન્યભિધાનાભિધેયપ્રયોજનાન્યાસૂત્રયતિ ।
વાચો વિષયનૈયત્યમુત્પાદયિતુમુચ્યતે ।
આદિવાક્યે ઽભિધાનાદિ નિર્મિતેર્માનસૂત્રવત્

ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ।(?)
લોકોત્તરચમત્કારકારિવૈચિત્ર્યસિદ્ધયે ।
કાવ્યસ્યાયમલઙ્કારઃ કો ઽપ્યપૂર્વો વિધીયતે

અલઙ્કારો વિધીયતે અલઙ્કારણં ક્રિયતે ।
કસ્ય---કાવ્યસ્ય ।
કવેઃ કર્મ કાવ્યં તસ્ય ।
નનુ ચ સન્તિ ચિરન્તનાસ્તદલઙ્કારાસ્તત્કિમર્થમિત્યાહ---અપૂર્વઃ, તદ્વ્યતિરિક્તાર્થાભિધાયી ।
તદપૂર્વત્વં તદુત્કૃષ્ટસ્ય તન્નિકૃષ્ટસ્ય ચ દ્વયોરપિ સંભવતીત્યાહ---કો ઽપિ, અલૌકિકઃ સાતિશયઃ ।
સો ઽપિ કિમર્થમિત્યાહ---લોકોત્તરમત્કારકારિવૈચિત્ર્યસિદ્ધયે અસામાન્યાહ્લાદવિધાયિવિચિત્રભાવસમ્પત્તયે ।
યદ્યપિ સન્તિ શતશઃ કાવ્યાલઙ્કારાસ્તથાપિ ન કુતશ્ચિદપ્યેવંવિધવૈચિત્ર્યસિદ્ધૈઃ ।
અલઙ્કાર-શબ્દઃ શરીરસ્ય શોભાતિશયકારિત્વાન્મુખ્યતયા કટકાદિષુ વર્તતે, તત્કારિત્વસામાન્યાદુપચારાદુપમાદિષુ, તદ્વદેવ ચ તત્સદૃશેષુ ગુણેષુ,4 તથૈવ ચ તદભિધાયિનિ ગ્રન્થે ।
શબ્દાર્થયોરેકયોગક્ષેમત્વાદૈક્યેન વ્યવહારઃ,યથા ગૌરિતિ શબ્દઃ ગૌરિત્યર્થ ઇતિ ।
તદયમર્થઃ---ગ્રન્થસ્યા5 લઙ્કાર ઇત્યભિધાનમ્, ઉપમાદિપ્રમેયજાતમભિધેયમ્, ઉક્તરૂપવૈચિત્ર્યસિદ્ધિઃ પ્રયોજનમિતિ ।
એવમલઙ્કારસ્યાસ્ય પ્રયોજનમસ્તીતિ સ્થાપિતે ઽપિ તદલઙ્કાર્યસ્ય કાવ્યસ્ય પ્રયોજનં વિના સદપિ તદપાર્થકમિત્યાહ---
ધર્માદિસાધનોપાયઃ સુકુમારક્રમોદિતઃ ।
કાવ્યબન્ધો ઽભિજાતાનાં હૃદયાહ્લાદકારકઃ

હૃદયાહ્લાદકારકશ્ચિત્તાનન્દજનકઃ કાવ્યબન્ધઃ સર્ગબન્ધાદિર્ભવતીતિ સંબન્ધઃ ।
કસ્યેત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ---અભિજાતાનામ્ ।
અભિજાતાઃ ખલુ રાજપુત્રાદયો ધર્માદ્યુપેયાર્થિનો વિજિગીષવઃ ક્લેશભીરવશ્ચ, સુકુમારાશયત્વાત્તેષામ્ ।
તથા સત્યપિ તદાહ્લાદકત્વે કાવ્યબન્ધસ્ય ક્રીડનકાદિપ્રખ્યતા પ્રાપ્નોતીત્યભિધત્તે6---ધર્માદિસાઘનોપાયઃ ।
ધર્માદેરુપેયસ્ય7 ચતુર્વર્ગસ્ય સાધને સંપાદને તદુપદેખરૂપત્વાદુપાયસ્તત્પ્રાપ્તિનિમિત્તમ્ ।
તથાવિધ8 પુરુષાર્થોપદેશપરૈરપરૈરપિ શાસ્ત્રૈઃ કિમપરાદ્ધમિત્યભિધીયતે---સુકુમારક્રમોદિતઃ ।
સુકુમારઃ સુન્દરઃ હૃદયહારી9 ક્રમઃ પરિપાટીવિન્યાસસ્તેનોદિતઃ કથિતઃ સન્ ।
અભિજાતાનામાહ્લાદકત્વે સતિ પ્રવર્તકત્વાત્કાવ્યબન્ધો ધર્માદિપ્રાપ્ત્યુપાયાતાં પ્રતિપદ્યતે ।
શાસ્ત્રેષુ પુનઃ કઠોરક્રમાભિહીતત્વાદ્ ધર્માદ્યુપદેશો દુરવગાહઃ ।
તથાવિધે વિષયે વિદ્યમાનો ઽપ્યકિઞ્ચિત્કર એવ ।
રાજપુત્રાઃ ખલુ સમાસાદિતસ્વવિભવાઃ સમસ્તજગતીવ્યવસ્થાકારિતાં પ્રતિપદ્યમાનાઃ શ્લાઘ્યોપદેશ10શૂન્યતયા સ્વતન્ત્રાઃ સન્તઃ સમુચિતસકલવ્યવહારોચ્છેદં પ્રવર્તયિતું પ્રભવન્તીત્યેતદર્થમેવ11 તદ્વ્યુત્પત્તયે વ્યતીતસચ્ચરિતરાજચરિતં તન્નિદર્શનાય નિબઘ્નન્તિ કવયઃ ।
તદેવં શાસ્ત્રાતિરિક્તમસ્ત્યેવ12 પ્રગુણં પ્રયોજનં કાવ્યબન્ધસ્ય ।
મુખ્યં પુરુષાર્થસિદ્ધિલક્ષણં પ્રયોજનમાસ્તાં તાવત્ અન્યદપિ લોકયાત્રાપ્રવર્તનનિમિત્તં ભૃત્યસુહૃત્સ્વામ્યાદિસમાવર્જનમનેન વિના સમ્યઙ્ ન સંભવતીત્યાહ---
વ્યવહારપરિસ્પન્દસૌન્દર્યં વ્યવહારિભિઃ ।
સત્કાવ્યાધિગમાદેવ નૂતનૌચિત્યમાપ્યતે

વ્યવહારો લોકવૃત્તં તસ્ય પરિસ્પન્દો વ્યાપારઃ ક્રિયાક્રમલક્ષણસ્તસ્ય સૌન્દર્યં રામણીયકં તદ્વ્યવહારિભિર્વ્યવહર્તૃભિઃ સત્કાવ્યાધિગમાદેવ કમનીયકાવ્યપરિજ્ઞાનાદેવ નાન્યસ્માદ્ આપ્યતે લભ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કીદૃશં તત્સૌન્દર્યમ્---નૂતનૌચિત્યમ્ ।
નૂતનમભિનવમલૌકિકમૌચિત્યમુચિતભાવો યસ્ય ।
તદિદમુક્તં ભવતિ---મહતાં હિ રાજાદીનાં વ્યવહારે વર્ણ્યમાને તદઙ્ગભૂતાઃ સર્વે મુખ્યમાત્યપ્રભૃતયઃ સમુચિતપ્રાતિસ્વિકકર્તવ્યવ્યવહારનિપુણતયા નિબધ્યમાનાઃ સકલવ્યવહારિવૃત્તોપદેશતામાપદ્યન્તે ।
તતઃ સર્વઃ ક્વચિત્કમનીયકાવ્યે કૃતશ્રમઃ સમાસાદિતવ્યવહારપરિસ્પન્દસૌન્દર્યાતિશયઃ શ્લાઘનીયફલભાગ્ ભવતીતિ ।
યો ઽસૌ ચતુર્વર્ગલક્ષણઃ પુરુષાર્થસ્તદુપાર્જનવિષયવ્યુત્પત્તિકારણતયા કાવ્યસ્ય પારંપર્યેણ પ્રયોજનમિત્યામ્નાતઃ, સો ઽપિ સમયાન્તરભાવિતયા તદુપભોગસ્ય તત્ફલભૂતાહ્લાદકારિત્વેન તત્કાલમેવ પર્યવસ્યતિ ।
તતસ્તદતિરિક્તં કિમપિ સહૃદયહૃદયસંવાદસુભગં તદાત્વરમણીયં પ્રયોજનાન્તરમભિધાતુમાહ---
ચતુર્વર્ગફલાસ્વાદમપ્યતિક્રમ્ય તદ્વિદામ્ ।
કાવ્યામૃતરસેનાન્તશ્ચમત્કારો વિતન્યતે

ચમત્કારો વિતન્યતે ચમત્કૃતિર્વિસ્તાર્યતે, હ્લાદઃ પુનઃ પુનઃ ક્રિયત ઇત્યર્થઃ ।
કેન---કાવ્યામૃતરસેન ।
કાવ્યમેવામૃતં તસ્ય રસસ્તદાસ્વાદસ્તદનુભવસ્તેન ।
ક્વેત્યભિદધાતિ---અન્તશ્ચેતસિ ।
કસ્ય---તદ્વિદામ્ ।
તં વિદન્તિ જાનન્તીતિ તદ્વિદસ્તજ્જ્ઞાસ્તેષામ્ ।
કથમ્---ચતુર્વર્ગફલાસ્વાદમપ્યતિક્રમ્ય ।
ચતુર્વર્ગસ્ય ધર્માદેઃ ફલં તદુપભોગસ્તસ્યાસ્વાદસ્તદનુભવસ્તમપિ પ્રસિદ્ધાતિશયમતિક્રમ્ય વિજિત્ય પસ્પશપ્રાયં સંપાદ્ય ।
તદયમત્રાભિપ્રાયઃ13---યો ઽસૌ ચતુર્વર્ગફલાસ્વાદઃ પ્રકૃષ્ટપુરુષાર્થતયા સર્વશાસ્ત્રપ્રયોજનત્વેન પ્રસિદ્ધઃ સો ઽપ્યસ્યકાવ્યામૃતચર્વણચમત્કારકલામાત્રસ્યા14 પિ ન કામપિ સામ્યકલનાં કર્તુમર્હતીતિ ।
દુઃશ્રવ-દુર્ભણ-દુરધિગમત્વાદિદોષદુષ્ટ15 ત્વાદધ્યયનાવસરે દુઃસહદુઃખ16 દાયી શાસ્ત્રસન્દર્ભસ્તત્કાલકલ્પિતકમનીયચમત્કૃતેઃ કાવ્યસ્ય ન કથઞ્ચિદપિ સ્પર્ધામધિરોહતીત્યેતદપ્યર્થતો ઽભિહિતં ભવતિ ।
કટુકૌષધવચ્છાસ્ત્રમવિદ્યાવ્યાધિનાશનમ્ ।
આહ્લાદ્યમૃતવત્કાવ્યમવિવેકગદાપહમ્

17 ॥
આયત્યાં ચ તદાત્વે ચ રસનિસ્યન્દસુન્દરમ્ ।
યેન સંપદ્યતે કાવ્યં તદિતાની વિચાર્યતે

ઇત્યન્તરશ્લોકૌ ।
અલઙ્કૃતિરલઙ્કાર્યમપોદ્ધૃત્ય વિવેચ્યતે ।
તદુપાયતયા તત્ત્વં સાલઙ્કારસ્ય કાવ્યતા

અલઙ્કૃતિરલઙ્કરણમ્ અલઙ્ક્રિયતે યયેતિ વિગૃહ્ય ।
સા વિવેચ્યતે વિચાર્યતે ।
યચ્ચાલઙ્કાર્યમલઙ્કરણીયં વાચકરૂપં વાચ્યરૂપં ચ તદપિ વિવેચ્યતે ।
તયોઃ સામાન્યવિશેષલક્ષણદ્વારેણ સ્વરૂપનિરૂપણં ક્રિયતે ।
કથમ્---અપોદ્ધૃત્ય ।
નિષ્કૃષ્ય પૃથક્ પૃથગવસ્થાપ્ય, યત્ર સમુદાયરૂપે તયોરન્તર્ભાવસ્તસ્માદ્વિભજ્ય ।
કેન હેતુના---તદુપાયતયા ।
તદિતિ કાવ્યં પરામૃશ્યતે ।
તસ્યોપાયસ્તદુપાયસ્તસ્ય ભાવસ્તદુપાયતા તયા હેતુભૂતયા ।
યસ્માદેવંવિધો18 વિવેકઃ કાવ્યવ્યુત્પત્ત્યુપાયતાં પ્રતિપદ્યતે ।
દૃશ્યતે ચ સમુદાયન્તઃ પાતિનામસ્ત્યભૂતાનામપિ વ્યુત્પત્તિનિમિત્તમપોદ્ધૃત્ય વિવેચનમ્ ।
યથા---પદાન્તર્ભૂતયોઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયયોર્વાક્યાન્તર્ભૂતાનાં પદાનાં ચેતિ ।
યદ્યેવમસત્યભૂતો ઽપ્યપોદ્ધારસ્તદુપાયતા ક્રિયતે તત્ કિં પુનઃ સત્યમિત્યાહ---તત્ત્વં સાલઙ્કારસ્ય કાવ્યતા ।
તદયમત્ર19 પરમાર્થઃ---સાલઙ્કારસ્યાલઙ્કરણસહિતસ્ય સકલસ્ય નિરસ્તાવયવસ્ય સતઃ સમુદાયસ્ય કાવ્યતા કવિકર્મત્વમ્ ।
તેનાલઙ્કૃતસ્ય કાવ્યત્વમિતિ સ્થિતમ્,20 ન પુનઃ કાવ્યસ્યાલઙ્કારયોગ ઇતિ ।
સાલઙ્કારસ્ય કાવ્યતેતિ સંમુગ્ધતયા કિઞ્ચિત્ કાવ્યસ્વરૂપં સૂત્રિતમ્21 નિપુણં પુનર્ન નિશ્ચિતમ્ ।
કિંલક્ષણં વસ્તુ કાવ્યવ્યપદેશભાગ્ ભવતીત્યાહ---
શબ્દાર્થૌ સહિતૌ વક્રકવિવ્યાપારશાલિનિ ।
બન્ધે વ્યવસ્થિતૌ કાવ્યં તદ્વિદાહ્લાદકારિણિ

22 શબ્દાર્થૌ કાવ્યં વાચકો વાચ્યં ચેતિ દ્વૌ સંમિલિતૌ કાવ્યમ્ ।
દ્વાવેકમિતિ વિચિત્રૈવોક્તિઃ ।
તેન યત્કેષાઞ્ચિન્મતં કવિકૌશલકલ્પિતકમનીયતાતિશયઃ શબ્દ એવ કેવલં કાવ્યમિતિ કેષાઞ્ચિદ્ વાચ્યમેવ રચનાવૈચિત્ર્યચમત્કારકારિ કાવ્યમિતિ, પક્ષદ્વયમપિ નિરસ્તં ભવતિ ।
યસ્માદ્23દ્વયોરપિ પ્રત્યેકં24 પ્રતિતિલમિવ તૈલં તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વં વર્તતે, ન પુનરેકસ્મિન્ ।
યથા---
ભણ તરુણિ રમણ્મન્દિરમાનન્દસ્યન્દિસુન્દરેન્દુમુખિ ।
યદિ સલ્લીલોલ્લાપિનિ ગચ્છસિ તત્ કિં ત્વદીયં મે

અણણુરણન્મણિમેખલમવિરતશિઞ્જાણમઞ્જુમઞ્જીરમ્ ।
પરિસરણમરુણચરણે રણરણકમકારણં કુરુતે

25 ॥
પ્રતિભાદારિદ્રયદૈન્યાદતિસ્વલ્પસુભાષિતેન કવિના વર્ણસાવર્ણ્યરમ્યતામાત્રમત્રોદિતમ્, ન પુનર્વાચ્યવૈચિત્ર્યકણિકા કાચિદપ્યસ્તિ26 ।
યત્કિલ નૂતનતારુણ્યતરઙ્ગિતલાવણ્યલટભકાન્તેઃ27 કાન્તાયાઃ કામયમાનેન કેનચિદેવમુ28ચ્યતે---યદિ તરુણિ ત્વં29 રમણમન્દિરં વ્રજસિ તત્કિં ત્વદીયં પરિસરણં રણરણકમકારણં મમ કરોતીત્યતિગ્રામ્યેયમુક્તિઃ ।
કિઞ્ચ, ન અકારણમ્, યતસ્તસ્યાસ્તદનાદરેણ ગમને30 તદનુરક્તાન્તઃ કરણસ્ય વિરહવિધુરતાશઙ્કાકાતરતા કારણં રણરણકસ્ય ।
યદિ વા પરિસરણસ્ય મયા કિમરાદ્ધમિત્યાકરણતાસમર્પકમ્, એતદપ્યતિગ્રામ્યતરમ્ ।
સંબોધનાનિ ચ બહૂનિ મુનિપ્રણીતસ્તોત્રામન્ત્રણકલ્પાનિ ન કાઞ્ચિદપિ તદ્વિદાહ્લાદ31 કારિતાં પુષ્ણન્તીતિ યત્કિઞ્ચિદેતત્ ।
વસ્તુમાત્રં ચ શબ્દશોભા32 તિશયશૂન્યં ન કાવ્યવ્યપદેશમર્હતિ ।
યથા---
પ્રકાશસ્વાભાવ્યં વિદધતિ ન ભાવાસ્તમસિ યત્તથા નૈતે તે સ્યુર્યદિ કિલ તથા યત્ર ન કથમ્ ।
ગુણાધ્યાસાભાયાસવ્યસનદૃઢદીક્ષાગુરુગુણો રવિવ્યાપારો ઽયં કિમથ સદૃશં તસ્ય મહસઃ

અત્ર હિ શુષ્કતર્કવાક્યવાસનાધિવાસિતચેતસા પ્રતિભાપ્રતિભાતમાત્રમેવ વસ્તુ વ્યસનિતયા કવિના કેવલમુપનિબદ્ધમ્ ।
ન પુવર્વાચકવક્રતાવિચ્છિત્તિલવો ઽપિ લક્ષ્યતે ।
યસ્માત્તર્કવાક્યશય્યૈવ શરીરમસ્ય શ્લોકસ્ય ।
તથા ચ---તમોવ્યતિરિક્તાઃ પદાર્થા ધર્મિણઃ, પ્રકાશસ્વભાવા ન ભવન્તીતિ સાધ્યમ્, તમસ્યતથાભૂતત્વાદિતિ હેતુઃ ।
દૃષ્ટાન્તસ્તર્હિ કથં ન દર્શિતઃ, તર્કન્યાયસ્યૈવ ચેતસિ પ્રતિભાસમાનત્વાત્ ।
તથોચ્યતે---
તદ્ભાવહેતુભાવૌ હિ દૃષ્ટાન્તે તદવેદિનઃ ।
ખ્યાપ્યેતે33 વિદુષાં વાચ્યો હેતુરેવ હિ કેવલઃ

34 ॥
ઇતિ ।
વિદધતીતિ વિપૂર્વો દધાતિઃ કરોત્યર્થે વર્તતે ।
સ ચ કરોત્યર્થો ઽત્ર ન સુસ્પષ્ટસમન્વયઃ, પ્રકાશસ્વાભાવ્યં ન કુર્વન્તીતિ ।
પ્રકાશસ્વાભાવ્ય-શબ્દો ઽપિ ચિન્ત્ય એવ ।
પ્રકાશઃ સ્વભાવો યસ્યાસૌ પ્રકાશસ્વભાવઃ, તસ્ય ભાવ ઇતિ ભાવપ્રત્યયે વિહિતે પૂર્વપદસ્ય વૃદ્ધિઃ પ્રાપ્નોતિ ।
અથ સ્વભાવસ્ય ભાવઃ સ્વાભાવ્યમિત્યત્રાપિ ભાવપ્રત્યયાન્તાદ્ભાવપ્રત્યયો ન પ્રચુરપ્રયોગાર્હઃ ।
તથા ચ પ્રકાશશ્ચાસૌ સ્વાભાવ્યં ચેતિ વિશેષણસમાસો ઽપિ ન સમીચીનઃ ।
તૃતીયે ચ પાદે ઽત્યન્તાસમર્પકસમાસભૂયસ્ત્વવૈશસં ન તદ્વિદાહ્લાદકારિતામાવહતિ ।
રવિવ્યાપાર ઇતિરવિ-શબ્દસ્ય પ્રાધાન્યેનાભિમતસ્ય સમાસે ગુણીભાવો ન વિકલ્પિતઃ, પાઠાન્તરસ્ય"રવેઃઽ ઇતિ સંભવાત્ ।
નનુ વસ્તુમાત્રસ્યાપ્યલઙ્કારશુન્યતયા કથં તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વમિતિ ચેત્તન્ન;યસ્માદલઙ્કારેણાપ્રસ્તુતપ્રશંસાલક્ષણેનાન્યાપદેશતયાસ્ફુર્ ઇતમેવ કવિચેતસિ પ્રથમં ચ પ્રતિભાપ્રતિભાસમાનમઘટિતપાષાણશકલકલ્પમણિપ્રખ્યમેવ વસ્તુ વિદગ્ધકવિવિરચિતવક્રવાક્યોપારૂઢં શણોલ્લીઢમણિમનોહરતયા તદ્વિદાહ્લાદકારિકાવ્યત્વમધિરોહતિ ।
તથા ચૈકસ્મિન્નેવ વસ્તુન્યવહિતાનવહિતકવિદ્વિતયવિરચિતં વાક્યદ્વયમિદં મહદન્તરમાવેદયતિ---
માનિનીજનવિલોચનપાતા- નુષ્ણબાષ્પકલુષાનનુગૃહ્ણન્35 ।
મન્દમન્દમુદિતઃ પ્રિયયૌ ખં ભીતભીત ઇવ શીતમયૂખઃ

ક્રમાદેકદ્વિત્રિપ્રભૃતિપરિપાટીઃ પ્રકટયન્ કલાઃ સ્વૈરં સ્વૈરં નવકમલકન્દાઙ્કુરરુચઃ ।
પુરન્ધ્રીણાં પ્રેયોવિરહદહનોદ્દીપિતદૃશાં કટાક્ષેભ્યો બિભ્યન્નિભૃત ઇવ ચન્દ્રો ઽભ્યુદયતે

એતયોરન્તરં સહૃદયસંવેદ્ય36 મિતિ તૈરેવ વિચારણીયમ્ ।
તસ્માત્ સ્થિતમેતત્---ન શબ્દસ્યૈવ રમણીયતાવિશિષ્ટસ્ય કેવલસ્ય કાવ્યત્વમ્, નાપ્યર્થસ્યેતિ ।
તદિદમુક્તમ્---
રૂપકાદિરલઙ્કારસ્તસ્યાન્તૈર્37 બહુધોદિતઃ ।
ન કાન્તમપિ નિર્ભૂષં વિભાતિ વનિતામુખમ્38

રૂપકાદિમલઙ્કારં બાહ્યમાચક્ષતે પરે ।
સુપાં તિઙાં ચ વ્યુત્પત્તિં વાચાં વાઞ્છન્ત્યલઙ્કૃતિમ્

તદેતદાહુઃ સૌશબ્દ્યં નાર્થવ્યુત્પત્તિરીદૃશી ।
શબ્દાભિધેયાલઙ્કારભેદાદિષ્ટં દ્વયં તુ નઃ39

તેન શબ્દાર્થૌ દ્વૌ સંમિલિતૌ કાવ્યમિતિ સ્થિતમ્ ।
એવમવસ્થાપિતે દ્વયોઃ કાવ્યત્વે કદાચિદેકસ્ય મનાઙ્માત્રન્યૂનતાયાં સત્યાં કાવ્યવ્યવહારઃ પ્રવર્તેતેત્યાહ---સહિતાવિતિ ।
સહિતૌ સહિતભાવેન સાહિત્યેનાવસ્થિતૌ ।
નનુ ચ વાચ્યવાચકસંબન્ધસ્ય વિદ્યમાનત્વાદેતયોર્ન કથઞ્ચિદપિસાહિત્યવિરહઃ, સત્યમેતત્ ।
કિન્તુ વિશિષ્ટમેવેહ સાહિત્યમભિપ્રેતમ્ ।
કીદૃશમ્ ?---વક્રતાવિચિત્રગુણાલઙ્કારસંપદાં પરસ્પરસ્પર્ધાધિરોહઃ ।
તેન
સમસર્વગુણૌ સન્તૌ સુહૃદાવિવ સઙ્ગતૌ ।
પરસ્પરસ્ય શોભાયૈ શબ્દાર્થૌ ભવતો યથા

તતો ઽરુણપરિસ્પન્દમન્દીકૃતવપુ) શશી ।
દધ્રે કામપરિક્ષામકામિનીગણ્ડપાણ્ડુતામ્

અત્રારુણપરિસ્પન્દમન્દીકૃતવપુષઃ શશિનઃ કામપરિક્ષામવૃત્તેઃ કામિનીકપોલફલકસ્ય ચ પાણ્ડુત્વસામ્યસમર્થનાદર્થાલઙ્કારપરિપોષઃ શોભાતિશયમાવહતિ ।
વક્ષ્યમાણવર્ણવિન્યાસવક્રતાલક્ષણઃ શબ્દાલઙ્કારો ઽપ્યતિતરાં રમણીયઃ ।
વર્ણવિન્યાસવિચ્છિત્તિવિહિતા લાવણ્યલક્ષણગુણ40સંપદસ્ત્યેવ ।
યથા ચ
લીલાએ કુવલઅં કુવલઅં વ સીસે સમુવ્વહન્તેણ ।
સેસેણ સેસપુરિસાણં પુરિસઆરો સમુવ્યસિઓ

41 ॥
લીલયા કુવલયં કુવલયમિવ શીર્ષે સમુદ્વહતા ।
શેષેણ શેષપુરુષાણાં પુરુષકારઃ સમુદ્ધસિતઃ ॥
અત્રાપ્યપ્રસ્તુતપ્રશંસોપમાલક્ષણવાચ્યાલઙ્કારવૈચિત્ર્યવિહિતા હેલામાત્રવિરચિતયમકાનુપ્રાસહારિણી સમર્પકત્વસુભગા કાપિ કાવ્યચ્છાયા સહૃદયહૃદયમાહ્લાદયતિ ।
દ્વિવચનેનાત્ર વાચ્યવાચકજાતિદ્વિત્વમભિધીયતે ।
વ્યક્તિદ્વિત્વાભિધાને પુનરેકપદવ્યવસ્થિતયોરપિ કાવ્યત્વં સ્યાદિત્યાહ---બન્ધે વ્યવસ્થિતૌ ।
બન્ધો વાક્યવિન્યાસઃ તત્ર વ્યવસ્થિતૌ વિશેષેણ લાવણ્યાદિગુણાલઙ્કારશોભિનાં સંનિવેશેન કૃતાવસ્થાનૌ ।
સહિતાવિત્યત્રાપિ યથાયુક્તિ સજાતીયા42 પક્ષયા શબ્દસ્ય શબ્દાન્તરેણ વાચ્યસ્ય વાચ્યાન્તરેણ ચ સાહિત્યં પરસ્પરસ્પર્ધિત્વલક્ષણમેવ વિવક્ષિતમ્ ।
અન્યથા તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વહાનિઃ પ્રસજ્યતે ।
યથા
અસારં સંસારં પરિમુષિતરત્નં ત્રૈભુવનં નિરાલોકં લોકં મરણશરણં બાન્ધવજનમ્ ।
અદર્પં કન્દર્પં જનનયનનિર્માણમફલં જગજ્જીર્ણારણ્યં કથમસિ વિધાતું વ્યવસિતઃ43

અત્ર કિલ કુત્રચિત્પ્રબન્ધે કશ્ચિત્કાપાલિકઃ કામપિ કામિની44 વ્યાપાદયિતુમધ્યવસિતો સન્નેવ45 મભિધીયતે---યદપગતસારઃ સંસારઃ, હૃતરત્નસર્વસ્વં ત્રૈલોક્યમ્, આલોકનીયકમનીયવસ્તુવર્જિતો જીવલોકઃ, સકલલોકલોચનનિર્માણં નિષ્ફલપ્રયમ્, ત્રિભુવનવિજયિત્વદર્પવિહીનઃ46 કન્દર્પઃ, જગજ્જીર્ણારણ્યકલ્પમનયા ભવતીતિ કિં ત્વમેવંવિધમકરણીયં કર્તું વ્યવસિત ઇતિ ।
એતસ્મિન્ શ્લોકે મહાવાક્યકલ્પે વાક્યાન્તરણ્યવાન્તરવાક્યસદૃશાનિ તસ્યાઃ સકલલોકલોભનીયલાવણ્યસંપત્પ્રતિપાદનપરાણિ પરસ્પરસ્પર્ધોન્યતિરમણીયાન્યુપનિબદ્ધાનિ કમપિ કાવ્યચ્છાયાતિશયં પુષ્ણન્તિ ।
મરણશરણં બાન્ધવજનમિતિ પુનરેતેષાં ન કલામાત્રમપિ સ્પર્ધિતુમર્હતીતિ ન તદ્વિદાહ્લાદકારિ ।
બહુષુ ચ રમણીયેષ્વેકવાક્યોપયોગિષુ યુગપત્ પ્રતિભાસપદવીમવતરત્સુ વાક્યાર્થપરિપૂરણાર્થં તત્પ્રતિમં પ્રાપ્તુમપરં પ્રયત્નેન પ્રતિભા પ્રસાદ્યતે ।
તથા ચાસ્મિન્નેવ પ્રસ્તુતવસ્તુસબ્રહ્મચારિવસ્ત્વન્તરમપિ સુપ્રાપમેવ---"વિધિમપિ વિપન્નાદ્ભુતવિધિમ્" ઇતિ ।
પ્રથમપ્રતિભાતપદાર્થપ્રતિનિધિપદાર્થાન્તરાસંભવે સુકુમારતરાપૂર્વસમર્પણેન કામપિ કાવ્યચ્છાયામુન્મીલયન્તિ કવયઃ ।
યથા
રુદ્રાદ્રેસ્તુલનં સ્વકણ્ઠવિપિનચ્છેદો47 હરેર્વાસનં કારાવેશ્મનિ પુષ્પકાપહરણમ્

ઇત્યુપનિબદ્ધ્ય પૂર્વોપનિબદ્ધપદાર્થાનુરૂપવસ્ત્વન્તરાસંભવાદપૂર્વમેવ "યસ્યેદૃશાઃ કલયઃ" ઇતિ વિન્યસ્તમ્,48 યેનાનેયે ઽપિ કામપિ કમનીયતામનીયન્ત ।
યથા ચ
તદ્વક્ત્રેન્દુવિલોકનેન દિવસો નીતઃ પ્રદોષસ્તથા તદ્ગોષ્ઠ્યૈવ નિશાપિ મન્મથકૃતોત્સાહૈસ્તદઙ્ગાર્પણૈઃ ।
તાં સંપ્રત્યપિ માર્ગદત્તનયનાં દ્રષ્ટું પ્રવૃત્તસ્ય મે બદ્ધોત્કણ્ઠમિદં મનઃ કિમ્

ઇતિ સંપ્રત્યપિ તામેવંવિધાં વીક્ષિતું પ્રવૃત્તસ્ય મમ મનઃ કિમિતિ બદ્ધોત્કણ્ઠમિતિ પરસમાપ્તે ઽપિ તથાવિધો વસ્તુ49 વિન્યાસો વિહિતઃ---"અથવા પ્રેમાસમાપ્તોત્સવમ્" ઇતિ,યેન પૂર્વેષાં જીવિતમિવાર્પિતમ્ ।
યદ્યપિ દ્વયોરપ્યેતયોસ્તત્પ્રાધાન્યેનૈવ વાક્યાર્થોપનિબન્ધઃ,50 તથાપિ કવિપ્રતિભાપ્રૌઢિરેવ પ્રાધાન્યેનાવિતષ્ઠતે ।
શબ્દસ્યાપિ શબ્દાન્તરેણ સાહિત્યવિરહોદાહરણં યથા
ચારુતા વપુરભૂષયદાસાં તામનૂનનવયૌવનયોગઃ ।
તં પુનર્મકરકેતનલક્ષ્મીસ્તાં મદો દયિતસઙ્ગમભૂષઃ51

દયિતસઙ્ગમસ્તામભૂષયદિતિ વક્તવ્યે કીદૃશો મદઃ, દયતસડ્ગમો ભૂષા યસ્યેતિ દયિતસઙ્ગમશબ્દસ્ય પ્રાધાન્યેનાભિમતસ્ય સમાસવૃત્તાવન્તર્ભૂતત્વાદ્ ગુણીભાવો ન તદ્વિદાહ્લાદકારી ।
દીપકાલઙ્કારસ્ય ચ કાવ્યશોભાકારિત્વેનોપનિબદ્ધસ્ય નિર્વહણાવસરે ત્રુટિતપ્રાયત્વાત્ પ્રક્રમભઙ્ગવિહિતં સહસહૃદયવૈરસ્યમનિવાર્યમ્ ।
"દયિતસઙ્ગતિરેનમ્ઽ ઇતિ પાઠાન્તરં સુલભમેવ ।
દ્વયોરપ્યેતયોરુદાહરણયોઃ પ્રાધાન્યેન પ્રત્યેકમેકતરસ્ય સાહિત્યવિરહો વ્યાખ્યાતઃ ।
પરમાર્થતઃ પુનરુભયોરપ્યેકતરસ્ય સાહિત્યવિરહો ઽન્યતરસ્યાપિ પર્યવસ્યતિ ।
તથા ચાર્થઃ સમર્થવાચકાસદ્ભાવે સ્વાત્મના સ્ફુરન્નપિ મૃતકલ્પ એવાવતિષ્ઠતે ।
શબ્દો ઽપિ વાક્યોપયોગિવાચ્યાસંભવેવાચ્યાન્તરવાચકઃ સન્ વાક્યસ્ય વ્યાધિભૂતઃ પ્રતિભાતીત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
પ્રકૃતં તુ ।
કીદૃશૈ બન્ધે---વક્રકવિવ્યાપારશાલિનિ ।
વક્રો યો ઽસૌ શાસ્ત્રાદિપ્રસિદ્ધશબ્દાર્થોપનિબન્ધવ્યતિરેકી ષટ્પ્રકારવક્રતાવિશિષ્ટઃ કવિવ્યાપારસ્તત્ક્રિયાક્રમસ્તેન શાલતે શ્લાઘતે યસ્તસ્મિન્ ।
એવમપિ કષ્ટકલ્પનોપહતે ઽપિ પ્રસિદ્ધવ્યતિરેકિત્વમસ્તીત્યાહ---તદ્વદાહ્લાદિકારિણિ ।
તદિતિ કાવ્યપરામર્શઃ તદ્વિદન્તીતિ તદ્વિદસ્તજ્જ્ઞાસ્તેષામાહ્લાદમાનન્દં કરોતિ યસ્યસ્મિન્ તદ્વિદાહ્લાદકારિણિ બન્ધે વ્યવસ્થિતૌ ।
વક્રતા52 પ્રકારાંસ્તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વં ચ પ્રત્યેકં યથાવસરમેવોદાહરિષ્યતિ53 ।
એવં કાવ્યસ્ય સામાન્યલક્ષણે વિહિતે વિશેષલક્ષણમુપક્રમતે ।
તત્ર શબ્દાર્થયોસ્તાવત્સ્વરૂપં નિરૂપયતિ---
વાચ્યોર્ઽથો વાચકઃ શબ્દઃ પ્રસિદ્ધમિતિ યદ્યપિ ।
તથાપિ કાવ્યમાર્ગે ઽસ્મિન્ પરમાર્થો ઽયમેતયોઃ

ઇતિ એવંવિધં વસ્તુ પ્રસિદ્ધં પ્રતીતમ્---યો વાચકઃ પ્રત્યાયકઃ54 સ શબ્દઃ, યો વાચ્યશ્ચાભિધેયઃ સોર્ઽથ ઇતિ ।
નનુ ચ દ્યોતકવ્યઞ્જકાવપિ શબ્દૌ સંભવતઃ, તદસંગ્રહાન્નાવ્યાપ્તિઃ, યસ્માદર્થપ્રતીતિકારિત્વસામાન્યાદુપચારાત્તાવપિ વાચકાવેવ ।
એવં દ્યોત્યવ્યઙ્ગ્યયોરપ્યર્થયોઃ55 પ્રત્યેયત્વસામાન્યાદુપચારાદ્વાચ્યત્વમેવ ।
તસ્માદ્ વાચકત્વં વાચ્યત્વં ચ શબ્દાર્થયોર્લોકે સુપ્રસિદ્ધં યદ્યપિ લક્ષણમ્, તથાપ્યસ્મિન્ અલૌકિકે કાવ્યમાર્ગે કવિકર્મવર્ત્મનિ અયમેતયોર્વક્ષ્યમાણઃ56 પરમાર્થઃ કિમપ્યપૂર્વં તત્ત્વમિત્યર્થઃ ।
કીદૃશમિત્યાહ---
શબ્દો વિવક્ષતાર્થૈકવાચકો ઽન્યેષુ સત્સ્વપિ ।
અર્થઃ સહૃદયાહ્લાદકારિસ્વસ્પન્દસુન્દરઃ

સ શબ્દઃ કાવ્યે યસ્તત્સમુચિતસમસ્તસામગ્રીકઃ ।
કીદૃક્----વિવક્ષિતાર્થૈકવાચકઃ ।
વિવક્ષિતો યો ઽસૌ વક્તુમિષ્ટોર્ઽથસ્તદેકવાચકઃ તસ્યૈકઃ કેવલ એવ વાચકઃ ।
કથમ્---અન્યેષુ સત્સ્વપિ ।
અપરેષુ તદ્વાચકેષુ બહુષ્વપિ વિદ્યમાનેષુ ।
તથા ચ---સામાન્યાત્મના વક્તુમભિપ્રેતો યોર્ ।
આથસ્તસ્ય વિશેષાભિધાયી શબ્દઃ સમ્યગ્ વાચકતાં ન પ્રતિપદ્યતે ।
યથા
કલ્લોલવેલ્લિતદૃષરુષપ્રહારૈ રત્નાન્મમૂનિ મકરાકર માવમંસ્થાઃ ।
કિં કૌસ્તુભેન ભવતો વિહિતો ન નામ યાચ્ઞાપ્રસારિતકરઃ પુરુષોત્તમો ઽપિ57

અત્ર રત્નસામાન્યોત્કર્ષાભિધાનમુપક્રાન્તમ્ ।
કૌસ્તુભેનેતિ રત્નવિશેષાભિધાયી શબ્દસ્તદ્વિશેષોત્કર્ષાભિધાનમુપસંહરતીતિ પ્રક્રમોપસંહારવૈષમ્યં ન શોભાતિશયમાવહતિ ।
ન ચૈતદ્વક્તું શક્યતે---યઃ કશ્ચિદ્વિશેષે ગુણગ્રામગરિમા વિદ્યતે સ સર્વસામાન્યે ઽપિ સંભવત્યેવેતિ ।
યસ્માત્
વાજિવારણલોહાનાં કાષ્ઠપાષાણવાસસામ્ ।
નારીપુરુષતોયાનામન્તરં મહદન્તરમ્58

તસ્માદેવંવિધે વિષયે સામાન્યાભિધાય્યેવ શબ્દઃ સહૃદયહૃદયહારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તથા ચાસ્મિન્ પ્રકૃતે પાઠાન્તરં સુલભમેવ---"એકેન કિં ન વિહિતો ભવતઃ સ નામ" ઇતિ ।
યત્ર ચ59 વિશેષાત્મના વસ્તુ પ્રતિપાદયિતુમભિમતં તત્ર વિશેષાભિધાયકમેવાભિધાનં નિબધ્નન્તિ કવયઃ ।
યથા
દ્વયં ગતં સંપ્રતિ શોચનીયતાં સમાગમપ્રાર્થનયા કપાલિનઃ ।
કલા ચ સા કાન્તિમતી કલાવત- સત્વમસ્ય લોકસ્ય ચ નેત્રકૌમુદી60

અત્ર પરમેશ્વરવાચકશબ્દસહસ્ત્રસંભવે ઽપિ કપાલિન ઇતિ બીભત્સરસાલમ્બનવિભાવવાચકઃ શબ્દો જુગુપ્સાસ્પદત્વેન પ્રયુજ્યમાનઃ કામપિ વાચકવક્રતાં વિદધાતિ ।
"સંપ્રતિઽ "દ્વયંઽ ચેત્યતીવ રમણીયમ્---યત્ કિલ પૂર્વમેકા સૈવ દુર્વ્યસનદૂષિતત્વેન શોચનીયા જાતા,61 સંપ્રતિ પુનસ્ત્વયા તસ્યાસ્તથાવિધદુરધ્યવસાયસાહાયકમિવારબ્ધમિત્યુપહસ્યતે ।
"પ્રાર્થનાઽ-શબ્દો ઽપ્યતિતરાં રમણીયઃ, યસ્માત્ કાકતાલીયયોગેન તત્સમાગમઃ કદાચિન્ન વાચ્યતાવહઃ ।
પ્રાર્થના પુનરત્રાત્યન્તં કૌલીનકલઙ્કકારિણી ।
"સા ચઽ "ત્વં ચઽ ઇતિ દ્વયોરપ્યનુભૂયમાનપરસ્પરસ્પર્ધિલાવણ્યાતિશયપ્રતિપાદનપરત્વેનોપાત્તમ્ ।
"કલાવતઃ ઽ કાન્તિમતીઽ ઇતિ ચ મતુપ્62 પ્રત્યયેન દ્વયોરપિ પ્રશંસા પ્રતીયત ઇત્યેષાં પ્રત્યેકં કશ્ચિદપ્યર્થઃ શબ્દાન્તરાભિધેયતાં નોત્સહતે ।
કવિવિવક્ષિતવિશેષાભિધાનક્ષમત્વમેવ વાચરકત્વલક્ષણમ્ ।
યસ્માત્પ્રતિભાયાં તત્કાલોલ્લિખિતેન કેનચિત્પરિસ્પન્દેન પરિસ્ફુરન્તઃ પદાર્થાઃ પ્રકૃતપ્રસ્તાવસમુચિતેન કેનચિદુત્કર્ષેણ વા સમાચ્છાદિતસ્વભાવાઃ સન્તો વિવક્ષાવિધેયત્વેનાભિધેયતાપદવીમવતરન્તસ્તથાવિધવિશેષપ્રતિપાદનસમર્થેનાભિધાનેનાભિધીયમાનાશ્ચેતશ્ચમત્કારિ63 તામાપદ્યન્તે ।
યથા
સંરમ્ભઃ કરિકીટમેઘશકલોદ્દેશેન સિંહસ્ય યઃ સર્વસ્યૈવ સ જાતિમાત્રવિહિતો હેવાકલેશઃ કિલ ।
ઇત્યાશાદ્વિરદક્ષયામ્ભુદઘટાબન્ધે ઽપ્યસંરબ્ધવાન્ યો ઽસૌ કુત્ર ચમત્કૃતેરતિશયં યાત્વમ્વિકાકેસરી

અત્ર કરિણાં "કીટઽ- વ્યવપદેશેન તિરસ્કારઃ, તોયદાનાં ચ "શકલઽ- શબ્દાભિધાનેનાનાદરઃ, "સર્વસ્યઽ ઇતિ યસ્ય કસ્યચિત્તુચ્છતરપ્રાયસ્તેત્યવહેલા, જાતેશ્ચ "માત્રઽ- શબ્દવિશિષ્ટત્વેનાવલેપઃ, હેવાકસ્ય "લેશઽ- શબ્દાભિધાનેનાલ્પતાપ્રતિપત્તિરિત્યેતે વિવક્ષિતાર્થૈકવાચકત્વં દ્યોતયન્તિ ।
"ઘટાબન્ધઽ - શબ્દશ્ચ પ્રસ્તુતમહત્ત્વપ્રતિપાદનપરત્વેનોપાત્તસ્તન્નિબન્ધનતાં પ્રતિપદ્યતે ।
વિંશેષાભિધાનાકાઙ્ક્ષિણઃ પુનઃ પદાર્થસ્વરૂપસ્ય તત્પ્રતિપાદનપરવિશેષાણશૂન્યતયા શોભાપરિહાણિરુત્પ64દ્યતે ।
તથા
યત્રા65નુલ્લિખિતાખ્યમેવ નિખિલં નિર્માણમેતદ્વિધેરુત્કર્ષપ્રતિયોગિકલ્પનમપિ ન્યક્કારકોટિઃ પરા ।
જાતા66 પ્રાણભૃતાં મનોરથગતીરુલ્લઙ્ઘ્યયત્સંપદસ્તસ્યાભાસમણીકૃતાશ્મસુ મણેરશ્મત્વમેવોચિતમ્

અત્ર "આભાસઽ- શબ્દઃ સ્વયમેવ માત્રાદિવિશિષ્ટત્વમભિલષંલ્લક્ષ્યતે ।
પાઠાન્તરમ્---"છાયામાત્રમણીકૃતાશ્મસુ મણેસ્તસ્યાશ્મતૈવોચિતાઽ ઇતિ ।
એતચ્ચ વાચકવક્રતાપ્રકારસ્વરૂપનિરૂપણાવસરે પ્રતિપદં પ્રકટીભવિષ્યતીત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
અર્થશ્ચ વાચ્યલક્ષણઃ કીદૃશઃ---કાવ્યે યઃ સહૃદયાહ્લાદકારિસ્વસ્પન્દસુન્દરઃ ।
સહૃદયાઃ કાવ્યાર્થવિદસ્તેષામાહ્લાદમાનન્દં કરોતિ યસ્તેન સ્વસ્પન્દેનાત્મીયેન સ્વભાવેન સુન્દરઃ સુકુમારઃ ।
તદેતદુક્તં ભવતિ---યદ્યપિ પદાર્થસ્ય નાનાવિધધર્મખચિતત્વં સંભવતિ તથાપિ તથાવિધેન ધર્મેણ સંબન્ધઃ સમાખ્યાયતે ય), સહૃદયહૃદયાહ્લાદમાધાતું ક્ષમતે ।
તસ્ય ચ તદાહ્લાદસામર્થ્યં સંભાવ્યતે યેન કાચિદેવ સ્વભાવમહત્તા રસપરિપોષાઙ્ગત્વં વા વ્યક્તિમાસાદયતિ ।
યથા
દંષ્ટ્રાપિષ્ટેષુ સદ્યઃ શિખરિષુ ન કૃતઃ સ્કન્ધકણ્ડૂવિનોદઃ સિન્ધુષ્વઙ્ગાવગાહઃ ખુરકુહરગલત્તુચ્છતોયેષુ નાપ્તઃ ।
લબ્ધાઃ પાતાલપઙ્કે ન લુઠનરતયઃ પોત્રમાત્રોપયુક્તે યેનોદ્ધારે ધરિત્ર્યાઃ સ જયતિ વિભુતાવિઘ્નિતેચ્છોવરાહઃ

અત્ર ચ તથાવિધઃ પદાર્થપરિસ્પન્દમહિમા નિબદ્ધો યઃ67 સ્વભાવસંભવિનસ્તત્પરિસ્પન્દાન્તરસ્ય સંરોધસંપાદનેન સ્વભાવમહત્તાં સમુલ્લાસયન્ સહૃદયહૃદયાહ્લાદ68 કારિતામાપન્નઃ69 ।
યથા ચ
તામભ્યગચ્છદ્રુદિતાનુસારી મુનિઃ કુશેધ્માહરણાય યાતઃ ।
નિષાદવિદ્ધાણ્ડજદર્શનોત્થઃ શ્લોકત્વમાપદ્યત યસ્ય શોકઃ70

અત્ર કો ઽસૌ મુનિર્વાલ્મીકિરિતિ પર્યાયપદમાત્રે વક્તવ્યે પરમકારુણિકસ્ય નિષાદનિર્ભિન્નશકુનિસંદર્શનમાત્રલસમુત્થિતઃ શોકઃ શ્લોકત્વમભજત યસ્યેતિ તસ્ય તદવસ્થજનકરાજપુત્રીદશાદર્શન71 વિવશવૃત્તેરન્તઃ કરણપરિસ્પન્દઃ કરુણરસપરિપોષાઙ્ગતયા સહૃદયહૃદયાહ્લાદકારી કવેરભિપ્રેતઃ ।
યથા ચ
ભર્તુર્મિત્રં પ્રિયમવિધવે વિદ્ધિ મામમ્બુવાહં તત્સંદેશાદ્ધૃદયનિહિતાદાગતં ત્વત્સમીપમ્ ।
યો વૃન્દાનિ ત્વરયતિ પથિ શ્રામ્યતાં પ્રોષિતાનાં મન્દ્રસ્નિગ્ધૈર્ધ્વનિભિરબલાવેણિમોક્ષોત્સુકાનિ ॥ વ્જિવ્ચ્_1. 32 ॥
અત્ર પ્રથમમાન્ત્રણપદાર્થસ્તદાશ્વાસકારિપરિસ્પન્દનિબન્ધનઃ ભર્તુર્મિત્રં માં વિદ્ધીત્યુપાદેયતામા72 ત્મનઃ પ્રથયતિ ।
તચ્ચ ન સામાન્યમ્, પ્રિયમિતિ વિશ્રમ્ભપાત્રતામ્73 ।
ઇતિ તામાશ્વાસ્યોન્મુખીકૃત્ય ચ તત્સંદેશાત્ત્વત્સમીપમાગમનમિતિ પ્રકૃતં પ્રસ્તૌતિ ।
હૃદયનિહિતાદિતિ સુહૃત્ત્વવિહિતં74 સાવધાનત્વં દ્યોત્યતે ।
નનુ ચાન્યઃ કશ્ચિદેવંવિધવ્યવહારવિદગ્ધબુદ્ધિઃ કથં ન નિયુક્ત ઇત્યાહ---મમૈવાત્ર કૌશલં કિમપિ75 વિજૃમ્ભતે ।
અમ્બુવાહમિત્યાત્મનસ્તત્કારિતાભિધાનં દ્યોતયતિ ।
યઃ પ્રોષિતાનાં વૃન્દાનિ ત્વરયતિ, સંજાતત્વરાણિ કરોતિ ।
કીદૃશાનામ્---શ્રામ્યતાં ત્વરાયામસમર્થાનામપિ ।
વૃન્દાનીતિ બાહુલ્યાત્તત્કારિતાભ્યાસં કથયતિ ।
કેન---મન્દ્રસ્નિગ્ધૈર્ધ્વનિભિઃ, માધુર્યરમણીયૈઃ શબ્દૈર્વિદગ્ધદૂતપ્રરોચનાવચનપ્રયૈરિત્યર્થઃ ।
ક્વ---પથિ માર્ગે ।
યદૃચ્છયા યથાકથઞ્ચિદહમેતદાચરામીતિ કિં પુનઃ પ્રયત્નેન સુહૃત્પ્રેમનિમિત્તિં સંરમ્ભબુદ્ધિં76 ન કરોમીતિ ।
કીદૃશાનિ વૃન્દાનિ---અબલાવેણિમોક્ષોત્સુકાનિ ।
અબલા-શબ્દેનાત્રતત્પ્રેયસીવિરહવૈધુર્યાસહત્વં ભણ્યતે, તદ્વેણિમોક્ષોત્સુકાનીતિ તેષાં તદનુરક્તચિત્તવૃત્તત્વમ્ ।
તદયમત્ર વાક્યાર્થઃ---વિધિવિહિતવિરહવૈધુર્યસ્ય પરસ્પરાનુરક્તચિત્તવૃત્તેર્યસ્ય કસ્યચિત્કામિજનસ્ય સમાગમસૌખ્યસંપાદનસૌહાર્દે સદૈવ ગૃહીતવ્રતો ઽસ્મીતિ ।
અત્ર યઃ પદાર્થપરિસ્પન્દઃ કવિનોપનિબદ્ધઃ પ્રબન્ધસ્ય મેઘદૂતત્વે પરમાર્થતઃ સ એવ જીવિતમિતિ સુતરાં સહૃદયાહ્લાદકારી77 ।
ન પુનરેવં વિધો યથા
સદ્યઃ પુરીપરિસરે ઽપિ શિરીષમૃદ્વી ગત્વા78 જવાત્ત્રિચતુરાણિ પદાનિ સીતા79 ।
ગન્તવ્યમદ્ય કિયદિત્યસકૃદ્ બ્રુવાણા રામાશ્રુણઃ કૃતવતી પ્રથમાવતારમ્80

અત્રાસકૃત્પ્રતિક્ષણં કિયદદ્ય ગન્તવ્યમિત્યભિધાનલક્ષણઃ પરિસ્પન્દો ન સ્વભાવમહત્તામુન્મીલયતિ, ન ચ રસપરિપોષાઙ્ગતાં પ્રતિપદ્યતે ।
યસ્માત્સીતાયાઃ સહજેન કેનાપ્યૌચિત્યેન ગન્તુમધ્યવસિતાયાઃ સૌકુમાર્યાદેવંવિધં વસ્તુ હૃદયે પરિસ્ફુરદપિ વચનમારોહતીતિ સહૃદયૈઃ સંભાવયિતુંન પાર્યતે ।
ન ચ પ્રતિક્ષણમભિધીયમાનમપિ રાઘવાશ્રુપ્રથમાવતારસ્ય સમ્યક્ સઙ્ગતિં ભજતે, સકૃદાકર્ણનાદેવ તસ્યોપપત્તેઃ ।
એતચ્ચાત્યન્તરમણીયમપિ મનાઙ્માત્રચલિતાવધાનત્વેન કવેઃ કદર્થિતમ્ ।
તસ્માદ્ "અવશમ્ઽ ઇત્યત્ર પાઠઃ કર્તવ્યઃ ।
તદેવંવિધં વિશિષ્ટમેવ શબ્દાર્થયોર્લક્ષણમુપાદેયમ્ ।
તેન નેયાર્થાપાર્થાદયો દૂરોત્સારિતત્વાત્પૃથઙ્ન વક્તવ્યાઃ ।
એવં શબ્દાર્થયોઃ પ્રસિદ્ધસ્વરૂપાતિરિક્તમન્યદેવ રૂપાન્તરમભિધાય ન તાવન્માત્રમેવ કાવ્યોપયોગિ, કિન્તુ વૈચિત્ર્યાન્તરવિશિષ્ટમિત્યાહ---
અભાવેતાવલઙ્કાર્યૌ તયોઃ પુનરલઙ્કૃતિઃ ।
વક્રોક્તિરેવ વૈદગ્ધ્યભઙ્ગીભણિતિરુચ્યતે

ઉભૌ દ્વાવપ્યેતૌ શબ્દાર્થાવલઙ્કાર્યાવલઙ્કરણીયૌ કેનાપિ શોભાતિશયકારિણાલઙ્કરણેન યોજનીયૌ ।
કિં તત્તયોરલઙ્કરણમિત્યભિધીયતે---તયોઃ પુનરલઙ્કૃતિઃ ।
તયોર્દ્વિત્વસંખ્યાવિશિષ્ટયોરપ્યલઙ્કૃતિઃ પુનરેકૈવ, યયા દ્વાવપ્યલઙ્ક્રિયતે ।
કાસૌ---વક્રોક્તિરેવ ।
વક્રોક્તિઃ પ્રસિદ્ધાભિધાનવ્યતિરેકિણી વિચિત્રૈવાભિધા ।
કીદૃશી---વૈદગ્ધ્યભઙ્ગીભણિતિઃ ।
વૈદગ્ધ્યં વિદગ્ધભાવઃ કવિકર્મકૌશલં તસ્ય ભઙ્ગી વિચ્છિત્તિઃ, તયા ભણિતિઃ વિચિત્રૈવાભિધા વક્રોક્તિરિત્યુચ્યતે ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---યત્ શબ્દાર્થૌ પૃથગવસ્થિતૌ ન81 કેનાપિ વ્યતિરિક્તેનાલઙ્કરણેન યોજ્યેતે, કિન્તુ વક્રતાવૈચિત્ર્યયોગિતયાભિધાનમાત્ર82 મવાનયોરલઙ્કારઃ, તસ્યૈવ શોભાતિશયકારિત્વાત્ ।
એતચ્ચ વક્રતાવ્યાખ્યાનાવસર એવોદાહરિષ્યતે ।
નનુ ચ કિમિદં પ્રસિદ્ધાર્થવિરુદ્ધં પ્રતિજ્ઞાયતે યદ્વક્રોક્તિરેવાલઙ્કારો નાન્યઃ કશ્ચિદિતિ, યતશ્ચિરન્તનૈરપરં સ્વભાવોક્તિલક્ષણમલઙ્કરણમામ્નાતં તચ્ચાતીવરમણીયમિત્યસહમાનસ્તદેવ નિરાકર્તુમાહ---
અલઙ્કારકૃતાં યેષાં સ્વભાવોક્તિરલઙ્કૃતિઃ ।
અલઙ્કાર્યતયા તેષાં કિમન્યદવતિષ્ઠતે

યેષામલઙ્કારકૃતામલઙ્કારકારાણાં સ્વભાવોક્તિરલઙ્કૃતિઃ, યા સ્વભાવસ્ય પદાર્થધર્મલક્ષણસ્ય પરિસ્પન્દસ્ય ઉક્તિરભિધા સૈવાલઙ્કૃતિરલઙ્કરણમિતિ પ્રતિભાતિ, તે સુકુમારમાનસત્વાદ્ વિવેકક્લેશદ્વેષિણઃ ।
યસ્માત્ સ્વભાવોક્તિરિતિ કોર્ઽથઃ ? સ્વભાવ એવોચ્યમાનઃ સ એવ યદ્યલઙ્કારસ્તત્કિમન્યત્તદ્વ્યતિરિક્તં કાવ્યશરીરકલ્પં વસ્તુ વિદ્યતે યત્તોષામલઙ્કાર્યતયા વિભૂષ્યત્વેનાવતિષ્ઠતે પૃથગવસ્થિતિમાસાદયતિ, ન કિઞ્ચિદિત્યર્થઃ ।
નનુ ચ પૂર્વમવસ્થાપિતમ્---યદ્વાક્યસ્યૈવાવિભાગસ્ય સાલઙ્કારસ્ય કાવ્યત્વમિતિ (1 ।
6) તત્કિમર્થમેતદભિધીયતે ? સત્યમ્, કિન્તુ તત્રાસત્યભૂતો ઽપ્યપોદ્ધારબુદ્ધિવિહિતો વિભાગઃ કર્તું શક્યતે વર્ણપદન્યાયેન વાક્યપદન્યાયેન ચેત્યુક્તમેવ ।
એતદેવ પ્રકારાન્તરેણ વિકલ્પયિતુમાહ---
સ્વભાવવ્યતિરેકેણ વક્તુમેવ ન યુજ્યતે ।
વસ્તુ તદ્રહિતં યસ્માન્નિરુપાખ્યં પ્રસજ્યતે

સ્વભાવવ્યતિરેકેણ સ્વપરિસ્પન્દં વિના નિઃસ્વભાવં વક્તુમભિધાતુમેવ ન યુજ્યતે ન શક્યતે ।
વસ્તુ વાચ્યલક્ષણમ્ ।
કુતઃ---તદ્રહિતં તેન સ્વભાવેન રહિતં વર્જિતં યસ્માન્નિરુપાખ્યં પ્રસજ્યતે ।
ઉપાખ્યાયા નિષ્ક્રાન્તં નિરુપાખ્યમ્ ।
ઉપાખ્યા શબ્દઃ, તસ્યાગોચરભૂતમભિધાનાયોગ્યમેવ સંપદ્યતે ।
યસ્માત્ સ્વભાવશબ્દસ્યેદૃશી વ્યુત્પત્તિઃ---ભવતો ઽસ્માદભિધાનપ્રત્યયાવિતિ ભાવઃ, સ્વસ્યાત્મનો ભાવઃ સ્વભાવઃ ।
તેન સ એવ યસ્ય કસ્યચિત્પદાર્થસ્ય પ્રખ્યોપાખ્યાવતારનિબન્ધનમ્, તેન વર્જિતમસત્કલ્પં વસ્તુ શશવિષાણપ્રાયં શબ્દજ્ઞાનાગોચરતાં પ્રતિપદ્યતે ।
સ્વભાવયુક્તમેવ સર્વથાભિધેયપદવીમવતરતીતિ શાકટિકવાક્યાનામપિ સાલઙ્કારતા પ્રાપ્નોતિ, સ્વભાવોક્તિયુક્તત્વેન ।
એતદેવ યુક્ત્યન્તરેણ વિકલ્પયતિ---
શરીરં ચેદલઙ્કારઃ કિમલઙ્કુરુતે ઽપરમ્ ।
આત્મૈવ નાત્મનઃ સ્કન્ધં ક્વચિદપ્યધિરોહતિ

યસ્ય કસ્યચિદ્વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનો વર્ણનીયત્વેન સ્વભાવ એવ વર્ણ્યશરીરમ્ ।
સ એવ ચેદલઙ્કારો યદિ વિભૂષણં તત્કિમપરં તદ્વ્યતિરિક્તં વિદ્યતે યદલઙ્કુરુતે વિભૂષયતિ ।
સ્વાત્માનમેવાલઙ્કરોતીતિ ચેત્તદયુક્તમ્ અનુપપત્તેઃ ।
યસ્માદાત્મૈવ નાત્મનઃ સ્કન્ધં ક્વચિદપ્યધિરોહતિ, શરીરમેવ શરીરસ્ય ન કુત્રચિદપ્યસમધિરોહતીત્યર્થઃ, સ્વત્મનિ ક્રિયાવિરોધાત્ ।
અન્યચ્ચાભ્યુપગમ્યાપિ બ્રૂમઃ---
ભૂષણત્વે સ્વભાવસ્ય વિહિતે ભૂષણાન્તરે ।
ભેદાવબોધઃ પ્રકટસ્તયોરપ્રકટો ઽથવા

સ્પષ્ટે સર્વત્ર સંસૃષ્ટિરસ્પષ્ટે સંકરસ્તતઃ ।
અલઙ્કારાન્તરાણાં ચ વિષયો નાવશિષ્યતે

ભૂષણત્વે સ્વભાવસ્ય અલઙ્કારત્વે પરિસ્પન્દસ્ય83 યદા ભૂષણાન્તરમલઙ્કારાન્તરં વિધીયતે તદા વિહિતે કૃતે, તસ્મિન્ સતિ, દ્વયી ગતિઃ સંભવતિ ।
કાસૌ---તયોઃ સ્વભાવોક્ત્યલઙ્કારાન્તરયોઃ ભેદાવબોધો ભિન્નત્વપ્રતિભાસઃ પ્રકટઃ સુસ્પષ્ટઃ કદાચિદપ્રકટશ્ચાપરિસ્ફુટો વેતિ ।
તદા સ્પષ્ટે પ્રકટે તસ્મિન્ સર્વત્ર સર્વસ્મિન્ કવિવાક્યે સંસૃષ્ટિરેવૈકાલઙ્કૃતિઃ પ્રાપ્નોતિ ।
અસ્પષ્ટે તસ્મિન્નપ્રકટે સર્વત્રૈવૈકઃ સંકરો ઽલઙ્કારઃ પ્રાપ્નોતિ ।
તતઃ કો દોષઃ સ્યાદિત્યાહ---અલઙ્કારાન્તરાણાં ચ વિષયો નાવશિષ્યતે ।
અન્યેષામલઙ્કારાણામુપમાદીનાં વિષયો ગોચરો ન કશ્ચિદપ્યવશિષ્યતે, નિર્વિષયત્વમેવાયાતીત્યર્થઃ ।
તતસ્તેષાં લક્ષણકરણવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
યદિ ચ84 તાવેવ સંસૃષ્ટિસંકરૌ તેષાં વિષયત્વેન કલ્પ્યેતે તદપિ ન કિઞ્ચિત્, તૈરેવાલઙ્કારકારૈ85 સ્તસ્યાર્થસ્યાનઙ્ગીકૃતત્વાત્ ।
ઇત્યનેનાકાશચર્વણપ્રતિમેનાલમલીકનિબન્ધનેન ।
પ્રકૃતમનુસરામઃ ।
સર્વથા યસ્ય કસ્યચિત્ પદાર્થજાતસ્ય કવિવ્યાપારિવિષયત્વેન વર્ણનાપદવીમવતરતઃ સ્વભાવ એવ સહૃદયાહ્લાદકારી કાવ્યશરીરત્વેન વર્ણનીયતાં પ્રતિપદ્યતે ।
સ એવ ચ યથાયોગં શોભાતિશયકારિણા યેન કેનચિદલઙ્કારેણ યોજયિતવ્યઃ ।
તદિદમુક્તમ્---"અર્થઃ સહૃદયાહ્લાદકારિસ્વસ્પન્દસુન્દરઃઽ (1 ।9) ઇતિ ।
"ઉભાવેતાવલઙ્કાર્યૌઽ (1 ।10) ઇતિ ચ ।
એવં શબ્દાર્થયોઃ પરમાર્થમભિધાય "શબ્દાર્થૌઽ ઇતિ (1 ।7) કાવ્યલક્ષણવાક્યે પદમેકં વ્યાખ્યાતમ્ ।
ઇદાની "સહિતૌઽ ઇતિ (1 ।7) વ્યાખ્યાતું સાહિત્યમેતયોઃ પર્યાલોચ્યતે---
શબ્દાર્થૌ સહિતાવેવ પ્રતીતૌ સ્ફુરતઃ સદા ।
સહિતાવિતિ તાવેવ સિમપૂર્વં વિધીયતે

શબ્દાર્થાવભિધાનાભિધેયૌ સહિતાવવિયુક્તાવેવ સદા સર્વકાલં પ્રતીતૌ સ્ફુરતઃ જ્ઞાને પ્રતિભાસેતે ।
તતસ્તાવેવ સહિતાવવિયુક્તાવિતિ પુનઃ કિમપૂર્વં વિધીયતે ન કિઞ્ચિદપૂર્વં નિષ્પાદ્યતે, સિદ્ધં સાધ્યત ઇત્યર્થઃ ।
તદેવં શબ્દાર્થયોઃ સ્વભાવસિદ્ધં સાહિત્યં કઃ સચેતાઃ પુનસ્તદભિધાનેન નિષ્પ્રયોજનમાત્માનમાયાસયતિ ? સત્યમેતત્, કિન્તુ ન વાચ્યવાચકલક્ષણશાશ્વતસંબન્ધનિબન્ધનં વસ્તુતઃ સાહિતામિત્યુચ્યતે ।
યસ્માદેતસ્મિન્ સાહિતયશબ્દેનાભિધીયમાને કષ્ટકલ્પનોપરચિતાનિ ગાઙ્કુટાદિવાક્યાન્યસંબદ્ધાનિ શાકટિકાદિવાક્યાનિ ચ સર્વાણિ સાહિત્યશબ્દેનાભિધીયેરન્ ।
તેન પદવાક્યપ્રમાણવ્યતિરિક્તં કિમપિ તત્ત્વાન્તરં સાહિત્યમિતિ વિભાગો ઽપિ ન સ્યાત્ ।
નનુ ચ પદાદિવ્યતિરિક્તં યત્કિમપિ સાહિત્યં નામ તદપિ સુપ્રસિદ્ધમેવ, પુનસ્તદભિધાને ઽપિ કથં ન પૌનરુક્ત્યપ્રસઙ્ગઃ ? અત એવૈતદુચ્યતે---યદિદં સાહિત્યં નામ તદેતાવતિ નિઃસીમનિ સમયાધ્વનિ સાહિત્યશબ્દમાત્રેણૈવ પ્રસિદ્ધમ્ ।
ન પુનરેતસ્ય કવિકર્મકૌશલકાષ્ઠાધિરૂઢરમણી યસ્યાદ્યાપિ કશ્ચિદપિ વિપશ્ચિદયમસ્ય પરમાર્થ ઇતિ મનાઙ્માત્રમપિ વિચારપદવીમવતીર્ણઃ ।
તદદ્ય સરસ્વતીહૃદયારવિન્દમકરન્દબિન્દુસન્દોહસુન્દરાણાં સત્કવિવચસામન્તરામોદમનોહરત્વેન પરિસ્ફુરદેતત્ સહૃદયષટ્ચરણગોચરતાં નીયતે ।
સાહિત્યમનયોઃ શોભાશાલિતાં પ્રતિ કાપ્યસૌ ।
અન્યૂનાનતિરિક્તત્વમનોહારિણ્યવસ્થિતિઃ

સહીતયોર્ભાવઃ સાહિત્યમ્ ।
અનયોઃ શબ્દાર્થયોર્યા કાપ્યલૌકિકી ચેતનચમત્કારકારિતાયાઃ કારણમ્ અવસ્થિતિર્વિચિત્રૈવ વિન્યાસભઙ્ગી ।
કીદૃશી---અન્યૂનાનતિરિક્તત્વમનોહારિણી, પરસ્પરસ્પર્ધિત્વરમણીયા ।
યસ્યાં દ્વયોરેકતરસ્યાપિ ન્યૂનત્વં નિકર્ષો ન વિદ્યતે નાપ્યતિરિક્તત્વમુત્કર્ષો વાસ્તીત્યર્થઃ ।
નનુ ચ તથાવિધં સામ્યં દ્વયોરુપહતયોરપિ સંભવતીત્યાહ---શોભાશાલિતાં પ્રતિ ।
શોભા સૌન્દર્યમુચ્યતે ।
તયા શાલતે શ્લાઘતે યઃ સ શોભાશાલી, તસ્ય ભાવઃ શોભાશાલિતા, તાં પ્રતિ સૌન્દર્યશ્લાઘિતાં પ્રતીત્યર્યઃ ।
સૈવ ચ સહૃદયાહ્લાદકારિતા ।
તસ્યાં સ્પર્ધિત્વેન યાસાવવસ્થિતિઃ પરસ્પરસામ્યસુભગમવસ્થાનં સા સાહિત્યમુચ્યતે ।
અત્ર ચ વાચકસ્ય વાચકાન્તરેણ વાચ્યસ્ય વાચ્યાન્તરેણ સાહિત્યમભિપ્રેતમ્, વાક્યે કાવ્યલક્ષણસ્ય પરિસમાપ્તત્વાદિતિ પ્રતિપાદિતમેવ ( 1 ।
7) ।
નનુ ચ વાચકસ્ય વાચ્યાન્તરેણ વાચ્યસ્ય વાચકાન્તરેણ કથં ન સાહિત્યમિતિ ચેત્તન્ન, ક્રમવ્યુત્ક્રમે પ્રયોજનાભાવાદસમન્વયાચ્ચ ।
તસ્માદેતયોઃ શબ્દાર્થયોર્યથાસ્વં યસ્યાં સ્વસમ્પત્સામગ્રીસમુદયઃ સહૃદયાહ્લાદકારી પરસ્પરસ્પર્ધયા પરિસ્ફુરતિ, સા કાચિદેવ વાક્યવિન્યાસસમ્પત્સાહિત્યવ્યપદેશભાગ્ ભવતિ ।
માર્ગાનુગુણ્યસુભગો માધુર્યાદિગુણોદયઃ ।
અલઙ્કરણવિન્યાસો વક્રતાતિશયાન્વિતઃ

વૃત્ત્યૌચિત્યમનોહારિ રસાનાં પરિપોષણમ્ ।
સ્પર્ધયા વિદ્યતે યત્ર યથાસ્વમુભયોરપિ

સા કાપ્યવસ્થિતિસ્તદ્વિદાહ્લાદૈકનિબન્ધનમ્ ।
પદાદિવાક્યપરિસ્પન્દસારઃ સાહિત્યમુચ્યતે

એતેષાં ચ પદવાક્યપ્રમાણસાહિત્યાનાં ચતુર્ણામપિ પ્રતિવાક્યમુપયોગઃ ।
તથા ચૈતત્પદમેવંસ્વરૂપં ગકારૌકારવિસર્જનીયાત્મકમેતસ્ય ચાર્થસ્ય પ્રતિપદિકાર્થપઞ્ચકલક્ષણસ્યાખ્યાતપદાર્થષટ્કલક્ષણસ્ય વા વાચકમિતિ પદસંસ્કારલક્ષણસ્ય વ્યાપારઃ ।
પદાનાં ચ પરસ્પરાન્વયલક્ષણસંબન્ધનિબન્ધનમેતદ્વાક્યાર્થતાત્પર્યમ્ ઇતિ વાક્યવિચારલક્ષણસ્યોપયોગઃ ।
પ્રમાણેન પ્રત્યક્ષાદિનૈતદુપપન્નમિતિ યુક્તિયુક્તત્વં નામ પ્રમાણલક્ષણસ્ય પ્રયોજનમ્ ।
ઇદમેવ પરિસ્પન્દમાહાત્મ્યાત્સહૃદયહારિતાં પ્રતિપન્નમિતિ સાહિત્યસ્યોપયુજ્યમાનતા ।
એતેષાં યદ્યપિ પ્રત્યેકં સ્વવિષયે પ્રાધાન્યમન્યેષાં ગુણીભાવસ્તથાપિ સકલવાક્ય પરિસ્પન્દજીવિતાયમાનસ્યાસ્ય સાહિત્યલક્ષણસ્યૈવ કવિવ્યાપારસ્ય વસ્તુતઃ સર્વા તિશાયિત્વમ્ ।
યસ્માદેતદમુખ્યતયાપિ યત્ર વાક્યસન્દર્ભાન્તરે સ્વપરિમલમાત્રેણૈવ સંસ્કારમારભવે તસ્યૈતદધિવાસનાશૂન્ય તામાત્રેણૈવ રામણીયકવિરહઃ પર્યવસ્યતિ ।
તસ્માદુપાદેયતાયાઃ પરિહાણિરુત્પદ્યતે ।
તથા ચ સ્વપ્રવૃત્તિવૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગઃ ।
શાસ્ત્રાતિરિક્તપ્રયોજનત્વં શાસ્ત્રાભિધેયચતુર્વર્ગાધિકફલત્વં ચાસ્ય પૂર્વમેવ પ્રતિપાદિતમ્ (1 ।3,5) ।
અપર્યાલેચિતે ઽપ્યર્થે બન્ધસૌન્દર્યસમ્પદા ।
ગીતવદ્ધૃદયાહ્લાદં તદ્વિદાં વિદધાતિ યત્

વાચ્યાવબોધનિષ્પત્તૌ પદવાક્યાર્થજીવિતમ્ ।
યત્કિમપ્યર્પયત્યન્તઃ પાનકાસ્વાદવત્સતામ્

શરીરં જીવિતેનેવ સ્ફુરિતેનેવ જીવિતમ્ ।
વિના નિર્જોવતાં યેન યાતિ કાવ્યં વિપશ્ચિતામ્

યસ્માત્કિમપિ સૌભાગ્યં તદ્વિદામેવ સોચરમ્ ।
સરસ્વતીસમભ્યેતિ તદિતાની વિચાર્યતે

ઇત્યન્તરશ્લોકાઃ ।
એવં સહિતાવિતિ વ્યાખ્યાય કવિવ્યાપારવક્રત્વં વ્યાચષ્ટે
કવિવ્યાપારવક્રત્વપ્રકારાઃ સંભવન્તિ ષટ્ ।
પ્રત્યેકં બહવો ભેદાસ્તેષાં વિચ્છિત્તિશોભિનઃ

કવીનાં વ્યાપારઃ કવિવ્યાપારઃ કાવ્યક્રિયાલક્ષણસ્તસ્ય વક્રત્વં વક્રભાવઃ પ્રસિદ્ધપ્રસ્થાનવ્યતિરેકિ વૈચિત્ર્યં તસ્ય પ્રકારાઃ પ્રભેદાઃ ષટ્ સંભવન્તિ ।
મુખ્યતયા તાવન્ત એવ સન્તીત્યર્થઃ ।
તેષાં પ્રત્યેકં પ્રકારાઃ બહવો ભેદવિશેષાઃ ।
કીદૃશાઃ---વિચ્છિત્તિશોભિનઃ વૈચિત્ર્યભઙ્ગીભ્રાજિષ્ણવઃ ।
સંભવન્તીતિ સંબન્ધઃ ।
તદેવ દર્શયતિ--
વર્ણવિન્યાસક્રત્વં પદપૂર્વાર્ધવક્રતા ।
વક્રતાયાઃ પરો ઽપ્યસ્તિ પ્રકારઃ પ્રત્યયાશ્રયઃ

વર્ણાનાં વિન્યાસો વર્ણવિન્યસાઃ લક્ષરાણાં વિશિષ્ટન્યસનં તસ્ય વક્રત્વં વક્રભાવઃ પ્રસિદ્ધપ્રસ્થાનવ્યતિરેકિણા વૈચિત્ર્યેણોપનિબન્ધઃ સંનિવેશવિશેષવિહિતસ્તદ્વિદાહ્લાદકારી શબ્દશોભાતિશયઃ ।
યથા પ્રથમમરુણચ્છાયસ્તાવત્તતઃ કનકપ્રભ- સ્તદનુ વિરહોત્તામ્યત્તન્વીકપોલતલદ્યુતિઃ ।
પ્રસરતિ તતો ધ્વાન્તધ્વંસક્ષમઃ ક્ષણદામુખે સરસબિસિનીકન્દચ્છવિર્મૃગલાઞ્છનઃ

અત્ર વર્ણવિન્યાસવક્રતામાત્રવિહિતઃ શબ્દશોભાતિશયઃ સુતરાં સમુન્મીલિતઃ ।
એતદેવ વર્ણવિન્યાસવક્રત્વં ચિરન્તનેષ્વનુપ્રાસ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અસ્ય ચ પ્રભેદસ્વરૂપનિરૂપણં સ્વલક્ષણા વસરે કરિષ્યતે (2 ।1) ।
પદપૂર્વાર્ધવક્રતા---પદસ્ય સુબન્તસ્ય તિઙન્તસ્ય વા યત્પૂર્વાર્ધં પ્રાતિપદિકલક્ષણં ધાતુલક્ષણં વા તસ્ય વક્રતા વક્રભાવો વિન્યાસવૈચિત્ર્યમ્ ।
તત્ર ચ બહવઃ પ્રકારાઃ સંભવન્તિ ।
યત્ર રૂઢિશબ્દસ્યૈવ પ્રસ્તાવસમુચિતત્વેન વાચ્યપ્રસિદ્ધધર્માન્તરાધ્યારોપગર્ભત્વેન નિબન્ધઃ સ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાયાઃ પ્રથમઃ પ્રકારઃ ।
યથા રામો ઽસ્મિ સર્વં સહે

દ્વિતીયઃ---યત્ર સંજ્ઞાશબ્દસ્ય વાચ્યપ્રસિદ્ધસ્ય ધર્મસ્ય લોકોત્તરાતિશયાધ્યારોપં ગર્ભોકૃત્યોપનિબન્ધઃ ।
યથા રામો ઽસૌ ભુવનેષુ વિક્રમગુણૈઃ પ્રાપ્તઃ પ્રસિદ્ધિં પરા- મસ્મદ્ભાગ્યવિપર્યયાદ્યદિ પરં દેવો ન જાનાતિ તમ્ ।
વન્દીવૈષ યશાંસિ ગાયતિ મરુદ્યસ્યૈકબાણાહતિ- શ્રેણીભૂતવિશાલતાલવિવરોદ્ગીર્ણૈઃ સ્વરૈઃ સપ્તભિઃ

અત્ર રામ-શબ્દો લોકોત્તરશૌર્યાદિધર્માતિશયાધ્યારોપપરત્વેનોપાત્તો વક્રતાં પ્રથયતિ ।
પર્યાયવક્રત્વં નામ પ્રકારાન્તરં પદપૂર્વાર્ધવક્રતાયાઃ---યત્રાનેકશબ્દાભિધેયત્વે વસ્તુનઃ કિમપિ પર્યાયપદં પ્રસ્તુતાનુગુણત્વેન પ્રયુજ્યતે ।
તથા---
વામં કજ્જલવદ્વિલોચનમુરો રોહદ્વિસારિસ્તનં મધ્યં ક્ષામમકાણ્ડ એવ વિપુલાભોગા નિતમ્બસ્થલી ।
સદ્યઃ પ્રોદ્ગતવિસ્મયૈરિતિ ગણૈરાલોક્યમાનં મુહુઃ પાયાદ્વઃ પ્રથમં વપુઃ સ્મરરિપોર્મિશ્રીભવત્કાન્તયા

અત્ર "સ્મરરિપોઃઽ ઇતિ પર્યાયઃ કામપિ વક્રતામુન્મીલયતિ ।
યસ્માત્કામશત્રોઃ કાન્તયા સહ મિશ્રીભાવઃ શરીરસ્ય ન કથઞ્ચિદપિ સંભાવ્યત ઇતિ ગણાનાં સદ્યઃ પ્રોદ્ગતવિસ્મયત્વમુપપન્નમ્ ।
સો ઽપિ પુનઃ પુનઃ પરિશીલનેનાશ્ચર્યકારીતિ "પ્રથમઽ--શબ્દસ્ય જીવિતમ્ ।
એતચ્ચ પર્યાયવક્રત્વં વાચ્યાંસભવિધર્માન્તરગર્ભોકરેણાપિ પરિદૃશ્યતે ।
યથા
અઙ્ગરાજ સેનાપતે રાજવલ્લભ રક્ષૈનં ભીમાદ્દુઃશાસનમ્ ઇતિ

અત્ર ત્રયાણામપિ પર્યાયાણામસંભાવ્યમાનતત્પરિત્રાણપાત્રત્વલક્ષણમકિઞ્ચિત્કરત્વં ગર્ભોકૃત્યોપહસ્યતે---રક્ષૈનમિતિ ।
પદપૂર્વાર્ધવક્રતાયા ઉપચારવક્રત્વં નામ પ્રકારાન્તરં વિદ્યતે---યત્રામૂર્તસ્ય વસ્તુનો મૂર્તદ્રવ્યાભિધાયિના શબ્દેનાભિધાનમુપચારાત્ ।
યથા---નિષ્કારણં નિકારકણિકાપિ મનસ્વિનાં માનસમાયાસયતિ ।
યથા---હસ્તાવચેયં યશઃ ઇતિ ।
"કણિકાઽ---શબ્દો મૂર્તવસ્તુસ્તોકાર્થાભિધાયી સ્તોકત્વસામાન્યોપચારાદમૂર્તસ્યાપિ નિકારસ્ય સ્તોકાભિધાનપરત્વેન પ્રયુક્તસ્તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વાદ્વક્રતાં પુષ્ણાતિ ।
"હસ્તાવચેયમ્ઽ ઇતિ મૂર્તપુષ્પાદિવસ્તુસભવિસંહતત્વસામાન્યોપચારાદમૂર્તસ્યાપિ યશસો હસ્તાવચેયમિત્યભિધાનં વક્રત્વમાવહતિ ।
દ્રવરૂપસ્ય વસ્તુનો વાચકશબ્દસ્તરઙ્ગિતત્વાદિધર્મનિબન્ધનઃ કિમપિ સાદૃશ્યમાત્રમવલમ્બ્ય સંહતસ્યાપિ વાચકત્વેન પ્રયુજ્યમાનઃ કવિપ્રવાહે પ્રસિદ્ધઃ ।
યથા
શ્વાસોત્કમ્પતરઙ્ગિણિ સ્તનતટે ઇતિ ॥ વ્જિવ્ચ્_1. 46 ॥
ક્વચિદમૂર્તસ્યાપિ દ્રવરૂપાર્થાભિધાયી વાચકત્વેન પ્રયુજ્યતે ।
યથા
એકાં કામપિ કાલવિપ્રુષમમી શૌર્યોષ્મકણ્ડૂવ્યય- વ્યગ્રાઃ સ્યુશ્ચિરવિસ્મૃતામરચમૂડિમ્બાહવા બાહવઃ

એતયોસ્તરઙ્ગિણીતિ વિપ્રુષમિતિ ચ કામપિ વક્રતામાવહતઃ ।
વિશેષણવક્રત્વં નામ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાયાઃ પ્રકારો સંભવતિ---યત્ર વિશેષણમાહાત્મ્યાદેવ તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વલક્ષણં વક્રત્વમભિવ્યજ્યતે ।
યથા---
દાહો ઽમ્ભઃ પ્રસૃતિંપચઃ પ્રચયવાન્ બાષ્પઃ પ્રણાલોચિતઃ શ્વાસાઃ પ્રેઙ્ખિતદીપ્રદીપલતિકાઃ પાણ્ડિમ્નિ મગ્નં વપુઃ ।
કિઞ્ચાન્યત્કથયામિ રાત્રિમખિલાં ત્વદ્વર્ત્મ વાતાયને હસ્તચ્છત્ત્રવિરુદ્વચન્દ્રમહસસ્તસ્યાઃ સ્થિતિર્વર્તતે

અત્ર દાહો બાષ્પઃ શ્વાસા વપુરિતિ ન કિઞ્ચિદ્વૈચિત્ર્યમુન્મીલિતમ્ ।
પ્રત્યેકં ચ વિશેષણમાહાત્મ્યાત્ કાચિદેવ વક્રતાપ્રતીતિઃ ।
યથા ચ
વ્રીડાયોગાન્નતવદનયા સંનિધાને ગુરૂણાં બદ્ધોત્કમ્પસ્તનકલશયા મન્યુમનતર્નિયમ્ય ।
તિષ્ઠેત્યુક્તં કિમિવ ન તયા યત્સમુત્સૃજ્ય બાષ્પં મય્યાસક્તશ્ચકિતહરિણીહારિનેત્રત્રિભાગઃ ॥ વ્જિવ્ચ્_1. 49 ॥
અત્ર ચકિતહરિણીહારીતિ ક્રિયાવિશેષણં નેત્રત્રિભાગાસઙ્ગસ્ય ગુરુસંનિધાનવિહિતાપ્રગલ્ભત્વરમણીયસ્ય કામપિ કામ નીયતામાવહતિ ચકિતહરિણીહારિવિલોકન સામ્યેન ।
અયમપરઃ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાયાઃ પ્રકારો યદિદં સંવૃતિવક્રત્વં નામ---યત્ર પદાર્થસ્વરૂપં પ્રસ્તાવાનુગુણ્યેન કેનાપિ નિકર્ષેણોત્કર્ષેણ વા યુક્તં વ્યક્તતયા સાક્ષાદભિધાતુમશક્યં સંવૃતિસામર્થ્યોપયોગિના શબ્દેનાભિધીયતે ।
યથા
સો ઽયં દમ્ભધૃતવ્રતઃ પ્રિયતમે કર્તું કિમપ્યુદ્યતઃ

અત્ર વત્સરાજે વાસવદત્તાવિપત્તિવિધુરહૃદયસ્તત્પ્રાપ્નિપ્રલોભનવશેન પદ્માવતીં પરિણેતુમીહમાનસ્તદેવાકરણીયમિત્યવગચ્છન્ તસ્ય વસ્તુનો મહાપતાકસ્યેવાકીર્તનીયતાં ખ્યાપયતિ કિમપીત્યનેન સંવરણસમર્થેન સર્વનામપદેન ।
યથા ચ
નિદ્રાનિમીલતદૃશો મદમન્થરાયા નાપ્યર્થવન્તિ ન ચ યાનિ નિર્થકાનિ ।
અદ્યાપિ મે વરતનોર્મધુરાણિ તસ્યા- સ્તાન્યક્ષરાણિ હૃદયે કિમપિ ધ્વનન્તિ

અત્ર કિમપીતિ તદાકર્ણનવિહિતાયાશ્ચિત્તચમત્કૃતેરનુભવૈકગોચરત્વલક્ષણમવ્યપદેશ્યત્વં પ્રતિપાદ્યતે ।
તાનીતિ તથાવિધાનુભવવિશિષ્ટતયા સ્મર્યમાણાનિ ।
નાપ્યર્થવન્તીતિ સ્વસંવેદ્યત્વેન વ્યપદેશાવિષયત્વં પ્રકાશ્યતે ।
તેષાં ચ ન ચ યાનિ નિરર્થકાનીત્યલૌકિકચમત્કારકારિત્વાદપાર્થકત્વં નિવાર્યતે ।
ત્રિષ્વપ્યેતેષુ વિશેષણવક્રત્વં પ્રતીયતે ।
ઇદમપરં પદપૂર્વાર્ધવક્રતાયાઃ પ્રકારાન્તરં સંભવતિ વૃત્તિવૈચિત્ર્યવક્રત્વં નામ---યત્ર સમાસાદિવૃત્તીનાં કાસાંચિદ્ વિચિત્રાણામેવ કવિભિઃ પરિગ્રહઃ ક્રિયતે ।
યથા
મધ્યે ઽઙ્કુરં પલ્લવાઃ

યથા ચ
પાણ્ડિમ્નિ મગ્નં વપુઃ

યથા વા સુધાવિસરનિષ્યન્દસમુલ્લાસવિધાયિનિ ।
હિમધામનિ ખણ્ડે ઽપિ ન જનો નોન્મનાયતે

અપરં લિઙ્ગવૈચિત્ર્યવક્રત્વં નામ પદપૂર્વાર્ધવક્રતાયાઃ પ્રકારાન્તરં દૃશ્યતે---યત્ર ભિન્નલિઙ્ગાનામપિ શબ્દાનાં વૈચિત્ર્યાય સામાનાધિકરણ્યોપનિબન્ધઃ ।
યથા
ઇત્થં જડે જગતિ કો નુ બૃહત્પ્રમાણકર્ણઃ કરી નનુ ભવેદ્ ધ્વનિતસ્ય પાત્રમ્

યથા ચ
મૈથિલી તસ્ય દારાઃ

ઇતિ
અન્યદપિ લિઙ્ગવૈચિત્ર્યવક્રત્વમ્---યત્રાનેકલિઙ્ગસંભવે ઽપિ સૌકુમાર્યાત્ કવિભિઃ સ્ત્રીલિઙ્ગમેવ પ્રયુજ્યતે, "નામૈવ સ્ત્રીતિ પેશલમ્ઽ (2 ।
22) ઇતિ કૃત્વા ।
યથા
એતાં પશ્ય પુરસ્તટીમ્ ઇતિ

પદપૂર્વાર્ધસ્ય ધાતૌઃ ક્રિયાવૈચિત્ર્યવક્રત્વં નામ વક્રતા પ્રકારાન્તરં વિદ્યતે---યત્ર ક્રિયાવૈચિત્ર્યપ્રતિપાદનપરત્વેન વૈદગ્ધ્યભઙ્ગીભણિતિરમણીયાન્ પ્રયોગાન્ નિબધ્નન્તિ કવયઃ ।
તત્ર ક્રિયાવૈચિત્ર્યં બહુવિધં વિચ્છત્તિવિતતવ્યવહારં દૃશ્યતે ।
યથા
રૈકેલિહિઅણિઅંસણકરકિસલઅરુદ્ધણઅણજુઅલસ્ય ।
રુદ્દસ્સ તૈઅણઅણં પવ્વૈપરિચુમ્બિઅં જઐ

રતિકેલિહૃતનિવસનકરિકિસલયરુદ્ધનયનયુગલસ્ય ।
રુદ્રસ્ય તૃતીયનયનં પાર્વતીપરિચુમ્બિતં જયતિ ॥
ઇતિ છાયા ॥
અત્ર સમાને ઽપિ હિ સ્થગનપ્રયોજને સાધ્યે સામાન્યે ચ લોચનત્વે, દેવ્યાઃ પરિચુમ્બનેન યસ્ય નિરોધઃ સંપાદ્યતે તદ્ભગવતસ્તૃતીયનયનં જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તત ઇતિ વાક્યાર્થઃ ।
અત્ર જયતીતિ ક્રિયાપદસ્ય કિમપિ સહૃદયહૃદયસંવેદ્યં વૈચિત્ર્યં પરિસ્ફુરદેવ લક્ષ્યતે ।
યથા ચ
સ્વેચ્છાકેસરિણઃ સ્વચ્છસ્વચ્છાયાયાસિતેન્દવઃ ।
ત્રાયન્તાં વો મધુરિપોઃ પ્રપન્નાર્તિચ્છિદો નખાઃ

અત્ર નખાનાં સકલલોકપ્રસિદ્ધચ્છેદનવ્યાપારવ્યતિરેકિ કિમપ્યપૂર્વમેવ પ્રપન્નાર્તિચ્છેદનલક્ષણં ક્રિયાવૈચિત્ર્યમુપનિબદ્ધમ્ ।
યથા ચ
સ દહતુ દુરિતં શામ્ભવો વઃ શરાગ્નિઃ

અત્ર ચ પૂર્વવદેવ ક્રિયાવૈચિત્ર્યપ્રતીતિઃ ।
યથા ચ
કણ્ણુપ્પલદલમિલિઅલોઅણેહિં હેલાલોલણમાણિઅણઅણેહિં ।
લીલૈ લીલાવરિહિ ણિરુદ્ધાઓ સિઢિલિઅચાઓ જઐ મઅરદ્ધઓ

કર્ણોત્પલદલમિલિતલોચનૈર્હેલાલોલનમાનિતનયનાભિઃ ।
લીલયા લીલાવતીભિર્નિરુદ્ધઃ શિથિલીકૃતચાપો જયતિ મકરધ્વજઃ ॥
અત્ર લોચનૈર્લોલયા લીલાવતીભિર્નિરુદ્ધઃ સ્વવ્યાપારપરાઙ્મુખીકૃતઃ સન્ શિથિલીકૃતચાપઃ કન્દર્પો જયતિ સર્વોત્કર્ષેણ વર્તત ઇતિ કિમુચ્યતે, યતસ્તાસ્તથાવિધવિજયાવાપ્તૌ સત્યાં જયન્તીતિ વક્તવ્યમ્ ।
તદયમત્રાભિપ્રાયઃ---યદેલલ્લો ચનવિલાસાનામેવંવિધં જૈત્રતાપ્રૌઢિભાવં પર્યાલોચ્ય ચેતનત્વેન સ સ્વચાપાધિરોપ ણાયાસમુપસંહૃતવાન્ ।
યતસ્તેનૈવ ત્રિભુવનવિજયાવાપ્તિઃ પરિસમાપ્યતે ।
મમેતિ મન્યમાનસ્ય તસ્ય સહાયત્વોત્કર્ષાતિશયો જયતીતિ ક્રિયાપદેન કર્તૃતાયાઃ કારણત્વેન કવેશ્ચેતસિ પરિસ્ફુરિતઃ ।
તેન કિમપિ ક્રિયાવૈચિત્ર્યમત્ર તદ્વિદાહ્લાદકારિ પ્રતીયતે ।
યથા ચ
તાન્યક્ષરાણિ હૃદયે કિમપિ ધ્વનન્તિ

અત્ર જલ્પન્તિ વદન્તીત્યાદિ ન પ્રયુક્તમ્, યસ્માત્તાનિ કયાપિ વિચ્છિત્ત્યા કિમપ્યનાખ્યેયં સમર્પયન્તીતિ કવેરભિપ્રેતમ્ ।
વક્રતાયાઃ પરો ઽપ્યસ્તિ પ્રકારઃ પ્રત્યયાશ્રયઃ ઇતિ ।
વક્રભાવસ્યાન્યો ઽપિ પ્રભેદો વિદ્યતે ।
કીદૃશઃ---પ્રત્યયાશ્રયઃ ।
પ્રત્યયઃ સુપ્તિઙ્ ચ યસ્યાશ્રયઃ સ્થાનં સ તથોક્તઃ ।
તસ્યાપિ બહવઃ પ્રકારાઃ સંભવન્તિ---સંખ્યાવૈચિત્ર્યવિહિતઃ, કારકવૈચિત્ર્યવિહિતઃ, પુરુષવૈચિર્ત્યવિહિતશ્ચ ।
તત્ર સંખ્યાવૈચિત્ર્યવિહિતઃ---યસ્મિન્ વચનવૈચિત્ર્યં કાવ્યશોભોપનિબન્ધનાય નિબધ્નન્તિ ।
યથા વા
મૈથિલી તસ્ય દારાઃ

ઇતિ
યથા વા ફુલ્લેન્દીવરકાનનાનિ નયને પાણી સરોજાકરાઃ

અત્ર દ્વિવચનબહુવચનયોઃ સામાનાધિકરણ્યમતીવ ચમત્કારકારિ ।
કારકવૈચિત્ર્યવિહિતઃ---યત્રાચેતનસ્યાપિ પદાર્થસ્ય ચેતનત્વાધ્યારોપેણ ચેતનસ્યૈવ ક્રિયાસમાવેશલક્ષણં રસાદિપરિપોષણાર્થં કર્તૃત્વાદિકારકત્વં નિબધ્યતે ।
યથા
સ્તનદ્વન્દ્વં મન્દં સ્નપયતિ બલાદ્વાષ્પનિવહો હઠાદન્તઃ કણ્ઠં લુઠતિ સરસઃ પઞ્ચમરવઃ ।
શરજ્જ્યોત્સ્નાપાણ્ડુઃ પતતિ ચ કપોલઃ કરતલે ન જાનીમસ્તસ્યા ક ઇવ હિ વિકારવ્યતિકરઃ

ત્ર5 ॥
અત્ર બાષ્પનિવહાદીનામચેતવાનામપિ ચેતનત્વાધ્યારોપેણ કવિના કર્તૃત્વમુપનિબદ્ધમ્---યત્તસ્યા વિવશાયાઃ સત્યાસ્તેષામેવંવિધો વ્યવહારઃ, સા પુનઃ સ્વયં ન કિઞ્ચિદપ્યાચરિતું સમર્થેત્યભિપ્રાયઃ ।
અન્યચ્ચ કપોલાદીનાં તદવયવાનામેતદવસ્થત્વં પ્રત્યક્ષતયાસ્મદાદિગોચરતામાપદ્યતે, તસ્યાઃ પુનર્યો ઽસાવન્તર્વિકારવ્યતિકરસ્તં તદનુભવૈકવિષયત્વાદ્વયં ન જનીમઃ ।
યથા ચ
ચાપાચાર્યસ્ત્રિપુરવિજયી કાર્તિકેયો વિજેયઃ બાણવ્યસ્તઃ સદનમુદધિર્ભૂરિયં હન્તકારઃ ।
અસ્ત્યેવૈતત્ કિમુ કૃતવતા રેણુકાકણ્ઠબાધાં બદ્ધસ્પર્ધસ્તવ પરશુના લજ્જતે ચન્દ્રહાસઃ

અત્ર ચન્દ્રહાસો લજ્જત ઇતિ પૂર્વવત્ કારકવૈચિત્ર્યપ્રતીતિઃ ।
પુરુષવૈચિત્ર્યવિહિતં વક્રત્વં વિદ્યતે---યત્ર પ્રત્યક્તાપરભાવવિપર્યાસં પ્રયુઞ્જતે કવયઃ, કાવ્યવૈચિત્ર્યાર્થં યુષ્મદ્યસ્મદિ વા પ્રયોક્તવ્યે પ્રાતિપદિકમાત્રં નિબધ્નન્તિ ।
યથા
અસ્મદ્ભાગયવિપર્યયાદ્યદિ પરં દેવો ન જાનાતિ તમ્

અત્ર ત્વં ન જાનાસીતિ વક્તવ્યે વૈચિત્ર્યાય દેવો ન જાનાતીત્યુક્તમ્ ।
એવં યુષ્મદાદિવપર્યાસઃ ક્રિયાપદં વિના પ્રાતિપદિકમાત્રે ઽપિ દૃશ્યતે ।
યથા
અયં જનઃ પ્રષ્ટુમનાસ્તપોધને ન ચેદ્રહસ્યં પ્રતિવક્તુમર્હસિ

અત્રાહં પ્રષ્ટુકામ ઇતિ વક્તવ્યે તાટસ્થ્યપ્રતીત્યર્થમયં જન ઇત્યુક્તમ્ ।
યથા વા ।
સો ઽય દમ્ભધૃવ્રતઃ ઇતિ

અત્ર સો ઽહમિતિ વક્તવ્યે પૂર્વવદ્ "અયમ્ઽ ઇતિ વૈચિત્ર્યપ્રતીતિઃ ।
એતે ચ મુખ્યતયા વક્રતાપ્રકારાઃ કતિચિન્નદર્શનાર્થં પ્રદર્શિતાઃ ।
શિષ્ટાશ્ચ સહસ્ત્રશઃ સંભવન્તીતિ મહાકવિપ્રવાહે સહૃદયૈઃ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયાઃ ।
એવં વાક્યાવયવાનાં પદાનાં પ્રત્યેકં વર્ણાદ્યવયવદ્વારેણ યથાસંભવ વક્રભાવં વ્યાખ્યાયેદાનીં પદસમૂહભૂતસ્ય વાક્યસ્ય વક્રતા વ્યાખ્યાયતે---
વાક્યસ્ય વક્રભાવો ઽન્યો ભિદ્યતે યઃ સહસ્ત્રધા ।
યત્રાલઙ્કારવર્ગો ઽસૌ સર્વો ઽપ્યન્તર્ભવિષ્યતિ

વાક્યસ્ય વક્રભાવો ઽન્યઃ ।
વાક્યસ્ય પદસમૂહભૂતસ્ય ।
આખ્યાતં સાવ્યયકારકવિશેષણં વાક્યમિતિ યસ્ય પ્રતીતિસ્તસ્ય શ્લોકાદેર્વક્રભાવો ભઙ્ગીભણિતિવૈચિત્ર્યમ્ અન્યઃ પૂર્વોક્તવક્રતાવ્યતિરેકી સમુદાયવૈચિત્ર્યનિબન્ધનઃ કો ઽપિ સંભવતિ ।
યથા
ઉપસ્થિતાં પૂર્વમપાસ્ય લક્ષ્મીં વનં મયા સાર્ધમસિ પ્રપન્નઃ ।
ત્વમાશ્રયં પ્રાપ્ય તયા નુ કોપા- ત્સોઢાસ્મિ ન ત્વદ્ભવને વસન્તી

એતત્સીતયા તથાવિધકરુણાક્રાન્તાન્તઃ કરણયા વલ્લભં પ્રતિ સંદિશ્યતે ---યદુપસ્થિતાં સેવાસમાપન્નાં લક્ષ્મીમપાસ્ય શ્રિયં પરિત્યજ્ય પૂર્વં યસ્ત્વં મયા સાર્ધં પ્રપન્નો વિપિનં પ્રાપ્તસ્તસ્ય તવ સ્વપ્ને ઽપ્યેતન્ન સભાવ્યતે ।
તયા પુનસ્તસ્માદેવ કોપાત્ સ્ત્રીસ્વભાવસમુચિતસપત્નીવિદ્વેષાત્ત્વદ્ગૃહે વસન્તી ન સોઢાસ્મિ ।
તદિદમુક્તં ભવતિ--- યત્તસ્મિન્ વિધુરદશાવિસંષ્ઠુલે ઽપિ સમયે તથાવિધપ્રસાદાસ્પદતા ।
મધ્યારોપ્ય યદિદાનીં સામ્રાજ્યે નિષ્કારણપરિત્યાગતિરસ્કારપાત્રતા ।
નીતાસ્મીત્યેતદુચિતમનુચિતં વા વિદિતવ્યવહારપરંપરેણ ભવતસ્વયમેવ વિચાર્યતામિતિ ।
સ ચ વક્રભાવસ્તથાવિધો યઃ સહસ્ત્રધા ભિદ્યતે બહુપ્રકારં ભેદમાસાદયતિ ।
સહસ્ત્ર-શબ્દો ઽત્ર સંખ્યાભૂયસ્ત્વમાત્રવાચી, ન નિયતાર્થવૃત્તિઃ, યથા---સહસ્ત્રમવધ્યમિતિ ।
યસ્માત્ કવિપ્રતિભાનામાનન્ત્યાન્નિયતત્વં ન સંભવતિ ।
યો ઽસૌ વાક્યસ્ય વક્રભાવો બહુપ્રકારઃ, ન જાનીમઃ કીદૃશ ઇત્યાહ---યત્રાલઙ્કારવર્ગો ઽસૌ સર્વો ઽપ્યન્તર્ભવિષ્યતિ ।
યત્ર યસ્મિન્નસાવલઙ્કારવર્ગઃ કવિપ્રવાહપ્રસિદ્ધપ્રતીતિરુપમાદિરલઙ્કરણકલાપઃ સર્વઃ સકલો ઽપ્યન્તર્ભવિષ્યતિ અન્તર્ભાવં ગમિષ્યતિ પૃથકત્વેન નાવસ્થાપ્યતે ।
તત્પ્રકારભેદત્વેનૈવ વ્યપદેશમાસાદયિષ્યતીત્યર્થઃ ।
સ ચાલઙ્કારવર્ગઃ સ્વલક્ષણાવસરે પ્રતિપદમુદાહરિષ્યતે ॥
એવં વાક્યવક્રતાં વ્યાખ્યાય વાક્યસમૂહરૂપસ્ય પ્રકરણસ્ય તત્સમુદાયાત્મકસ્ય ચ પ્રબન્ધસ્ય વક્રતા વ્યાખ્યાયતે---
વક્રભાવઃ પ્રકરણે પ્રબન્ધે ઽપ્યસ્તિ યાદૃશઃ ।
ઉચ્યતે સહજાહાર્યસૌકુમાર્યમનોહર)

વક્રભાવો વિન્યાસવૈચિત્ર્યં પ્રબન્ધૈકદેશભૂતે પ્રકરણે યાદૃશો ઽસ્તિ યાદૃગ્ વિદ્યતે પ્રબન્ધે વા નાટકાદૌ સો ઽપ્યુચ્યતે કથ્યતે ।
કીદૃશઃ---સહજાહાર્યસૌકુમાર્યમનોહરઃ ।
સહજંસ્વાભાવિકમાહાર્યં વ્યુત્પત્ત્યુપાર્જિતં યત્સૌકુમાર્યં રામણીયકં તેન મનોહરો હૃદયહારી યઃ સ તથોક્તઃ ।
તત્ર પ્રકરણે વક્રભાવો યથા---રામાયણે મારીચમાયામયમાણિક્યમૃગાનુસારિણો રામસ્ય કરુણાક્રન્દાકર્ણનકાતરન્તઃ- કરણયા જનકરાજપુત્ર્યા વ્તત્પ્રાણપરિત્રાણાય સ્વજીવિતપરિરક્ષાનિરપેક્ષયા લક્ષ્મણો નિર્ભર્ત્સ્ય પ્રેષિતઃ ।
તદેતદત્યન્તમનૌચિત્યયુક્તમ્, યસ્માદનુચરસંનિધાને પ્રધાનસ્ય તથાવિધવ્યાપારકરણમસંભાવનીયમ્ ।
તસ્ય ચ સર્વાતિશાયિચરિત યુક્તત્વેન વર્ણ્યમાનસ્ય તેન કનીયસા પ્રાણકરિત્રાણસંભાવનેત્યેદત્યન્તમસમીચીનમિતિ પર્યાલોચ્ય ઉદાત્તરાઘવે કવિના વૈદગ્ધ્યવશેન મારીચમૃગમારણાય પ્રયાતસ્ય પરિત્રાણાર્થં લક્ષ્મણસ્ય સીતયા કાતરત્વેનરામઃ પ્રેરિતઃ ઇત્યુપનિબદ્ધમ્ ।
અત્ર ચ તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વમેવ વક્રત્વમ્ ।
યથા વા કિરાતાર્જુનીયે કિરાતપુરુષોક્તિષુ વાચ્યત્વેન સ્વમાર્ગણમાર્ગણમાત્રમેવોપક્રાન્તમ્ ।
વસ્તુતઃ પુનરર્જુનેન સહ તાત્પર્યાર્થપર્યાલોચનયા વિગ્રહો વાક્યાર્થતામુપનીતઃ ।
તથા ચ તત્રૈવોચ્યતે---
પ્રયુજ્ય સામાચરિતં વિલોભનં ભયં વિભેદાય ધિયઃ પ્રદર્શિતમ્ ।
તથાભિયુક્તં ચ શિલીમુખાર્થિના યથેતરન્ન્યાય્યમિવાવભાસતે

પ્રબન્ધે વક્રભાવો યથા---કુત્રચિન્મહાકવિવિરચિતે રામકથોપનિબન્ધે નાટકાદૌ પઞ્ચવિધવક્રતાસામગ્રીસમુદયસુન્દરં સહૃદયહૃદયહારિ મહાપુરુષવર્ણનમુપક્રમે પ્રતિભાસતે ।
પરમાર્થતસ્તુ વિધિનિષેધાત્મકધર્મોપદેશઃ પર્યવસ્યતિ, રામવદ્વર્તિવ્યં ન રાવણવદિતિ ।
યથા ચ તાપસવત્સરાજે કુસુમસુકુમારચેતસઃ સરસવિનોદૈકરસિકસ્ય નાયકસ્ય ચરિતવર્ણનમુપક્રાન્તમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ વ્યસનાર્ણવે નિમજ્જન્નિજો રાજા તથાવિધનયવ્યવહારનિપુણૈરમાત્યૈસ્તૈસ્તૈરુપાયૈરુત્તારણીય ઇત્યુપદિષ્ટમ્ ।
એતચ્ચ સ્વલક્ષણવ્યાખ્યાનાવસરે વ્યક્તિમાયા સ્યતિ ।
એવં કવિવ્યાપારવક્રતાષટ્કમુદ્દેશમાત્રેણ વ્યાખ્યાતમ્ ।
વિસ્તુરેણ તુ સ્વલક્ષણાવસરે વ્યાખ્યાસ્યતે ।
ક્રમપ્રાપ્તત્વેન બન્ધો ઽધુના વ્યાખ્યાસ્યતે---
વાચ્યવાચકસૌભાગ્યલાવણ્યપરિપોષકઃ ।
વ્યાપારશાલી વાક્યસ્ય વિન્યાસો બન્ધ ઉચ્યતે

વિન્યાસો વિશિષ્ટં ન્યસનં યઃ સન્નિવેશઃ સ એવ વ્યાપારશાલી બન્ધ ઉચ્યતે ।
વ્યાપારો ઽત્ર પ્રસ્તુતત્વાત્ કાવ્ય ક્રિયાલક્ષણઃ ।
તેન શાલતે શ્લાઘતે યઃ સ તથોક્તઃ ।
કસ્ય---વાક્યસ્ય શ્લોકાદેઃ ।
કીદૃશઃ---વાચ્યવાચકસૌભાગ્યલાવણ્યપરિપોષકઃ ।
વાચ્યવાચકયોર્દ્વયોરપિ વાચ્યસ્યાભિધેયસ્ય વાચકસ્ય ચ શબ્દસ્ય વક્ષ્યમાણં સૌભાગ્યલાવણ્યલક્ષણં યદ્ગુણદ્વયં તસ્ય પરિપોષકઃ પુષ્ટતાતિશયકારી ।
સૌભાગ્યં પ્રતિભાસંરમ્ભફલભૂતં ચેતનચમત્કારિત્વલક્ષણમ્, લાવણ્યં સંનિવેશસૌન્દર્યમ્, તયોઃ પરિપોષકઃ ।
યથા
દત્ત્વા વામકરં નિતમ્બફલકે લીલાવલન્મધ્યયા પ્રોત્તુઙ્ગસ્તનમંસચુમ્બિચિબુકં કૃત્વા તયા માં પ્રતિ ।
પ્રાન્તપ્રોતનવેન્દ્રનીલમણિમન્મુક્તાવલીવિભ્રમાઃ સાસૂયં પ્રહિતાઃ સ્મરજ્વરમુચો દ્વિત્રાઃ કટાક્ષચ્છટાઃ

અત્ર સમગ્રકવિકૌશલસંપાદ્યસ્ય ચેતનચમત્કારિત્વલક્ષણસ્ય સૌભાગ્યસ્ય કિયન્માત્રવર્ણવિન્યાસવિચ્છિત્તિવિહિતસ્ય પદસંધાનસમ્પદુપાર્જિતસ્ય ચ લાવણ્યસ્ય પરઃ પરિપોષો વિદ્યતે ।
એવં ચ સ્વરૂપમભિધાય તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વમભિધત્તે---
વાચ્યવાચકવક્રોક્તિત્રિતયાતિશયોત્તરમ્ ।
તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વં કિમપ્યામોદસુન્દરમ્

તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વં કાવ્યવિદાનન્દવિધાયિત્વમ્ ।
કીદૃશમ્--- વાચ્યવાચકવક્રોક્તિત્રિતયાતિશયોત્તરમ્ ।
વાચ્યમભિધેયં વાચકઃ શબ્દો વક્રોક્તિરલઙ્કરણમ્, એતસ્ય ત્રિતયસ્ય યો ઽતિશયઃ કો ઽપ્યુત્કર્ષસ્તસ્માદુત્તરમતિરિક્તમ્ ।
સ્વરૂપેણાતિશયેન ચ સ્વરૂપેણાન્યત્ કિમપિ તત્ત્વાન્તરમેતદતિશયેનૈતસ્માત્ત્રિતયાદપિ લોકોત્તરમિત્યર્થઃ ।
અન્યચ્ચ કીદૃશમ્---કિમપ્યામોદસુન્દરમ્ ।
કિમપ્યવ્યપદેશ્યં સહૃદયહૃદયસંવેદ્યમ્ આમોદઃ સુકુમારવસ્તુધર્મો રઞ્જકત્વં નામ, તેન સુન્દરં રઞ્જકત્વરમણીયમ્ ।
યથા
હંસાનાં નિનદેષુ યૈઃ કવલિતૈરાસજ્યતે કૂજતા- મન્યઃ કો ઽપિ કષાયકણ્ઠલુઠનાદાઘર્ઘરો વિભ્રમઃ ।
તે સંપ્રત્યકઠોરવારણવધૂદન્તાઙ્કુરસ્પર્ધિનો નિર્યાતાઃ કમલાકરેષુ બિસિનીકન્દાગ્રિમગ્રન્થયઃ

અત્ર ત્રિતયે ઽપિ વાચ્યવાચકવક્રોક્તિલક્ષણે પ્રાધાન્યેન ન કશ્ચિદપિ કવેઃ સંરમ્ભો વિભાવ્યતે ।
કિન્તુ પ્રતિભાવૈચિત્ર્યવશેન કિમપિ તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વમુન્મીલિતમ્ ।
યદ્યપિ સર્વેષામુદાહરણાનામવિકલકાવ્યલક્ષણપરિસમાપ્તિઃ સંભવતિ તથાપિ યત્પ્રાધાન્યેનાભિધીયતે સ એવાંશઃ પ્રત્યેકમુદ્રિક્તતયા તેષાં પરિસ્ફુરતીતિ સહૃદયૈઃ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
એવં કાવ્યસામાન્યલક્ષણમભિધાય તદ્વિશેષલક્ષણવિષયપ્રદર્શનાર્થં માર્ગભેદનિબન્ધનં ત્રૈવિધ્યમભિધત્તે---
સન્તિ તત્ર ત્રયો માર્ગાઃ કવિપ્રસ્થાનહેતવઃ ।
સુકુમારો વિચિત્રશ્ચ મધ્યમશ્ચોભયાત્મકઃ

તત્ર તસ્મિન્ કાવ્યે માર્ગાઃ પન્થનસ્ત્રયઃ સન્તિ સંભવન્તિ ।
ન દ્વૌ ન ચત્વારઃ સ્વરાદિસંખ્યાવત્તાવતામેવ વસ્તુતસ્તજ્જ્ઞૈરુપલમ્ભાત્ ।
તે ચ કીદૃશાઃ---કવિપ્રસ્થાનહેતવઃ ।
કવીનાં પ્રસ્થાનં વર્તનં તસ્ય હેતવઃ, કાવ્યકરણસ્ય કારણભૂતાઃ ।
કિમભિધાનાઃ--- સુકુમારો વિચિત્રશ્ચ મધ્યમશ્ચેતિ ।
કીદૃશો મધ્યમઃ---ઉભયાત્મકઃ ।
ઉભયમનન્તરોક્તં માર્ગદ્વયમાત્મા યસ્યેતિ વિગૃહ્ય છાયાદ્વયોપજીવીત્યુક્તં ભવતિ ।
તેષાં ચ સ્વલક્ષણાવસરે સ્વરૂપમાખ્યાસ્યતે ।
અત્ર બહુવિધા વિપ્રતિપત્તયઃ સંભવન્તિ ।
યસ્માચ્ચિરન્તનૈર્વિદર્ભાદિદેશવિશેષસમાશ્રયણેન વૈદર્ભોપ્રભૃતયો રીતયસ્તિસ્ત્રઃ સમામ્નાતાઃ ।
તાસાં ચોત્તમાધમમધ્યમત્વેન ત્રૈવિધ્યમ્ ।
અન્યૈશ્ચ વૈદર્ભગૌડીયલક્ષણં માર્ગદ્વિતયમાખ્યાતમ્ ।
એતચ્ચોભયમપ્યયુક્તિયુક્તમ્ ।
યસ્માદ્દેશભેદનિબન્ધનત્વે રીતિભેદાનાં દેશાનામાનન્ત્યાદસંખ્યાત્વં પ્રસજ્યતે ।
ન ચ વિશિષ્ટરીતિયુક્તત્વેન કાવ્યકરણં માતુલેયભગિનીવિવાહવદ્ દેશધર્મતયા વ્યવસ્થાપયિતું શક્યમ્ ।
દેશધર્મો હિ વૃદ્ધવ્યવહારપરંપરામાત્રશરણઃ શક્યાનુષ્ઠાનતાં નાતિવર્તતે ।
તથાવિધકાવ્યકરણં પુનઃ શક્ત્યાદિકરણકલાપસાકલ્યમપેક્ષ્યમાણં ન શક્યતે યથાકથઞ્ચિદનુષ્ઠાતુમ્ ।
ન ચ દાક્ષિણાત્યગીતવિષયસુસ્વરત્વાદિ ધ્વનિરામણીયકવત્તસ્ય સ્વાભાવિકં કિઞ્ચિદ્ વક્તું પાર્યતે ।
તસ્મિન્ સતિ તથાવિધકાવ્યકરણં સર્વસ્ય સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ શક્તૌ વિદ્યમાનાયામપિ વ્યુત્પત્ત્યાદિરાહાર્યકારણસમ્પત્પ્રતિનિયતદેશવિષયતયા ન વ્યતિષ્ઠતે, નિયમનિબન્ધનાભાવાત્ તત્રાદર્શનાદ્ અન્યત્ર ચ દર્શનાત્ ।
ન ચ રીતીનામુત્તમમધ્યમાધમત્વભેદેન ત્રૈવિધ્યં વ્યવસ્થાપયિતું ન્યાય્યમ્ ।
યસ્માત્ સહૃદયહૃદયા હ્લાદકારિકાવ્યલક્ષણપ્રસ્તાવે વૈદર્ભોસદૃશસૌન્દર્યાસંભવાન્મધ્યમાધમયોરુપદેશવૈયર્થ્યમાયાતિ ।
પરિહાર્યત્વેનાપ્યુપદેશો ન યુક્તતામાલમ્બતે, તૈરેવાનભ્યુપગતત્વાત્ ।
ન ચાગતિકગતિન્યાયેન યથાશક્તિ દરિદ્રદાનવત્ કાવ્યં કરણીયતા મર્હતિ ।
તદેવં નિર્વચનસમાખ્યામાત્રકરણકારણત્વે દેશવિશેષાશ્રયણસ્ય વયં ન વિવદામહે ।
માર્ગદ્વિતયવાદિનામપ્યેતાન્યેવ દૂષણાન્ ।
તિદલમનેન નિઃસારવસ્તુપરિમલનવ્યસનેન ।
કવિસ્વભાવભેદનિબન્ધનત્વેન કાવ્યપ્રસ્થાનભેદઃ સમઞ્જસતાં ગાહતે ।
સુકુમારસ્વભાવસ્ય હિ કવેસ્તથાવિધૈવ સહજા શક્તિઃ સમુદ્ભવતિ, શક્તિશક્તિમતોરભેદાત્ ।
તયા ચ તથાવિધસૌકુમાર્યરમણીયાં વ્યુત્પત્તિમાબધ્નાતિ ।
તાભ્યાં ચ સુકુમારવર્ત્મનાભ્યાસતત્પરઃ ક્રિયતે ।
તથૈવૈ તસ્માદ્ વિચિત્રઃ સ્વભાવો યસ્ય કવેસ્તદ્વિદાહ્લાદકારિકાવ્યલક્ષણપ્રસ્તા વાત્ સૌકુમાર્યવ્યતિરેકિણા વૈચિત્ર્યેણ રમણીય એવ, તસ્ય કાચિદ્વિચિત્રૈવ તદનુરૂપા શક્તિઃ સમુલ્લસતિ ।
તયા ચ તથાવિધવૈદગ્ધ્યબન્ધુરાં વ્યુત્પત્તિમાબધ્નાતિ ।
તાભ્યાં ચ વૈચિત્ર્યવાસનાધિવાસિતમાનસો વિચિત્રવર્ત્મનાભ્યાસભાગ્ ભવતિ ।
એવમેતદુભયકવિનિબન્ધનસંવલિતસ્વભાવસ્ય કવેસ્તદુચિતૈવ શબલશોભાતિશયશાલિની શક્તિઃ સમુદેતિ ।
તયા ચ તદુભયપરિસ્પન્દસુન્દરં વ્યુત્પત્ત્યુપાર્જનમાચરતિ ।
તતસ્તચ્છાયાદ્વિતયપરિપોષપેશલાભ્યાસપરવશઃ સંપદ્યતે ।
તદેવમેતે કવયઃ કાવ્ય કરણકલાપકાષ્ઠાધિરૂઢિરમણીયં કિમપિ કાવ્યમારભન્તે, સુકુમારં વિચિત્રમુભયાત્મકં ચ ।
ત એવ તત્પ્રવર્તનનિમિત્તભૂતા માર્ગા ઇત્યુચ્યન્તે ।
યદ્યપિ કવિસ્વભાવભેદનિબન્ધનત્વાદનન્તભેદભિન્નત્વમનિવાર્યં, તથાપિ પરિસંખ્યાતુમશક્યત્વાત્ સામાન્યેન ત્રૈવિધ્યમેવોપપદ્યતે ।
તથા ચ રમણીયકાવ્યપરિગ્રહપ્રસ્તાવે સ્વભાવસુકુમારસ્તાવદેકો રાશિઃ, તદ્વ્યતિરિક્તસ્યારમણીયસ્યાનુપાદેયત્વાત્ ।
તદ્વ્યતિરેકી રામણીયકવિશિષ્ટો વિચિત્ર ઇત્યુચ્યતે ।
તદેતયોર્દ્વયોરપિ રમણીયત્વાદેતદીયચ્છાયાદ્વિતયોપજીવિનો ઽસ્ય રમણીયત્વમેવ ન્યાયોપપન્નં પર્યવસ્યતિ ।
તસ્માદેતેષાં પ્રત્યેકમસ્ખલિતસ્વપરિસ્પન્દમહિમ્ના તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વપરિસમાપ્તેર્ન કસ્યચિન્ન્યૂનતા ।
નનુ ચ શક્ત્યોરાન્તરતમ્યાત્ સ્વાભાવિકત્વં વક્તું યુજ્યતે, વ્યુત્પત્ત્યભ્યાસયોઃ પુનરાહાર્યયોઃ કથમેતદ્ ઘટતે ? નૈષ દોષઃ, યસ્માદાસ્તાં તાવત્ કાવ્યકરણમ્, વિષયાન્તરે ઽપિ સર્વસ્ય કસ્યચિદનાદિવાસનાભ્યાસાધિવાસિતચેતસઃ સ્વભાવાનુસારિણાવેવ વ્યુત્પત્ત્યભ્યાસૌ પ્રવર્તતે ।
તૌ ચ સ્વભાવાભિવ્યઞ્જનેનૈવ સાફલ્યં ભજતઃ ।
સ્વભાવસ્ય તયોશ્ચ પરસ્પરમુપકાર્યોપકારકભાવેનાવસ્થાનાત્ સ્વભાવસ્તાવદારભતે, તૌ ચ તત્પરિપોષમાતનુતઃ ।
તથા ચાચેતનાનામપિ પદાર્થાનાં સ્વભાવઃ સ્વભાવસંવાદિભાવાન્તરસંનિધાનમાહાત્મ્યાદભિવ્યક્તિમાસાદયતિ, યથા ચન્દ્રકાન્તમણયશ્ચન્દ્રમસઃ કિરણપરા મર્શવશેન સ્પન્દમાનસહજરસપ્રસરાઃ સંપદ્યન્તે ।
તદેવં માર્ગાનુદ્દિશ્ય તાનેવ ક્રમેણ લક્ષયતિ---
અમ્લાનપ્રતિભોદ્ભિન્નનવશબ્દાર્થસુન્દરઃ ।
અયત્નવિહિતસ્વલ્પમનોહારિવિભૂષણઃ

ભાવસ્વભાવપ્રાધાન્યન્યક્કૃતાહાર્યકૌશલઃ ।
રસાદિપરમાર્થજ્ઞમનઃ સંવાદસુન્દરઃ

અવિભાવિતસંસ્થાનરામણીયકરઞ્જકઃ ।
વિધિવૈદગ્ધ્યનિષ્પન્નનિર્માણાતિશયોપમઃ

યદ્ કિઞ્ચનાપિ વૈચિત્ર્યં તત્સર્વં પ્રતિભોદ્ભવમ્ ।
સૌકુમાર્યપરિસ્પન્દસ્યન્દિ યત્ર વિરાજતે

સુકુમારાભિધઃ સો ઽયં યેન સત્કવયો ગતાઃ ।
માર્ગેણોત્ફુલ્લકુસુમકાનનેનેવ ષટ્પદાઃ

સુકુમારાભિધઃ સો ઽયમ્, સો ઽયં પૂર્વોફલક્ષણઃ સુકુમારશબ્દાભિધાનઃ ।
યેન માર્ગેણ સત્કવયઃ કાલિદાસપ્રભૃતયો ગતાઃ પ્રિયાતાઃ, તદાશ્રયેણ કાવ્યાનિ કૃતવન્તઃ ।
કથમ્---ઉત્ફુલ્લકુસુમકાનનૈવ ષટ્પદાઃ ।
ઉત્ફુલ્લાનિ વિકસિતાનિ કુસુમાનિ પુષ્પાણિ યસ્મિન્ કાનને વને તેન ષટ્પદા ઇવ ભ્રમરા યથા ।
વિકસિતકુસુમકાનનસામ્યેન તસ્ય કુસુમસૌકુમાર્ય સદૃશમાભૈજાત્યં દ્યોત્યતે ।
તેષાં ચ ભ્રમરસાદૃશ્યેન કુસુમમકરન્દકલ્પસારસંગ્રહવ્યસનિતા ।
સ ચ કીદૃશઃ---યત્ર યસ્મિન્ કિઞ્ચનાપિ કિયન્માત્રમપિ વૈચિત્ર્યં વિચિત્રભાવો વક્રોક્તિયુક્તત્વમ્ ।
તત્સર્વમલઙ્કારાદિ પ્રતિભોદ્ભવં કવિશક્તિસમુલ્લસિતમેવ, ન પુનરાહાર્યં યથાકથઞ્ચિત્પ્રયત્નેન નિષ્પાદ્યમ્ ।
કીદૃશમ્---સૌકુમાર્યપરિસ્પન્દસ્યન્દિ ।
સૌકુમાર્યમાભિજાત્યં તસ્ય પરિસ્પન્દસ્તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વલક્ષણં રામણીયકં તેન સ્યન્દતે રસમયં સંપદ્યતે યત્તથોક્તમ્ ।
યત્ર વિરાજતે શોભાતિશયં પુષ્ણાતીતિ સંબન્ધઃ ।
યથા
પ્રવૃદ્ધતાપો દિવસો ઽતિમાત્ર- મત્યર્થમેવ ક્ષણદા ચ તન્વી ।
ઉભૌ વિરોધક્રિયયા વિભિન્નૌ જાયાપતી સાનુશયાવિવાસ્તામ્

અત્ર શ્લેષચ્છાયાચ્છુરિતં કવિશક્તિમાત્રસમુલ્લસિતમલઙ્કરણમનાહાર્યં કામપિ કમનીયતાં પુષ્ણાતિ ।
તથા ચ "પ્રવૃદ્ધતાપઃઽ તન્વીઽ ઇતિ વાચકૌ સુન્દરસ્વભાવમાત્રસમર્પણપરત્વેન વર્તમાનાવર્થાન્તરપ્રતીત્યનુરોધપરત્વેન પ્રવૃત્તિં ન સંમન્યેતે, કવિવ્યક્તકૌશલસમુલ્લસિતસ્ય પુનઃ પ્રકારાન્તિરસ્ય પ્રતીતાવાનુગુણ્યમાત્રેણ તદ્વિદાહ્લાદકારિતાં પ્રતિપદ્યેતે ।
કિં તત્પ્રકારાન્તરં નામ ?---વિરોધવિભિન્નયોઃ શબ્દયોરર્થાન્તરપ્રતીતિકારિણોરુપનિબન્ધઃ ।
તથા ચોપમેયયોઃ સહાનવસ્થાનલક્ષણો વિરોધઃ, સ્વભાવભેદલક્ષણં ચ વિભિન્નત્વમ્ ।
ઉપમાનયોઃ પુનરીર્ષ્યાકલહલક્ષણો વિરોધઃ, કોપાત્ પૃથગવસ્થાનલક્ષણં વિભિન્નત્વમ્ ।
"અતિમાત્રમ્ઽ "અત્યર્થંઽ ચેતિ વિશેષણદ્વિતયં પક્ષદ્વયે ઽપિ સાતિશયતાપ્રતીતિકારિત્વેનાતિતરાં રમણીયમ્ ।
શ્લેષચ્છાયા ક્લેશ સંપાદ્યાપ્યયત્નઘટિતત્વેનાત્ર મનોહારિણી ।
પુનશ્ચ કીદૃશઃ---અમ્લાનપ્રતિભોદ્ભિન્નનવશબ્દાર્થબન્ધુરઃ ।
અમ્લાના યાસાવદોષોપહતા પ્રાક્તનાદ્યતનસંસ્કારપરિપાકપ્રૌઢા પ્રતિભા કાચિદેવ કવિશક્તિઃ, તત ઉદ્ભિન્નૌ નતનાઙ્કુરન્યાયેન સ્વયમેવ સમુલ્લસિતૌ, ન પુનઃ કદર્થનાકૃષ્ટૌ નવૌ પ્રત્યગ્રૌ તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વસામર્થ્યયુક્તૌ શબ્દાર્થાવભિધાનાભિધેયૌ તાભ્યાં બન્ધુરો હૃદયહારી ।
અન્યચ્ચ કીદૃશઃ---અયત્નવિહિતસ્વલ્પમનોહારિવિભૂષણઃ ।
અયત્નેનાક્લેશેન વિહિતં કૃતં યત્ સ્વલ્પં મનાઙ્માત્રં મનોહારિ હૃદયાહ્લાદકં વિભૂષણમલઙ્કરણં યત્ર સ તથોક્તઃ ।
"સ્વલ્પઽ- શબ્દો ઽત્ર પ્રકરણાદ્યપેક્ષઃ, ન વાક્યમાત્રપરઃ ।
ઉદાહરણં યથા---
બાલેન્દુવક્રાણ્યવિકાસભાવાદ્ બભુઃ પલાશાન્યતિલોહિતાનિ ।
સદ્યો વસન્તેન સમાગતાનાં નખક્ષતાનીવ વનસ્થલીનામ્

અત્ર "બાલેન્દુવક્રાણિઽ "અતિલોહિતાનિઽ "સદ્યો વસન્તેન સમાગતાનામ્ઽ ઇતિ પદાનિ સૌકુમાર્યાત્ સ્વભાવવર્ણનામાત્રપરત્વેનોપાત્તાન્યપિ "નખક્ષતાનીવઽ ઇત્યલકરણસ્ય મનોહારિણઃ ક્લેશં વિના સ્વભાવોદ્ભન્નત્વેન યોજનાં ભજમાનાનિ ચમત્કારકારિતા માપદ્યન્તે ।
યશ્ચાન્યચ્ચ કીદૃશઃ--- ભાવસ્વભાવપ્રધાન્યન્યક્કૃતાહાર્યકૌશલઃ ।
ભાવાઃ પદાર્થસ્તેષાં સ્વભાવસ્તત્ત્વં તસ્ય પ્રાધાન્યં મુખ્યભાવસ્તેન ન્યક્કૃતં તિરસ્કૃતમાહાર્થં વ્યુત્પત્તિવિહિતં કૌશલં નૈપુણ્યં યત્ર સ તથોક્તઃ ।
તદયમત્રાભિપ્રાયઃ---પદાર્થપરમાર્થમહિમૈવ કવિશક્તિસમુન્મીલિતઃ, તથાવિધો તત્ર વિજૃમ્ભતે ।
યેન વિવિધમપિ વ્યુત્પત્તિવિલસિતં કાવ્યાન્તરગતં તિરસ્કારાસ્પદં સંપદ્યતે ।
અત્રોદાહરણં રઘુવંશે મૃગયાવર્ણનપરં પ્રકરણમ્, યથા
તસ્ય સ્તનપ્રણયિભિર્મુહુરેણશાવૈર્- વ્યાહન્યમાનહરિણીગમનં પુરસ્તાત્ ।
આવિર્બભૂવ કુશગર્ભમુખં મૃગાણાં યૂથં તદગ્રસરગર્વિતકૃષ્ણસારમ્

ઇત્યાદિ ।
યથા ચ કુમારસમ્ભવે
દ્વન્દ્વાનિ ભાવં ક્રિયયા વિવવ્રુઃ

ઇતિ ।
અત) પરં પ્રાણિધર્મવર્ણનમ્---
શૃઙ્ગેણ ચ સ્પર્શનિમીલિતાક્ષીં મૃગીમકણ્ડૂયત કૃષ્ણસારઃ

અન્યચ્ચ કીદૃશઃ---રસાદિપરમાર્થજ્ઞમનઃ સંવાદસુન્દરઃ ।
રસાઃ શૃઙ્ગારાદયઃ ।
તદાદિગ્રહણેન રત્યાદયો ઽપિ ગૃહ્યન્તે ।
તેષાં પરમાર્થઃ પર રહસ્યં તજ્જાનન્તીતિ તજ્જ્ઞાસ્તદ્વિદસ્તેષાં મનઃ સંવાદો હૃદયસંવેદનં સ્વાનુભવગોચરતયા પ્રતિભાસઃ, તેન સુન્દરઃ સુકુમારઃ સહૃદયહૃદયાહ્લાદકારી વાક્યસ્યોપનિબન્ધ ઇત્યર્થઃ ।
અત્રોદાહરણાનિ રઘૌ રાવણં નિહત્ય પુષ્પકેણાગચ્છતો રામસ્ય સીતાયાસ્તદ્વિરહવિધુરહૃદયેન મયાસ્મિન્નસ્મિન્ સમુદ્દેશે કિમપ્યેવંવિધં વૈશસમનુભૂતમિતિ વર્ણયતઃ સર્વાણ્યેવ વાક્યાનિ ।
તથા
પૂર્વાનુભૂતં સ્મરતા ચ રાત્રૌ કમ્પોત્તરં ભીરુ તવોપગૂઢમ્ ।
ગુહાવિસારીણ્યતિવાહિતાનિ મયા કથઞ્ચિદ્ ઘનગર્જિતાનિ

અત્ર રાશિદ્વયકરણસ્યાયમભિપ્રાયો યદ્ વિભાવાદિરૂપેણ રસાઙ્ગભૂતાઃ શકુનિરુતતરુસલિલકુસુમસમયપ્રભૃતયઃ પદાર્થાઃ સાતિશયસ્વભાવવર્ણનપ્રાધાન્યેનૈવ રસાઙ્ગતાં પ્રતિપદ્યન્તે ।
તદ્વ્યતિરિક્તાઃ સુરગન્ધર્વપ્રભૃતયઃ સોત્કર્ષચેતનાયોગિનઃ શૃઙ્ગારાદિરસનિર્ભરતયા વર્ણ્યમાનાઃ સરસહૃદયાહ્લાદકારિતામાયાન્તીતિ કવિભિરભ્યુપગતમ્ ।
તથાવિધમેવ લક્ષ્યે દૃશ્યતે ।
અન્યચ્ચ કીદૃશઃ---અવિભાવિતસંસ્થાનરામણીયકરઞ્જકઃ ।
અવિભાવિતમનાલોચિતં સંસ્થાનં સંસ્થિતિર્યત્ર તેન રામણીયકેન રમણીયત્વેન રઞ્જકઃ સહૃદયાહ્લાદકઃ ।
તેનાયમર્થઃ---યદિ તથા વિધં કવિકૌશલમત્ર સંભવતિ તદ્ વ્યપદેષ્ટુમિયત્તયા ન કથઞ્ચિદપિ પાર્યતે, કેવલં સર્વાતિશાયિતયા ચેતસિ પરિસ્ફુરતિ ।
અન્યચ્ચ કીદૃશઃ---વિધિવૈદગ્ધયનિષ્પન્નનિર્માણાતિશયોપમઃ ।
વિધિર્વિધાતા તસ્ય વૈદગ્ધ્યં કૌશલં તેન નિષ્પન્નઃ પરિસમાપ્તો યો ઽસૌ નિર્મણાતિશયઃ સુન્દરઃ સર્ગોલ્લેખો રમણીયલાવણ્યાદિઃ સ ઉપમા નિદર્શનં તસ્ય સ તથોક્તઃ ।
તેન વિધાતુરિવ કવેઃ કૌશલં યત્ર વિવેક્તુમશક્યમ્ ।
યથા
જ્યાબન્ધનિષ્પન્દભુજેન યસ્ય વિનિઃશ્વસદ્વક્ત્રપરંપરેણ ।
કારાગૃહે નિર્જિતવાસવેન દશાનનેનોષિતમા પ્રસાદાત્

અત્ર વ્યપદેશપ્રકારાન્તરનિરપેક્ષઃ કવિશક્તિપરિણામઃ પરં પરિપાકમધિરૂઢઃ ।
એતસ્મિન્ કુલકે---પ્રથમશ્લોકે પ્રાધાન્યેન શબ્દાલઙ્કારયોઃ સૌન્દર્યં પ્રતિપાદિતમ્ ।
દ્વિતીયે વર્ણનીયસ્ય વસ્તુનઃ સૌકુમાર્યમ્ ।
તૃતીયે પ્રકારાન્તરનિરપેક્ષસ્ય સંનિવેશસ્ય સૌકુમાર્યમ્ ।
ચતુર્થે વૈચિત્ર્યમપિ સૌકુમાર્યાવિસંવાદિ વિધેયમિત્યુક્તમ્ ।
પઞ્ચમો વિષયવિષયિસૌકુમાર્યપ્રતિપાદનરપરઃ ।
એવં સુકુમારાભિધાનસ્ય માર્ગસ્ય લક્ષણં વિધાય તસ્યૈવ ગુણાન્ લક્ષયતિ---
અસમસ્તમનોહારિપદવિન્યાસજીવિતમ્ ।
માધુર્યં સુકુમારસ્ય માર્ગસ્ય પ્રથમો ગુણઃ

અસમસ્તાનિ સમાસવર્જિતાનિ મનોહારીણિ હૃદયાહ્લાદકાનિ શ્રુતિરમ્યત્વેનાર્થરમણીયત્વેન ચ યાનિ પદાનિ સુપ્તિઙન્તાનિ તેષાં વિન્યાસઃ સંનિવેશવૈચિત્ર્યં જીવિતં સર્વસ્વં યસ્ય તત્તથોક્તં માધૃર્યં નામ સુકુમારલક્ષણસ્ય માર્ગસ્ય પ્રથમઃ પ્રધાનભૂતો ગુણઃ ।
અસમસ્તશબ્દો ઽત્ર પ્રાચુર્યાર્થઃ, ન સમાસાભાવનિયમાર્થઃ ।
ઉદાહરણં યથા
ક્રીડારસેન રહસિ સ્મતપૂર્વમિન્દોર્ લેખાં વિકૃષ્ય વિનિબદ્ ચ મૂર્ધ્નિ ગૌર્યા ।
કિં શોભિતાહમનયોત શશાઙ્કમૌલેઃ પૃષ્ટસ્ય પાતુ પરિચુમ્ભનમુત્તરવઃ

અત્ર પદાનામસમસ્તત્વં શબ્દાર્થરમણીયતા વિન્યાસવૈચિત્ર્યં ચ ત્રિતયમપિ ચકાસ્તિ ।
તદેવં માધુર્યમભિધાય પ્રસાદમભિધત્તે---
અક્લેશવ્યઞ્જિતાકૂતં ઝગિત્યર્થસમર્પણમ્ ।
રસવક્રોક્તિવિષયં યત્પ્રસાદઃ સ કથ્યતે

ઝગિતિ પ્રથમતરમેવાર્થસમર્પણં વસ્તુપ્રતિપાદનમ્ ।
કીદૃશમ્--- અક્લેશવ્યઞ્જિતાકૂતમ્ અકદર્થનાપ્રકટિતાભિપ્રાયમ્ ।
કિંવિષયમ્---રસવક્રોક્તિવિષયમ્ ।
રસાઃ શૃઙ્ગારાદયઃ, વક્રોક્તિઃ સકલાલઙ્કારસામાન્યં વિષયો યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
સ એવ પ્રસાદાખ્યો ગુણઃ કથ્યતે ભણ્યતે ।
અત્ર પદાનામસમસ્તત્વં પ્રસિદ્ધાભિધાનત્વમ્ અવ્યવહિતસંબન્ધત્વં સમાસસદ્ભાવે ઽપિ ગમકસમાસયુક્તતા ચ પરમાર્થઃ ।
"આકૂતઽ- શબ્દસ્તાત્પર્યે વિચ્છિત્તૌ ચ વર્તતે ।
ઉદાહરણં યથા
હિમવ્યપાયાદ્વિશદાધરાણા- માપાણ્ડુરીભૂતમુખચ્છવીનામ્ ।
સ્વેદોદ્ગમઃ કિંપુરુષાઙ્ગનાનાં ચક્રે પદં પત્રવિશેષકેષુ

અત્રાસમસ્તત્વાદિસામગ્રી વિદ્યતે ।
યદપિ વિવિધપત્રવિશેષકવૈચિત્ર્યવિહિતં કિમપિ વદનસૌન્દર્યં મુક્તાકણાકારસ્વેદલવોપબૃંહિતં તદપિ સુવ્યક્તમેવ ।
યથા વા
અનેન સાર્ધં વિહરામ્બુરાશેસ્ તીરેષુ તાડીવનમર્મરેષુ ।
દ્વીપાન્તરાનીતલવઙ્ગપુષ્પૈર્ અપાકૃતસ્વેદલવા મરુદ્ભિઃ

અલઙ્કાખ્યક્તિર્યથા
બાલેન્દુવક્રાણિ ઇતિ

એવં પ્રસાદમભિધાય લાવણ્યં લક્ષયતિ---
વર્ણવિન્યાસવિચ્છિત્તિપદસંધાનસંપદા ।
સ્વલ્પયા બન્ધસૌન્દર્યં લાવણ્યમભિધીયતે

બન્ધો વાક્યવિન્યાસસ્તસ્ય સૌન્દર્યં રામણીયકં લાવણ્યમભિધીયતે લાવણ્યમિત્યુચ્યતે ।
કીદૃશમ્---વર્ણાનામક્ષરાણાં વિન્યાસો વિચિત્રં ન્યસનં તસ્ય વિચ્છિત્તિઃ શોભા વૈદગ્ધ્યભઙ્ગી તયા લક્ષિતં પદાનાં સુપ્તિઙન્તાનાં સંધાનં સંયોજનં તસ્ય સમ્પત્, સાપિ શોભૈવ, તયા લક્ષિતમ્ ।
કીદૃશ્યા---ઉભયરૂપયાપિ સ્વલ્પયા મનાઙ્માત્રયા નાતિનિર્બન્ધનિર્મિતયા ।
તદયમત્રાર્થઃ---શબ્દાર્થસૌકુમાર્યસુભગઃ સંનિવેશમહિમા લાવણ્યરૂપો ગુણઃ કથ્યતે ।
યથા
સ્નાનાર્દ્રમુક્તેષ્વનુધૂપવાસં વિન્યસ્તસાયન્તનમલ્લિકેષુ ।
કામો વસન્તાત્યયમન્દવીર્યઃ કેશેષુ લેભે બલમઙ્ગનાનામ્

અત્ર સંનિવેશસૌન્દર્યમહિમા સહૃદયસંવેદ્યો ન વ્યપદેષ્ટું પાર્યતે ।
યથા વા
ચકાર બાણૈરસુરાઙ્ગનાનાં ગણ્ડસ્થલીઃ પ્રોષિતપત્રલેખાઃ

અત્રાપિ વર્ણવિન્યાસવિચ્છિત્તિઃ પદસંધાનસમ્પચ્ચ સંનિવેશસૌન્દર્યનિબન્ધના સ્ફુટાવભાસૈવ ।
એવં લાવણ્યમભિધાય આભિજાત્યમભિધત્તે---
શ્રુતિપેશલતાશાલિ સુસ્પર્શમિવ ચેતસા ।
સ્વભાવમસૃણચ્છાયમાભિજાત્યં પ્રચક્ષતે

એવં વિધં વસ્તુ આભિજાત્યં પ્રચક્ષતે આભિજાત્યાભિધાનં ગુણં વર્ણયન્તિ ।
શ્રુતિઃ શ્રવણેન્દ્રિયં તત્ર પેશલતા રામણીયકં તેન શાલતે શ્લાઘતે યત્તથોક્તમ્ ।
સુરપર્શમિવ ચેતસા મનસા સુસ્પર્શમિવ ।
સુખેન સ્પૃશ્યત ઇવેત્યતિશયોક્તિરિયમ્ ।
યસ્માદુભયમપિ સ્પર્શયોગ્યત્વે સતિ સૌકુમાર્યાત્ કિમપિ ચેતસિ સ્પર્શસુખમર્પયતીવ ।
યતઃ સ્વભાવમસૃણચ્છાયમ્ અહાર્યશ્લક્ષ્ણકાન્તિ યત્તદ્ આભિજાત્યં કથયન્તીત્યર્થઃ ।
યથા
જ્યોતિર્લેખાવલયિ ગલિતં યસ્ય બર્હં ભવાની પુત્રપ્રીત્યા કુવલયદલપ્રાપિ કર્ણે કરોતિ

અત્ર શ્રુતિપેશલતાદિ સ્વભાવમસૃણચ્છાયત્વં કિમપિ સહૃદયસંવેદ્યં પરિસ્ફુરતિ ।
નનુ ચ લાવણ્યમાભિજાત્યં ચ લોકોત્તરતરુણીરૂપલક્ષણવસ્તુધર્મતયા યત્ પ્રસિદ્ધં તત્ કથં કાવ્યસ્ય ભવિતુમર્હતીતિ ચેત્તન્ન ।
યસ્માદનેન ન્યાયેન પૂર્વપ્રસિદ્ધયોરપિ માધુર્યપ્રસાદયોઃ કાવ્યધર્મત્વં વિઘટતે ।
માધુર્યં હિ ગુડાદિમધુરદ્રવ્યધર્મતયા પ્રસિદ્ધં તથાવિધાહ્લાદકારિત્વસામાન્યોપચારાત્ કાવ્યે વ્યપદિશ્યતે ।
તથૈવ ચ પ્રસાદઃ સ્વચ્છસલિલસ્ફટિકાદિધર્મતયા પ્રસિદ્ધઃ સ્ફુટાવભાસિત્વસામાન્યોપચારાજ્ ઝગિતિપ્રતીતિકારિણિ કાવ્યે પ્રવર્તિતવ્યહારસ્તદેવંવિધવૈદગ્ધ્યવિહિતવિચિત્રવિન્યાસરમણીરામણીયકં યથા લાવણ્યશબ્દાભિધેયતયા પ્રતીતિપેશલતાંપ્રતિપદ્યતે ।
તદ્વદેવ ચ કાવ્યે કવિશક્તિકૌશલોલ્લિખિતકાન્તિકમનીયં બન્ધસૌન્દર્યં ચેતનચમત્કારકારિત્વસામાન્યોપચારાલ્લવણ્યશબ્દવ્યતિરેકેણ શબ્દાન્તરાભિધેયતાં નોત્સહતે ।
તથૈવ ચ કાવ્યે સ્વભાવમસૃણચ્છાયત્વમાભિજાત્યશબ્દેનાભિધીયતે ।
નનુ ચ કૈશ્ચિત્પ્રતીયમાનં વસ્તુ લલનાલાવણ્યસામ્યાલ્લાવણ્યમિત્યુત્પાદિતપ્રતીતિ---
પ્રતીયમાનં પુરન્યદેવ વસ્ત્વસ્તિ વાણીષુ મહાકવીનામ્ ।
યત્તત્પ્રસિદ્ધાવયવાતિરિક્તમ્ આભાતિ લાવણ્યમિવાઙ્ગનાસુ

તત્કથં બન્ધસૌન્દર્યમાત્રં લાવણ્યમિત્યભિધીયતે ? નૈષ દોષઃ, યસ્માદનેન દૃષ્ટાન્તેન વાચ્યવાચકલક્ષણપ્રસિદ્ધાવયવવ્યતિરિક્તત્વેનાસ્તિત્વમાત્રં સાધ્યતે પ્રતીયમાનસ્ય, ન પુનઃ સકલલોકલોચનસવેદ્યસ્ય લલનાલાવણ્યસ્ય ।
સહૃદયહૃદયાનામેવ સંવેદ્યં સત્ પ્રતીયમાનં સમીકર્તું પાર્યતે ।
તસ્ય બન્ધસૌન્દર્યમેવાવ્યુત્પન્નપદપદાર્થાનામપિ શ્રવણમાત્રેણૈવ હૃદયહારિત્વસ્પર્ધયા વ્યપદિશ્યતે ।
પ્રતીયમાનં પુનઃ કાવ્યપરમાર્થજ્ઞાનામેવાનુભવગોચરતાં પ્રતિપદ્યતે ।
યથા કામિનીનાં કિમપિ સૌભાગ્યં તદુપભોગોચિતાનાં નાયકાનામેવ સંવેદ્યતામર્હતિ, લાવણ્યં પુનસ્તાસામેવ સત્કવિગિરામિવ સૌન્દર્યં સકલલોકગોચરતામાયાતીત્યુક્તમેવેત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
એવં સુકુમારસ્ય લક્ષણમભિધાય વિચિત્રં પ્રતિપાદયતિ---
પ્રતિભાપ્રથમોદ્ભેદસમયે યત્ર વક્રતા ।
સભ્દાભિધેયયોરન્તઃ સ્ફુરતીવ વિભાવ્યતે

અલઙ્કારસ્ય કવયો યત્રાલઙ્કારણાન્તરમ્ ।
અસંતુષ્ટા નિબધ્નન્તિ હારાદેર્મણિબન્ધવત્

રત્નરશ્મિચ્છટોત્સેકભાસુરૈર્ભૂષણૈર્યથા ।
કાન્તાશરીરમાચ્છાદ્ય ભૂષાયૈ પરિકલ્પ્યતે

યત્ર તદ્વદલઙ્કારૈર્ભ્રાજમાનૈર્નિજાત્મના ।
સ્વશોભાતિશયાન્તઃ સ્થમલઙ્કાર્યં પ્રકાશતે

યદપ્યનૂતનોલ્લેખં વસ્તુ યત્ર તદપ્યલમ્ ।
ઉક્તિવૈચિત્ર્યમાત્રેણ કાષ્ઠાં કામપિ નીયતે

યત્રાન્યથાભવત્ સર્વમન્યથૈવ યથારુચિ ।
ભાવ્યતે પ્રતિભોલ્લેખમહત્ત્વેન મહાકવેઃ

પ્રતિયમાનતા યત્ર વાક્યાર્થસ્ય નિબધ્યતે ।
વાચ્યવાચકવૃત્તિભ્યાં વ્યતિરિક્તસ્ય કસ્યચિત્

સ્વભાવઃ સરસાકૂતો ભાવાનાં યત્ર બધ્યતે ।
કેનાપિ કમનીયેન વૈચિત્ર્યેણોપબૃંહિતઃ

વિચિત્રો યત્ર વક્રોક્તિવૈચિત્ર્યં જીવિતાયતે ।
પરિસ્ફુરતિ યસ્યાન્તઃ સા કાપ્યતિશયાભિધા

સો ઽતિદુઃસંચરો યેન વિદગ્ધકવયો ગતાઃ ।
ખડ્ગધારાપથેનેવ સુભટાનાં મનોરથાઃ

સ વિચિત્રાભિધાનઃ પન્થાઃ કીદૃશઃ---અતિદુઃસંચરઃ, યત્રાતિદુઃખેન સંચરન્તે ।
કિં બહુના, યેન વિદગ્ધકવયઃ કેચિદેવ વ્યુત્પન્નાઃ કેવલં ગતાઃ પ્રયાતાઃ, તદાશ્રયેણ કાવ્યાનિ ચક્રુરિત્યર્થઃ ।
કથમ્---કઙ્ગધારાપથેનેવ સુભટાનાં મનોરથાઃ ।
નિસ્ત્રૈંશધારામાર્ગેણ યથા સુભટાનાંમહાવીરાણાં મનોરથાઃ ।
નિસ્ત્રિંશધારામાર્ગેણ યથા સુભટાનાં મહાવીરાણાં મનોરથાઃ સંકલ્પવિશેષાઃ ।
તદયમત્રાભિપ્રાયઃ---યદસિધારામાર્ગગમને મનોરથાનામૌચિત્યાનુસારેણ યથારુચિ પ્રવર્તમાનાનાં મનાઙ્માત્રમપિ મ્લાનતા ન સંભાવ્યતે ।
સાક્ષાત્સમરસંમર્દન સમાચરણે પુનઃ કદાચિત્ કિમપિ મ્લાનત્વમપિ સંભાવ્યેત ।
તદનેન માર્ગસ્ય દુર્ગમત્વં તત્પ્રસ્થિતાનાં ચ વિહરણપ્રૌઢિઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
કીદૃશઃ સા માર્ગઃ---યત્ર યસ્મિન્ શબ્દાભિધેયયોરભિધાનાભિધીયમાનયોરન્તઃ સ્વરૂપાનુપ્રવેશિની વક્રતા ભણિતિવિચ્છિત્તિઃ સ્ફુરતીવ પ્રસ્પન્દમાનેવ વિભાવ્યતે લક્ષ્યતે ।
કદા---પ્રતિભાપ્રથમોદ્ભેદસમયે ।
પ્રતિભાયાઃ કવિશક્તેરચરમોલ્લેખાવસરે ।
તદયમત્ર પરમાર્થઃ---યત્ કવિપ્રયત્નનિરપેક્ષયોરેવ શબ્દાર્થયોઃ સ્વાભાવિકઃ કો ઽપિ વક્રતાપ્રકારઃ પરિસ્ફુરન્ પરિદૃશ્યતે ।
યથા
કો ઽયં ભાતિ પ્રકારસ્તવ પવન પદં લોકપાદાહતીનાં તેજસ્વિવ્રાતસેવ્યે નભસિ નયસિ યત્પાંસુપૂરં પ્રતિષ્ઠામ્ ।
યસ્મિન્નુત્થાપ્યમાને જનનયનપથોપદ્રવસ્તાવદાસ્તાં કેનાપાયેન સહ્યો વપુષિ કલુષતાદોષ એવ ત્વયૈવ

અત્રાપ્રસ્તુતપ્રશંસાલક્ષણો ઽલઙ્કારઃ પ્રાધાન્યેન વાક્યાર્થઃ, પ્રતીયમાનપદાર્થાન્તરત્વેન પ્રયુક્તત્વાત્ તત્ર ચ વિચિત્રકવિશક્તિસમુલ્લિખિતવક્રશબ્દાર્થોપનિબન્ધમાહાત્મ્યાત્ પ્રતીયમાનમપ્યભિધેયતામિવ પ્રાપિતમ્ ।
પ્રક્રમ એવ પ્રતિભાસમાનત્વાન્ન ચાર્થાન્તરપ્રતીતિકારિત્વેન પદાનાં શ્લેષવ્યપદેશઃ શક્યતે કર્તુમ્, વાચ્યસ્ય સમપ્રધાનભાવેનાનવસ્થાનાત્ ।
અર્થાન્તરપ્રતીતિકારિત્વં ચ પદાનાં પ્રતીયમાનાર્થસ્ફુટતાવ ભાસનાર્થમુપનિબધ્યમાનમતીવ ચમત્કારકારિતાં પ્રતિપદ્યતે ।
તમેવ વિચિત્રં પ્રકારાન્તરેણ લક્ષયતિ---અલઙ્કારસ્યેત્યાદિ ।
યત્ર યસ્મિન્માર્ગે કવયો નિબધ્નન્તિ વિરચયન્તિ, અલઙ્કારસ્ય વિભૂષણસ્યાલઙ્કારણાન્તરં ભૂષણાન્તરમ્ અસંતુષ્ટાઃ સન્તઃ ।
કથમ્---હારાદેર્મણિબન્ધવત્ ।
મુક્તાકલાપપ્રભૃતેર્યથા પદકાદિમણિબન્ધં રત્નવિશેષવિન્યાસં વૈકટિકાઃ ।
યથા
હે હેલાજિતબોધિસત્ત્વ વચસાં કિં વિસ્તરૈસ્તોયધે નાસ્તિ ત્વત્સદૃશઃ પરઃ પરહિતાધાને ગૃહીતવ્રતઃ ।
તૃષ્યત્પાન્થજનોપકારઘટનાવૈમુખ્યલબ્ધાયશો ભારપ્રોદ્વહને કરોષિ કૃપયા સાહાય્યકં યન્મરોઃ

અત્રાત્યન્તગર્હણીયચરિતં પદાર્થાન્તરં પ્રતીયમાનતયા ચેતસિ નિધાય તથાવિધવિલસિતઃ સલિલનિધિર્વાચ્યતયોપક્રાન્તઃ ।
તદેતાવદેવાલઙ્કૃતેરપ્રસ્તુતપ્રશંસાયાઃ સ્વરૂપમ્---ગર્હણીયપ્રતીયમાનપદાર્થાન્તરપર્યવસાનમપિ વાક્યં શ્રુત્યુપક્રમરમણીયતયોપનિબધ્યમાનં તદ્વિદાહ્લાદકારિતામાયાતિ ।
તદેતદ્ વ્યાજસ્તુતિપ્રતિરૂપકપ્રાયમલઙ્કરણાન્તરમપ્રસ્તુતપ્રશંસાયા ભૂષણત્વેનોપાત્તમ્ ।
ન ચાત્ર સંકરાલઙ્કારવ્યવહારો ભવિતુમર્હતિ, પૃથગતિપરિસ્ફુટત્વેનાવભાસનાત્ ।
ન ચાપિ સંસૃષ્ટિસંભવઃ સમપ્રધાનભાવેનાનવસ્થિતેઃ ।
ન ચ દ્વયોરપિ વાચ્યાલઙ્કારત્વમ્, વિભિન્નવિષયત્વાત્ ।
યથા વા
નામાપ્યન્યતરોર્નિમીલિતમભૂત્તત્તાવદુન્મીલિતં પ્રસ્થાને સ્ખલતઃ સ્વર્ત્મનિ વિધેરન્યદ્ ગૃહીતઃ કરઃ ।
લોકશ્ચાયમદૃષ્ટદર્શનકૃતા દૃગ્વૈશસાદુદ્ધૃતો યુક્તં કાષ્ઠિક લૂનવાન્ યદસિ તામામ્રાલિમાકાલિકીમ્

અત્રાયમેવ ન્યાયો ઽનુસંધેયઃ ।
યથા ચ
કિં તારુણ્યતરોરિયં રસભરોદ્ભિન્ના નવા મઞ્જરી લીલાપ્રોચ્છલિતસ્ય કિં લહરિકા લાવણ્યવારાંનિધેઃ ।
ઉદ્ગાઢોત્કલિકાવતાં સ્વસમયોપન્યાસવિશ્રમ્ભિણઃ કિં સાક્ષાદુપદેશયષ્ટિરથવા દેવસ્ય શૃઙ્ગારિણઃ

અત્ર રૂપકલક્ષણો યો ઽયં કાવ્યાલઙ્કારઃ તસ્ય સન્દેહોક્તિરિયં છાયાન્તરાતિશયોત્પદાનાયોપનિબદ્ધા ચેતનચમત્કારકારિતા માવહિત ।
શિષ્ટં પૂર્વોદાહરણદ્વયોક્તમનુસર્તવ્યમ્ ।
અન્યચ્ચ કીદૃક્---રત્નેત્યાદિ ।
યુગલકમ્ ।
યત્ર યસ્મિન્નલઙ્કારૈર્ભ્રાજમાનૈર્નિજાત્મના સ્વજીવિતેન ભાસમાનૈર્ભૂષાયૈ પરિકલ્પ્યતે શોભાયૈ ભૂષ્યતે ।
કથમ્---યથા ભૂષણૈઃ, કઙ્કણાદિભિઃ ।
કીદૃશૈઃ---રત્નરશ્મિચ્છટોત્સેકભાસુરૈઃ મણિમયૂખોલ્લાસભ્રાજિષ્ણુભિઃ ।
કિં કૃત્વા---કાન્તાશરીરમાચ્છાદ્ય કામિનીવપુઃ સ્વપ્રભાપ્રસરતિરોહિતં વિધાય ।
ભૂષાયૈ કલ્પનમ્---યદેતૈઃ સ્વશોભાતિશયાન્તઃ સ્થં નિજકાન્તિકમનીયાન્તર્ગતમલઙ્કાર્યમલઙ્કારણીયં પ્રકાશ્યતે દ્યોત્યતે ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---તદલઙ્કારમહિમૈવ તથાવિધો ઽત્ર ભ્રાજતે તસ્યાત્યન્તોદ્રિક્તવૃત્તેઃ સ્વશોભાતિશયાન્તર્ગતમલઙ્કાર્યં પ્રકાશ્યતે ।
યથા
આર્યસ્યાજિમહોત્સવવ્યતિકરે નાસંવિભક્તો ઽત્ર વઃ કશ્ચિત્ કાપ્યવશિષ્યતે ત્યજત રે નક્તઞ્ચરાઃ સંભ્રમમ્ ।
ભૂયિષ્ઠેષ્વપિ કા ભવત્સુ ગણનાત્યર્થં કિમુત્તામ્યતે તસ્યોદારભુજોષ્મણો ઽનવસિતા નારાચ સંપત્તયઃ

અત્રાજેર્મહોત્સવવ્યતિકરત્વેન તથાવિધં રૂપણં વિહિતં યત્રાલઙ્કાર્યમ્ "આર્યઃ સ્વશૌર્યેણ યુષ્માન્ સર્વાનેવ મારયતિ" ઇત્યલઙ્કારશોભાતિશયાન્તર્ગતત્વેન ભ્રાજતે ।
તથા ચ કશ્ચિત્ સામાન્યો ઽપિ ક્વાપિ દવીયસ્યપિ દેશે નાસંવિભક્તો યુષ્માકમવશિષ્યતે ।
તસ્માત્ સમરમહોત્સવસવિભાગલમ્પટતયા પ્રત્યેકં યૂયં સંભ્રમં ત્યજત ।
ગણનયા વયં ભૂયિષ્ઠા ઇત્યશક્યાનુષ્ઠાનતાં યદિ મન્યધ્વે તદપ્યયુક્તમ્ ।
યસ્માદસંખ્યસંવિભાગાશક્યતા કદાચિદસંપત્ત્યા કાર્પણ્યેન વા સંભાવ્યતે ।
તદેતદુભયમપિ નાસ્તીત્યુક્તમ્---તસ્યોદારભુજોષ્મણો ઽનવસિતા નારાચ સંપત્તયઃ (ઇતિ) ।
યથા ચ
કતમઃ પ્રવિજૃમ્ભિતવિરહવ્યથઃ શન્યતાં નીતો દેશઃ

ઇતિ ।
યથા ચ કાનિ ચ પુણ્યભાઞ્જિ ભજન્ત્યભિખ્યામક્ષરાણિ

ઇતિ ।
અત્ર કસ્માદાગતાઃ સ્થ, કિં ચાસ્ય નામ ઇત્યલઙ્કાર્યમપ્રસુતપ્રશંસાલક્ષણાલઙ્કારચ્છાયાચ્છુરિતત્વેનૈતદીયશોભાન્તર્ગતત્વેન સહૃદયહૃદયાહ્લાદકારિતાં પ્રાપિતમ્ ।
એતચ્ચવ્યાજસ્તુતિપર્યાયોક્તપ્રભૃતીનાં ભૂયસા વિભાવ્યતે ।
નનુ ચ રૂપકાદીનાં સ્વલક્ષણાવસર એવ સ્વરૂપં નિર્ણેષ્યતે તત્ કિં પ્રયોજનમેતેષામિહોદાહરણસ્ય ? સત્યમેતત્, કિન્ત્વેતદેવ વિચિત્રસ્ય વૈચિત્ર્યં નામ યદલૌકિકચ્છાયાતિશયયોગિત્વેન ભૂષણોપનિબન્ધઃ કામપિ વાક્યવક્રતામુન્મીલયતિ ।
વિચિત્રમેવ રૂપાન્તરેણ લક્ષણયતિ---યદપીત્યાદિ ।
યદપિ વસ્તુ વાચ્યમનૂતનોલ્લેખમનભિનવત્વેનોલ્લિખિતં તદપિ યત્ર યસ્મિન્નલં કામપિ કાષ્ઠાં નીયતે લોકોત્તરાતિશયકોટિમધિરોષ્યતે ।
કથમ્---ઉક્તિવૈચિત્ર્યમાત્રેણ, ભણિતિવૈદગ્ધ્યેનૈવેત્યર્થઃ ।
યથા
અણ્ણં લડહત્તણઅં અણ્ણ ચ્ચિઅ કાવિ વત્તણચ્છાઆ ।
સામા સામણ્ણાપઆવૈણો રેહ ચ્ચિઅ ણ હોઇ

અન્યદ્ લટભત્વમન્યૈવ ચ કાપિ વર્તનચ્છાયા ।
શ્યામા સામાન્યપ્રજાપતે રેખૈવ ચ ન ભવતિ ॥
ઇતિ છાયા ।
યથા વા ઉદ્દેશો ઽયં સંરસવિટપિ શ્રેણિશોભાતિશાયી કુઞ્જોત્કર્ષાઙ્કુરિતહરિણીવિભ્રમો નર્મદાયાઃ ।
કિં ચૈતસ્મિન્ સુરતસુહૃદસ્તન્વિ તે વાન્તિ વાતા યેષામગ્રે સરતિ કલિતાકાણ્ડકોપો મનોભૂઃ

ભણિતિવૈચિત્ર્યમાત્રમેવાત્ર કાવ્યાર્થઃ, ન તુ નૂતનોલ્લેખશાલિ વાચ્યવિજૃમ્ભિતમ્ ।
એતચ્ચ ભણિતિવૈચિત્ર્યં સહસ્ત્રપ્રકારં સંભવતીતિ સ્વયમેવોત્પ્રેક્ષણીયમ્ ।
પુનર્વિચિત્રમેવ પ્રકારાન્તરેણ લક્ષયતિ---યત્રાન્યથેત્યાદિ ।
યત્ર યસ્મિન્નન્યથાભવદન્યેન પ્રકારેણ સત્ સર્વમેવ પદાર્થજાતમ્ અન્યથૈવ પ્રકારાન્તરેણૈવ ભાવ્યતે ।
કથમ્---યથારુચિ ।
સ્વપ્રતિભાસાનુરૂપેણોત્પાદ્યતે ।
કેન---પ્રતિભોલ્લેખમહત્ત્વેન મહાકવેઃ, પ્રતિભાસોન્મેષા તિશયત્વેન સત્કવેઃ ।
યત્કિલ વર્ણ્યમાનસ્ય વસ્તુનઃ પ્રસ્તાવમુચિતં કિમપિ સહૃદયહૃદયહારિ રૂપાન્તરં નિર્મિમીતે કવિઃ ।
યથા
તાપઃ સ્વાત્મનિ સંશ્રિતદ્રુમલતાશોષો ઽધ્યવગૈર્વર્જનં સખ્યં દુઃશમયા તૃષા તવ મરો કો ઽસાવનર્થો ન યઃ ।
એકોર્ઽથસ્તુ મહાનયં જલલવસ્વામ્યસ્મયોદ્ગર્જિનઃ સંનહ્યન્તિ ન યત્તવોપકૃતયે ધારાધરાઃ પ્રાકૃતાઃ

યથા વા
વિશતિ યદિ નો કઞ્ચિત્કાલં કિલામ્બુનિધં વિધેઃ કૃતિષુ સકલાસ્વેકો લોકે પ્રકાશકતાં ગતઃ ।
કથમિતરથા ધામ્નાં ધાતા તમાંસિ નિશાકરં સ્ફુરદિદમિયત્તારાચક્રં પ્રકાશયતિ સ્ફુટમ્

અત્ર જગદ્ગર્હિતસ્યાપિ મરોઃ કવિપ્રતિભોલ્લિખિતેન લોકોત્તરૌદાર્યધુરાધિરોપણેન તાદૃક્ સ્વરૂપાન્તરમુન્મીલિતં યત્પ્રતીયમાનત્વેનોદારચરિતસ્ય કસ્યાપિ સત્સ્વપ્યુચિતપરિસ્પન્દસુન્દરેષુ પદાર્થસહસ્ત્રેષુ તદેવ વ્યપદેશપાત્રતામર્હતીતિ તાત્પર્યમ્ ।
અવયવાર્થસ્તુ---દુઃશમયેત્ "તૃડ્ઽવિશેષણેન પ્રતીયમાનસ્ય ત્રૈલોક્યરાજ્યેનાપ્યપરિતોષઃ પર્યવસ્યતિ ।
અધ્વગૈર્વર્જનમિત્યૌદાર્યે ઽપિ તસ્ય સમુચિતસંવિભાગાસંભવાદર્થિભિર્લજ્જમાનૈરપિ સ્વયમેવાનભિસરણં પ્રતીયતે ।
સંશ્રિતદ્રુમલતાશોષ ઇતિ તદાશ્રિતાનાં તથાવિધે ઽપિ સઙ્કટે તદેકનિષ્ઠતાપ્રતિપત્તિઃ ।
તસ્ય ચ પૂર્વોક્તસ્વપરિકરપરિપો ષાક્ષમતયા તાપઃ સ્વાત્મનિ ન ભોગલવલૌલ્યેનેતિ પ્રતિપાદ્યતે ।
ઉત્તરાર્ધેન---તાદૃશે દુર્વિલસિતે ઽપિ પરોપકારાવિષયત્વેન શ્લાઘાસ્પદત્વમુન્મીલિતમ્ ।
અપરત્રાપિ વિધિવિહિતસમુચિતસમયસંભવં સલિલનિધિનિમજ્જનં નિજોદયન્યક્કૃતનિખિલસ્વપરપક્ષઃ પ્રજાપતિપ્રણીતસકલપદાર્થપ્રકાશનવ્રતાભ્યુપગમનિર્વહણાય વિવસ્વાન સ્વયમેવ સમાચરતીત્યન્યથા કદાચિદપિ શશાઙ્કતમસ્તારાપ્રભૃતી નામભિવ્યક્તિર્મનાગપિ ન સંભવતીતિ કવિના નૂતનત્વેન યદુલ્લિખિતં તદતીવ પ્રતીયમાનમહત્ત્વવ્યક્તિપરત્વેન ચમત્કારિતામાપદ્યતે ।
વિચિત્રમેવ પ્રકારાન્તરેણોન્મીલયાત---પ્રતીયમાનતેત્યાદિ ।
યત્ર યસ્મિન્ પ્રતીયમાનતા ગમ્યમાનતા વાક્યાર્થસ્ય મુખ્યતયા વિવક્ષિતસ્ય વસ્તુનઃ કસ્યચિદનાખ્યેયસ્ય નિબધ્યતે ।
કયા યુક્ત્યા---વાચ્યવાચકવૃત્તિભ્યાં શબ્દાર્થશક્તિભ્યામ્ ।
વ્યતિરિક્તસ્ય તદતિરિક્તવૃત્તેરન્યસ્ય વ્યઙ્ગ્યભૂતસ્યાભિવ્યક્તિઃ ક્રિયતે ।
"વૃત્તિઽ--શબ્દો ઽત્ર શબ્દાર્થયોસ્તત્પ્રકાશનસામર્થ્યમભિધત્તે ।
એષ ચ "પ્રતીયમાનઽ--વ્યવહારો વાક્યવક્રતાવ્યાખ્યાવસરે સુતરાં સમુન્મીલ્યતે ।
અનન્તરોક્તમુદાહરણદ્વયમત્ર યોજનીયમ્ ।
યથા વા
વક્ત્રેન્દોર્ન હરન્તિ બાષ્પપયસાં ધારા મનોજ્ઞાં શ્રિયં નિશ્વાસા ન કદર્થયન્તિ મધુરાં બિમ્બાધરસ્ય દ્યતિમ્ ।
તસ્યાસ્ત્વદ્વિરહે વિપક્વલવલીલાવણ્યસંવાદિની છાયા કાપિ કપોલયોરનુદિનં તન્વ્યાઃ પરં પુષ્યતિ

અત્રત્વદ્વિરહવૈધુર્યસંવરણકદર્થનામનુભવન્ત્યાસ્તસ્યાસ્તથાવિ ધે મહતિ ગુરુસઙ્કટે વર્તમાનાયાઃ---કિં બહુના---બાષ્પનિશ્વાસમોક્ષાવસરો ઽપિ ન સંભવતીતિ ।
કેવલં પરિણતલવલીલાવણ્યસંવાદસુભગા કાપિ કપોલયોઃ કાન્તિરશક્યસંવરણા પ્રતિદિનં પરં પરિપોષમાસાદયતીતિ વાચ્યવ્યતિરિક્તવૃત્તિ દૂત્યુક્તિતાત્પર્યં પ્રતીયતે ।
ઉક્તપ્રકારકાન્તિમત્ત્વકથનં ચ કાન્તકૌતુકોત્કલિકાકારણતાં પ્રતિપદ્યતે ।
વિચિત્રમેવ રૂપાન્તરેણ પ્રતિપાદયતિ---સ્વભાવ ઇત્યાદિ ।
યત્ર યસ્મિન્ ભાવાનાં સ્વભાવઃ પરિસ્પન્દઃ સરસાકૂતો રસનિર્ભરાભિપ્રાયઃ પદાર્થાનાં નિબધ્યતે નિવેશ્યતે ।
કીદૃશઃ---કેનાપિ કમનીયેન વૈચિત્ર્યેણોપબૃંહિતઃ, લોકોત્તરેણ હૃદયહારિણા વૈદગ્ધ્યેનોત્તેજિતઃ ।
"ભાવઽ- શબ્દેનાત્ર સર્વપદાર્થો ઽભિધીયતે, ન રત્યાદિરેવ ।
ઉદાહરણમ્
ક્રીડાસુ બાલકુસુમાયુધસંગતાયા યત્તત્ સ્મિતં ન ખલુ તત્ સ્મિતમાત્રમેવ ।
આલોક્યતે સ્મિતપટાન્તરિતં મૃગાક્ષ્યાસ્ તસ્યાઃ પરિસ્ફુરદિવાપરમેવ કિઞ્ચિત્

અત્ર ન ખલુ તત્ સ્મિતમાત્રમેવેતિ પ્રથમાર્ધે ઽભિલાષસુભગં સરસાભિપ્રાયત્વમુક્તમ્ ।
અપરાર્ધે તુ---હસિતાંશુકતિરોહિતમન્યદેવ કિમપિ પરિસ્ફુરદાલોક્યત ઇતિ કમનીયવૈચિત્ર્યવિચ્છિત્તિઃ ।
ઇદાનીં વિચિત્રમેવોપસંહરતિ---વિચિત્રો યત્રેત્યાદિ ।
એવંવિધો વિચિત્રો માર્ગો યત્ર યસ્મિન્ વક્રોક્તિવૈચિત્ર્યમ્ અલઙ્કારવિચિત્રભાવો જીવિતાયતે જીવતવદાચરતિ ।
વૈચિત્ર્યાદેવ વિચિત્રે "વિચિત્રઽ શબ્દઃ પ્રવર્તતે ।
તસ્માત્તદેવ તસ્ય જીવિતમ્ ।
કિં તદ્વૈચિત્ર્યં નામેત્યાહ---પરિસ્ફુરતિ યસ્યાન્તઃ સા કાપ્યતિશયાભિધા ।
યસ્યાન્તઃ સ્વરૂપાનુપ્રવેશેન સા કાપ્યલૌકિકાતિશયોક્તિઃ પરિસ્ફુરતિ ભ્રાજતે ।
યથા---
યત્સેનારજસામુદઞ્ચતિ યદે દ્વાભ્યાં દવીયો ઽન્તરાન્ પાણિભ્યાં યુગપદ્વિલોચનપુટાનષ્ટાક્ષમો રક્ષિતુમ્ ।
એકૈકં દલમુન્નમય્ય ગમયન્ વાસામ્બુજં કોશતાં ધાતા સંવરણાકુલશ્ચિરમભૂત્સ્વાધ્યાયવન્ધ્યાનનઃ

એવં વૈચિત્ર્યં સંભાવનાનુમાનપ્રવૃત્તાયાઃ પ્રતીયમાનત્વમુત્પ્રેક્ષાયાઃ ।
તચ્ચ ધારાધિરોહરણરમણીયતયાતિશયોક્તિપરિસ્પન્દસ્યન્દિ સંદૃશ્યતે ।
તદેવં વૈચિત્ર્યં વ્યાખ્યાય તસ્યૈવ ગુણાન્ વ્યાચષ્ટે---
વૈદગ્ધ્યસ્યન્દિ માધુર્યં પદાનામત્ર બધ્યતે ।
યાતિ યત્તયક્તશૈથિલ્યં બન્ધબન્ધુરતાઙ્ગતામ્

અત્રાસ્મિન્ માધુર્યં વૈદગ્ધ્યસ્યાન્દિ વૈચિત્ર્યસમર્પકં પદાનાં બધ્યતે વાક્યૈકદેશાનાં નિવેશ્યતે ।
યત્ત્યક્તશૈથિલ્યમુજ્ઝિતકોમલભાવં ભવદ્વન્ધબન્ધુરતાઙ્ગતાં યાતિ સંનિવેશસૌન્દર્યોપકરણતાં ગચ્છતિ ।
યથા
કિં તારુણ્યતરોઃ ઇત્યત્ર પૂર્વાર્ધે

એવં માધુર્યમભિધાય પ્રસાદમભિધત્તે---
અસમસ્તપદન્યાસઃ પ્રસિદ્ધઃ કવિવર્ત્મનિ ।
કિઞ્ચિદોજઃ સ્પૃશન્ પ્રાયઃ પ્રસાદો ઽપ્યત્ર દૃશ્યતે

અસમસ્તાનાં સમાસરહિતાનાં પદાનાં ન્યાસો નિબન્ધઃ કવિવર્ત્મનિ વિપશ્ચિન્માર્ગેયઃ પ્રસિદ્ધઃ પ્રખ્યાતઃ સો ઽપ્યસ્મિન્ વિચિત્રાખ્યે પ્રસાદાભિધાનો ગુણઃ કિઞ્ચિત્ કિયન્માત્રમોજઃ સ્પૃશન્નુત્તાનતયા વ્યવસ્થિતઃ પ્રાયો દૃશ્યતે પ્રાચુર્યેણ લક્ષ્યતે ।
બન્ધસૌન્દર્યનિબન્ધનત્વાત્ ।
તથાવિધસ્યૌજસઃ સમાસવતી વૃત્તિઃ-"ઓજઃઽ-શબ્દેન ચિરન્તનૈરુચ્યતે ।
તદયમત્ર પરમાર્થઃ---પૂર્વસ્મિન્ પ્રસાદલક્ષણે સત્યોજઃ સંસ્પર્શમાત્રમિહ વિધીયતે ।
યથા
અપાઙ્ગગતતારકાઃ સ્તિમિતપક્ષ્મપાલીભૃતઃ સ્ફુરત્સુભગકાન્તયઃ સ્મિતસમુદ્ગતિદ્યોતિતાઃ ।
વિલાસભરમન્થરાસ્તરલકલ્પિતૈકભ્રુવો જયન્તિ રમણાર્પિતાઃ સમદસુન્દરીદૃષ્ટયઃ

પ્રસાદમેવ પ્રકારાન્તરેણ પ્રકટયતિ---
ગમકાનિ નિબધ્યન્તે વાક્યે વાક્યાન્તરાણ્યપિ ।
પદાનીવાત્ર કો ઽપ્યેષ પ્રસાદસ્યાપરઃ ક્રમઃ

અત્રાસ્મિન્ વિચિત્રે યદ્વાક્યં પદસમુદાયસ્તસ્મિન્ ગમકાનિ સમર્પકાણ્યન્યાનિ વાક્યાન્તરાપિ નિબધ્યન્તે નિવેશ્યન્તે ।
કથમ્---પદાનીવ પદવત્, પરસ્પરાન્વિતાનીત્યર્થઃ ।
એષ કો ઽપ્યપૂર્વઃ પ્રસાદસ્યાપરઃ ક્રમઃ બન્ધચ્છાયાપ્રકારઃ ।
યથા
નામાપ્યન્તરોઃ ઇતિ

અથ પ્રસાદમભિધાય લાવણ્યં લક્ષયતિ
અત્રાલુપ્તવિસર્ગાન્તૈઃ પદૈઃ પ્રોતૈઃ પરસ્પરમ્ ।
હ્રસ્વૈઃ સંયોગપૂર્વૈશ્ચ લાવણ્યમતિરિચ્યતે

અત્રાસ્મિન્નેવંવિધૈઃ પદૈર્લાવણ્યમતિરિચ્યતે પરિપોષં પ્રાપ્નોતિ ।
કીદૃશૈઃ---પરસ્પરમન્યોન્યં પ્રોતૈઃ સંશ્લેષં નીતૈઃ ।
અન્યચ્ચ કીદૃશૈઃ---અલુપ્તવિસર્ગાન્તૈઃ, અલુપ્તવિસર્ગાઃ શ્રૂયમાણવિસર્જનીયા અન્તા યેષાં તાનિ તથોક્તાનિ તૈઃ ।
હ્રસ્વૈશ્ચ લઘુભિઃ ।
સંયોગેભ્યઃ પૂર્વૈઃ ।
અતિરિચ્યતે ઇતિ સંબન્ધઃ ।
તદિદમત્ર તાત્પર્યમ્---પૂર્વોક્તલક્ષણં લાવણ્યં વિદ્યમાનમનેનાતિરિક્તતાં નીયતે ।
યથા
શ્વાસોત્કમ્પતરઙ્ગિણિ સ્તનતટે ધૌતાઞ્જનશ્યામલાઃ કીર્યન્તે કણશઃ કૃશાઙ્ગિ કિમમી બાષ્પામ્ભસાં બિન્દવઃ ।
કિઞ્ચાકુઞ્ચિતકણ્ઠરોધકુટિલાઃ કર્ણામૃતસ્યન્દિનો હૂઙ્કારાઃ કલપઞ્ચમપ્રણયિનસ્ત્રુચ્યન્તિનિર્યાન્તિ ચ

યથા વા
એતન્મન્દવિપક્વતિન્દુકફલશ્યામોદરાપાણ્ડુરપ્રાન્તં હન્ત પુલન્દસુન્દરકરસ્પર્શક્ષમં લક્ષ્યતે ।
તત્ પલ્લીપતિપુત્રિ કુઞ્જરકુલં કુમ્ભાભયાભ્યર્થના- દીનં ત્વામનુનાથતે કુચયુગં પત્રાંશુકૈર્મા પિધાઃ

યથા વા
હંસાનાં નિનદેષુ ઇતિ

એવં લાવણ્યમભિધાયાભિજાત્યમભિધીયતે---
યન્નાતિકોમલચ્છાયં નાતિકાઠિન્યમુદ્વહત્ ।
આભિજાત્યં મનોહારિ તદત્ર પ્રૌઢિનિર્મિતમ્

અત્રાસ્મિન્ તદાભિજાત્યં યન્નાતિકોમલચ્છાયં નાત્યન્તમસૃણકાન્તિ નાતિકાઠિન્યમુદ્વહન્નાતિકઠોરતાં ધારયત્ તત્ પ્રૌઢિનિર્મિતં સકલકવિકૌશલસંપાદિતં સન્મનોહારિ હૃદયરઞ્જકં ભવતીત્યર્થઃ ।
યથા
અધિકરતલતલ્પં કલ્પિતસ્વાપલીલાપરિમલનનિમીલત્પાણ્ડિમા ગણ્ડપાલી ।
સુતનુ કથય કસ્ય વ્યઞ્જયત્યઞ્જસૈવ સ્મરનરપતિકેલીયૌવરાજ્યાભિષેકમ્

એવં સુકુમારવિહિતાનામેવ ગુણાનાં વિચિત્રે કશ્ચિદતિશયઃ સંપાદ્યત ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્ ।
આભિજાત્યપ્રભૃતયઃ પૂર્વમાર્ગોદિતા ગુણાઃ ।
અત્રાતિશયમાયાન્તિ જનિતાહાર્યસંપદઃ

ઇત્યન્તરશ્લોકઃ ।
એવં વિચિત્રમભિધાય મધ્યમમુપક્રમતે---
વૈચિત્ર્યં સૌકુમાર્યં ચ યત્ર સંકીર્ણતાં ગતે ।
ભ્રાજેતે સહજાહાર્યશોભાતિશયશાલિની

માધુર્યાદિગુણગ્રામો વૃત્તિમાશ્રિત્ય મધ્યમામ્ ।
યત્ર કામપિ પુષ્ણાતિ બન્ધચ્છાયાતિરિક્તતામ્

માર્ગો ઽસૌ મધ્યમો નામ નાનારુચિમનોહરઃ ।
સ્પર્ધયા યત્ર વર્તન્તે માર્ગદ્વિતયસંપદઃ

માર્ગો ઽસૌ મધ્યમો નામ મધ્યમાભિધાનો ઽસૌ પન્થાઃ ।
કીદૃશઃ---નાનારુચિમનોહરઃ ।
નાનાવિધા રુચયઃ પ્રતિભાસા યેષાં તે તથોક્તાસ્તેષાં સુકુમારવિચિત્રમધ્યમવ્યસનિનાં સર્વેષામેવ મનોહરો હૃદયહારી ।
યસ્મિન્ સ્પર્ધયા માર્ગદ્વિતયસંપદઃ સુકુમારવિચિત્રશોભાઃ સામ્યેન વર્તન્તે વ્યવતિષ્ઠન્તે, ન ન્યૂનાતિરિક્તત્વેન ।
યત્ર વૈચિત્ર્યં વિચિત્રત્વં સૌકુમાર્યં સુકુમારત્વં સંકીર્ણતાં ગતે તસ્મિન્ મિશ્રતાં પ્રાપ્તે સતી ભ્રાજેતે શોભેતે ।
કીદૃશે---સહજાહાર્યશોભાતિશયશાલિની, શક્તિવ્યુત્પત્તિસંભવો યઃ શોભાતિશયઃ કાન્ત્યુત્કર્ષસ્તેન શાલેતે શ્લાઘેત્ યે તે તથોક્તે ।
માધુર્યેત્યાદિ ।
યત્ર ચ માધુર્યાદિગુણગ્રામો માધુર્યપ્રભૃતિગુણસમૂહો મધ્યમામુભયચ્છાયાચ્છુરિતાં વૃત્તિં સ્વસ્પન્દગતિમાશ્રિત્ય કામપ્યપૂર્વાં બન્ધચ્છાયાતિરિક્તતાં સંનિવેશકાન્ત્યધિકતાં પુષ્ણાતિ પુષ્યતીત્યર્થઃ ।
ગુણા નામુદાહરણાનિ ।
તત્ર માધુર્યસ્ય યથા---
વેલાનિલૈર્મૃદુભિરાકુલિતાલકાન્તા ગાયન્તિ યસ્ય ચરિતાન્યપરાન્તકાન્તાઃ ।
લીલાનતાઃ સમવલમ્બ્ય લતાસ્તરૂણાં હિન્તાલમાલિષુ તટેષુ મહાર્ણવસ્ય

પ્રસાદસ્ય યથા તદ્વક્ત્રેન્દુવિલોકનેન ઇત્યાદિ

લાવણ્યસ્ય યથા
સંક્રાન્તાઙ્ગુલિપર્વસૂચિતકરસ્વાપા કપોલસ્થલી નેત્રે નિર્ભરમુક્તબાષ્પકલુષે નિશ્વાસતાન્તો ઽધરઃ ।
બદ્ધોદ્ભેદવિસંષ્ઠુલાલકલતા નિર્વેદશૂન્યં મનઃ કષ્ટં દુર્નયવેદિભિઃ કુસચિવૈર્વત્સા દૃઢં ખેદ્યતે

આભિજાત્યસ્ય યથા
આલમ્બ્ય લમ્બાઃ સરસાગ્રવલ્લીઃ પિબન્તિ યત્ર સ્તનભારનમ્રાઃ ।
સ્ત્રોતશ્ચ્યુતં શીકરકૂણિતાક્ષ્યો મન્દાકિનીનિર્ઝરમશ્વમુખ્યઃ

અત્રારોચકિનઃ કેચિચ્છાયાવૈચિત્ર્યરઞ્જકે ।
વિદગ્ધનેપથ્યવિધૌ ભુજઙ્ગા ઇવ સાદરાઃ

એવં મધ્યમં વ્યાખ્યાય તમેવોપસંહરતિ---અત્રેતિ ।
અત્રૈતસ્મિન્ કેચિત્ કતિપયે સાદરાસ્તદાશ્રયેણ કાવ્યાનિ કુર્વન્તિ ।
યસ્માત્ અરોચકિનઃ કમનીયવસ્તુવ્યસનિનઃ ।
કીદૃશે ચાસ્મિન્---છાયાવૈચિત્ર્યરઞ્જકે કાન્તિવિચિત્રભાવાહ્લાદકે ।
કથમ્---વિદગ્ધનેપથ્યવિધૌ ભુજઙ્ગા ઇવ, અગ્રામ્યાકલ્પકલ્પને નાગરા યથા ।
સો ઽપિ છાયાવૈચિત્ર્યરઞ્જક એવ ।
અત્ર ગુણોદાહરણાનિ પરિમિતત્વાત્પ્રદર્શિતાનિ, પ્રતિપદં પુનશ્છાયાવૈચિત્ર્યં સહૃદયૈઃ સ્વયમેવાનુસર્તવ્યમ્ ।
અનુસરણદિક્પ્રદર્શનં પુનઃ ક્રિયતે ।
યથા---માતૃગુપ્તમાયુરાજમઞ્જીરપ્રભૃતીનાં સૌકુમાર્યવૈચિત્ર્યસંવલિતપરિસ્પન્દસ્યન્દીનિ કાવ્યાનિ સંભવન્તિ ।
તત્ર મધ્યમમાર્ગસંવલિતં સ્વરૂપં વિચારણીયમ્ ।
એવં સહજસૌકુમાર્યસુભગાનિ કાલિદાસસર્વસેનાદીનાં કાવ્યાનિ દૃશ્યન્તે ।
તત્ર સુકુમારમાર્ગસ્વરૂપં ચર્ચનીયમ્ ।
તથૈવ ચ વિચિત્રવક્રત્વવિજૃમ્ભિતં હર્ષચરિતે પ્રાચુર્યેણ ભટ્ટબાણસ્ય વિભાવ્યતે, ભવભૂતિરાજશેખરવિરચિતેષુ બન્ધસૌન્દર્યસુભગેષુમુક્તકેષુ પરિદૃશ્યતે ।
તસ્માત્ સહૃદયૈઃ સર્વત્ર સર્વમનુસર્તવ્યમ્ ।
એવં માર્ગત્રિતયલક્ષણં દિઙ્માત્રમેવ પ્રદર્શિતમ્, ન પુનઃ સાકલ્યેન સત્કવિકૌશલપ્રાકારાણાં કેનચિદપિ સ્વરૂપમભિધાતું પાર્યતે ।
માર્ગેષુ ગુણાનાં સમુદાયધર્મતા ।
યથા ન કેવલં શબ્દાદિધર્મત્વં તથા તલ્લક્ષણવ્યાખ્યાવસર એવ પ્રતિપાદિતમ્ ।
એવં પ્રત્યેકં પ્રતિનિયતગુણગ્રામરમણીયં માર્ગત્રિતયં વ્યાખ્યાય સાધારણગુણસ્વરૂપવ્યાખ્યાનાર્થમાહ---
આઞ્જસેન સ્વભાવસ્ય મહત્ત્વં યેન પોષ્યતે ।
પ્રકારેણ તદૌચિત્યમુચિતાખ્યાનજીવિતમ્

તદૌચિત્યં નામ ગુણઃ ।
કીદૃક્---આઞ્જસેન સુસ્પષ્ટેન સ્વભાવસ્ય પદાર્થસ્ય મહત્ત્વમુત્કર્ષો યેન પોષ્યતે પરિપોષં પ્રાપ્યતે ।
પ્રકારેણેતિ પ્રસ્તુતત્વાદભિધાવૈચિત્ર્યમત્ર "પ્રકારઽ---શબ્દેનોચ્યતે ।
કીદૃશમ્---ઉચિતાખ્યાનમુદારાભિધાનં જીવિતં પરમાર્થો યસ્ય તત્તથોક્તમ્ ।
એતદાનુગુણ્યેનૈવ વિભૂષણવિન્યાસો વિચ્છત્તિમાવહતિ ।
યથા
કરતલકલિતાક્ષમાલયોઃ સમુદિતસાધ્વસસન્નહસ્તયોઃ ।
કૃતરુચિરજટાનિવેશયો- રપર ઇવેશ્વરયોઃ સમાગમઃ

યથા વા
ઉપગિરિ પુરુહૂતસ્યૈષ સેનાનિવેશસ્તટમપરમિતો ઽદ્રેસ્ત્વદ્વલાન્યાવસન્તુ ।
ધ્રુવમિહ કરિણસ્તે દુર્ધરાઃ સંનિકર્ષે સુરગજમદલેખાસૌરભં ન ક્ષમન્તે

યથા ચ
હે નાગરાજ બહુધાસ્ય નિતમ્બભાગં ભોગેન ગાઢમભિવેષ્ટય મન્દરાદ્રેઃ ।
સોઢાવિષહ્યવૃષવાહનયોગલીલા- પર્યઙ્કબન્ધનવિધેસ્તવ કો ઽતિભારઃ

અત્ર પૂર્વત્રોદાહરણયોર્ભૂષણગુણેનૈવ તદ્ગુણપરિપોષઃ, ઇતરત્ર ચ સ્વભાવૌદાર્યાભિધાનેન ।
ઔચિત્યસ્યૈવ છાયાન્તરેણ સ્વરૂપમુન્મીલયતિ---
યત્ર વક્તુઃ પ્રમાતુર્વા વાચ્યં શોભાતિશાયિના ।
આચ્છાદ્યતે સ્વભાવેન તદપ્યૌચિત્યમુચ્યતે

યત્ર યસ્મિન્ વક્તુરભિધાતુઃ પ્રમાતુરનુભવિતુર્વા સ્વબાવેન સ્વપરિસ્પન્દેન વ્ચ્યમભિધેયં વસ્તુ શોભાતિશાયિના રામણીયકમનોહરેણ આચ્છાદ્યતે સંવ્રિયતે તદપ્યૌચિત્યમેવોચ્યતે ।
યથા
શરીરમાત્રેણ નરેન્દ્ર તિષ્ઠન્નાભાસિ તીર્થપ્રતિપાદિતર્દ્ધિઃ ।
આરણ્યકોપાત્તફલપ્રસૂતિઃ સ્તમ્બેન નીવાર ઇવાવશિષ્ટઃ

અત્ર શ્લાઘ્યતયા તથાવિધમહારાજપરિસ્પન્દે વર્ણ્યમાને મુનિના સ્વાનુભવસિદ્ધવ્યવહારાનુસારેણાલઙ્કરણયોજનમૌચિત્યપરિપોષમાવહતિ ।
અત્ર વક્તુઃ સ્વભાવેન ચ વાચ્યપરિસ્પન્દઃ સંવૃતપ્રાયો લક્ષ્યતે ।
પ્રમાતુર્યથા ।
નિપીયમાનસ્તબકા શિલીમુખૈર્ અશોકયષ્ટિશ્ચલબાલપલ્લવા ।
વિડમ્બયન્તી દદૃશે વધૂજનૈર્ અમન્દદષ્ટૌષ્ઠકરાવધૂનનમ્

અત્ર વધૂજનૈર્નિજાનુભવવાસનાનુસારેણ તથાવિધશોભાભિરામતાનુભૂતિરૌચિત્ય માવહતિ ।
યથા વા
વાપીતડે કુડુઙ્ગા પિઅસહિ હ્નાઉં ગએહિં દીસંતિ ।
ણ ધરન્તિ કરેણ ભણન્તિ ણ ત્તિ વલિઉં પુણ ણર્ દેતિ

વાપીતટે નિકુઞ્જાઃ સ્નાતું ગતૈર્દશ્યન્તે ।
ન ધરન્તિ કરેણ ભજન્તિ ન કિમપિ વલિતું પુનર્ન દદતિ ॥
ઇતિ છાયા ।
અત્ર કસ્યાશ્ચિત્પ્રમાતૃભૂતાયાઃ સાતિશયમૌગ્ધ્યપરિસ્પન્દસુન્દરેણ સ્વભાવેન વાચ્યમાચ્છાદિતમૌચિત્યપરિપોષમાવહતિ ।
એવમૌચિત્યમભિધાય સૌભાગ્યમભિધત્તે---
ઇત્યુપાદેયવર્ગે ઽસ્મિન્ યદર્થં પ્રતિભા કવેઃ ।
સમ્યક્ સંરભતે તસ્ય ગુણઃ સૌભાગ્યમુચ્યતે

ઇત્યેવંવિધે ઽસ્મિન્નુપાદેયવર્ગે શબ્દાદ્યુપેયસમૂહે યદર્થં યન્નિમિત્તં કવેઃ સંબન્ધિની પ્રતિભા શક્તિઃ સમ્યક્ સાવધાનતયા સંરભતે વ્યવસ્યતિ તસ્ય વસ્તુનઃ પ્રસ્તુતત્વાત્ કાવ્યાભિધાનસ્ય યો ગુણઃ સ સૌભાગ્યમિત્યુચ્યતે ભણ્યતે ॥
તચ્ચ ન પ્રતિભાસંરમ્ભમાત્રસાધ્યમ્, કિન્તુ તદ્વિહિતસમસ્તસામગ્રીસંપાદ્યમિત્યાહ---
સર્વસંપત્પરિસ્પન્દસંપાદ્યં સરસાત્મનામ્ ।
અલૌકિકચમત્કારકારિ કાવ્યૈકજીવિતમ્

સર્વસંપત્પરિસ્પન્દસંપાદ્યં સર્વસ્યોપાદેયરાશેર્યા સંપત્તિરનવદ્યતાકાષ્ઠા તસ્યાઃ પરિસ્પન્દઃ સ્ફુરિતત્વં તેન સંપાદ્યં નિષ્પાદનીયમ્ ।
અન્યચ્ચ કીદૃશમ્---સરસાત્મનામાર્દ્રચેતસામલૌકિકચમત્કારકારિ લોકોત્તરાહ્લાદવિધાયિ ।
કિં બહુના, તચ્ચ કાવ્યૈકજીવિતં કાવ્યસ્ય પરઃ પરમાર્થ ઇત્યર્થઃ ।
યથા
દોર્મૂલાવધિસૂત્રિતસ્તનમુરઃ સ્નિહ્યત્કટાક્ષે દશૌ કિઞ્ચિત્તાણ્ડવપણ્ડિતે સ્મિતસુધાસિક્તોક્તિષ ભ્રૂલતે ।
ચેતઃ કન્દલિતં સ્મરવ્યતિકરૈર્લાવ્યમઙ્ગૈર્વૃતં તન્વઙ્ગ્યાસ્તરુણિમ્નિસર્પતિશનૈરન્યૈવ કાચિદ્દ્યુતિઃ

તન્વ્યાઃ પ્રથમતરતારુણ્યે ઽવતીર્ણે, આકારસ્ય ચેતસશ્ચેષ્ટાયાશ્ચવૈચિત્ર્યમત્ર વર્ણિતમ્ ।
તત્ર સૂત્રિતસ્તનમુરો લાવણ્યમઙ્ગૈર્વૃતમિત્યાકારસ્ય, સ્મરવ્યતિકરૈઃ કન્દલિતમિતિ ચેતસઃ, સ્નિહ્યત્કટાક્ષે દૃશાવિતિ કિઞ્ચિત્તાણ્ડવપણ્ડિતે સ્મિતસુધાસિક્તોક્તિષુ ભ્રૂલતે ઇતિ ચેષ્ટાયાશ્ચ ।
સૂત્રિત-સિક્ત-તાણ્ડવ-પણ્ડિત-કન્દલિતાનામુપચારવક્રત્વં લક્ષ્યતે, સ્નિહ્યદિત્યેતસ્ય કાલવિશેષાવેદકઃ પ્રત્યયવક્રભાવઃ, અન્યૈવ કાચિદવર્ણનીયેતિ સંવૃતિવક્રતાવિચ્છિત્તિઃ, અઙ્ગૈર્વૃતમિતિ કારકવક્રત્વમ્ ।
વિચિત્રમાર્ગવિષયો લાવણ્યગુણાતિરેકઃ ।
તદેવમેતસ્મિન્ પ્રતિભાસંરમ્ભજનિતસકલસામગ્રીસમુન્મીલિતં સરસહૃદયાહ્લાદકારિ કિમપિ સૌભાગ્યં સમુદ્ભાસતે ।
અનન્તરોક્તસ્ય ગુણદ્વયસ્ય વિષયં પ્રદર્શયતિ---
એતત્ત્રિષ્વપિ માર્ગેષુ ગુણદ્વિતયમુજ્જ્વલમ્ ।
પદવાક્યપ્રબન્ધાનાં વ્યાપકત્વેન વર્તતે

એતદ્ગુણદ્વય મૌચિત્યસૌભાગ્યાભિધાનમ્ ઉજ્જ્વલમતીવ ભ્રાજિષ્ણુ પદવાક્યપ્રબન્ધાનાં ત્રયાણામપિ વ્યાપકત્વેન વર્તતે સકલાવયવવ્યાપ્ત્યાવતિષ્ઠતે ।
ક્વેત્યાહ---ત્રિષ્વપિ માર્ગેષુ સુકુમારવિચિત્રમધ્યમાખ્યેષુ ।
તત્ર પદસ્ય તાવદૌચિત્યં બહુવિધભેદભિન્નોવક્રભાવઃ ।
સ્વભાવસ્યાઞ્જસેન પ્રકારેણ પરિપોષણમેવ વક્રતાયાઃ પરં રહસ્યમ્ ।
ઉચિતાભિધાનજીવિતાત્વાદ્ વાક્યસ્યાપ્યેકદેશે ઽપ્યૌચિત્યવિરહાત્તદ્વિદાહ્લાદકારિત્વહાનિઃ ।
યથા
રઘુવંશે પુરં નિષાદાધિપતેસ્તદેત- દ્યસ્મિન્મયા મૌલિમણિં વિહાય ।
જટાસુ બદ્ધાસ્વરુદત્સુમન્ત્રઃ કૈકેયિ કામાઃ ફલીતાસ્તવેતિ

અત્ર રઘુપતેરનર્ઘમહાપુરુષસંપદુપેતત્વેન વર્ણ્યમાનસ્ય "કૈકેયિ કામાઃ ફલિતાસ્તવઽ ઇત્યેવંવિધતુચ્છતરપદાર્થસંસ્મરણં તદભિધાનં ચાત્યન્તમનૌચિત્યમાવહતિ ।
પ્રબન્ધસ્યાપિ ક્વચિત્પ્રકરણૈકદેશે ઽપ્યૌચિત્યવિરહાદેકદેશદાહદૂષિતદગ્ધપટપ્રાયતા પ્રસજ્યતે ।
યથા---રઘુવંશે એવ દિલીપ-સિંહ-સંવાદાવસરે
અથૈકધેનોરપરાધચણ્ડાદ્ ગુરોઃ કૃશાનુપ્રતિમાદ્વિભેષિ ।
શક્યો ઽસ્ય મન્યુર્ભવતાપિ નેતું ગાઃ કોટિશઃ સ્પર્શયતા ઘટોધ્નીઃ

ઇતિ સિંહસ્યાભિધાતુમુચિતમેવ, રાજોપહાસપરત્વેનાભૈધીયમાનત્વાત્ ।
રાજ્ઞઃ પુનરસ્ય નિજયશઃ પરિરક્ષણપરત્વેન તૃણવલ્લઘુવૃત્તયઃ પ્રાણાઃ પ્રતિભાસન્તે ।
તસ્યૈતત્પૂર્વપક્ષોત્તરત્વેન
કથં નુ શક્યાનુનયો મહર્ષિર્વિશ્રાણનાદન્યપયસ્વિનીનામ્ ।
ઇમામનૂનાં સુરભેરવેહિ રુદ્રૌજસા તુ પ્રહૃતં ત્વયાસ્યામ્

ઇત્યન્યાસાં ગવાં તત્પ્રતિવસ્તુપ્રદાનયોગ્યતા યદિ કદાચિત્સંભવતિ તતસ્તસ્ય મુનેર્મમ ચોભયોરપ્યેતજ્જીવિતપરિરક્ષણનૈરપેક્ષ્યમુપપન્નમિતિ તાત્પર્યપર્યવસાનાદત્યન્તમનૌચિત્યયુક્તેયમુક્તિઃ ।
યથા ચ કુમારસંભવે ત્રૈલોક્યાક્રાન્તિપ્રવણપરાક્રમસ્ય તારકાખ્યસ્ય રિપોર્જિગીષાવસરે સુરપતિર્મન્મથેનાભિધીયતે---
કામેકપત્નીં વ્રતદુઃખશીલાં લોલં મનશ્ચારુતયા પ્રવિષ્ટામ્ ।
નિતમ્બિનીમિચ્છસિ મુક્તલજ્જાં કણ્ઠે સ્વયઙ્ગ્રાહનિષક્તબાહુમ્

ઇત્યવિનયાનુષ્ઠાનનિષ્ઠં ત્રિવિષ્ટપાધિપત્યપ્રતિષ્ઠિતસ્યાપિ તથાવિધાભિપ્રાયાનુવર્તનપરત્વેનાભિધીયમાનમનૌચિત્યમાવહતિ ।
એતચ્ચૈતસ્યૈવ કવેઃ સહજસૌકુમાર્યમુદ્રિતસૂક્તિપરસ્પન્દસૌન્દર્યસ્ય પર્યાલોચ્યતે, ન પુનરન્યેષામાહાર્યમાત્રકાવ્યકરણકૌશલશ્લાઘિનામ્ ।
સૌભાગ્યમપિ પદવાક્યપ્રકરણપ્રબન્ધાનાં પ્રત્યેકમનેકાકારકમનીયકારણકલાપકલિતરામણીયકાનાં કિમપિ સહૃદયહૃદયસંવેદ્યં કાવ્યૈકજીવિતમલૌકિકચમત્કારકારિ સંવલિતાનેકરસાસ્વાદસુન્દરં સકલાવયવવ્યાપકત્વેન કાવ્યસ્ય ગુણાન્તરં પરિસ્ફુરતીત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
ઇદાનીમેતદુપસંહૃત્યાન્યદવતારયતિ---
માર્ગાણાં ત્રિતયં તદેતદસકૃત્પ્રાપ્તવ્યપર્યુત્સુકૈઃ ક્ષુણ્ણં કૈરપિ યત્ર કામપિ ભુવં પ્રાપ્ય પ્રસિદ્ધિં ગતાઃ ।
સર્વે સ્વૈરવિહારહારિ કવયો યાસ્યન્તિ યેનાધુના તસ્મિન્ કો ઽપિ સ સાધુસુન્દરપદાન્યાસક્રમઃ કથ્યતે