Language

ENहिગુ
Scripture Library

Vādanyāya · Part 2134

03614 yat tu viruddham uttaraṃ para-pakṣe sva-siddhena gotva-ādinā
03615 anaikāntika-codanā iti, tad asambaddham eva. yadi hi sva-siddhena
03616 gotva-ādinā parasya vyabhicāra-siddhim ākāṅkṣeta,
03617 tasya tat sva-pakṣa-viruddhaṃ na abhimatam iti virodha
03618 yujyeta. sa hi svayaṃ pratipanne gotve hetu-vṛtteḥ saṃśayāno
03619 apratipattim ātmanas tathā khyāpayati. sa ca hetuḥ
03620 saty asati gotve aprasādhita-sādhana-sāmarthyaḥ saṃśaya-hetutvād
03701 anaikāntika eva prasādhite tu sāmarthye gotve
03702 avṛttyā hetor na saṃśaya eva sarva-saṃśaya-prakārāṇāṃ
03703 parihāreṇa samarthanāt. etena sva-pakṣa-anapekṣa-hetu-prayogasya
03704 anaikāntikatā vyākhyātā, so api sva-abhimata-nitya-gotva-
03705 vṛttiṃ hetum anityatve bruvāṇo asamarthita-sādhana-aṅgatayā
03706 saṃśaya-hetum eva āha iti. yat punar uktam ubhaya-pakṣa-sampratipannena
03707 vastunā anaikāntika-codanā iti, tatra apy avaśyaṃ
03708 saṃśaya-hetutva-mukhena eva anaikāntiko vaktavyaḥ. tad
03709 asamarthite anyatra api tulyam iti na ubhaya-siddha-itarayor anaikāntikatvair
03710 viśeṣaḥ.
03711 yad apy uktam, dṛṣṭānta-ābhāsa-hetv-ābhāsa-pūrvakatvāt
03712 tad-abhidhānena eva uktā iti na pṛthag nigrahasthāneṣu uktā iti,
03713 tad apy avayava-antara-vādino ayuktam. yo avayava-antaraṃ
03714 dṛṣṭāntaṃ hetor āha, tasya na hetv-ābhāsa-uktyā dṛṣṭānta-ābhāsa-
03715 uktir vyāpyā tad-vacanena gamyamānasya tasmāt sādhana-antara-
03716 abhāva-prasaṅgāt. dṛṣṭānta-ābhāsānāṃ hetv-ābhāseṣv
03717 antarbhāvād dṛṣṭāntasya api hetāv antarbhāva iṣṭo bhavati,
03718 tathā ca na dṛṣṭāntaḥ pṛthak sādhana-avayavaḥ syād apṛthag-vṛtteḥ.
03719 yo dṛṣṭānta-sādhyo arthas tasya hetāv antarbhāvād
03720 hetunā eva sādhita iti na dṛṣṭāntasya pṛthak kiṃcit sāmarthyam.
03801 api ca na kiṃcit pūrva-pakṣa-vādino hetv-ābhāsa-asaṃsparṣe
03802 nyāyyaṃ nigrahasthānam asti iti tat-sambandhīni sarvāṇy
03803 eva hetv-ābhāsa-vacanena eva uktāni iti na pṛthag vācyāni
03804 syuḥ. artha-antara-gamana-āder api hetor asāmarthya eva sambhavāt.
03805 na hi samarthe hetau sādhye ca siddhe artha-antara-
03806 gamanaṃ kaścid ārabhate asamarthasya mithyā-pravṛtter iti.
03807 pakṣa-pratiṣedhe pratijñātā-artha-apanayanaṃ pratijñā-saṃnyāsaḥ.
03808 yaḥ pratijñātam artham anityaḥ śabda aindriyakatvād
03809 iti sāmānya-vṛttyā hetor vyabhicāra-pradarśanena
03810 pratiṣedhe kṛte ka evam āha anityaḥ śabda iti parityajati,
03811 tasya pratijñā-saṃnyāso nāma nigrahasthānam iti.
03812 atra api yady udbhāvite api hetor vyabhicāre na sa pakṣaṃ
03813 parityajati, kiṃ na gṛhyeta. nigṛhīta eva hetv-ābhāsa-abhidhānād

03814 iti cet, kim idānīm uttara-pratijñā-sāṃnyāsa-apekṣayā,
03815 tasya tad eva adyaṃ nigrahasthānam iti kim anyair
03816 aśakya-paricchedaiḥ klība-pralāpa-ceṣṭitair. upanyastair evaṃ
03817 hy atiprasaṅgaḥ syāt. pakṣa-pratiṣedhe tūṣṇīṃbhavatas
03818 tūṣṇīṃbhāvo nāma nigrahasthānam prapalāyamānasya
03901 prapalāyitvaṃ nāma nigrahasthānam ity evam ādy api vācyaṃ
03902 syāt, tasmād etad apy asambaddham iti.
03903 aviśeṣa-ukte hetau pratiṣiddhe viśeṣam icchato hetv-antaram.
03904 nidarśanam eka-prakṛti idaṃ vyaktaṃ parimāṇāt, mṛt-pūrvakāṇāṃ
03905 śarāva-prabhṛtīnāṃ dṛṣṭaṃ parimāṇam iti. asya
03906 vyabhicāreṇa pratyavasthānaṃ nānā-prākṛtīnām eka-prakṛtīnāṃ
03907 ca dṛṣṭaṃ parimāṇam iti evaṃ pratyavasthita āha
03908 eka-prakṛti-samanvaya-vikārāṇāṃ parimāṇa-darśanāt sukha-
03909 duḥkha-moha-samanvitaṃ hi idaṃ sarvaṃ vyaktaṃ parimitaṃ
03910 gṛhyate. tasya prakṛty-antara-rūpa-samanvaya-abhāve saty eka-
04001 prakṛtikatvam iti. tad idam aviśeṣa-ukte hetau pratiṣiddhe viśeṣaṃ
04002 bruvato hetv-antaraṃ bhavati. sati ca hetv-antara-bhāve
04003 pūrvasya hetor asādhakatvān nigrahasthānam.
04004 atra api pūrvasya eva hetor anaikāntikasya abhidhānān nigṛhīte
04005 hetv-antara-cintā kva upayujyate. yadi prāk-sādhana-vādī
04006 hetum anaikāntikam uktvā datta-uttara-avasaraḥ, tena eva nigṛhyate
04007 adatta-uttara-avasaraḥ, hetv-antara-abhidhāne api na nigraham
04008 arhaty avirāmāt.
04009 prakṛtād arthād apratibaddha-artham artha-antaram. yathokta-
04010 lakṣaṇe pakṣa-pratipakṣa-parigrahe hetutaḥ sādhya-siddhau
04011 prakṛtyāyāṃ kuryān nityaḥ śabdo asparśatvād iti hetuḥ,
04012 hetuś ca nāma hinoter dhātos tu-śabde pratyaye kṛd-antaṃ
04013 padam. padaṃ ca nāma-ākhyāta-upasarga-nipātā iti prastutya
04014 nāma-ādīni vyācaṣṭe, idam artha-antaraṃ nāma nigrahasthānam
04015 abhyupagata-artha-asaṃgatatvād iti.
04016 nyāyyam etan nigrahasthānam, pūrva-uttara-pakṣa-vādinoḥ
04017 pratipādite doṣe prakṛtaṃ parityajyā-sādhana-aṅga-vacanam
04018 adoṣa-udbhāvanaṃ ca. sādhana-vādino hy upanyasta-sādhanasya
04101 samarthane kartavye tad akṛtvā aparasya prasaṅgena aprasaṅgena
04102 vā atan-nāntarīyakasya apy abhidhānaṃ parājaya-
04103 sthānam uttara-vādino api doṣa-udbhāvana-mātrād aparasya upakṣepa
04104 iti.
04105 varṇa-krama-nirdeśavan nirarthakam. yathā nityaḥ śabdo
04106 jabagaḍadaśatvāt jhabhañghaḍhadhaṣavad iti. sādhana-anupādānān
04107 nigṛhyata iti.

04108 idam apy asambaddham, na hi varṇa-krama-nirdeśād eva iṣṭa-
04109 artha-siddhāv ānarthakyam. yad eva kiṃcid asādhana-aṅgasya
04110 vacanam, tad eva anarthakaṃ sādhya-siddhy-upayogino
04111 abhidheyasya abhāvāt niṣprayojanatvāc ca iti, prakāra-viśeṣa-upādānam
04112 asambaddham.
04113 vater upādānād adoṣa iti cet, syād etat, varṇa-krama-nirdeśavad
04114 iti vatir atra upāttaḥ so anyadā apy ananurūpaṃ gṛhnati ity
04115 adoṣa iti. na, artha-antara-āder nigrahasthānasya avacana-prasaṅgāt,
04116 evaṃ hi tā na pṛthag vācyā nirarthakena eva abhidhānāt.
04201 na sādhya-siddhāv anarthakaṃ nirarthakam, yasya na eva
04202 kaścid arthaḥ, tan nirarthakam iṣṭam iti cet, yasya kasyacid
04203 avādino api hi nirarthaka-abhidhāne kiṃ na nigraho nigraha-
04204 nimitta-aviśeṣāt.
04205 na, tasya iha aprastāvād iti cet, āyātam iha yo nirarthakaṃ
04206 bravīti, tasya tena eva nigraha iti. tat tulyaṃ sarvasya asādhana-
04207 aṅga-vādina iti. sa sarvo nirarthaka-abhidhāyy anena eva
04208 nigrahasthānena nigraha-arhaḥ.
04209 na ca varṇa-krama-nirdeśaḥ sarvatra nirarthakaḥ kvacit-
04210 prakaraṇe tasya api arthavattvāt. tasmād atra eva asya ānarthakyāt
04211 nigrahasthānatvam.
04212 api ca atyalpam idam ucyate varṇa-krama-nirdeśo nigrahasthānam
04213 iti kapola-vādita-kakṣa-ghaṭṭitakam ity evam-ādīnām
04214 api vācyatvāt.
04215 parṣat-prativādibhyāṃ trir-abhihitam apy avijñātam
04216 avijñāta-artham. yad vākyaṃ parṣadā prativādinā ca trir-abhihitaṃ
04217 na vijñāyate śliṣṭa-śabdam apratīta-prayogam atidruta-
04218 uccāritam ity evam ādinā kāraṇena, tad avijñāta-artham, asāmarthya-
04301 saṃvaraṇāya prayuktaṃ nigrahasthānam iti.
04302 na idaṃ nirarthakād bhidyate. sa yadi prakṛta-artha-sambaddhaṃ
04303 gamakam eva kuryāt, na asya-asāmarthyam, tatra
04304 jāḍyāt parṣad-ādayo na pratipadyanta iti na vidvān nigraham
04305 arhati.
04306 parṣat-prajñām aparikalpya vacanān nigraha-arha eva iti cet,
04307 nyāyavādino jāḍyād uktam ajānan kiṃ na prativādī nigṛhyate.
04308 jāḍyāt parṣad-āder avijñāta-pratipādana-asāmarthya iti vijetā na
04309 syān na nigraha-arhaḥ. asambaddha-abhidhāne nirarthakam
04310 eva iti na pṛthag avijñāta-arthaṃ nāma nigrahasthānam iti.
04311 paurvāparya-ayogād apratibaddha-artham apārthakam. yatra
04312 anekasya padasya vākyasya vā paurvāparyeṇa yogo
04313 na asti ity asambaddha-arthatā gṛhyate, tat samudāya-arthasya apāyād

04314 apārthakam, daśa-dāḍima-ādi-vākya-vat.
04401 idaṃ kila padānām asambandhād asambaddha-varṇān
04402 nirarthakāt pṛthag uktam nanv evam asambaddha-vākyam
04403 api pṛthag vācyaṃ syāt. na ubhaya-saṃgrahāt apārthakam,
04404 nirarthakasya api saṃgraha-prasaṅgāt. evaṃvidhāc ca viśeṣa-
04405 samāśrayāt pṛthag-nigrahasthāna-lakṣaṇa-pralapane atiprasaṅgo
04406 apy uktaḥ. na ca saṃgraha-nirdeśe kiṃcid doṣaṃ paśyāmaḥ
04407 prabhede vā guṇa-antaram iti yat kiṃcid etat.
04408 avayava-viparyāsa-vacanam aprāptakālam. pratijñā-ādīnāṃ
04409 yathālakṣaṇam artha-vaśāt kramaḥ, tatra avayavānāṃ viparyayeṇa
04410 abhidhānaṃ nigrahasthānam.
04411 na, evam api siddher iti cet, na prayoga-apeta-śabda-tulyatvāt.
04412 yathā gaur ity asya padasya arthe goṇī iti prayujyamānaṃ
04413 padaṃ kakuda-ādimantam arthaṃ pratipādyati iti. na śabda-anvākhyānaṃ
04414 vyartham, anena padena go-śabdam eva pratipadyate,
04415 go-śabdāt kakuda-ādimantam artham; tathā pratijñā-ādy-
04416 avayava-viparyayeṇa anupūrvīṃ pratipadyate, ānupūrvyā
04501 ca artham iti, tathā hi pūrvaṃ karma-upādīyate tataḥ karaṇaṃ
04502 mṛt-piṇḍa-ādikaṃ loka iti.
04503 tad etad unmattasya unmatta-saṃvarṇanam iva prayoga-apeta-
04504 śabda-vad etad iti. yadi goṇī-śabdāt kakuda-ādimaty
04505 arthe pratītiḥ, śabda-anvākhyāna-prayatnena arthaṃ na paśyāmaḥ.
04507 goṇī-śabdasya artha-pratipādane asāmarthyāt pratipādaka-
04508 vyutpatty-artham anvākhyānam iti cet, nanu goṇī-śabdād api
04509 loke pratītir dṛṣṭā. satyaṃ dṛṣṭā, na tu sākṣād ity uktam.
04510 uktam etan na punar yuktam, strī-śūdrāṇām ubhaya-pratīter
04511 abhāvāt. yaḥ khalu ubhayaṃ vetti śabdam apaśabdaṃ ca, sa
04512 evaṃ pratipadyate. yas tu nakka-śabdaṃ mukka-śabdam eva
04513 vā vetti, na nāsā-śabdam, sa katham apaśabdāc śabdaṃ pratipadya
04514 tato arthaṃ pratipadyeta. dṛṣṭā ca anubhaya-vedino api
04515 pratītir iti na paraṃparayā pratītiḥ.
04516 arthe asamarthasya śabde api pratīti-janana-asāmarthyāc ca.
04517 na hy arthe api vācakatvaṃ nāma anyad eva tad-viṣaya-pratīti-
04518 jananāt. apaśabdaś cec śabde pratītiṃ janayet, artha eva
04519 kiṃ na janayati. na hy etasya arthāt kiṃcid bhayaṃ paśyāmo
04520 yena taṃ pariharet.
04601 akṛta-samayasya śabde apy apratīti-jananāc ca. na hy
04602 ayam apaśabdaḥ śabde api svabhāvataḥ pratītiṃ janayaty
04603 adarśanāt, samayata eva tu janayet. samaya-vaśād vartamāno
04604 artha eva kiṃ na pravartate. evaṃ hi pratipatti-paraṃparā-

04605 pariśramaḥ parihṛto bhavati.
04606 viparyaya-darśanāc ca. śabdād artham apratipadyamānāḥ
04607 apaśabdair eva bahulaṃ vyutpadyamānā loke dṛśyante
04608 iti vyarthaṃ śabda-anuśāsanam.
04609 na vyarthaṃ saṃskṛta-śabda-vyutpatty-arthatvād iti cet,
04610 ko ayaṃ śabdānāṃ saṃskāraḥ. na hy eṣāṃ prajñā-bāhu-śruty-
04611 ādikaṃ saṃskāraṃ paśyāmaḥ, na apy eṣām ekāntena
04612 śravyatā, na apy artha-pratyāyane kaścid atiśayaḥ. na
04613 dharma-sādhanatā mithyā-vṛtti-codanebhyaḥ saṃskṛtebhyo
04614 apy adharma-utpatteḥ, anyebhyo api viparyaye dharma-utpatteḥ.
04615 śabdasya suprayogād eva svarga-modana-ghoṣaṇā vacana-mātram.
04616 na ca evaṃvidhān āgamān ādriyante yuktijñāḥ. na ca
04617 dāna-ādi-dharma-sādhana-codanā-śūnya-kevala-śabda-suprayogān
04618 naraka-pātam iti bruvāṇasya kasyacin mukhaṃ vakrībhavati.
04619 tasmān na saṃskṛto nāma kaścic śabdaḥ.
04701 śiṣṭa-prayogaḥ saṃskāra iti cet, ke śiṣṭāḥ. ye vidita-vedyatā-
04702 ādi-guṇa-yuktāḥ. kaḥ punar eṣāṃ guṇa-utkarṣa-anapekṣo alīka-nirbandhaḥ,
04703 yat te amūn eva śabdān prayuñjate, na aparān. na
04704 ca atra kaścic śabde parokṣaḥ sākṣī, yata idam evaṃ niścinumaḥ
04705 prayuñjate nāma śiṣṭāḥ. nanv evaṃ vayaṃ guṇa-atiśayam
04706 apaśyantaḥ saṃskāraṃ keṣāṃcic śabdānām
04707 anumanyāmahe, tad-anvākhyāna-yatnaṃ vā, guṇa-atiśaya-abhāvāt.
04708 veda-rakṣa-ādikaṃ ca aprayojanam eva atat-samaya-sthāyinaḥ.
04709 saty api guṇa atiśaye na karaṇīya eva anvākhyāne yatnaḥ
04710 tat-svabhāvasya anyato api siddheḥ, prākṛta-apabhraṃśa-
04711 dramiḍa-andhra-ādi-bhāṣā-vat. na hi pratideśaṃ bhāṣāṇāṃ
04712 kiṃcil lakṣaṇam asti, atha ca sampradāya-vaśāt tā lokas
04713 tathā eva pratipadyate tāsāṃ ca prayoga-bhraṃśam tathā
04714 saṃskṛtānāṃ śabdānāṃ pratītir bhaviṣyati iti. jaḍa-pravṛttir
04715 eva eṣā, yā śabdānāṃ lakṣaṇe pravṛttiḥ.
04801 avayava-viparyaye api yadi teṣāṃ vacanānāṃ sambandha-pratītir, na
04802 viparyayo na apy artha-apratītiḥ sāmarthyāt. na hy atra kaścit
04803 samayaḥ pratyāyana-aviśeṣe apy evam eva avayavāḥ prayoktavyā
04804 iti.
04805 sa eva teṣāṃ kramo yathāvasthitebhyo artha-pratītir bhavati iti
04806 na viparyayāt pratītiḥ, tata ānupūrvī-pratipattyā pratītir
04807 iti cet, na apratīyamāna-sambandhebhya ānupūrvī-pratipattiḥ.
04808 yeṣāṃ śabdānāṃ kaścit sambandho jāyate, idam iha
04809 sambadhyata iti teṣu vidita-sambandheṣu kaḥ kasya pūrvo
04810 aparo vā kramaḥ, yena krameṇa vyavasthāpyeran. sambandha-

04811 pratipattau sa eva teṣāṃ kramaḥ, yo yathāvasthitānāṃ
04812 sambandhaḥ pratīyate. na hi vākyeṣu padānāṃ krama-niyamaḥ
04813 kaścit, yathā rājñaḥ puruṣaḥ, puruṣo rajña iti. yāvadbhiḥ
04814 padair artha-parisamāptiḥ tadā ekaṃ vākyam, yathā
04815 devadatta gām ānaya kṛṣṇām iti. atra padānāṃ yathākāmaṃ
04816 prayoge api na artha-pratītau viśeṣa iti kaścit krama-abhiniveśaḥ.
04818 pratipāditaṃ ca pratijñā-vacana-antareṇa api yathārthaṃ
04819 pratītir bhaviṣyati iti pratīyamāna-arthasya ca śabdasya prayoge
04820 atiprasaṅgaḥ. pariśiṣṭeṣu ca sambandhaṃ pradarśya
04901 dharmiṇi bhāvaḥ pradarśyeta, dharmiṇi bhāvaṃ pradarśya
04902 sambandhaḥ pradarśyeta iti na niyamaḥ kaścid ubhayathā api
04903 pratīty-utpatter ity uktam. apratīyamāna-sambandheṣu ca padeṣu
04904 na tebhya ānupūrvyā api pratītir iti na idam apārthakād
04905 bhidyata iti; na aprāptakālaṃ pṛthag vācyaṃ syād iti.
04906 hīnam anyatamena apy avayavena nyūnam. yasmin vākye
04907 pratijñā-ādīnām anyatamo avayavo na bhavati, tad vākyaṃ
04908 hīnaṃ sādhana-abhāve sādhyā-siddheḥ.
04909 na pratijñā-nyūnaṃ hīnaṃ tad-abhāve pratīti-bhāvād iti
04910 pratipāditam. hīnam eva tat nyūnatāyām api nigrahād ity
04911 aparaḥ. yaḥ pratīyamāna-artham anarthakaṃ śabdaṃ prayuṅkte,
04912 sa nigraham arhet. na artha-upasaṃhitasya abhidhātā ity
04913 asamīkṣita-abhidhānam etat. ata eva ca pratijñāyā na sādhana-
04914 aṅga-bhāva iti.
04915 hetu-udāharaṇa-adhikam adhikam. ekena kṛtatvād anyatarasya
04916 ānarthakyam iti tad etan niyama-abhyupagame veditavyam.
04918 yatra eka-sādhana-vākya-prayoga-pūrvako vicāraḥ, tatra adhika-
04919 abhidhānam anarthakam iti nigrahasthānam. prapañca-kathāyāṃ
04920 tu na kaścid doṣo niyama-abhāvād iti.
05001 śabdārthayoḥ punarvacanaṃ punaruktam anyatra anuvādāt.
05002 śabda-punaruktam anityaḥ śabdo anityaḥ śabda iti.
05003 artha-punaruktam anityaḥ śabdo nirodha-dharmako dhvāna
05004 iti.
05005 atra na śabda-punaruktaṃ pṛthag vācyam artha-punarukta-
05006 vacanena eva gatatvāt. na hy artha-bhede śabda-sāmye api
05007 kaścid doṣaḥ, yathā
05008 hasati hasati svāminy uccai rudaty atiroditi /
05009 kṛta-parikaraṃ sveda-udgāraṃ pradhāvati dhāvati /
05010 guṇa-samuditaṃ doṣa-apetaṃ praṇindati nindati /
05011 dhana-lava-parikrītaṃ yantraṃ pranṛtyati nṛtyati //2//
05012 yathā vā yad yasmin bhavati bhavati, na bhavati na bhavati,

05013 tat tasya kāryam, itarat kāraṇam iti.
05014 gamyamāna-arthaṃ punarvacanam api punaruktaṃ niyata-
05015 pada-prayoge sādhana-vākye yathā pratijñā-vacanam iti.
05016 artha-punaruktena eva gata-arthatvāt na pṛthag vācyam. ayam
05017 api niyata-sādhana vākya eva doṣo vaktavyaḥ, na vistara-kathāyām,
05018 vyācakṣāṇo hi kadācid asamyak-śravaṇa-pratipatti-
05019 śaṅkayā sākṣi-prabhṛtīnāṃ punaḥ punar brūyāt, api na tatra
05020 kiṃcic chalam.
05021 na aviṣayatvād iti cet, na ayaṃ gurur na śiṣya iti na yatnataḥ
05101 pratipādaniyaḥ, yena punaḥ punar ucyata iti punarvacane
05102 nigraha eva iti cet, na, sākṣiṇāṃ yatnena pratipādyatvāt,
05103 tad-apratipādane doṣa-abhidhānāt, pratipādyasya śiṣyatvāt,
05104 vijigīṣu-vāda-pratiṣedhatvāt, trir-abhidhāna-vacanāt, punarvacana-
05105 prasaṅge samaya-niyama-abhāvāc ca.
05106 na ca idam adhikād bhidyata iti na pṛthag vācyam. viniyata-
05107 pada-prayoge hi sādhana-vākye ādhikya-doṣa iti punarvacane
05108 api gata-arthasya-ādhikyam eva padasya iti.
05109 prapañca-kathāyām apy akathita-eka-artha-sādhana-adhikaraṇāyāṃ
05110 nānā-artha-sādhana-īpsāyāṃ nānā-sādhana-īpsāyāṃ vā
05111 śrotur hetv-ādi-bāhulasya punarvacanasya adoṣatvāt pratīta-
05112 pratyaya-abhāvād hetv-ādi-bāhulyaṃ vacana-bāhulyaṃ ca sādhana-
05113 doṣa iti ādhikya-punarvacanayos tulya-doṣa iti saṃgraha-
05114 vacanaṃ nyāyyam, doṣa-abhāvād eva guṇa-abhāvāt, evaṃprakārānāṃ
05115 bhedānāṃ vacane ca atiprasaṅgād ity uktam.
05116 paryāya-śabda-kalpo hy aparo hetur eka-hetu-pratipādite viṣaye
05117 vartamānaḥ pratipādyasya viśeṣa-abhāvāt. arthaḥ punaḥ-
05118 pratipādanān na bhidyate.
05201 yat punar uktam, anuvāde tv apunaruktaṃ śabda-abhyāsād
05202 artha-viśeṣa-upapatteḥ, yathā hetv-apadeśāt pratijñāyāḥ
05203 punarvacanaṃ nigamanam iti, pratijñāyā eva gamyamāna-arthāyā
05204 vacanaṃ punarvacanam, kiṃ punar asyāḥ punarvacanam
05205 ity ayuktaṃ nigamanam.
05206 vijñātasya parṣadā trir-abhihitasya apratyuccāraṇam ananubhāṣaṇam.
05207 vijñāta-vākya-arthasya parṣadā prativādinā
05208 trir-abhihitasya yad apratyuccāraṇam, tad ananubhāṣaṇaṃ
05209 nāma nigrahasthānam. apratyuccārayan kim-āśrayaṃ para-
05210 pakṣa-pratiṣedhaṃ kuryād iti.
05211 uttareṇa avasānān na idaṃ nigrahasthānam iti cet, syād
05212 etat, uttareṇa guṇa-doṣavatā mūḍha-amūḍhatvaṃ gamyata iti
05213 kiṃ punar-uccāritena. asti hi kaścid uttare samartho na pratyuccāraṇe,

05214 na asau tāvatā nigraham arhed iti.
05215 na, uttara-viṣaya-aparijñānāt. yady ayaṃ na pratyuccārayati,
05216 nirviṣayam uttaraṃ prasajyeta. atha uttaraṃ bravīti,
05217 kathaṃ na uccārayati. tad idaṃ vyāhatam ucyate, na uccārayaty
05301 uttaraṃ ca bravīti iti. apratijñānāc ca. na ca idaṃ pratijñāyate,
05302 pūrvaṃ sarvam uccārayitavyam, paścād uttaram
05303 abhidhātavyam iti, api tu yathākathaṃcid uttaraṃ vācyam,
05304 uttaraṃ ca āśraya-abhāve ayuktam iti, yuktam apratyuccāraṇaṃ
05305 nigrahasthānam iti.
05306 yadi nāma vādī sva-sādhana-artha-vivaraṇa-vyājena prasaṅgād
05307 aparāparaṃ ghoṣayet, vivāda-āspadaṃ ca jijñāsitam
05308 artha-mātram uktvā pratijñā-ādiṣv artha-viśeṣa-paraṃparayā aparān
05309 arthān upakṣipya kathāṃ vistārayet, tac ca sarvaṃ yadā
05310 na anuvaktuṃ śaknuyāt, kas tasya vivāda-āśraya-artha-mātra-uttara-
05311 vacane sāmarthya-vighātaḥ, yena vādi-vacana-ananubhāṣaṇaṃ
05312 nigrahasthānam ucyate. tasmād sarvāṃ vādi-kathām
05313 ananubhāṣamāṇo na uttare asamarthaḥ.
05314 yad-vacana-nāntarīyakā jijñāsita-artha-siddhiḥ yathā pakṣadharmatā-
05315 vyāpti-prasādhana-mātraṃ na tatra api prasaṅga-antara-
05316 upakṣepaḥ, tad avaśyaṃ sādhana-aṅga-viṣayatvād dūṣaṇena upadarśyata
05317 eva. tatra api na sarvaṃ prāg anukrameṇa uccāritavyam,
05318 paścād dūṣaṇaṃ vācyaṃ dvir uccāraṇa-prasaṅgāt. dūṣaṇa-
05401 viṣaya-upadarśana-arthe anubhāṣaṇe vādi-vacana-anukrama-
05402 ghoṣaṇaṃ vyartham iti, na kāryam eva dūṣayatā asya ayaṃ doṣa
05403 iti nāntarīyatvāt pratidoṣa-vacanaṃ viṣaya-upadarśanaṃ
05404 kriyata eva. na hi sarva-viṣaya-upadarśanaṃ kṛtvā yugapad
05405 doṣaḥ śakyate abhidhātum, pratyarthaṃ doṣa-bhedāt. tasmād
05406 yaṃ padārthaṃ dūṣayati, sa eva tad-dūṣaṇa-viṣayas tadā
05407 pradarśanīyo na aparaḥ, tad-dūṣaṇe apara-upadarśanasya asambhavāt.
05408 tasmin dūṣite punar anyo artho apara-doṣa-viṣaya ity
05409 ayam anubhāṣaṇe dūṣaṇe ca nyāyaḥ. sakṛt-sarva-anubhāṣaṇe
05410 api doṣa-vacana-kāle punar viṣayaḥ pradarśanīya eva, apradarśite
05411 doṣasya vaktum aśakyatvāt. tathā ca dvir-anubhāṣaṇaṃ
05412 kṛtaṃ syāt. tatra prathamaṃ sarva-anukrama-anubhāṣaṇaṃ niṣprayojanam.
05413 dūṣaṇa-vādinā dūṣaṇe vaktavye yan na tatra upayujyate,
05414 tasya abhidhānam adoṣa-udbhāvanaṃ dvir-uktiś ca iti
05415 sakṛt-sarva-anubhāṣaṇaṃ parājaya-adhikaraṇaṃ vācyam.
05416 tathā astv iti cet, syād etat, uktaṃ etad artha-antaraṃ nigrahasthānam
05417 iti. tatra sādhane yataḥ kutaścit prasaṅga-ādinā
05418 anāntarīyakā-abhidhānaṃ vādino artha-antara-gamanam eva iti

05419 sa nigrahā-arhaḥ. na kaścit tat-kathita-kriyamāṇa-prasaṅgo
05420 na prasajyate. na api tat tasya anubhāṣaṇīyam, na ca idam apy
05421 asmābhir anujñāyate, sarvaṃ prāk sakṛd vaktavyaṃ paścād
05422 dūṣaṇam iti, kiṃ tu dūṣayatā avaśyaṃ viṣayo darśanīyo
05423 anyathā dūṣaṇā-vṛtter iti.
05501 evaṃ tarhi na ananubhāṣaṇaṃ pṛthag nigrahasthānaṃ
05502 vācyam apratibhayā gatatvāt, uttarasya hy apratipattir
05503 apratibhā. na ca uttara-viṣayam apradarśayann uttaraṃ pratipattuṃ
05504 samarthaḥ. na hy anākṣipta-anuttara-pratipattikam
05505 ananubhāṣaṇam. tena ananubhāṣaṇasya vyāpikāyām apratibhāyāṃ
05506 vihitaṃ nigrahasthānatvam ananubhāṣaṇe labdham
05507 eva, gavi vihitam iva sāsnā-ādimattvaṃ bāhuleye api. tasmād
05508 apratibhā eva nigraha-adhikaraṇatvena vācyā, na ananubhāṣaṇam.
05510 kaś ca ayaṃ samaya-niyamas trir-abhihitasya ananubhāṣaṇam
05511 iti. yadi tāvat para-pratipādana-arthā pravṛttiḥ, kiṃ
05512 trir abhidhīyeta. tathā tathā sa grāhaṇīyaḥ, yathā asya pratipattir
05513 bhavati. atha para-upatāpana-arthā, tadā api kiṃ trir
05514 abhidhīyate, sākṣiṇāṃ karṇe nivedya prativādī kaṣṭa-pratīta-
05515 druta-saṃkṣipta-ādibhir upadrotavyaḥ, yathā-uttara-pratipatti-
05601 vimūḍhas tūṣṇīṃbhavati. na hi para-upatāpana-krame kaścin
05602 nyāyaḥ, yena kaṣṭa-pratīta-prayoga-druta-uccāritāni nivāryante
05603 trir-abhidhānaṃ vā vidhīyate. na ca para-upatāpāya santaḥ pravartante
05604 śāstrāṇi vā praṇīyante ity ado vaktavyam. tasmāt
05605 tāvad vaktavyam, yāvad anena na gṛhītam, na trir eva. agrahaṇa-
05606 sāmarthye prāg eva paricchinna-sāmarthyena parihartavyaḥ
05607 parān anupratibodhyeti.
05608 avijñātaṃ ca ajñānam. vijñātaṃ parṣadā prativādinā yad
05609 avijñātam, tad ajñānaṃ nāma nigrahasthānam. arthe khalv
05610 avijñāte na tasya pratiṣedhaṃ brūyād iti.
05611 etad apy ananubhāṣaṇa-vad apratibhayā eva gamyatvād
05612 avācyam. yathā ananubhāṣaṇe apradarśita-viṣayatvād uttara-
05613 pratipattir aśakyā iti anuttara-pratipattyā eva nigrahasthānatvam
05614 uttara-viṣaya-pradarśana-prasaṅgam antareṇa anubhāṣaṇasya
05615 vaiyarthyāt, tathā-jñāne apy uttara-apratipattyā eva
05616 nigrahasthānatvam, ajānānaḥ katham uttaram uttara-viṣayaṃ
05701 ca uttaraṃ brūyād iti viṣaya-ajñānam uttara-jñānaṃ
05702 ca nigrahasthānam, anyathā-pratibhāyā nirviṣayatvāt. anavadhārita-
05703 artho hi na anubhāṣet. ananubhāṣamāṇo viṣayam
05704 apradarśya-uttaraṃ pratipattuṃ na śaknuyād iti uttaraṃ
05705 na pratipadyeta jñāta-uttara-tad-viṣayasya uttara-apratipatter asambhavāt.

05706 ubhayam etad uttara-apratipatteḥ kāraṇam iti.
05707 tad-abhāve pratipattir bhavaty eva iti tayoḥ pṛthag vacane
05708 apratibhāyāḥ ko viṣaya iti vaktavyam, nirviṣayatvād avācyā
05709 eva syāt.
05710 na uttara-ajñānam ajñānaṃ kiṃ tarhi viṣaya-ajñānam, ajñāte
05711 hi viṣaye uttara-ajñānāt tan na pratipadyeta iti asti viṣayo apratibhāyā
05712 iti cet, evaṃ tarhy ananubhāṣaṇaṃ nirviṣayam,
05713 ajñānena ākṣepāt. na hi viṣayaṃ samyak pratipadyamānaḥ
05714 kaścin na anubhāṣeta iti na ananubhāṣaṇaṃ pṛthag vācyam.
05715 uttara-ajñānasya ca ākṣepāt. viṣaya-ajñānena uttara-ajñānam apy
05716 ākṣiptam eva. na hi viṣayam ajānann uttaraṃ jānāti iti na eva apratibhāyā
05717 viṣayo asti.
05801 jñāte api viṣaye punar uttara-ajñānam apratibhāyā viṣaya
05802 iti cet, evaṃ tarhi viṣaya-uttara-ajñānayor api prabhedān nigrahasthāna-
05803 antarāṇi vācyāni. yathā ajñānasya viṣaya-ajñānam uttara-
05804 ajñānam iti prabhedād asaty api guṇa-atiśaye nigrahasthāna-
05805 antara-vyavasthā kriyate, tathā ajñānayor api sarvā-jñāna-ardha-
05806 ajñānam ity ādi-prabhedān nigrahasthāna-antarāṇi kiṃ na ucyante.
05807 na ca ubhayasya apy ajñānasya saṃgraha-vacane kaścid
05808 doṣaḥ, guṇas tu syād iti saṃgraha-vacanaṃ nyāyyam.
05809 tasmād ananubhāṣaṇa-jñānayor apratibhā-viṣayatvān na
05810 pṛthag-vacanam. api ca na pūrva-uttara-vādino hetv-ābhāsā-pratibhābhyām
05811 anyan nigrahasthānaṃ nyāyyam asti tad-ubhaya-
05812 vacanena eva sarvam uktam iti. tad-ubhaya-ākṣipteṣu prabhedeṣu
05813 guṇa-atiśayam antareṇa vacana-āder atiprasaṅgād vyarthaḥ
05814 prapañca iti.
05815 uttarasya apratipattir apratibhā. para-pakṣa-pratiṣedha
05816 uttaraṃ yadā na pratipadyate, tadā nigṛhīto vaktavyaḥ.
05817 sādhana-vacana-anantaraṃ prativiṣayam uttare vyarthaṃ
05818 tad-ajñāna-krama-ghoṣaṇa-śloka-pāṭha-ādinā kālaṃ gamayan kartavya-
05819 apratipattyā nigraha-arha iti nyāyyaṃ nigrahasthānam
05820 iti.
05901 kārya-vyāsaṅgāt kathā-vicchedo vikṣepaḥ. yat kiṃcit kartavyaṃ
05902 vyāsajya kathāṃ vicchinatti, idaṃ me karaṇīyaṃ
05903 parihīyate, asminn avasite paścāt kariṣyāmi, pratiśyāyakalā
05904 me kaṇṭhaṃ kṣiṇoty evam-ādinā kathāṃ vicchinatti, sa vikṣepo
05905 nāma nigrahasthānam. ekatara-nigraha-antāyāṃ kathāyāṃ
05906 svayam eva kathā-antaṃ pratipadyata iti.
05907 idam apy yadi pūrvapakṣa-vādī kuryād vyāja-upakṣepa-mātreṇa,
05908 na punar bhūtasya tathāvidha-kathā-uparodhinaḥ kāryasya

05909 bhāve, tasya sva-sādhana-asāmarthya-paricchedād eva
05910 vikṣepaḥ syāt. tathā ca idam artha-antara-gamana eva antarbhaved
05911 asamartha-sādhana-abhidhānād hetv-ābhāseṣu vā. prakṛta-
05912 sādhana-asambaddha-pratipatteś ca nirarthaka-apārthakābhyāṃ
05913 na bhidyate. atiprasaṅgaś ca evaṃprakārāṇām asambaddha-
06001 sādhana-vākya-pratipatti-bhedānāṃ pṛthag-nigrahasthāna-
06002 vyavasthāpane proktaḥ. atha uttarapakṣa-vādy evaṃ vikṣipet,
06003 tasya api sādhana-anantaram uttare pratipattavye tad-apratipattyā
06004 vikṣepa-pratipattir apratibhāyām artha-antare vā antarbhavati.
06006 nanu na avaśyaṃ sādhana-dūṣaṇābhyām eva sarvasya pratipattir,
06007 yena sarvā vādi-prativādinor na asamyak-pratipattir
06008 hetv-ābhāseṣv apratibhāyāṃ vā antarbhavet. bhavati hi anibaddhena
06009 api kathā-prapañcena vivāda iti, na, asambhavāt.
06010 ekatra adhikaraṇe viruddha-abhyupagamayor vivādaḥ syāt, aviruddha-
06011 abhyupagamayor anabhyupagamayor vā vivādā-abhāvāt.
06012 tatra avaśyam ekasya prāg-vacana-pravṛttiḥ, yugapat-pravṛttau
06013 paraspara-vacana-śravaṇa-avadhāraṇa-uttarāṇām asambhavena
06014 pravṛtti-vaiphalyāt svastha-ātmanām apravṛtteḥ. tena
06015 ca sva-upagama-upanyāse avaśyaṃ sādhanaṃ vaktavyam,
06016 anyathā pareṣām apratipatteḥ, apareṇa ca tat-sambandhi dūṣaṇam.
06017 ubhayor asamyak-pratipattau hetv-ābhāsa-apratibhayoḥ
06018 prasaṅga iti. sarvo nyāya-pravṛttaḥ pūrva-uttarapakṣa-upanyāso
06101 dvayaṃ na atipatati. etena eva vitaṇḍā pratyukta-abhyupagama-
06102 abhāve vivāda-abhāvāt.
06103 yadā tarhy abhyupagamya vādaṃ viphalatayā na kiṃcid
06104 vakti, anyad vā yat kiṃcit pralapati, tadā kathaṃ hetv-ābhāsa-
06105 antarbhāvaḥ. asamarthita-sādhana-abhidhāna evam uktam,
06106 anabhidhāna anya-abhidhānayor api parājaya eva ity uktam
06107 abhyupagamya vādam asādhana-aṅga-vacanāt. etena adhikasya
06108 punaruktasya ca pratijñā-āder vacanasya ca nigrahasthānatvaṃ
06109 vyākhyātam, tad api hi pratipādita-artha-viparyayatvāt
06110 sādhana-sāmarthya-anabhidhānam. apratīta-pratyayatayā lakṣaṇāt
06111 sādhanasya asādhana-aṅga-vacanam iti nigrahasthānam
06112 iti.
06113 sva-pakṣa-doṣa-abhyupagamāt para-pakṣe doṣa-prasaṅgo mata-anujñā.
06114 yaḥ pareṇa coditaṃ doṣam anuddhṛtya, bhavato
06115 apy ayaṃ doṣa iti bravīti, yathā bhavāṃś cauraḥ puruṣatvād
06116 ity ukte sa taṃ pratibrūyād, bhavān api iti, sa sva-pakṣe doṣa-abhyupagamāt
06117 para-pakṣe taṃ doṣaṃ prasañjayan para-matam
06118 anujānāti iti mata-anujñā nigrahasthānam iti.

06201 atra api yadi puruṣatvāc cauro bhavān api syāt, na ca bhavatā
06202 ātmā evam iṣṭaḥ, tasmān na ayaṃ caurya-hetur iti yady
06203 ayam abhiprāyaḥ, tadā na kaścid doṣaḥ, anabhimate tad-ātmani
06204 cauratvena hetu-darśanena dūṣaṇāt.
06205 prasaṅgam antareṇa āñjasena eva kiṃ na vyabhicārita iti
06206 cet, yat kiṃcid etat, santi hy evaṃprakārā api vyavahārā loka
06207 iti. atha tad upakṣepam abhyupagacchaty eva, tadā apy
06208 asāv uttara-apratipattyā eva tat-sādhane nigraha-arhaḥ, na aparatra
06209 sva-doṣa-upakṣepāt, tat-sādhana-nirdoṣatāyāṃ hi tad-abhyupagama
06210 eva uttara-apratipattir iti tāvatā eva pūrvam āpanna-nigrahasya
06211 para-doṣa-upakṣepasya anapekṣaṇīyatvād iti.
06212 nigraha-prāptasya anigrahaḥ paryanuyojya-upekṣaṇam. paryanuyojyo
06213 nāma nigraha-upapattyā codanīyaḥ, tasya upekṣaṇaṃ
06214 nigraha-prāpto asi ity ananuyogaḥ. etac ca kasya parājaya
06215 ity anuyuktayā parṣadā vaktavyam, na khalu nigraha-prāptaḥ
06216 sva-kaupīnaṃ vivṛṇuyād iti.
06301 atra api yadi sādhana-vādinaṃ nigraha-prāptam uttara-vādī
06302 na paryanuyuṅkte, apratibhā eva asya uttara-apratipatter iti na
06303 paryanuyojya-upekṣaṇaṃ pṛthag nigrahasthānam. nyāya-cintāyāṃ
06304 punar na dvayor ekasya api atra jaya-parājayau, sādhana-
06305 ābhāsena artha-apratipādanād bhūta-doṣa-anabhidhānāc ca.
06306 atha kaṃcid doṣam udbhāvayati, kaṃcin na, na tadā
06307 nigraham arhati uttara-pratipatteḥ.
06308 arhati eva, sarvasya sato doṣasya anudbhāvanād iti cet, na
06309 santa iti kṛtvā sarve doṣā avaśyaṃ vaktavyā avacane vā
06310 nigrahaḥ, ekena api tat-sādhana-vighātād, eka-sādhana-vacana-vat.
06311 yathā ekasya artha-asya aneka-sādhana-sadbhāve apy ekena eva
06312 tat-siddher na sarva-upādānam iti na doṣam udbhāvayann eva aparasya
06313 anudbhāvanān nigraha-arhaḥ.
06401 atha pūrva-pakṣa-vādī uttara-pakṣa-vādinaṃ nigraha-prāptaṃ
06402 na nigṛhṇāti, tadā tayor nyāyena na ekasya api pūrvavaj
06403 jaya-parājayau. doṣa-ābhāsaṃ brūvānam uttara-vādinaṃ sva-
06404 sādhanād anutsārayato asamarthita-sādhana-aṅgatvān na jayo
06405 vādinaḥ, sarva-doṣa-asambhava-pradarśanena sādhana-aṅga-samarthanāt.
06406 na apy uttara-vādino bhūta-doṣa-apratipādanāt. tasmād
06407 evam api na paryanuyojya-upekṣaṇaṃ nāma parājaya-adhikaraṇam
06408 iti.
06409 asthāne nigrahasthāna-anuyogo niranuyojya-anuyogaḥ. nigrahasthāna-
06410 lakṣaṇasya mithyā-avasāyād anigrahasthāne nigṛhīto
06411 asi iti bruvan niranuyojya-anuyogān nigṛhīto vaktavyaḥ.

06412 atra api yadi tat-sādhana-vādinam abhūtair doṣair uttara-
06413 vādy abhiyuñjīta, so asthāne nirdoṣe nigrahasthānasya abhiyokta-
06414 udbhāvayitā na bhavati. tathā ca bhūta-doṣa-udbhāvana-lakṣaṇasya
06415 uttarasya apratipatter itareṇa uttara-ābhāsatve pratipādite
06501 apratibhayā eva nigṛhīta iti na idam ato nigrahasthāna-antaram.
06503 atha uttara-vādinaṃ bhūtaṃ sādhana-doṣam udbhāvayantam
06504 aparo doṣa-ābhāsa-vacanena abhiyuñjīta, tasya tena bhūta-
06505 doṣatve pratipādite sādhana-ābhāsa-vacanena eva nigṛhīta iti.
06506 evam api na idaṃ hetv-ābhāsebhyo bhidyate. avaśyaṃ hi
06507 viṣaya-antara-vyāpty-arthaṃ hetv-ābhāsā nigrahasthānatvena
06508 vaktavyāḥ, tad-uktāv apara-uktir anarthakā iti.
06509 siddhāntam abhyupetyā-niyamāt kathā-prasaṅgo apasiddhāntaḥ.
06510 kasyacid arthasya tathābhāvaṃ pratijñāya pratijñātā-
06511 artha-viparyayāt kathā-prasaṅgaṃ kurvato apasiddhānto
06512 vijñeyaḥ. yathā na sato vināśaḥ, na asad utpadyata iti siddhāntam
06513 abhyupetya pakṣam avasthāpayati ekā prakṛtir
06514 vyaktasya, vikārāṇām anvaya-darśanāt. mṛd-anvayānāṃ śarāva-
06515 ādīnāṃ dṛṣṭam eka-prakṛtikatvam, tathā ca ayaṃ vyakta-
06601 bhedas sukha-duḥkha-moha-samanvito gṛhyate. tat sukha-ādibhir
06602 eka-prakṛtir iti. sa evam uktavān paryanuyujyate.
06603 atha prakṛtir vikāra iti kathaṃ lakṣayitavyam iti. yasya avasthitasya
06604 dharma-antara-nivṛttau dharma-antaraṃ pravartate,
06605 sā prakṛtiḥ. yat tad dharma-antaram, sa vikāra iti. so ayaṃ
06606 prakṛta-artha-viparyayād aniyamāt kathāṃ prasañjayati. pratijñātaṃ
06607 khalv anena na asad āvirbhavati, na sat tirobhavati iti.
06608 sad-asatoś ca tirobhāva-āvirbhāvāv antareṇa na kasyacit pravṛtty-
06609 uparamaḥ pravṛttir vā iti evaṃ pratyavasthito yadi sata
06610 ātma-hānam asataś ca ātma-lābham abhyupaiti, apasiddhānto
06611 bhavati atha na abhyupaiti, pakṣo asya na sidhyati iti.
06612 iha api na kaścid aniyamāt kathā-prasaṅgaḥ yat tena upagatan
06613 na asad utpadyate, na sad vinaśyati iti tasya samarthanāya
06614 idam uktam eka-prakṛtikam idaṃ vyaktam anvaya-darśanād
06615 iti. tatra ekā prakṛtiḥ sukha-duḥkha-mohaḥ. tad-avibhakta-
06616 yonikam idaṃ vyaktaṃ tad-anvaya-darśanāt. vyaktasya
06701 tat-svabhāvatā-bheda-upalabdher iti sukha-ādīnām utpatti-
06702 vināśa-abhyupagama-abhāvāt sarvasya tad-ātmakasya na utpatti-
06703 vināśāv iti siddhaṃ bhavati. atra tad-uktasya hetor doṣam
06704 anudbhāvya vikāra-prakṛti-lakṣaṇaṃ pṛcchan svayam ayaṃ
06705 prakṛta-asambandhena aniyamāt kathāṃ pravartayati.
06706 tatra idaṃ syād vācyam, vyaktaṃ nāma pravṛtti-nivṛtti-

06707 dharmakam, na tathā sukha-ādayaḥ. vyaktasya sukha-ādy-anvaye
06708 sukha-ādi-svabhāvatāyāṃ pravṛtti-nivṛtti-dharmatā-lakṣaṇam
06701 avahīyata iti. na tad-rahita-sukha-ādi-svabhāvatā vyakta-lakṣaṇa-
06709 virodhād iti. sukha-ādy-anvaya-darśanād ity asiddho hetur
06711 iti. evaṃ hi tasya sādhana-doṣa-udbhāvanena pakṣo dūṣito
06712 bhavati. so anupasaṃhṛtya sādhana-doṣaṃ kathāṃ pratānayan
06713 sva-doṣaṃ paratra upakṣipati.
06714 ayam eva doṣo anena prakaraṇena ucyata iti cet, eṣa naimittikāṇāṃ
06715 viṣayaḥ, na lokaḥ śabdair apratipāditam arthaṃ
06716 pratipattuṃ samartha iti. sa eva ayaṃ bhaṇḍālekhyanyāyo
06717 atra api. yathoktena nyāyena pūrvakasya asādhana-aṅgasya asiddhasya
06718 hetor abhidhānād eva nigrahaḥ, na api aniyamāt
06719 kathā-prasaṅgād iti. idam api hetv-ābhāseṣv antarbhāvān na
06720 pṛthag vācyam.
06801 hetv-ābhāsāś ca yathoktāḥ. hetv-ābhāsāś ca nigrahasthānāni.
06802 kiṃ punar lakṣaṇa-antara-yogād hetv-ābhāsā nigrahasthāna-
06803 bhāvam āpadyante, yathā pramāṇāni prameyatvam
06804 ity ata āha yathokta-hetv-ābhāsa-lakṣaṇena eva nigrahasthāna-
06805 bhāva iti.
06806 atra api yathoktaṃ kṛtvā cintyam eva, kiṃ te yathālakṣita-prabhedās
06807 tathā eva, āhosvid anyathā iti. tat tu cintyamānam
06808 iha atiprasajyata iti na pratanyate. hetv-ābhāsāś ca yathānyāyaṃ
06809 nigrahasthānam iti etāvan-mātram iṣṭam iti.
06810 loke avidyā-timira-paṭala-ullekhanas tattva-dṛṣṭer
06811 vādanyāyaḥ parahita-ratair eṣa sadbhiḥ praṇītaḥ /
06812 tattva-ālokaṃ timirayati taṃ durvidagdho jano ayaṃ
06813 tasmād yatnaḥ kṛta iha mayā tat-samujjvālanāya //3//
06814 vādanyāyo nāma prakaraṇaṃ samāptam.

Original text: Vādanyāya · Edition: : M.T. MUCH, Dharmakirtis Vadanyaya Teil I. Wien 1991. · Data entry Motoi Ono · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc