Tripura Rahasya · Chapter p1
tripurārahasyam (jñānakhaṇḍam)
śrīnivāsabhaṭṭaviracitatātparyadīpikāvyākhyāsaṃvalitam
oṃ namaḥ kāraṇānandarūpiṇī paracinmayī /
virājate jagaccitracitradarpaṇarūpiṇī
jayatyeṣā parā śrīmattripurā sarvasākṣiṇī /
yā sevakānuddharati saṃsṛtergururūpiṇī //
natvā vighneśvaraṃ devaṃ tripurāyā rahasyake /
jñānakhaṇḍasya tātparyadīpikeyaṃ pratanyate //
jñānakhaṇḍamahāmbhodhiṃ guruvākplavamāśritaḥ /
titīrṣurasmi śrīdevīpadanāvikasaṅgateḥ //
iha khalu hāritāyano bhagavān duḥkhapaṅkanimagnajanoddidhīrṣayā
tripurārahasyamitihāsottamaṃ padyarūpaṃ saṃdṛbdhavān / tatra ca mukhyaṃ
vivakṣitaṃ paramapuruṣārthasādhanameva [k, kh: para-]
vijñānam / tadādau ca tatsādhanāgryabhaktinidānaṃ māhātmyakhaṇḍamāracayaya
samprati māhātmyaśrutyādipariṇatādhikārāṇāṃ [kh: kāriṇāṃ]
jijñāsūnāṃ svātmatattvāvagamāya prāripsitaṃ jñānakhaṇḍaṃ nirvighnena
samāpayituṃ prakaraṇapratipādyasvātmadevatānamanarūpaṃ maṅgalaṃ
sampradāyapravartanāya granthato racayati - oṃ nama iti / kāraṇātmako ya
ānandaḥ aviśeṣāt sarvakāraṇabrahmānandaḥ / sa eva rūpamasyāḥ / evaṃvidhā
parā anavacchinna yā cit tanmayī tadekarūpā / tathā [g: tathā ca]
jagadevādabhutacitraṃ tasya darpaṇavat pratibimbāśrayaṃ rūpamasyāḥ /
evaṃrūpā oṃkāranirdeśyā yā virājate viśeṣatastattadrūpeṇa sāmānyarūpeṇa ca
prakāśate / tasyai namaḥ / anavacchinnacittattvaṃ śāstraprameyaṃ
tadevānandamayaṃ jagatkāraṇaṃ na prakṛtyādidarpaṇe pratibimbavattasyāmeva
jagaccitrabhāsanamiti samastaśāstrārthagarbhitaṃ ślokatātparyam / atra
khaṇḍatrayamapi [māhātmya-jñāna-caryātmakaṃ
khaṇḍatrayam] śivaśaktipraṇavasampuṭitam oṃ nama ityārabhya tripuraiva
hrīmiti samāpanāt / tasyedaṃ tātparyam - śivaśaktirūpamakhilaṃ jagat
svātmacittattvamātramiti bodhanārthamidaṃ prakaraṇamiti
p. २)
śrutaṃ kaccinnāradaitat sāvadhānena cetasā /
māhātmyaṃ tripurākhyāyā yacchruti parasādhanam
ādye'dhyāye sūtamitapadyaiḥ [ka-ṭa-pa-yavargabhavairiha
piṇḍāntyairakṣarairaṅkāḥ / netre śūnyaṃ jñeyaṃ tathā svare kevale kathite // iti
bhāskararāyeṇa svakīyanāthanavaratnamālāmañjūṣāyāmuddhṛtaślokasya
prāmāṇyena sa ta iti varṇābhyāṃ ७ ६ aṅkayorgrahaṇam aṅkānāṃ vāmato gatiḥ
iti kṛtvā ६७ ślokātmaka ādyo'dhyāya iti sūcyate sa ta iti saṃketākṣarābhyā /
evamevānyatrāpyadhyāyaṭīkārambhaślokeṣu jñeyam /] pūjādyupāsanaiḥ /
śuddhacittasya rāmasya vicārodaya ucyate //
śrotāramabhimukhayituṃ śrutamityādi
atha te kathayāmyadya jñānakhaṇḍaṃ mahādbhutam /
yacchrutvā na punaḥ kvāpi manuṣyaḥ śokamṛcchati
mahādbhutatvamevāha - yacchrutveti
vaidikaṃ vaiṣṇavaṃ śaivaṃ śāktaṃ pāśupataṃ tathā /
vijñānaṃ samyagālocya yadetat praviniścitam
prakṛtajñānasya sarvottamatvaṃ vaktumāha - vaidikamiti /
vaidikamaupaniṣadam / vaiṣṇavaṃ pāñcarātroktam / śaivaṃ ṣaḍarddhaśāstrīyam
/ śāktaṃ mahocchuṣmādyuktam / pāśupataṃ kāmokoktam / vijñānam
ātmatattvaniścāyakopapattijālam [k: tattvaṃ niścā-]
p. ३)
naitadvijñānasadṛśamanyad mānasamāruhet /
mayā śrīdattaguruṇā bhārgavāya nirūpitam
sarvottamatvādevāha - naitaditi / dattagurunirūpitaṃ yathā mānasamāruhenna
tathānyadityarthaḥ
upapattyupalabdhibhyāṃ sametaṃ bahu citritam /
atroktenāpi no veda yadi kaścidvimūḍhadhīḥ
kuta evam? tadāha - upapattiti / upapattiryuktiḥ / upalabdhranubhavaḥ /
bahukathācitritam / atroktaṃ [k: atrokta] jñānaṃ cittamāruhedeveti
vyatirekamukhena draḍhayati - atreti
sa kevalaṃ daivahataḥ sthāṇureva na saṃśayaḥ /
na tasya syādapi jñānaṃ sākṣācchivanirūpitam
tatte śṛṇu samākhyāsye jñānakhaṇḍātmanā sthitam /
aho satāmadbhutaṃ [k: sattam-] hi vṛttaṃ sarvaguṇottaram
tad jñānakhaṇḍātmanā sthitaṃ śāstram / sarvajñakalpaṃ nāradaṃ
svasmādākhyānaṃ śuśrūṣantaṃ stauti - aho iti / sarvaguṇairuttaraṃ
śreṣṭham
yanmatto'pyeṣa devarṣiḥ śuśruṣatyapi kiñcana /
anugrāhakatā caiṣā satāṃ sahajasambhavā
eṣā śuśruṣā
yathā grāṇollāsakatā mṛganābheḥ svataḥ sthitā /
evaṃ dattātreyamukhācchrutvā māhātmyavaibhavam
evaṃ māhatmyakhaṇḍoktavat [tripurārahasya māhātmyakhaṇḍaṃ १९३२ ī०
varṣe vārāṇasīsthakāśīsaṃskṛtagranthamālāyāṃ mudritamatra
draṣṭavyam]
rāmaḥ sarvajanārāmo jāmadagnyaḥ śubhāśayaḥ /
bhaktyāpahṛtasaccittastūṣṇīṃ kiñcid babhūva ha
bhaktyā apahṛtaṃ nilīnaṃ sat śuddhaṃ cittaṃ yasya
p. ४)
athasādya bahirvṛttiṃ [k: vṛtti] bharitānandalocanaḥ /
romāñcapīvaravapuḥ svāntarānandanirbharaḥ
ānanda ānandāśruḥ / svīyaḥ āntro [k: antaro] bhaktijanito ya ānandaḥ
tena nirbharaḥ pūrṇaḥ
harṣo'māyan [k: harṣo nā-] romakūpavibhedānnirgamanniva /
praṇanāma dattaguruṃ daṇḍavaccaraṇāntike
svāntaramāyan yo harṣaḥ sa romakūpavibhedānnirgamanniva
romāñcapīvaravapuriti sambandhaḥ
utthāya harṣabharitaḥ prāha gadgadasusvaraḥ /
dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ śrīguro tvatprasādataḥ
yatprāha - tadevāha - dhanya iti
yasya me karuṇāsindhustuṣṭaḥ sākṣād guruḥ śivaḥ /
yasmiṃstuṣṭe brahmapadamapi syāt tṛṇasammitam
mṛtyurapyātmatāṃ yāti yasmāttuṣṭād gurornanu /
mamākāṇḍādeva guruḥ so'dya tuṣṭo maheśvaraḥ
gurutoṣahetuko mṛtyurātmatāṃ yātīti / akāṇḍād animittena / sa bahuprayāsena
toṣaṇīyaḥ
manye sarvaṃ mayā prāptamityeva kṛpayā guroḥ /
nātha māhātmyamakhilaṃ śrutaṃ tvatkṛpayādhunā
guruṃ pratyāha - nāthetyādi
tāmupāsitumicchāmi tripurāṃ parameśvarīm /
tadupāstikramaṃ brūhi mahyaṃ sukṛpayā guro
iti saṃprārthito dattagururālakṣya bhārgave /
yogyatāṃ tripuropāstau sacchraddhābhaktibṛṃhitām
krameṇa dīkṣyāmāsa tripuropāstihetave /
jāmadagnyo'pi saṃprāpya traipuraṃ dīkṣaṇaṃ śubham [k: śubhe]
p. ५)
sarvadīkṣāsamadhikaṃ pūrṇatattvaprabodhanam /
mantrayantravāsanābhiranvitaṃ [k: tama] nikhilaṃ kramam
mantrayantrayorvāsanā bhāvanābhedāḥ / kramaḥ paddhatiḥ [k:
kramapaddhatiḥ]
prāpya śrīguruvaktrābjādrasaṃ madhukaro yathā /
tṛptāntaraṅga ānandamādito [kh, g: modito] bhārgavastadā
upāstikramajijñāsānivṛttistṛptiḥ tajjanitānandapūrṇatvānmādito [k:
māditottamaḥ] mattaḥ
śrīnāthenābhyanujñātastripurāsādhanodyataḥ /
parikramya guruṃ natvā mahendrādrimupāyayau
tatra nirmāya vasatiṃ śubhāmatisukhāvahām /
abhūdupāsanaparo varṣadvādaśakaṃ tadā
nityanaimittikaparaḥ pūjājapaparāyaṇaḥ /
sadā śrītripureśānyā mūrtidhyānaikatatparaḥ
evaṃ tasyātyāgāt kālo dvādaśābdo nimeṣavat /
athaikadā [gh: tatha-] sukhāsīno nāmadagnyo'nucintayat
purā yatprāha saṃvarto mayā svabhyarthitaḥ pathi /
tanmayā naiva viditamaṃśenāpi tadā nanu
purā rāmātparājayānantaram / etacca māhātmyakhaṇḍe jñeyam / tat saṃvartoktaṃ
jñānam
vismṛtaṃ ca mayā yasmāt prāṅna pṛṣṭaṃ guruṃ prati /
māhātmyaṃ tripurāśakteḥ śrutaṃ śrīguruvaktrataḥ
praṣṭuṃ vismṛtam
parantu tatra viditaṃ yatsaṃvartaḥ purā'bravīt /
mayā sṛṣṭiprasaṅgena pṛṣṭaṃ kiñcid guruṃ prati
mayā sṛṣṭītyādyapi prathamakhaṇḍe [māhātmyakhaṇḍe daśamādhyāye
४९-६२ ślokeṣu] jñeyam
p. ६)
tadā kaṭakṛdākhyānaṃ varṇayitvā ca me guruḥ /
nābravīdaprakṛtatastanme tattādṛśaṃ sthitam
kuto nābravīttadāha - aprakṛtata iti / tādṛśam aviditam
lokasya gatimetāṃ tu na jānāmyapi leśataḥ /
kasmādidaṃ samuditaṃ jagadāḍambaraṃ mahat
kutra vā gacchati punaḥ kutra saṃsthānamṛcchati /
asthiraṃ tu prapaśyāmi sarvaṃ sarvatra kiñcana
asthiraṃ pratikṣaṇapariṇāmi
vyavahāraḥ sthiraprāyaḥ kasmādetadapīdṛśam /
citrāṃ jagadvyavahṛtiṃ prapaśyāmyavimarśinīm
viṣayasyāsthiratve kathaṃ tadviṣayakavyavahāro'yaṃ grāmo matputrārthaṃ
sampādita iti sthiraprāyo bhavatīti vismayannāha - vyavahāra iti /
avimarśinīmavicāravatīm
aho yathāndhānugato hyandhaśceṣṭati tādṛśaḥ /
lokasya vyavahāro vai sarvasyāpyabhilakṣitaḥ
andhaparamparayaiva vyavahāra ityāha - aho iti
nidarśanaṃ hyātmakṛtiratra me sarvathā bhavet /
nūnaṃ mama śaiśave kiṃ jātaṃ tanme na bhāvitam
atra dṛṣṭāntaḥ svasyācāraṇamevetyāha - nidarśanamiti / ātmanaḥ
kṛtirvyavahāraḥ / tadevāha - nūnamiti / me mayā
kaumāre cānyathā vṛttaṃ tāruṇye'pi tato'nyathā /
idānīmanyathaivāti vyāpāro mama sarvathā
kimabhūt phalameteṣāṃ tanna vedmi kathañcana /
yadyatkāle yacca yacca kriyate yena yena vai
p. ७)
samyageveti tadbuddhvā phalāvaṣṭambhapūrvakam /
phalaṃ kiṃ tatra saṃprāptaṃ kena vā sukhamātmanaḥ
phalāvaṣṭambhaḥ phalaprāptiniścayaḥ
yaccāpi loke phalavadavimṛśya phalaṃ hi tat /
na phalaṃ tadahaṃ manye punaryasmāt karoti saḥ
yacca phalaṃ dhanādi tasyāvicāreṇaiva phalatvamityāha - yacceti
prāpte phale phalecchāvān punarbhūyāt kathaṃ vada /
yasmānnityaṃ karotyeva janaḥ sarvaḥ phelehayā
phalābhimataprāptyanantaraṃ pravṛttikāraṇecchāyā evodayaḥ kathamityāha ##-
phalaṃ tadeva saṃproktaṃ duḥkhahāniḥ sukhaṃ ca vā /
kartavyaśeṣe no duḥkhanāśo vā sukhameva vā
nanu kiñcitphalaprāptāvapi phalāntaraprāptyarthaṃ karaṇaṃ
yuktamevetyāśaṅkya neti vaktuṃ phalasvarūpaṃ nirūpayati - phalamiti /
abhāvasyāsato na phalatvaṃ yuktamityāha - sukhaṃ ca veti
kartavyataiva duḥkhānāṃ paramaṃ duḥkhamucyate /
tatsattve tu kathaṃ te sto duḥkhābhāvaḥ sukhaṃ ca vā
duḥkhānāṃ madhye kartavyataiva paramaṃ mahad duḥkham / te duḥkhābhāvaḥ
sukhaṃ ceti dve
yathā dagdhākhilāṅgasya pāde pāṭīralepanam /
tathā kartavyaśeṣasya sukhalābha ihocyate
etadeva dṛṣṭāntairupapādayati - yathetyādi
yathā śarāviddhahṛdaḥ pariṣvaṅgo'psarogaṇaiḥ /
tathā kartavyaśeṣasya sukhalābha ihocyate
yathā kṣayāmayāviṣṭanarasya gītasaṃśrutiḥ /
tathā kartavyaśeṣasya sukhalābha ihocyate
sukhanaste hi lokeṣu ye'kartavyatayā sthitāḥ /
pūrṇāśayā mahātmānaḥ sarvadehasuśītalāḥ
tarhi kaḥ sukhītyākāṅkṣāyāmāha - sukhina iti / na kartavyaṃ yasya
tadbhāvo'kartavyatā / idameva sukhināṃ [k: sukhinām / na kṣaṇa]
lakṣaṇamiti bhavaḥ / sukhinamitarasmādvivecayitumāha - pūrṇetyādi /
anyeṣāṃ prāptavyaśeṣādapūrṇaḥ kāmitāprāptyā rikta āśayaścittam / tathānye
mahātmānaḥ svātmānaṃ nyūnaṃ manyamānāḥ / spaṣṭaṃ caitat /
sārvabhaumo'pīndrāt svātmānaṃ nyūnaṃ manyata iti / mūrdhni mukuṭasattve'pi
kaṇṭhe [kh: kaṇṭhe nāsti] hārābhāvena duḥkhānuvṛtteḥ na te
sarvāṅgaśītalāśca
p. ८)
yadi kartavyaśeṣe'pi sukhaṃ syāt kenacit kvacit /
śūlaprote'pi ca nare syāt sukhaṃ gandhamālyajam
kenacid vastramālyādinā
aho mahaccitrametat kartavyaśatasaṃkule /
sukhamastīha yasyārthe karotyeva sadā janaḥ
aho vicāramāhātmyaṃ kiṃ vadāmi nṛṇāmaham /
anantakartavyaśailākrāntāḥ suakhyaṃ labhanti ca
yathā [k: tathā] saukhyāya yatate sārvabhaumastu sarvadā /
tathaiva yatate nityamapi bhikṣāṭane rataḥ
pṛthak tau prāpnutaḥ saukhyaṃ manyete kṛtakṛtyatām /
tadyena yānti sarve'pi yāmyahaṃ tānanukramāt
yenāvicāritena mārgeṇa kramād yānti tānahamanuyāmi
anālocya phalaṃ cāpi yathāndho'ndhānugastathā /
tadalaṃ medhayānena bhūyo gatvā dayānidhim
atra hetuḥ - phalamanālocyeti / medhayā avicārajanitaniścayena / anena
vicāreṇa saha gatvā / yāvadvicāro na naśyettāvaditi tātparyam
vijijñāsitajijñāsyo vicikitsāmbudheḥ param /
pāraṃ prapatsye suśubhaṃ guruvākplavamāśritaḥ
vicikitsā sandehaḥ / guruvāgeva plavo nauḥ tamāśritaḥ [k: tāmāśritaḥ]
p. ९)
iti vyavasya sahasā jāmadagnyaḥ śubhāśayaḥ /
pratasthe tadgirivarād gurudarśanakāṅkṣyā
gandhamādanaśailendraṃ prāpya śīghramapaśyata /
guruṃ padmāsanāsīnaṃ bhūbhāsvantamiva sthitam
praṇanāma pādapīṭhapurato bhuvi daṇḍavat /
śirasā'pīḍayat pādapadmaṃ nijakarāśritam
athaivaṃ praṇataṃ rāmaṃ dattātreyaḥ prasannadhiḥ /
āśirbhiryojayāmāsa samutthāpayadādarāt
vatsottiṣṭha cirādadya tvāṃ paśyāmi samāgatam /
brūhi svātmabhavaṃ vṛttaṃ nirāmayatayā [k: nirāmayāsthitam]
sthitam
ātmabhavaṃ śarīrādau bhavamutpannam
athotthāya gurūktyā sa gurvādiṣṭāgnyaviṣṭaraḥ /
upaviśya prasannātmā baddhāñjalipuṭo'bravīt
śrīguro karuṇāsindho tvatkṛpāmṛta āplutaḥ /
kathaṃ sa paribhūyeta vidhisṛṣṭairathāmayaiḥ
atheti apyarthaḥ / vidhisṛṣṭairapītyarthaḥ
tvatkṛpātmāmṛtakaramaṇḍalāntaḥ sthitaṃ tu mām /
santāpayet kathaṃ vyādhiścaṇḍāṃśuratibhīṣaṇaḥ
āntaraṃ bāhyamapi te kṛpayānanditaṃ mama /
sadā sthitaṃ kintu bhavatpādābjaviyutiṃ vinā
āntaraṃ manaḥ / bāhyaṃ śarīram / bhavatpādābjayorviyutirviyogaḥ
nānyadrujāvahaṃ kiñcidāsīnme leśataḥ kvacit /
tadbhavaccaraṇāmbhojadarśanādadya vai punaḥ
p. १०)
sampūrṇatā samāpanā sarvathā śrīguro nanu /
tat kiñciccirasaṃvṛttaṃ hṛdi me parivartate
ānandasya sampūrṇatā / cirakālāddhṛdi saṃvṛttam utpannaṃ praṣṭavyamiti
tatpraṣṭuṃ tvābhivāñchāmi cirasaṃśayitāntaraḥ /
ājñapto bhavatādyāhaṃ pṛcchāmi vicikitsitam
praṣṭavyārthe cirāt saṃśayitam āntaraṃ mano yasya
saṃśrutyaivaṃ bhārgavoktiṃ dattātreyo dayānidhiḥ /
samprahṛṣṭamanā rāmamūce prītyātha bhārgavam
pṛccha bhārgava yatte'dya praṣṭavyaṃ cirasambhṛtam /
tava bhaktyā prasanno'smi prabravīmi tavepsitam
iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye jñānakhaṇḍe bhārgavapraśne
prathamo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasyajñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ [g, gh:
śrītripurārahasye-] tātparyadīpikāyāṃ prathamo'dhyāyaḥ //
p. ११)
atha dvitīyo'dhyāyaḥ
ityājñapto [k, g: asya ślokasya pūrvārdhottarārdhayoḥ
pustakayorviparyastaḥ pāṭhaḥ] jāmadagnyaḥ praṇamyā'trisutaṃ munim /
praśrayāvanato bhūtvā saṃpraṣṭumupacakrame
atrādhyāye vedamitaiḥ padyaiḥ kartavyadūṣaṇam /
kriyate suvicārasya janistutirapīryate //
pṛcchetyājñaptaḥ / praśrayaḥ vinayaḥ
bhagavan gurunāthārya sarvajña karuṇānidhe /
purā me nṛpavaṃśeṣu krodhaḥ kāraṇato hyabhūt
svasya nirvedapāptiprakāramāha - pureti
tadbhūyo nihitaṃ kṣātraṃ sagarbhaṃ sastanandhayam /
mayā triḥsaptakṛtvo vai kṣatrāsṛgbharite hrade
tat krodhāddhetoḥ
santarpitāḥ pitṛgaṇāstuṣṭā madbhaktigauravāt /
matkrodhaṃ śāmayāmāsuḥ śāntaḥ pitrājñayāpyaham
sampratyayodhyāmadhyāste yaḥ śrīrāmo hariḥ svayam /
krodhāndhastena bhūyo'haṃ saṅgato baladarpitaḥ
tena darpādbhagavatā cyāvitaśca parājitaḥ /
jīvan kathañcinnryāto brahmaṇyenānukampinā
atha māmupasaṃprāpto nirvedaḥ paribhāvitam [gh: paribhāvitaḥ] /
tato'tyantaṃ pathi mayā bahudhā paridevitam
paridevitaṃ pralapitam
saṃvartamavadhūtendraṃ mārge'kasmāt samāsadam /
bhasmacchannāgnivad gūḍhaṃ kathañcidavidaṃ tadā
samāsadamāsāditavān
p. १२)
santapta iva nīhāraṃ taṃ sarvāṅgasuśītalam /
saṅgamyaivātiśiśirabhāvamāsādayaṃ tadā
kīdṛśaṃ saṃvartaṃ kathaṃvidho rāma āsāditavān? tadāha - santapteti /
saṅgamaphalamāha - saṅgamyeti
mayā svasthitimāpṛṣṭaḥ prāhāmṛtasupeśalam /
susārapiṇḍavat sarvaṃ niṣkṛṣya pratyapādayat
peśalaṃ sundaram / sarvaṃ praśnārtham
nāhaṃ tadaśakaṃ spraṣṭuṃ raṅko rājñīṃ yathā tathā /
bhūyaḥ saṃprārthitaḥ so'tha bhavantaṃ me vinirdiśat
tat saṃvartoktam / raṅkaḥ daridrī
tadbhavaccaraṇadvandvaṃ [gh: tanme andho tadbhava iti
paṅktikramaḥ] tata āsāditaṃ mayā /
andho janasamāyogamivātyantasukhāvaham
tanme na viditaṃ kiñcit saṃvartamunirāha yat /
śrutaṃ māhātmyamakhilaṃ tripurābhaktikārakam
tat saṃvartoktaṃ śravaṇādhikāraṃ svasminnāha - śrutamiti
sā bhavadrūpiṇī devī hṛdi nityaṃ samāhitā /
evaṃ me vartamānasya kiṃ phalaṃ samavāpyate
bhavadrūpiṇī gururūpiṇī / phalasya devatākāracittavṛtteḥ prāptatvāt
punarupāsanaṃ piṣṭapeṣaṇavadityāha - evamiti
bhagavan kṛpayā brūhi yatsaṃvartaḥ purāvadat /
aviditvā ca tannāsti kvacīcca kṛtakṛtyatā
kiṃ saṃvartoktena upāsanameva kurviti cedāha - aviditveti
taduktamaviditvā tu yadyacca kriyate mayā /
tadvālakrīḍanamiva pratibhāti samantataḥ
tadaviditvopāsanamanyadvā karma sarvaṃ vyarthamityāha - taduktamiti
p. १३)
purā mayā hi bahuśaḥ kratubhirdakṣiṇocchrayaiḥ /
prabhūtānnagaṇairiṣṭā devāḥ śakramukhā nanu
nanu na vyarthaṃ karmādīnāṃ phalasattvāditi cennetyāha - pureti /
dakṣiṇānām ucchraya ādhikyaṃ yeṣu
tadalpaphalameveti śrutaṃ saṃvartavaktrataḥ /
manye tadahamalpaṃ yat duḥkhameveti sarvathā
tadalpeti / evaṃvidhottamakarmaṇāmalpaphalatve kimanyeṣāmiti bhāvaḥ /
alpaphalatve'pi na phalābhāva ityāśaṅkyālpaphalasya duḥkhātmataivetyāha -
manya iti
asukhaṃ nahi duḥkhaṃ syād duḥkhamalpaṃ sukhaṃ smṛtam /
yataḥ sukhātyaye duḥkhaṃ bhaved gurutaraṃ kila
etadeva nirūpayati - asukhamiti / tatra hetuḥ - yata iti
naitāvadeva caitasmādadhikaṃ cāsti vaibhavam /
mṛtyūpayogo yadbhūyo na tatra syāt kadācana
nanu kṛtakarmadhārayālpasukhadhārā [kh: sukhādhāra] prāpteḥ kiṃ
jñāneneti cedāha - naitāvadeveti / bhayamevāha - mṛtyūpeti /
mṛtyugrasanaṃ karmabhirdurnivāramiti bhāvaḥ
evameva bhavedyanme kriyate tripurāvidhau /
bālakrīḍeva me bhāti sarvaṃ tanmānasaṃ yataḥ
nanu karmaivaṃvidhameva / upāsanaṃ tu
paradevatāsambandhānnaivamityāśaṅkyopāsanamapi śuṣkakarmatulyameva
phalata ityāha - evamiti / me mayā tripuropāsanavidhau kriyamāṇaṃ
karmavadevetyarthaḥ / ata eva bālakrīḍeveti / tatra hetuḥ - mānasaṃ yata iti
etadyaduktaṃ bhavatā kartuṃ tat [k: tasyā] syādito'nyathā /
niyataṃ cāpyanyathā tad vacobhedasamāśrayāt
upāsanasya karmatulyatāmāha - etaditi / yad upāsanam / vacobhedaḥ
śāstrabhedaḥ / śāstrāṇāṃ vividhatvena bhavaduktaprakāreṇānyathā vā
niyamenāniyamena vā kartuṃ śakyamityarthaḥ
p. १४)
ālambabhedataścāpi vividhaṃ pratipadyate /
kathametat kratusamamasatyaphalasammitam
śāligrāmanārmadādyālambanabhedena cānyathā kartuṃ śakyam / evamanekathā
pratipadyamānatvāt kratvādikarmasamametadupāsanamasatyaphalatvena sammitaṃ
niścitam / kratusamaṃ kathaṃ na bhavediti śeṣaḥ
apyasatyātmakaṃ yasmāt kathaṃ satyasamaṃ bhavet /
athāpi nityaṃ [k: nitya] kartavyametannāsyāvadhiḥ kvacit
mānasatvāt svarūpato'pyasatyaṃ yasmāttasmāt kathaṃ satyaphalajanakaṃ bhavet /
nāstyakṛtaḥ kṛtena (muṇḍa० १/२/१२) iti vacanāditi bhāvaḥ /
śāstrasyeśvarasaṅkalparūpatvenācintyatvānnaivaṃ vaktuṃ yuktamiti cedāha ##-
lakṣito me sa bhagavān [k, gh: bhagavan] saṃvartaḥ sarvaśītalaḥ
/
kartavyaleśaviṣamaviṣajvālāvinirgataḥ
nanu yāvajjīvaṃ kurvata eva paraśreyaḥprāptiriti cedāha - lakṣita iti / me mayā
/ na tena śreyaḥ prāptamiti cedāha - sarvaśītala iti / na pratyakṣadṛṣṭe
vipratipattirityāśayaḥ / kuta evaṃ sa sarvaśītalastvayā jñātaḥ / tadāha -
kartavyeti / yato vinirgataḥ tataḥ śītalaḥ
hasanniva lokatantramabhayaṃ mārgamāśritaḥ /
vane dāvāgnisaṅkīrṇe himāmbusthagajopamaḥ
na ca sa kevalaṃ mūḍhaḥ pāpaphalabhāk yato'bhayaṃ mārgamāśrito
lokavyavahāraṃ hasannivāste / tasya sarvaśītalatve dṛṣṭāntaḥ - vana iti
sarvakartavyavaikalyāmṛtasaṃsvādananditaḥ /
kathametāṃ daśāṃ prāpto yacca māmāha tatpurā
kartavyavaidhuryamātreṇa kathaṃ sa mahāsukhī ? tadāha - sarveti /
kartavyataiva mahāduḥkhahetuḥ / vyavahāre śrāntidarśanāt tadabhāvādeva
sukham / suṣuptau sukhadarśanāditi bhāvaḥ / etāṃ daśāṃ
karmatyāgādabhayadaśāṃ saṃvartaḥ prāptaḥ
p. १५)
sarvametat sukṛpayā guro me vaktumarhasi /
kartavyakālabhujaganigīrṇaṃ māṃ vimocaya
kimetena te prayojanamiti cedāha - kartavyeti
ityuktvā caraṇau mūrdhnā gṛhītvā daṇḍavannataḥ /
atha dṛṣṭvā tathābhūtaṃ bhārgavaṃ muktibhājanam [gh: bhakti]
tathābhūtam ārtaṃ mumukṣum
dayamānasvabhāvo'tha datto vaktumupākramat /
vatsa bhārgava dhanyo'si yasya te buddhirīdṛśī
kartavyasya duḥkhahetutvabuddhiḥ
abdhau nimajjato naukāsamprāptiriva saṅgatā /
etāvadeva sukṛtiḥ kriyābhirupasaṅgataḥ
buddhiṃ stauti - abdhāviti / te saṅgatetyanvayaḥ / upāsanaṃ bālakrīḍanavad
vyarthamiti rāmeṇoktaṃ phalapradarśanena pratyāha - etāvaditi /
buddhiprāptimityarthaḥ
svātmānamārohayati pade paramapāvane /
sā devī tripurā sarvahṛdayākāśarūpiṇī
upasaṅgata ārohayatīti sambandhaḥ / paramapāvane nirdoṣe mokṣākhye / kathaṃ
kriyābhirbuddhiprāptyā padārohastadāha - seti / hṛdayākāśe'bhivyaktyā
tadrūpiṇī
ananyaśaraṇaṃ bhaktaṃ pratyevaṃrūpiṇī drutam /
hṛdayāntaḥ pariṇatā mocayed mṛtyujālataḥ
evaṃrūpiṇī proktabuddhirūpiṇī / proktabuddhyādirūpeṇa [k, kh, g:
buddhyā rūpeṇa] pariṇatā saiva mocayediti bhāvaḥ
yāvat kartavyavetālānna bibheti dṛḍhaṃ naraḥ /
na tāvat sukhamāpnoti vetālāviṣṭavat sadā
asyā buddhervyatirekamukhena padasādhanatāmāha - yāvaditi
p. १६)
nṛṇāṃ kartavyakālāhisandaṣṭānāṃ kathaṃ śubham /
karālagaralajvālākrāntāṅgānāmiva kvacit
sarpadaṣṭānāmiva kartavyayutānāṃ na sukhamityāha - nṛṇāmiti
kartavyaviṣasaṃsargamūrcchitaṃ paśya vai jagat /
andhībhūtaṃ na jānāti kriyāṃ svasya hitātmikām
na jānāti / evaṃrūpaṃ jagat paśya
anyathā ceṣṭate bhūyo mohamāpadyate punaḥ /
evaṃvidho hi lokoayaṃ kartavyaviṣamūrcchitaḥ
anyatheti / hitasādhanāya [k, kh, g: nāyatsā] tatsādhanaṃ
vihāyānyathā ceṣṭate / atra heturviṣamūrcchita iti
anādikālato bhīme pacyate viṣasāgare /
yathā hi kecit pathikāḥ prāptā vindhyamahānagam [k: vindhyaṃ
mahā]
evaṃ moho jīvasya kadāprabhṛti [k, g: bhṛtisampanna] sampanna iti
cedāha - anādīti / atra dṛṣṭāntatvenākhyāyikāmupakramate - yatheti
kṣudhābharasamākrāntāḥ phalāni dadṛśurvane /
viṣamuṣṭiphalānyāśu tindukasya phalehayā
bhakṣayāmāsuratyantakṣudhānaṣṭarasendriyāḥ /
atha te tadviṣajvālājvalitāṅgāḥ supīḍitāḥ
nanu viṣamuṣṭitindukaphalayorākṛtisāmye'pi na rasasāmyamityata āha -
naṣṭarasendriyā iti
andhībhūtā vicinvantastadviṣoṣṇapraśāntaye /
aviditvā muṣṭiphalaṃ tindūphalaniṣevaṇāt
muṣṭiphalaṃ bhakṣitamityaviditvā
matvā jvālāṃ nije dehe dhatturaphalamāsaduḥ /
bhrāntyā jambīrabuddhyā tat sarvirāsīt subhakṣitam
tindūphalajāmevāṅge jvālāṃ matva āsaduḥ prāptāḥ / tad dhatturaphalam
p. १७)
unmattāśca tato'bhūvan mārgād bhraṣṭāśca te tadā /
andhībhūtātigahane patanto nimnabhūmiṣu
kaṇṭakaiśchinnasarvāṅgā [k, gh: ścit-]
bhagnabāhūrupādakāḥ /
adhikṣipantaścānyonyaṃ kalahaṃ cakruruccakaiḥ
muṣṭibhiśca śilābhiśca kāṣṭhairjaghnuḥ parasparam /
atha te dīrṇasarvāṅgāḥ puraṃ kañcit samāsaduḥ
niśīthe daivavaśataḥ puradvāramupāyayuḥ /
puradvārādhipālaiste pratiruddhāḥ praveśane
deśakālānabhijñānāt kalahaṃ cakruruccakaiḥ /
atha te prahṛtā dvārapālairatitarāṃ yadā
dvārādhipaiḥ kalahaṃ cakruḥ
tadā palāyanaparā babhūvuḥ paritastu te /
patitāḥ parikhe kecid bhakṣitā makarādibhiḥ
parikhājalasthamakarādibhiḥ
kecit khāteṣu kūpeṣu patitāḥ prāṇamutsṛjuḥ /
apare tairvinihatāḥ kecijjīvagrahaṃ gatāḥ
evaṃ janā hitecchābhiḥ kartavyaviṣamūrcchitāḥ /
aho vināśaṃ yāntyuccairmohenāndhīkṛtāḥ khalu
dārṣṭāntike yojayati - evamiti
dhanyo'si bhārgava tvaṃ tu yasmādabhyudayaṃ gataḥ /
vicāraḥ sarvamūlaṃ hi sopānaṃ prathamaṃ bhavet
mohasāgarottīrṇatvād dhanyo'si / ko'sāvabhyudayastadāha - vicāra iti / mūlaṃ
bhavet
paraśreyomahāsaudhaprāptau jānīhi sarvathā /
suvicāramṛte kṣemaprāptiḥ kasya kathaṃ bhavet
yata evamataḥ saudhaprāptau prathamaṃ sopānaṃ jānīhi / ata evāha - suvicāreti
p. १८)
avicāraḥ paro mṛtyuravicārahatā janāḥ /
vimṛśyakarī jayati sarvatrābhīṣṭasaṅgamāt
avicārahatā daityā yātudhānāśca sarvaśaḥ /
vicāraparamā devāḥ sarvataḥ sukhabhāginaḥ
avicāreṇa ke hatāḥ ke vā vicāreṇa sukhinastadāha - avicāreti
vicārādviṣṇumāśritya jayanti pratyarīn sadā /
vicāraḥ sukhavṛkṣasya bījamaṅkuraśaktikam
devāḥ pratyarīn daityādīn jayanti / aṅkuraśaktikamiti / na niṣphalaṃ bījamiti
bhāvaḥ
virājate vicāreṇa puruṣaḥ sarvato'dhikaḥ /
vicārādvidhirutkṛṣṭo vicārāt pūjyate hariḥ
sarvajñastu vicāreṇa śiva āsīnmaheśvaraḥ /
avicārānmṛgāsakto rāmo buddhimatāṃvaraḥ
paramāmāpadaṃ prāpto vicārādatha vāridhim /
baddhvā laṅkāpurīṃ rakṣogaṇākīrṇāṃ samākramat
avicārādvidhirapi mūḍho bhūtvā'bhimānataḥ /
śiraśchedaṃ samagamaditi saṃśrutameva te
mahādevo'vicāreṇa varaṃ datvā'surāya vai /
bhasmībhāvāt svasya bhītaḥ palāyanaparo'bhavat
avicārāddhariḥ pūrvaṃ bhṛgupatnīṃ nihatya tu /
śāpena paramaṃ duḥkhamāptam(mavāpā)tyantaduḥsaham
evamanye surā devā yātudhānā narā mṛgāḥ /
avicāravaśādeva vipadaṃ prāpnuvanti hi
mahābhāgāste hi dhīrā yān kutrāpi ca bhārgava /
vijahāti vicāro no namastebhyo nirantaram
vicāraparān stauti - maheti
p. १९)
kartavyamavicāreṇa prāpya muhyanti sarvataḥ /
vicārya kṛtvā sarvebhyo mucyate'pārasaṅkaṭaiḥ
akartavyameva duḥkhadamavicārāt kartavyatvena prāpya sarvato muhyanti /
apārasaṅkaṭaiḥ aparihāryaduḥkhaprāpakaiḥ saha sarvebhyo duḥkhebhyaḥ
evaṃ lokāṃścirādeṣo'vicāraḥ saṅgato'bhavat /
yasyāvicāro yāvat syāt kutastāvadvimarśanam
vicārāvicārayorvirodhaṃ sadṛṣṭāntamāha - yasyeti
grīṣmabhīṣmakarātapte marau kva śiśiraṃ jalam /
evaṃ cirāvicārāgnijvālāmālāparīvṛte
nanu grīṣme'pyakasmād vṛṣṭyāgama iva vicāraḥ svayamevodeṣyatīti cennetyāha
- evamiti
vicāraśītalasparśaḥ kathaṃ syāt sādhanaṃ vinā /
sādhanaṃ tvekamevātra paramaṃ sarvato'dhikam
sādhanaṃ prasiddhaṃ karma syāditi cennetyāha - ekameveti / sarvataḥ
itaraphalasādhakebhyaḥ sādhanebhyo'dhikam / avaśyaphalaparyavasānāditi bhāvaḥ
sarvahṛtpadmanilayadevatāyāḥ parā kṛptā /
tāṃ vinā syāt kathaṃ kasya mahāśreyaḥ susādhanaḥ
tat kim ? tadāha - parā kṛpeti
vicārārko'vicārāndhamahādhvāntanibarhaṇaḥ /
tatra mūlaṃ bhavedbhaktyā devatāparirādhanam
andhasya janmāndhasya yanmahādhvāntaṃ sūryādyairanivāryam / tatra kṛpāyām
rādhitā paramā devī samyak tuṣṭā satī tadā /
vicārarūpatāṃ yāti cittākāśe raviryathā
devatārādhanād vicārodayaprakāramāha - rādhiteti / kṛpayā svayameva
vicārarūpā bhavatītyarthaḥ / kṛpotpatteḥ pūrvaṃ saivāvicārarūpā cāsīditi
tātparyam / ata evoktaṃ caṇḍīstave - saṃsārabandhahetuśca saiva
sarveśvareśvarī (१/५८) iti
p. २०)
tasmānnijātmarūpāṃ tāṃ tripurāṃ parameśvarīm /
sarvāntaraniketāṃ śrīmaheśīṃ cinmayīṃ śivām
tadapyārādhanaṃ nendracandrādirūpāyāḥ kintvantaryābhirūpāyā ityāha -
nijātmeti
ārādhayedakāpaṭyāt sadgurudvārataḥ kramāt /
ārādhane'pi mūlaṃ syādbhaktiḥ śraddhā ca nirmalā
ārādhanaprakāramāha - akāpaṭyāditi / kāpaṭyam phalābhisandhiḥ
tatrāpi mūlaṃ māhātmyaśravaṇaṃ parikīrtitam /
ataste prathamaṃ rāma māhātmyaṃ sampravartitam
tatrāpi bhaktyādau / sampravartitaṃ śrāvitam
tena śrutenādhunā tvaṃ prāptavānasi maṅgalam /
vicāraḥ [k, g, gh: vicāraṃ] śreyaso mūlaṃ yasmātte nahi
bhīritaḥ
vicārodayaparyantaṃ bhayamasti mahattaram /
avicārātmadoṣeṇa grastasya prativāsaram
yathā hi sannipātena grastasyauṣadhasevanāt /
api tāvadbhaved bhītiryāvaddhātoraśuddhatā
atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / sannipātamahādoṣavato mahauṣadhasevanādapi
yāvad dhātuśuddhirna bhavati tāvad bhayamastyeva kvacidviparyayadarśanāt evaṃ
devatārādhanaparasyāpi vicārodayaparyantamavicāreṇa bhayamastīti bhāvaḥ
prāpte vicāre parame phalitaṃ jīvitaṃ nṛṇām /
yāvatsu janmasu nṛṇāṃ vicāro na bhavet paraḥ
paro mokṣasādhanaḥ
p. २१)
tāvanto janmataravo vandhyā viphalahetutaḥ /
sa eva saphalo janmavṛkṣo yatra vimarśanam
kūpamaṇḍūkasadṛśā ye narā nirvimarśanāḥ /
yathā kūpe samutpanno bheko no veda kiñcana
te kūpamaṇḍukasadṛśaḥ
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi kūpe eva vinaśyati /
tathā janā api vṛthotpannā brahmāṇḍakūpake
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi na viduḥ svātmanaḥ kvacit /
utpadyotpadya naśyanti na jānanti svakaṃ hitam
sukhabuddhiṃ ca duḥkheṣu sukhe duḥkhaviniścayam /
prāpyāvicāramāhātmyāt pacyante sṛtipāvake
duḥkhasādhaneṣu putrādiṣu sukhasādhanatvabuddhim / sukhasādhane [k:
sādhanavairā-] vairāgyādau duḥkhasādhanatvaviniścayam /
sṛtirjanmādirūpaḥ saṃsāraḥ
duḥkhena kliśyamānāśca na kathañcit tyajanti tat /
yathā pādaśatāghātaistāḍito'pi mahākharaḥ
tad dhanādirūpaṃ duḥkhasādhanam / atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti
rāsabhīmanuyātyeva tathā saṃsaraṇaṃ janaḥ /
tvaṃ tu rāma vicārātmā pāraṃ duḥkhasya saṅgataḥ
tatheti / saṃsaraṇaṃ ghorasaṃsārapravṛttim [k: ghoraṃ saṃsāre] /
bhūyaḥ kliśyamāno'pi na tyajatītyarthaḥ
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe vicāramāhātmye dvitīyo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
dvitīyo'dhyāyaḥ //
p. २२)
atha tṛtīyo'dhyāyaḥ
dattātreyaproktavacaḥ śrutvā'tyantasukautukī /
jāmadagnyaḥ punarapi papraccha vinayānvitaḥ
pūrvādhyāye māhātmyaśravaṇād bhaktistata upāsanaṃ tato vicārodaya ityuktam /
tatra māhātmyaśravaṇa eva kiṃ kāraṇamiti papracchetyāha hāritāyanaḥ [k:
tāya namaḥ] dattātreyeti
bhagavan gurunāthoktaṃ bhavatā yattathaiva tat /
avicārāt paro nāśaḥ saṃprāptaḥ sarvathā janaiḥ
vicāreṇa bhavecchreyastannidānamapi śrutam /
māhātmyaśrutirityevaṃ [k: rityeva; kh: riveyam] tatra me saṃśayo
mahān
tatra māhātmyaśrutau
kathaṃ vā tadapi prāpyaṃ sādhanaṃ tatra kiṃ bhavet /
svābhāvikaṃ tadyadi syāttatsarvairna kutaḥ śrutam
tadapi māhātmyaśravaṇamapi / prāṇimātrasyāśanāyāpipāsādivat
svābhāvikamevaitaditi cedāha - tatsarvairiti
ahaṃ vādyāvadhi kutaḥ pravṛttiṃ nāptavāniha /
duḥkhaṃ matto'dhikaṃ prāptā vihatāśca pade pade
śauryavīryādivat tvādṛśānāmevāyaṃ svabhāva iti cedāha - ahaṃ veti / iha
māhātmyaśravaṇe / duḥkhaprāptirevātra mūlamiti cedāha - duḥkhamiti
na kutaḥ sādhanaṃ prāptā etanme kṛpayā vada /
ityāpṛṣṭaḥ prāha bhūyo hṛṣṭo datto dayānidhiḥ
ahaṃ yathā rāmeṇa vihataḥ parājita evamanye pade pade vihatā api kuto na
māhātmyaṃ śrutavantaḥ etadvadetyarthaḥ
p. २३)
śṛṇu rāma pravakṣyāmi nidānaṃ śreyasaḥ param /
sadbhiḥ saṅgaḥ paraṃ mūlaṃ sarvaduḥkhanibarhaṇam
nidānamādikāraṇam / paraṃ mūlamādikāraṇam
paramārthaphalaprāptau bījaṃ satsaṅga ucyate /
tvaṃ cāpi tena hi satā saṃvartena mahātmanā
saṅgataḥ sannimāṃ prāpto daśāṃ śreyaḥphalodayām /
santa eva hi saṃyātā diśanti paramaṃ sukham
tacca rāma eva nidarśayati - tvaṃ ceti / satsaṅgaṃ stauti - santa iti
vinā satsaṅgataḥ kena prāptaṃ śreyaḥ paraṃ kadā /
loke'pi yādṛśaṃ saṅgaṃ yo yaḥ prāpnoti mānavaḥ
tatphalaṃ sa samāpnoti sarvathā nahi saṃśayaḥ /
atra [k: atreti] te kīrtayiṣyāmi śṛṇu rāma kathāmimām
tatphalaṃ saṅgānurūpaṃ sadasadvā / pūrvādhyāye saṃvartopadiṣṭaṃ vijñānaṃ
saṃvartasya tādṛśasthitiṃ ca vadetyuktam / tatsarvaṃ satsaṅgaphalatvena
vaktumākhyāyikāmupakramate - atreti
purā daśārṇādhipatirmuktācūḍa itīritaḥ /
tasya putrau hemacūḍamaṇicūḍau babhūvatuḥ
surūpau suguṇau cobhau sarvavidyāviśāradau /
kadācinmṛgayotsāhāt senābhiḥ parivāritau
sahyācalavanaṃ bhīmaṃ siṃhavyāghrādisaṅkulam /
mahābalau viviśaturdhanurbāṇadharau kila
atha tatra mṛgān siṃhān varāhān mahiṣān vṛkān /
jaghanturniśitairbāṇairlāghavāt kārmukacyutaiḥ
p. २४)
pāṃśubhirnabha ākrāntamabhūd darśaniśopamam /
na dṛśyate tatra śilā vṛkṣaḥ puruṣa eva vā
kuto nīcoccatāṃ paśyedevaṃ dhvāntāvṛto giriḥ /
nihatā śarkarāvarṣaiḥ senātyantaṃ palāyitā
vṛkṣān kecicchilāḥ kecid guhāḥ kecidupāsaduḥ /
aśvārūḍhau rājaputrāvapi dūraṃ palāyitau
upāsaduḥ saṃśritā babhūvuḥ
hemacūḍaḥ kvacittatra prapede [gh: pradeśe] tāpasāśramam /
kadalīkharjūravanairākrāntamatisundaram
tatrāpaśyacchubhāṃ kāñcit kanyāmagniśikhāmiva /
pradyotamānāṃ vapuṣā taptahemasuvarcasā
tāṃ dṛṣṭvā rājaputro'pi padmāmiva surūpiṇīm /
smayamāna ivā'pṛcchat kā tvaṃ padmānane vane
nirjane bhītijanane nirbhayeva [k: nirbhaye vaśa] samāsthitā /
kasya tvamapi kenātra nivasasyekalā katham
kena hetornivasasi ? kathamekalā nivasasīti sambandhaḥ
pṛṣṭaivaṃ prāha sā kanyā rājaputramaninditā /
svāgataṃ te rājaputra viṣṭaraṃ pratipadyatām
viṣṭaram āsanam
tapasvināmayaṃ dharmaḥ pūjanaṃ hyatithestu yat /
śrāntaṃ tvāmabhipaśyāmi vyathitaṃ caṇḍavāyunā
matpraśnasyottaramanuktvā kuta ādau pūjanaṃ kriyata iti cedāha -
tapasvināmiti / tatraiva [k: tatraiva] hetvantaramāha - śrāntaṃ tvāmiti
evaṃ vinighnatorvanyān mṛgān rājakumārayoḥ /
caṇḍavāyuḥ prādurāsīccharkarāśmapravarṣaṇaḥ
[atra sthāpitaḥ
ṣoḍaśaḥ ślokaḥ २-३ paṅktyoḥ sthāpanīyaḥ /]
p. २५)
badhvā kharjūravṛkṣe'śvamatrāsīno gataśramaḥ /
madvṛttamarhasi śrotumityuktaḥ sa tathā'karot
phalāni bhojayāmāsa pāyayāmāsa sadrasam /
evaṃ taṃ viśramaṃ prāptaṃ rājaputramaninditā
sadrasaṃ svādūdakam
prāha sā madhusaṃsrāvapeśalākārayā girā /
rājaputra vyāghrapādo muniḥ śivapadāśrayaḥ
peśalākārayā śobhanayā
yena lokāḥ puṇyatamā jitāḥ svatapaso balāt /
parāvarajño hyaniśaṃ pūjito munināyakaiḥ
parāvarajño brahmajñaḥ
tasyāhaṃ dharmataḥ putrī hemalekheti viśrutā /
vidyutprabhākhyā vidyādhrī sā sarvāṅgamanoharā
svasya dharmaputrītvameva nirūpayitumāha - dharmata iti / na tanujetyarthaḥ /
vidyuditi
imāṃ veṇāmanu nadīṃ snātumabhyāyayau kvacit /
tadhā tatrājagāmārthāt suṣeṇo vaṅgabhūpatiḥ
sa dadarśa vigāhantīṃ nadīṃ tāṃ lokasundarīm /
klinnāṃśukāntaratyantavyaktapīnakucadvayīm
kāmabāṇahatastatra tāṃ prārthayadathāpi sā /
saundaryamohitā tasya taduktiṃ samamaṃsata
atha sāpītyanvayaḥ / samamaṃsata aṅgīcakāra
saṅgamyātha tayā rājā yayau svanagaraṃ pratiṃ /
dadhāra sāpi vidyādhrī garbhaṃ rājarṣivīryataḥ
bhītā'pacārāt patyuḥ sā garbhaṃ tyaktvātra saṃyayau /
amoghavīryād rājarṣerjātāhaṃ kanyakā tataḥ
atra [k: atra ...... ramogha nāsti] veṇātīre / amogheti /
rājarṣeramoghavīryatvādahaṃ garbhe paripākaṃ vinaiva tadvīryāt kanyakā jāteti
bhāvaḥ
p. २६)
māṃ dadarśa vyāghrapādaḥ sandhyopāstyarthamāgataḥ /
dayayā māmupādāyā'pālayajjananī yathā
dharmeṇa yaḥ pālayitā procyate hi pitaiva saḥ /
ahaṃ tasya dharmaputrī pitṛsevāparāyaṇā
tasya māhātmyato me'tra bhayaṃ nāstyeva kutracit /
nāyaṃ surāsurairvāpi kadācid duṣṭabuddhibhiḥ
kathamekalā nivasasītyasyottaramāha - tasyeti
praveṣṭumāśramo'rhaḥ syāt praviśannāśamāpnuyāt /
etanme'bhihitaṃ vṛttaṃ tiṣṭha kiñcinnṛpātmaja
āyāsyati sa bhagavān pitā me taṃ niśāmaya /
praṇamya taṃ prāpya ceṣṭaṃ tataḥ kalye prayāsyasi
rājaputrasya svasminnabhiprāyamālakṣya svāṅgīkāraṃ [k: svāṅgīkāre]
dyotayantyāha - prāpya ceṣṭamiti / āvayoranurūpatvād māṃ tubhyaṃ
dāsyatyevetyāśayaḥ / kalye uṣasi
hemalekhāvacaḥ śrutvā tatsaundaryeṇa mohitaḥ /
bhitaḥ kiñcit pravaktuṃ tāṃ vimanā iva cābhavat
munimāhātmyādbhītaḥ / kiñcit svābhiprāyam
athālakṣya rājaputraṃ kāmasya vaśamāgatam /
prāha sā viduṣī bhūyo rājaputra dhṛtiṃ bhaja
āgacchati pitā sadyastato'bhilaṣitaṃ bhaja /
evaṃ vadantyāṃ tasyāṃ sa vyāghapādo mahāmuniḥ
ājagāma vanāt [k: vanādyatra puṣpā] patrapuṣpādeḥ
kṛtasañcayaḥ /
muniṃ samāgataṃ dṛṣṭvā rājaputraḥ samutthitaḥ
p. २७)
praṇamya nāma saṃśrāvyopaviṣṭastena deśitaḥ /
atha dṛṣṭvā rājaputraṃ kāmena vikṛtākṛtim
deśita ājñaptaḥ
jñātvā yogadṛśā sarvaṃ matvā yuktaṃ ca tattadā /
dārakriyārthaṃ tasmai tāṃ hemalekhāṃ dadau muniḥ
sarvaṃ tayorabhiprāyam / tat tasmai kanyādānam
tuṣṭo rājakumāro'pi tāmādāya puraṃ yayau /
muktācūḍo'tisantuṣṭo mahotsavavidhānataḥ
vivāhamakarottasya vidhānena kṣitīśvaraḥ /
atha rājakumāro'pi tayā krīḍāparaḥ sadā
saudheṣu vanarājīṣu pulinādiṣu saṃbabhau /
hemalekhāṃ rājaputro bhogeṣvanatikāminīm
udāsīnāṃ sadad dṛṣṭvā papraccha rahasi kvacit /
kiṃ priye nānuraktāsi priye mayayanurāgiṇi
kuto bhogeṣu nātyantamāsaktāsi śucismite /
kiṃ bhogāste manoyogyā na santyatra kutastvidam
kutaḥ kasmāddhetoḥ / bhogāḥ bhogasādhanāni / kuta idamaudāsīnyam
atyuttameṣu bhogeṣu nāsakteva vibhāsi me /
tvayayāsaktivihīnāyāṃ kathaṃ me sukhadā ratiḥ
bhogā anuttamā evetyāśayenāha - atyuttameṣviti / atyuttame'labhye'pi bhoge
āsakteva na vibhāsi / kiṃ madāsaktyā taveti cedāha - tvayīti /
parasparāsaktyatiśayenaiva ratiḥ sukhadetyāśayaḥ
āsakte mayi cāpi tvaṃ bhāsyanyagatamānasā /
bhāṣitāpi mayā bhūyo na śṛṇoṣyeva kiñcana
kathamanāsaktirmayi tvayā niścitā tadāha - āsakta iti / mayi [k: api]
āsakte tvadekabhāve satyapi tvamanyagatamānaseva bhāsīti śeṣaḥ /
anyagatamānasatvaṃ vā kathaṃ tvayā'vagatamiti cedāha - bhāṣiteti
p. २८)
āgataṃ kaṇṭhasaṃlagnaṃ cirādapi vibhāvya ca /
kadā nāthāgataṃ ceti pṛcchasyaviditā yathā
cirāt kaṇṭhasaṃlagnamapi kadā āgatamiti pṛcchasi
peśaleṣūpabhogeṣu durlabheṣu kvacinna te /
mana āsajjate kasmānna kiñcidanumodasi
peśaleṣu sundareṣu mano nāsajjata [k: na sajjata] ityapi kathaṃ viditamiti
cedāha - na kiñciditi / yato na kiñcidalabhyamapi bhogyamaho atisundaramiti
nā(a)numodasi
mayā virahitāṃ tvāṃ vai nimīlya nayane sthitām /
yadā yadopagacchāmi paśyāmi ca tadā tadā
vimukhyāṃ tvayi bhogeṣu viṣayeṣu sukhaṃ mama /
kathaṃ bhaveddāruyoṣāsaṅgatasyeva tadvada
na tavābhimataṃ tyaktvā kiñcinmama samīhitam /
sarvathā tvāmanugato jyotsnāṃ kumudavat kila
na ca tvāmananugato'smītyāha - na taveti
tadevaṃ te kutaścittaṃ brūhi prāṇādhikapriye /
yena śuddhyettu maccittaṃ śāpitāsi mayā priye
evaṃ viṣayavimukham
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe satsaṅgamāhātmye tṛtīyo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
tṛtīyo'dhyāyaḥ //
p. २९)
atha caturtho'dhyāyaḥ
priyasya kaṇṭhāsaktasya niśamyaivaṃ vaco hi sā /
īṣatsmitānanā prāha rājaputramaninditā
adhyāye mānapamite'sminnākhyānena susphuṭam /
vairasyaṃ bhogajāleṣu vairāgyāya nirūpyate //
aninditeti / na tasyā viditavedyāyā viṣayavaimukhyaṃ mauḍhyādineti bhāvaḥ
bubodhayiṣatī rājaputraṃ yuktyā'bravīdidam /
rājaputra śṛṇu vaco nāhaṃ tvayi virāgiṇī
bubodhayiṣatī enaṃ bodhayiṣyāmītīcchāyutā [k: ṣyatī] yuktyeti /
kevalasvavacasi tasyānāśvāsasambhavāditi bhāvaḥ / idaṃ vakṣyamāṇam
kiṃ syāt priyatamaṃ loke kinnu syādapriyaṃ tviti /
vicāraparamā nityaṃ nāntametyatra me matiḥ
yadi nāsi virāgiṇī tarhi kuta evamiti cedāha - kiṃ syāditi / vicāra eva paramo
mukhyadhyeyo yasyāḥ / antaṃ niścayam
dhyāyāmyetaccirānnityaṃ strīsvabhāvavaśādaham /
naitajjānāmi tattvaṃ me vaktumarhasi tattvataḥ
kimetaddhyānena te phalamiti cedāha - strīsvabhāveti / tattvamiti /
priyāpriyasvarūpasya tattvaṃ yāthārthyam
evaṃ prokto hemacūḍaḥ prahasya prāha tāṃ priyām /
nūnaṃ striyo mūḍhadhiya iti satyaṃ na saṃśayaḥ
priyāpriye hi jānanti paśupakṣisarīsṛpāḥ /
yatasteṣāṃ dṛśyate hi priyeṣvapriyakeṣu ca
kuto mūḍhadhiya iti cedāha - priyeti / yattiryañco'pi jānanti tatra ko.āṃ vicāra
iti bhāvaḥ
p. ३०)
pravṛttiśca nivṛttiśca kimatra bahu cintanam /
sukhaṃ yasmāt tat priyaṃ syāt duḥkhaṃ yasmāttadapriyam
kathaṃ tvayaitat paśvādijñānaṃ vijñātamiti cedāha - pravṛttīti /
priyāpriyayoḥ pravṛttinivṛttibhyāmanumīyata ityarthaḥ / atra tiraścāmapi
prasiddhe'rthaṃ / nanu tarhi priyāpriyayorlakṣaṇaṃ vadeti cedāha - sukhamiti
kimatra mugdhabhāvena nityaṃ cintayasi priye /
śrutvā priyavacaḥ prāha hemalekhā punaḥ priyam
atra prasiddhe'rthe
satyaṃ striyo mugdhabhāvā nāstyāsāṃ sadvimarśanam /
tathāpyahaṃ bodhanīyā tvayā samyagvimarśinā
sadvimarśanaṃ samyagvicāraḥ
subodhitā tvayā cāhaṃ cintāmetāṃ visṛjya tu /
tvayā bhogeṣu satataṃ bhavāmyanudinaṃ tataḥ
bhogeṣvāsaktā bhavāmi / tataḥ bodhanānantaram
rājan sukhañca duḥkhañca yābhyāṃ bhavati te nanu /
priyāpriye vinirdiṣṭe tvayā sūkṣmavimarśinā
tallakṣaṇaṃ dūṣayitumanuvadati - rājannityādi
ekameva sukhaṃ duḥkhaṃ kāladeśākṛterbhidā /
janayedatra tat kasmāt pratiṣṭhā'dhyavasāyinī
bhidā bhedena / ekameva vastu kālādibhedena sukhaṃ duḥkhañca janayet / atra
evambhūte vastuni / pratiṣṭhā sukhasādhanamevetyavyabhicāripratiṣṭhitasvarūpatā /
adhyavasāyinī niścayavatī
yato vahniḥ kālabhedāt pṛthageva phalapradaḥ /
tathā deśavibhedenāpyākārasya vibhedataḥ
tadeva nirūpayati - yata iti / pṛthakphalasya sukhādeḥ prada eva
p. ३१)
śītakāle priyo vahnirūṣme tvapriya eva hi /
himoṣṇadeśabhedena priyaścāpriya eva ca
etadeva vivicyāha - śīteti
śītaprakṛtijīvānāṃ priyoaṇyeṣāṃ tathetaraḥ /
athāpyadhikabhāvenālpabhāvenaivamīritaḥ
prakṛtirūpākārabhede'pi tathetyāha - śīteti /
vahneralpānalparūpākārabhede'pi tathetyāha - atheti / evaṃ sukhāsukhayoḥ
sādhakatvena priyo'priyaśca
evaṃ śītaṃ dhanaṃ dārāḥ putrā rājyaṃ tathetarat /
athāpyevaṃ mahārājo dāraputradhanairvṛtaḥ
uktamarthamanyatrātidiśati - evamiti / itarat paśvādi / evaṃ na kasyacit
sukhamātrasādhanatvamityuktvā sukhasādhanatvaṃ nāstyevetyāha - athāpīti /
sarvasukhasādhane satyapītyarthaḥ / mahārājo muktācūḍaḥ
śocatyanudinaṃ kasmānna śocantītare kutaḥ /
yo'yaṃ bhogaḥ sukhārtho'sti so'pyananto bhavennanu [k, kh: na tu]
dārādyakhilasukhasādhanayukto'pi kasmādanudinaṃ śocati / itare
sukhasādhanarahitā virāgiṇaḥ / nanu matpiturakhilaviṣayāprāptyā śokaḥ /
ato'khilaviṣayāṇāṃ sambhūya sukhasādhanatvamiti cedāha - yo'yamiti
na kenacittadakhilaṃ prāptaṃ yasmāt sukhaṃ bhavet /
yatkiñcillābhato yatsyāt [k: yasmāt] sukhaṃ tatrāpi saṃśṛṇu
tasyānantyena prāptyasambhavānnetyāha - na kenaciditi /
māstvakhilalābhastathāpi kadācit kiñcillābhe kasyacit sukhaṃ bhavatyeveti cedāha
- tatrāpīti / tatsukhaviṣaye'pītyarthaḥ
na tat sukhaṃ bhavennātha yato duḥkhavimiśritam /
duḥkhaṃ tu dividhaṃ proktaṃ bāhyamāntaramityapi
duḥkhavimiśritamiti / prakāśāndhakārayoriva
sukhaduḥkhayorviruddhasvabhāvatvānnaikadā sambhavaḥ / atastatkāle
duḥkhasyānubhūyamānatvānna tvadabhimataṃ sukhamiti bhāvaḥ / nanu na [k:
na nāsti] tatkāle duḥkhānubhavo'stītyāśaṅkya tadduḥkhamupapādayituṃ
vibhajati - duḥkhaṃ tviti
p. ३२)
bāhyaṃ śarīrasambhūtaṃ dhātudoṣādisambhavam /
āntaraṃ mānasaṃ proktaṃ tacca vāñchāsamudbhavam
dhātavo vātapittādayaḥ / ādinā sphoṭābhighātādiḥ
mahattaraṃ mānasaṃ syādyena grastamidaṃ jagat /
vāñchaiva duḥkhaviṭapibījaṃ sudṛḍhaśaktikam
śarīrānmānasaṃ mahattaram / kuto mahattaratvaṃ tadāha - yeneti /
bījasvabhāvādapi tasya mahattaratvamāha - vāñchaiveti / sudṛḍhaśaktikam
avaśyaphalaparyavasāyīti bhāvaḥ / naivaṃ dhātudoṣādiḥ tasya supratīkāryatvāt
yayā kiṅkaratāṃ prāptāḥ kurvantyeva divāniśam /
indrādayo'pi vibudhāḥ svarnivāsāḥ sadoditāḥ
ata evāmṛtāśināmapi sā dṛśyata ityāha - yayeti / vāñchayetyarthaḥ /
svargātmakaguṇottaradeśasevanena sadodayanimittāmṛtapānena vā tāṃ
pratīkartumasamarthā eva devā ityāśayaḥ
sukhaṃ vāñchāvaśeṣe'pi yadasti nṛpasambhava /
tad duḥkhameva jānīhi yat kṛmiṣvapi sambhavet
nanu mandāndhakāre prakāśāndhakārayoraviruddhayoriva vāñchākāle
sukhaduḥkhayoḥ sahabhāva iṣyata iti cedāha - sukhamiti / duḥkhamiśritasya
sukhasya kṛmiṣvapi duḥkhaprakṛtikeṣu sambhavānna tanmukhyaṃ sukham / kintu
mandāndhakārasthaprakāśābhāsavat [k: madā-; g, gh: mahā##-
p. ३३)
varaṃ tiryakkīṭakṛmiprabhṛtīnāṃ sukhaṃ tu yat /
svalpavāñchāsammilitaṃ nṛṇāṃ kiṃ syāt sukhaṃ vada
nanu tatsukhābhāsamapi itarajantubhyo martyasyottamameveti cennetyāha -
varamiti / tiryak paśuḥ / kīṭāḥ sapakṣāḥ / kṛmayo'pakṣāḥ / prabhṛtinā
[k, kh: tatprabhṛtīnāṃ] vayāṃsi [kh: vayāṃsi nāsti] /
tiryagādīnāṃ svalpavāñcāsammilitatvāt
prabhātāndhakāramilitaprakāśābhāsavat sukhābhāsam / nṛṇāṃ tu
anantavāñchāmilitatvād gāḍhāndhakārasthakhadyotaprakāśavat
kāryākṣamatvāt tanna sukhābhāsamapīti bhāvaḥ
vāñchāśatasamāviṣto yadi kiñcidupetya tu /
sukhī bhavediha tadā ko hi na syāt sukhī vada
yadyevaṃvidhasukhenāpi sukhitve na ko'pi duḥkhī bhavedityāha - vāñcheti /
kiñcit srakcandanādi
akhilāṅge vahnidagdhe sūkṣmapāṭīrabindunā /
yadi śītaladehaḥ syāttadā so'pi sukhī bhavet
evaṃ tarhi mahāduḥkhe'pi sukhī syādityāha - akhileti /
pāṭīrabinduścandanabinduḥ
priyāyāḥ sampariṣvaṅgāt sukhaṃ prāpnoti vai naraḥ /
tatraivāṅgasya vis'mabandhād duḥkhaṃ bhavennanu
nanu priyāparisvaṅge hi bāhyasarvavismṛteḥ kevalaṃ sukhamastīti cedāha -
priyāyā iti / tatraiva pariṣvaṅgakāla eva / viṣamaḥ pīḍākaro bandhaḥ
parasparāṅgasaṃśleṣaḥ / tadduḥkhayutatvānna tadapi kevalaṃ sukhamiti bhāvaḥ
ratyāveśāt pariśrāntiḥ sarveṣāṃ jāyate kila /
anantaraṃ bhāravāhapaśoriva pariśramaḥ
pariṣvaṅgādau duḥkhamastītyatra sarveṣāmanubhavaṃ nidarśayati - ratīti /
ratyāveśādanantaram / iyaṃ pariśrāntirduḥkhamūletyatra dṛṣṭāntaḥ -
bhāreti / iyaṃ pariśrāntirduḥkhajanyā pariśrāntitvāt
bhāravāhapaśupariśrāntivat
p. ३४)
kathaṃ paśyasi tat saukhyaṃ nāthaitanme samucyatām /
yāvat sukhaṃ priyāsaṅge nāḍīsaṃghaṭṭasambhavam
evamasya duḥkhayuktatvāttatsaukhyaṃ kathaṃ paśyasi
tavāsti [k: tadāsti] tāvanna kimu śunāmastīha tadvada /
yattato hyatiriktaṃ te dṛṣṭasaundaryasambhavam
nāḍīsaṃghaṭṭaḥ ānandendriyasaṃgharṣaḥ tajjanitaṃ sukhaṃ śunāmapyastīti na
tatsukhaṃ budhairabhilaṣaṇīyamiti bhāvaḥ / tataḥ nāḍīsaṃghaṭṭajāt / atiriktam
adhikam / dṛṣṭasaundaryasambhavaṃ saundaryadarśanajam
tat kevalābhimānotthaṃ svāpnastrīsaṅgame yathā /
purā kaścidrājasuto manmathādhikasundaraḥ
saundaryadarśanādijasukhasyābhimānotthatve ākhyāyikāmāha - pureti
kāñcit surūpiṇīṃ prāptaḥ striyaṃ sarvamanoharām /
atyantamanuraktaḥ sa tasyāṃ rājakumārakaḥ
sā tvanyasmin rājasuta bhṛtye saṃsaktamānasā /
sa bhṛtyo rājaputraṃ taṃ vañcayāmāsa yuktitaḥ
madirāṃ mohanārthāya tasmai datvātimātrakam /
tato madāndhāya ceṭīṃ kāñcit preṣya kurūpiṇīm
yuktimevāha - madirāmiti / atimātraṃ puṣkalam
bubhuje tāṃ tasya patnīṃ sarvalokaikasundarīm /
evameva ciraṃ tatra madāndho nṛpateḥ sutaḥ
svasmai madāndhāya preṣitāṃ ceṭīṃ dāsīṃ rājakumāro bubhuje / tasya
rājakumārasya patnīm / sa bhṛtyo bubhuja iti tātparyam
p. ३५)
pratyahaṃ ceṭikāṃ gacchan svātmānaṃ samamaṃsata /
dhanyo'hamīdṛśīṃ lokasundarīṃ prāṇapreyasīm
rājakumāro dhanyo'hamityādyātmānamabhimanute
upagacchāmyahaṃ nityaṃ na me'sti sadṛśaḥ kvacit /
evaṃ vṛtte cire kāle kadācid daivayogataḥ
bhṛtyo nidhāya pānaṃ sa kārye cātyantike yayau /
atha rājakumārastatpānaṃ nātyantikaṃ papau
sa bhṛtyaḥ / ātyantike āvaśyake kārye sati / ātyantikaṃ puṣkalam
nimittato yayau śīghraṃ ratyutsukitamānasaḥ /
śayanīyaṃ manaḥkāntaṃ sarvabhogarddhisaṃyutam
nimittataḥ kenacinnimittena / na papau
śacīgṛhaṃ devapatiriva nandanasaṃsthitam /
parārddhyaparyaṅkagatāṃ tāṃ ceṭīmupasaṅgataḥ
nandanavana [k, kh, g: vana nāsti] saṃsthitaṃ śacīgṛham /
parārddhyamuttamam / tāṃ bhṛtyapreṣitām
kāmavegena vivaśo bubhuje'tyantaharṣataḥ /
upalabhyātha ratyante ceṭīṃ tāṃ vikṛtākṛtim
kāmavegena tāmaparīkṣyaiva
śaṅkito'marṣitaścāpi kimetaditi cintayan /
kva sā mama priyatametyevaṃ tāmanvapṛcchata
keyamiti śaṅkitaḥ / anayā pratārito'hamiti marṣitaḥ / neyaṃ māṃ pratārayituṃ
sumarthā ataḥ kimetaditi cintayan kva setyādyanvapṛcchat
pṛṣṭaivaṃ tena sā ceṭī vimadaṃ taṃ niśāmya [k, kh:
niśamya] tu /
bhītā na kiñcittaṃ prāha vepamānā tadā tataḥ
taṃ kumāram / tataḥ ceṭīvṛttāt / ālakṣyeti sambandhaḥ
p. ३६)
ālakṣya rājaputro'pi vaiṣamyaṃ cātmavañcanam /
vāmena jagrāha kace ceṭīṃ krodhāruṇekṣaṇaḥ
vaiṣamyamanarhaṃ vacanam
kṛpāṇimādade [kh: kṛpāṇa] dakṣahastena nṛpasambhavaḥ /
tarjayaṃstāṃ pratyuvāca vada vṛttaṃ yathātatham
kṛpāṇiṃ khaḍgam
no cenna syājjīvitaṃ te kṣaṇamātramapi drutam /
saivaṃ niśamya tadvākyaṃ bhītā prāṇaparīpsayā
ato drutaṃ vadeti yojanā
jagau yathāvattat sarvaṃ cirād vṛttaṃ samāsthitam /
prādarśayaccāpi tasmai tāṃ bhṛtyena susaṅgatām
tat priyāvṛttam / vṛttam atītam / samāsthitaṃ tayā samācaritam
kvacidbhūmau kaṭe bhṛtyaṃ kṛṣṇaṃ piṅgalalocanam /
prāṃśuṃ malinasarvāṅgaṃ rūkṣavaktraṃ jugupsitam
prāṃśum uccam
samāśliṣya ratiśrāntāṃ sarvāṅgaiḥ premabhāvataḥ /
mṛdubāhulatāvṛttagrīvasya vadane svakam
sarvāṅgaiḥ samāśliṣya / latayā vṛtā veṣṭitā grīvā yasya
niveśya vaktrakamalaṃ padbhyāmāśliṣya gāḍhataḥ /
tasyoruyugmaṃ taddhastasaṃsaktagurusustanīm
vāsantikāmiva latāṃ vṛtāṃ kusumakorakaiḥ /
rohiṇīṃ rāhuṇopetāmivāpaśyannṛpātmajaḥ
evaṃvidhāṃ samālokya nidrayā'pagatasmṛtim /
momuhyamānaścātyantaṃ kṣaṇaṃ paścād dhṛtiṃ bhajan
kṣaṇamatyantaṃ mohaṃ prāptaḥ
yat prāha rājatanayastanmattaḥ śrūyatāṃ nanu /
dhiṅmāmanāryamatyantaṃ mūḍhaṃ madavimohitam
p. ३७)
dhig ye strīṣvabhisaṃprītā dhik tāṃśca puruṣādhamān /
na kāminyaḥ kasyacit syurvṛkṣasyeva ca śārikāḥ
puruṣādhamān dhik [kh, g: dhig dhik; gh: dhik dhig mām] / śārikā iti /
yatrepsitaṃ phalaṃ tatra gacchantīti bhāvaḥ
kimahaṃ māṃ pravakṣyāmi mugdhaṃ mahiṣapotavat /
jānantamenāṃ prāṇebhyaḥ preṣṭhāṃ sucirakālataḥ
mahiṣapotaḥ sadyojāta [k: jāto] mahiṣaḥ tadvanmugdham atijaḍamiti
tātparyam
na striyaḥ kasyacidvā syurveśyā iva viṭasya hi /
yaḥ strīṣu viśrabdhamanāḥ sa eva vanagardabhaḥ
evameva sarvāḥ striya ityāha - neti / vanagardabha iti / puragardabho hi
janasaṅgāt kiñcidanyabhāvajñaḥ kadācit syāditi tātparyam
yā sthitiḥ śāradābhrasya kṣaṇikā hyanavasthitā /
tato'pi pelavā strīṇāṃ sthitiratyantacañcalā
pelavā laghutarā
nāhamadyāvadhi hyevaṃ strīsvabhāvamaho'vidam /
yanmāṃ sarvātmanāsaktaṃ tyaktvā bhṛtyamanuvratā
anyāsaktā gūḍhabhāvā mayi chadmānurāgiṇī /
pradarśayantī bhaktiṃ svāṃ naṭīva viṭamaṇḍale
chadmānurāge dṛṣṭāntaḥ - naṭīveti
nāvidaṃ leśato'pyenāṃ madirāmattamānasaḥ /
chāyeva māṃ saṅgateti matvā viśrabdhamānasaḥ
aprekṣaṇīyāṃ ceṭīṃ tāṃ vañcitaścirasaṅgataḥ /
nūnaṃ matto mūḍhatamaḥ ko bhavejjagatītale
anayā vañcito'haṃ ceṭīṃ saṅgataḥ
ya evaṃ visrambhapūrvamanayā ciravañcitaḥ /
aho'yaṃ bhṛtyahatakaḥ sarvāṅgavikṛtākṛtiḥ
tatra hetuḥ - ya evamiti / hatakaḥ atininditaḥ
p. ३८)
kimasminnanayā dṛṣṭaṃ saundaryaṃ sarvato'dhikam /
yato māṃ nijasaundaryāhṛtalokāvalokanam
saundaryeṇa āhṛtaṃ lokānāmavalokanaṃ nirīkṣaṇaṃ yena
anuraktaṃ sarvathaiva tyaktvainamupasaṅgatā /
evaṃ pralapya bahudhā nirviṇṇo'titarāṃ tadā
sarvathā'nuraktam / nirviṇṇo viraktaḥ
rājaputro vanaṃ prāgāt sarvasaṅgavivarjitaḥ /
tasmād rājakumāraitatsaundaryaṃ manasotthitam
yasmāttena rājakumāreṇa mohitenātibībhatsarūpāṃ ceṭīṃ ciraṃ saṃgacchatā
[k, kh, g: gacchatā] iyaṃ saiva lokasundarītyabhimānamātreṇa tat
sukhaṃ ciraṃ prāptaṃ tasmādityarthaḥ / manasotthitaṃ manasā parikalpitam
yathā tvaṃ mayi cātyantasaubhagekṣaṇapūrvakam /
ratiṃ vindasyatitarāṃ tathā vā tadviśeṣataḥ
etadeva dṛṣṭāntena draḍhayati - yatheti / tadviśeṣataḥ tato'pyadhikarūpeṇa
vindanti ratimatyantaṃ yoṣitsu vikṛtāsvapi /
atra te pratyayaṃ vakṣye śṛṇu priya samāhitaḥ
atra saundaryasya mānasatve / pratyayaṃ niścayānukūlāṃ prakriyām
vilokyate yā hi yoṣit sā bahiḥ suvyavasthitā /
yā ca tatpratibimbātmarūpiṇī cittasaṃśrayā
bahiḥ cittādanyatra
saṅkalparūpiṇī tasyāḥ sauṣṭhavaṃ manasollikhan /
paunaḥpunyena tadanu vāñchāmupasamāgataḥ
tasyāḥ sauṣṭhavaṃ saundaryaṃ paunaḥpunyenollikhan / tadanu
samyagullekhānantaram / tadviṣayavāñchām
p. ३९)
kṣubdhendriyo narastasyāṃ ratimāpnoti sarvataḥ /
akṣubdhe tvindriye na syāt sundaryāmapi vai ratiḥ
kṣubdham upasthendriyaṃ yasya / sarvato'nyavāñchābhyo nivṛtta iti śeṣaḥ /
puruṣasya vāñchāsahasrasamākrāntasya strīsaundaryādyullekhanena dṛḍhataraḥ
strīrativāñchodayo yadā tadā anyavāñchā nyagbhavantīti [k, kh:
bhavatī] bhāvaḥ / evaṃ kṣobhābhāve na kvacidratirityāha - akṣubdheti
tatra mūlaṃ samullekhaḥ sauṣṭhavasya punaḥ punaḥ /
ataḥ kṣobho naiva dṛṣṭo bālānāṃ yogināmapi
tatra kṣobhe / etadvyatirekamukhena draḍhayati - ata iti
tathā ca yo yo yasyāṃ tu ratiṃ vindati mānavaḥ /
sundaryāṃ vāpi cānyasyāṃ tatra sauṣṭhavamullikhet
saundaryollekha eva kṣobhaheturna saundaryaminyāha - tathā ceti / sauṣṭavaṃ
sthitamasthitaṃ vā
dṛśyante yoṣito'tyantabībhatsākāravigrahāḥ /
taruṇaiḥ saṅgatāstāśca dṛśyante'patyahetutaḥ
atra nidarśanamāha - dṛśyanta iti / bībhatsākāro vigraho'vayavasaṃsthānaṃ
yāsāṃ tāḥ / evaṃvidhā jagati yā dṛśyante tāstaruṇaiḥ saṃgatāśca
dṛśyante / nanu saṃgateḥ rahasi sambhavāt kathamanyaiḥ saṃgatā dṛśyanta iti
cedāha - apatyahetuta iti
virūpatollekhanaṃ vāpyanullekhastu sauṣṭhave /
yadi syāttat kathaṃ nṝṇāṃ ratistāsu hi sambhavet
nanu tatra sauṣṭhavollekhanaṃ vināpi saṅgatiḥ syāditi cedāha - virūpeti /
sauṣṭhave'nullekhaḥ sauṣṭhavaviṣayakānullekhaḥ / tāsu virūpāsu
kiṃ vaktavyamaho nṝṇāṃ kāmināṃ kṣiptacetasām /
jaghanyāṅge'pi saundaryaṃ bhāsate sarvato'dhikam
nanu virūpāyāṃ kathaṃ saundaryollekhanamityāśaṅkya naitat kāmināṃ
citramityāha - kimiti / kṣiptaṃ vikṣiptaṃ ceto yeṣām / jaghanye
nikṛṣṭe'pānodgāradhūpite mūtrādiklinne klinnanāḍīvraṇasuṣiratulye
yonyādyaṅge'pi / sarvato mukhādibhyo'dhikam
p. ४०)
malamūtrapariklinnaṃ yadaṅgaṃ tatra saubhagam /
paśyeccet kutra no paśyet saundaryaṃ tanmameraya
tasmāt saundaryametadvai rājaputra niśāmaya /
abhimānamṛte naiṣa sukhaheturbhavet kvacit
tasmāt saundaryasya manaḥkalpitamātratvāt
kṣaudramādhuryavad dehe saundaryaṃ sahajaṃ yadi /
tadbālānāṃ kumārāṇāṃ kuto no bhāti tadvada
na kṣaudramādhuryavat saundaryaṃ svābhāvikamiti prakārāntareṇa saundaryasya
mānasatvaṃ sādhayati - kṣaudreti
deśabhedeṣu dṛśyante vividhākṛtayo narāḥ /
ekapādaikanayanā lambakarṇā hayānanāḥ
nāsti virūpāsu kāmināṃ ratiḥ / kvacid dṛśyamānāpi na
pūrṇasukhāvahetyāśaṅkya deśāntarasthityākhyānena pariharati - deśeti
karṇaprāvaraṇāḥ phālavaktrā nirgatadaṃṣṭrakāḥ /
vinasā dīrghanāsāśca lomacchannā vilomakāḥ
piṅgakeśāḥ śvetakeśā vikeśāḥ sthūlakeśakāḥ /
śvitravarṇāḥ kākavarṇāḥ piṅgalā lohitāṅgakāḥ
evaṃ bahuvidhā martyāḥ sajātivanitāsu te /
ratiṃ vindanti tvamiva rājaputra niśāmaya
niśāmaya paśya
sukhasādhanabhūteṣu mukhyaṃ yat strīvapuḥ sthitam /
sarvapriyaṃ yatra sarve muhyanti vibudhā api
śarīraprakṛtiṃ varṇayitumāha - sukheti
p. ४१)
puṃsāṃ vapustathā strīṇāṃ priyamatyantasundaram /
vimarśaya subuddhyā tvaṃ rājaputra yathāsthitam
māṃsaliptamasṛkklinnaṃ śirābaddhaṃ tvagātatam /
asthipañjarakaṃ lomacchannaṃ pittakaphāhitam
pittakaphābhyām āhitaṃ yuktam
malamūtrakusūlaṃ tacchukraśoṇitasambhavam /
mūtradvārasamudbhūtamaho priyamiheṣyate
ya evamatibībhatse vitanvanti ratiṃ narāḥ /
viṭkṛmibhyaḥ kutasteṣāṃ bhavedantaramīraya
rājaputra tanuriyaṃ priyā hi nitarāṃ tava /
vibhāvaya vivekena dhātūnāṃ ca pṛthaksthitim
dhātūnāṃ tvagasṛgādīnāṃ pṛthaksthitim / vivekena vicāradṛṣṭyā [k:
dṛśā] / vibhāvaya / evaṃ vibhāvane kva saundaryādikamiti bhāvaḥ
evamanyatropayojye madhurāmlādiṣaḍrase /
pariṇāmasvabhāvaṃ tu sūkṣmadṛṣṭyā vibhāvaya
evaṃ śarīre priyatvaṃ sukhasādhanatvarūpamapāsya bhojye nirākaroti -
evamiti / śarīrādanyatra / upayojye bhojye
bhakṣitasyāpi sarvasya viḍbhāvaḥ pariṇāmake /
sarvathā nātra sandehaḥ sarvaireva vibhāvitaḥ
pariṇāmasvabhāvamevāha - bhakṣiteti
vadaivaṃ saṃsthite loke kiṃ priyaṃ syāt kimapriyam /
ityukto hemacūḍo'tha vairasyaṃ viṣaye vidan
śrutvā'pūrvaṃ vākyajālaṃ vismito'bhavadañjasā /
vicārya bhūyastatsarvaṃ yaduktaṃ hemalekhayā
apūrvaṃ kadāpyaśrutam
p. ४२)
bhogeṣu jātanirvedaḥ paraṃ vairāgyamāptavān /
atha krameṇa pṛṣṭvā tāṃ priyāṃ jñātvā ca tatpadam
jāto nirvedaḥ alaṃbuddhiryasya / paraṃ tīvram / tatpadam ātmapadam
kevalāṃ citimātmasthāṃ tripurāmātmarūpiṇīm /
budhvā'bhavad vimuktātmā svātmabhūtākhilekṣaṇaḥ
ātmasthāṃ sarvāntarām / ātmarūpiṇīm pratyagrūpām /
svātmabhūtamakhilekṣaṇaṃ yasya
jīvanmuktaḥ samabhavat tatastasyānujo'pi hi /
maṇicūḍo'vidad bhrāturmuktācūḍo'pi putrataḥ
muktācūḍapriyā cāpi snuṣayā jñānamāsadat /
mantriṇaścāpi paurāśca babhūvurjñānaśālinaḥ
muktācūḍapriyā hemacūḍamātā / snuṣayā hemalekhayā / upadiṣṭamiti śeṣaḥ /
parasparopadeśena jñānaśālinaḥ
na tatra nagare kaścidavidvān samajāyata /
āsīd brahmapuraprakhyaṃ śāntasaṃsṛtivāsanam
brahmapuraprakhyaṃ satyalokatulyam / saṃsṛtervāsanā kāmakrodhādi
viśālanagaraṃ tacca jagatyatyuttamaṃ babhau /
yatra kīrāḥ śārikāśca pañjarasthāḥ paṭhanti vai
atyuttamatve hetuḥ - yatreti
citirūpaṃ svamātmānaṃ bhajadhvaṃ cetyavarjitam /
nāsti cetyaṃ citeranyad darpaṇapratibimbavat
yat paṭhanti tadāha - citirūpamiti / he janāḥ ! viṣayabhajanaṃ tyaktvā
svamātmānaṃ bhajadhvam / viṣayabhajanasya duḥkhamūlatvāditi tātparyam /
kathaṃvidhamātmānaṃ tadāha - citirūpam / citiḥ prajñānaṃ tadeva rūpaṃ
yasya / nātra bhajanaṃ bāhyapūjanādikam kintu tasya pūjanamahantayā sthiti
[matiḥ iti mudritacidvilāsastavapāṭhaḥ
yoginīhṛdayadīpikāyāmuddhṛte'smin śloke'pi matiḥ ityeva pāṭhaḥ /
draṣṭavyam - pṛ० २५०] (ci० sta० ५) iti nītyā so'hamasmīti
niṣprakampa [k, kh: kampatvani] niścayavattvameva / taccāsmākaṃ
dehādisaṃghātāntarbhāve [k, kh: rbhāvo] nāstyeveti cedāha -
cetyavarjitamiti / cetyairdehādyaiścitprakāśyairvarjitam / kuta evamiti cedāha -
nāstīti / cetyaṃ dehādyaṃ śaśaśṛṅgādivannāstyeveti bhāvaḥ /
śaśaśṛṅgādivannāsti cet kathaṃ prakāśata iti cet ? citireva prakāśate
nānyadityāha - citeranyaditi / citireva cet kathaṃ dehādyātmanā bhānamiti
cedāha - darpaṇapratibimbavat /
p. ४३)
atredamāgamatattvam - citirevātmatattvam idampratyayāviṣayatvāt /
anyadanātmarūpam idaṃpratyayaviṣayatvāt / tadātmatattvaṃ [k, kh:
yattadā] smṛtyanusandhānānurodhenaikamanekāvasthāsvanugatam / tasya
citimātrarūpatvena bhedakadharmāprasiddhyā [k, gh: prasiddhāsurā]
surāsuranṛdehādiṣvapyekatvameva / kāladeśādīnāṃ tadantaḥ sarvātmanā
nimagnānāmanyathā naraśṛṅgakalpānāṃ na tadbhedakatvaśaṅkāpi yuktā /
evaṃvidhamanavacchinnacidekarasamātmatattvameva śāstraprasiddhaḥ
paramaśivaḥ / tatsvātantryaśaktyā māyābhidhayā'ghaṭitaghaṭanācaturayā
svasvarūpagopanaparayā avidyātmakamalāvabhāsanapūrvakamidaṃ
dvaitāvabhāsanam / tacca bhāsamānaṃ dvaitaṃ dṛśyaṃ na bījādaṅkuravat
kāraṇācchivādārabdham / nāpi mṛtpiṇḍapariṇāmaghaṭavat
kāraṇapariṇāmātmakam avikṛtakāraṇasvarūpānugamāt / nāpi rajjau sarpa iva
vivartitam citicetyayordvitvagrahāt / ato darpaṇasya nairmalyaśaktyā avikṛte
svasmin pratibimāvabhāsanavacciti svaśaktyā cetyāvabhāsanam / na ca bimbasya
svasamānākārasya darpaṇapratibimbe'pekṣaṇādatrāpi citi
pratibimbadṛśyāpekṣitasva[kh, g, gh:
samākāra]samānākārabāhyadṛśyasiddhiriti śaṅkyam yato
darpaṇapratibimbe bāhyaṃ bimbaṃ nopādānam kārye'nanugamāt kintu nimittam /
nimittañca ghaṭādau daṇḍādiḥ / tacca vyabhicaritam karaparāvartitacakrādinā
ghaṭotpatteḥ / tathā ca citi dṛśyapratibimbane māyākhyā
svātantryaśaktirnimittatvenābhyupagataiveti nānupapattiḥ / nahi pratibimbavidhāṃ
vinā'nyathā dṛśyāvabhāsanaṃ yujyate dṛśyasya cidbāhyatve
prakāśānupapatteḥ citsambandhānupapatteḥ [k, kh:
citsaṃbandhānupapatteḥ nāsti] sambandhasyāpi dṛśyatvenānavasthādinā
tadasiddheḥ [gh: siddhiḥ] / citsambandhānapekṣaṇe sadā
dṛśyasyāvabhāso'navabhāso vā syāt / itthameva
prakaṭatādyakhilapakṣapratikṣepaḥ [jñātatāparaparyāyāḥ prakaṭatāyāḥ
svarūpaṃ kumārilabhaṭṭapratipāditaṃ taddarśanapratipādakagrantheṣu
draṣṭavyam /] etadvistāraḥ pratyabhijñādau [ādinā
abhinavaguptaviracitatantrālokādīnāṃ grahaṇaṃ kartavyam] draṣṭavyaḥ /
tasmāt [gh: tasmāttat] pratibimbavidhayaiva dṛśyāvabhāsanamiti
p. ४४)
citiścetyaṃ citirahaṃ citiḥ sarvaṃ carācaram /
yataḥ sarvaṃ citimanu bhāti sā tu svatantrataḥ
bahuvidho'pi pratibimbo darpaṇa evetyata āha - citiriti / cetyaṃ dṛśyam /
carācaraṃ matto'nye [kh: ato] pramātāraḥ / sarvaṃ citirityatra hetuḥ -
yata iti / yathā darpaṇamanugataṃ gṛhītvaiva sarve pratibimbāḥ prakāśanta iti
pratibimbā darpaṇātmakāḥ evaṃ sarvamidaṃ cetyādi citimanugatāṃ gṛhītvaiva
bhātīti cettasyāścidātmatvādeva nānyā'nugatyapekṣetyāha - sā tviti / yataḥ
svatantraprakāśattvameva cittvamiti bhāvaḥ
p. ४५)
ataścitiṃ janāḥ sarve bhāsinīṃ sarvasaṃśrayām /
bhajadhvaṃ bhrāntimutsṛjya citimātrasudṛṣṭayaḥ
yataḥ pratibimbātma jagacciternānyadasti ato darpaṇācciteradhikaṃ sāmarthyamāha
- sarvabhāsinīmiti / darpaṇaḥ kevalaṃ pratibimbāśraya eva na bhāsaka iti
bhāvaḥ / bhrānterutsarjanamaprāmāṇyagrahaḥ / ata eva citimātrasudṛṣṭaya iti /
sudṛṣṭiḥ satyadṛṣṭiḥ / sarvaṃ jñānaṃ dharmiṇyabhrāntamiti nyāyāt
kadācidevaṃ kīrāṇāṃ śrutvā vākyaṃ mahodayam /
brāhmaṇā vāmadevādyā nāmācakhyuḥ purasya tu
mahato mokṣasyodayo yasmāt
yato'tra vidyāṃ tiryañco'pyāhustasmādidaṃ puram /
prasiddhavidyānagaramiti nāmnā prasiddhyatu
tadadyāpi ca tenaiva nāmnā tannagaraṃ sthitam /
rāma tasmāttu satsaṅgo mūlaṃ sarvaśubhodaye
tat tasmānnāmakaraṇāddhetoḥ
saṅgena hemalekhāyāḥ sarve vidyāvido'bhavan /
tasmāt saṅgaḥ paraṃ mūlaṃ rāma jānīhi śreyasaḥ
upasaṃharati - tasmāditi
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe hemacūḍopākhyāne satsaṅgaphalaṃ
caturtho'dhyāyaḥ //
iti tripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ caturtho'dhyāyaḥ
//
atha pañcamo'dhyāyaḥ
evaṃ satsaṅgamāhātmyaṃ śrutvā'trisutabhāṣitam /
prahṛṣṭamānaso bhūyaḥ praṣṭumevopacakrame
atra rāvāyapadyaistu hemalekhā'tmasaṃsthitam /
bandhaṃ mokṣaṃ cāha gūḍhavākyaiḥ priyahitepsayā //
rāmaḥ śrutvā
satyaṃ proktamidaṃ nātha bhavatā śubhakāraṇam /
satsaṅgarūpametacca pratyakṣeṇaiva bhāvitam
bhāvitamanubhūtaṃ saṃvartasaṅgāt
yo yathā saṅgamāpnoti phalaṃ tasya tathā bhavet /
striyo'pi hemalekhāyāḥ saṅgāt sarve mahāphalāḥ
sarve viśālanagaravāsinaḥ
bhūya icchamyahaṃ śrotuṃ hemacūḍastayā katham /
bodhitastanmamācakṣva vistareṇa dayānidhe
evaṃ rāmeṇānuyukto dattātreya uvāca tam /
śṛṇu bhārgava vakṣyāmi kathāṃ paramapāvanīm
anuyuktaḥ pṛṣṭaḥ / saṃsṛtidoṣaśāmakatvāt paramapāvanīm
evaṃ tasyā vacaḥ śrutvā viṣayān virasān vidan /
teṣu sañjātanirvedo vimanā iva saṃbabhau
evaṃ viṣayavairasyapratipādakam / saṃjāto nirvedo viṣayabhoge'laṃbuddhiryasya /
evaṃ san / vimanā iva khinna iva
cirasthitaviṣayajavāsanānāṃ vaśaṃ gataḥ /
tyaktuṃ vā saṃgrahītuṃvā nāśakat sahasā hi saḥ
vaimanasye hetumāha - cireti / viṣayān tyaktuṃ saṃgrahītuṃ bhoktuṃ vā
p. ४७)
priyāṃ na kiñcit provāca rājaputro'tilajjitaḥ /
kāṃścicca divasānevamanayaccintayākulaḥ
priyāvacanaṃ śrutvā na kiñcit provāca / atilajjitaḥ striyā niruttarīkṛtatvāt / evaṃ
tyāgabhogayoraśaktaḥ san
viṣayeṣu prasakteṣu smṛtvā tat priyayoditam /
vigarhanneva svātmānaṃ bubhuje vāsanāvaśaḥ
kathamubhayatrāśaktiḥ ekatarapakṣasyāvaśyakatvāditi cedāha - viṣayeṣviti /
prasakteṣu upasthiteṣu / yat priyayoktaṃ vairasyakāraṇaṃ tat smṛtvā /
dhiḍyāmīdṛśaṃ viṣayaṃ svīkaromīti svātmānaṃ vigarhanneva bubhuje / nanu
kuto na pariharati ? tadāha - vāsanāvaśa iti
vāsanāvegavaśato viṣayānanugacchati /
dṛṣṭvaiva viṣayān doṣān priyāproktān vicintayan
upasthitaviṣayabhogaprakāramuktvā'nupasthitaviṣayeṣvāha - vāsaneti /
anugacchati viṣayasamīpaṃ prāpnoti / priyāproktān viṣayadoṣān
śokasaṃvignahṛdayo viṣīdati muhurmuhuḥ /
evaṃ tasyābhavaccittaṃ caladdolāsthitaṃ yathā
śokena saṃvignaṃ prakṣubhitaṃ hṛdayaṃ mano yasya / viṣīdati duḥkhaṃ
prāpnoti / caladdolāsthitaṃ vāsanayā viṣayeṣu patati viṣayaprāptau
taddoṣasmṛtyā tata uccalati
bhojyaṃ vastraṃ bhūṣaṇaṃ vā yoṣid vāhanameva vā /
mitrāṇi vāpi suhṛdo neṣattaṃ [k, kh: naitattaṃ; g: naiva taṃ]
sukhayanti vai
evaṃ vāsanādoṣadṛṣṭibhyāṃ yutaṃ hemacūḍaṃ bhojyādīni neṣadapi
[naiṣat iti sārvatrikaḥ pāṭhaḥ] sukhayantītyāha - bhojyamiti
naṣṭākhilārtha iva sa śocatyeva nirantaram /
vāsanāvivaśaḥ sarvaṃ tyaktuṃ nāśakadañjasā
nopabhoktuṃ tathā śakto doṣadṛṣṭiyutastataḥ /
evaṃ taṃ śokavaśato vivarṇavadanekṣaṇam
vāsanayā doṣadṛṣṭyā ca yukta iti tyaktuṃ bhoktuṃ vā na śaktaḥ
parasparapratibandhāditi bhāvaḥ
p. ४८)
hemalekhā samālakṣya kadācit saṅgatā rahaḥ /
kiṃ nātha pūrvavattvaṃ no lakṣyase'tyantaharṣitaḥ
rahaḥ vivikte / taṃ parīkṣituṃ pṛcchati - kiṃ nātheti
śocantamiva paśyāmi kuta evaṃ tava sthitiḥ /
kaccicchārīra ātmā [k, kh: ccharīramātmā] te
nāmayairbādhyate sadā
śārīreti / śarīratādātmyāpanna ātmā / kevalayoḥ śarīrātmanorduḥkhābhāvāditi
bhāvaḥ
bhogeṣu rogabhīti vai pravadanti manīṣiṇaḥ /
tridoṣasambhave dehe doṣavaiṣamyasambhavāḥ
mama mahārājakumārasya bhiṣakśreṣṭhaiḥ sevitasya kuta āmayasambhāvaneti
cedāha - bhogeṣviti / śubhabhogeṣvityarthaḥ / trayāṇāṃ
vātapittakaphadoṣāṇāṃ samyag bhavaḥ sthitiryatra
āmayāḥ prāyaśaḥ sarvadehān vyāpyaiva saṃsthitāḥ /
sarvathā hyapratīkāryaṃ vaiṣamyaṃ doṣajaṃ nanu
viṣamāśanādibhirdoṣavaiṣamyasyoktabhogavatāmāvaśyakatvena
taddeheṣvavaśyaṃ rogavyāptiriti bhāvaḥ / nanu mādṛśāṃ kathaṃ
doṣavaiṣamyaṃ tatpratīkāraparāṇāmiti cedāha - sarvatheti / doṣavaiṣamyajanito
rogaḥ pratīkāryaḥ na tu kevalaṃ doṣavaiṣamyam
rogaprāgavasthāsthakevaladoṣavaiṣamyasya prāyo durlakṣyatvāditi bhāvaḥ
aśanād vasanād vāco darśanāt sparśanādapi /
kālād deśāt karmataśca doṣā vaiṣamyamāpnuyuḥ
doṣeṣu jāyamānavaiṣamyanimittānyāha - aśanādityādi / aśanasya
śītoṣṇādiguṇaḥ prasiddhaḥ / evaṃ paṭṭorṇādivasanasya / vāco bahulasya
prayuktasyoṣṇaguṇaḥ [k, kh: prayuktasya yo guṇaḥ] /
vahnijalādidarśanasparśanayoḥ grīṣmahemantādikālasya jāṅgalā
nūpādideśasya [k, kh: lārūpā] ca śītoṣṇādi prasiddham / karmato'pi
[kh, g, gh: karmaṇo] khananāditaśca yadvā pāpakarmato
[kh, g, gh: karmaṇo] dos'vaiṣamyam
p. ४९)
atastasyodbhavo loke sarvathā'lakṣyatāṃ gataḥ /
ityataḥ sati vaiṣamye cikitsā samprakīrtitā
ato doṣavaiṣamyahetoranekatvāt / tasya vaiṣamyasya / nanu
sūkṣmadṛgbhirvaiṣamyodbhavo jñātuṃiti cennetyāha - ityata iti / yato
vaiṣamyodbhava ādāvalakṣyaḥ ato hetoḥ cikitsā śāstre saṃprakīrtitā
noktā cikitsā'nutpattau vaiṣamye kenacit kvacit /
tadvada priya kasmāddhi śokasya tava sambhavaḥ
vaiṣamyaviṣayānutpattau cikitsā noktā
iti śrutvā hemalekhāṃ prāha rājasutastataḥ /
priye śṛṇu pravakṣyāmi yanme śokasya kāraṇam
tataḥ praśnānantaram
tvaduktyā yat purā me'bhūt sukhadaṃ taddhataṃ nanu /
na paśyāmyadhunā kiñcidapi me sukhavarddhanam
tat samprati tvaduktyā hatam / kuta iti cedāha - neti
rājñā vitīrṇo viṣayaḥ sukhado'pi samantataḥ /
vadhyaṃ na sukhayed yadvattathā tasmānna me sukham
naṣṭaṃ cedanyat sukhasādhanaṃ sampādayeti cedāha - rājñeti / na tat
svarūpato naṣṭam / api tu vadhyāya rājñā dattaviṣayādyathā tasya sukhaṃ na evaṃ
sādhanaṃ sadapi na tasmānme sukham
viṣayān sevamāno'haṃ sadā viṣṭigṛhītavat /
tat pṛcchāmi priye brūhi kiṃ kṛtvā sukhamemyaham
nanu viṣayairna te sukhaṃ cettān parityajeti cenmayā na parityaktuṃ śakyata ityāha
- viṣayāniti / viṣṭigṛhītavat / rājakāryārthaṃ rājabhaṭairgṛhītā
janāstatkāryaṃ tyaktumasamarthāḥ kurvanti yathā evaṃ vāsanābhirgṛhīto'haṃ
sadā viṣayān sevamāno duḥkhaṃ prāpta [prāptavānityarthe kartari ktaḥ]
iti śeṣaḥ
p. ५०)
evaṃ tena samāpṛṣṭā hemalekhā tadā'bravīt /
nūnameṣa sunirvedamāgato madvacaḥśruteḥ
svamanasyabravīt / śruteḥ śravaṇāt
asti bījaṃ śreyaso'smin yata evaṃvidho bhavān /
yeṣu śreyo hyasambhāvyaṃ ta evaṃ vākyagumphanaiḥ
evaṃvidhaḥ prāptaviṣayavairasyaḥ / evaṃ maduktasadṛśairvācāṃ
gumphanairnibiḍasamudāyaiḥ
nahyaṇvapi viśeṣeṇa viśiṣyante kadācana /
ciraṃ saṃrādhitā hṛtsthā prasannā svātmadevatā
aṇvapi svalpamapi pūrvasthitiṃ leśato'pi na parityajantīti bhāvaḥ / evaṃ
vacaḥśrutireva vairasye kāraṇaṃ cet kuto na sarveṣāṃ vairasyotpattiriti
cenmūlakāraṇābhāvādityāha - ciramiti
tripurā yena tasyaiva [k, kh: teṣveva] bhavedevaṃvidhā sthitiḥ /
ityālocyātividuṣī bubodhayiṣatī priyam
evaṃvidhā viṣayavairasyavatī / devatārādhanarūpamūlakāraṇābhāvānna
sarveṣāmiyaṃ sthitiriti bhāvaḥ
gopayantī svavaiduṣyaṃ prāhānyavyapadeśataḥ /
śṛṇu rājakumāredaṃ yanme vṛttaṃ purātanam
gopayantīti / svavaiduṣyaprakaṭane vidvattābhimānaśaṅkā'pyasya bhavettato
madvākye nāśvāso bhavediti / ataḥ svavaiduṣyagopanamiti bhāvaḥ /
atrānyavyapadeśena svasyāḥ saṃsārabandhanānmuktiprakāramāha -
śṛṇviti / purātanaṃ bandhasyānādikālatvāt [anādiḥ kālo yasyeti
bahubrīhigarbhitaṃ vākyam / bandhasyānādikālikatvādityarthaḥ]
p. ५१)
purā me jananī kāñcit krīḍanāya sakhīṃ dadau /
sā svabhāvasatī kāñcidasatīmanusaṅgatā
pureti / kasyāścit sṛṣṭerādikāle bandhasyānāditvena sarvādikālāsambhavāt /
jananī svaprakāśaśuddhacitiḥ / sakhīṃ buddhim / kāñciditi / ajñātakulagotreva
nirūpaṇālliṅgadehāvayavatvenānāditvaṃ buddherdyotitam /
śuddhaciterjananītvaṃ svasyā jīvacitestadaṃśabhūtatvāt /
sukhaduḥkhādyanubhavakrīḍāyā buddhyadhīnatvāt krīḍanāya sakhīṃ
dadāvityuktam / pralaye buddherlīnatvāt sṛṣṭyādau
karmaparipākanimittakabuddhyāvirbhāvādapūrvavat [g, gh: pūrveva]
prāptatvāduktaṃ dadāviti / sā buddhiḥ / sattvaguṇapradhānatvāt prakāśarūpatvāt
svabhāvena satī / svasattāyāṃ vṛttyantarānapekṣaṇāt svataḥ satī / bāhyapakṣe
svabhāvataḥ satī sādhvītyarthaḥ / asatīmavidyām / anusaṅgatā / ātmākāratāṃ
kevalāṃ parityajyāvidyākāryadṛśyātmatāṃ prāptetyarthaḥ / kāñciditi tasyā
anirvacanīyatādyotakaṃ viśeṣaṇam / āgamapakṣe tu citeḥ
paricchinnatvajñānamevājñānam / etacca ajñānaṃ [g, gh:
jñānaṃ] bandhaḥ (१/२) iti śivasūtre vṛttikṛtā spaṣṭaṃ
nirūpitam / etatpakṣe'nirvacanīyatvābhāvena
kāñcidityajñānasyāparicchedyaśaktitvaṃ jñeyam / taduktam -
bhrāntermahatī [rajjvāṃ nāsti bhujaṅgastrāsaṃ kurute ca mṛtyuparyantam /
ityayaṃ ślokasya pūrvārddhaḥ] śaktirna vivektuṃ śakyate nāma (pa०
sā० २८) iti / pakṣadvaye'pyasatītyasatyātmakatvājjñeyam
sā vicitravidhāścaryasṛṣṭisāmarthyasaṃyutā /
alakṣitā me jananyā sakhyā me saṅgatā'bhavat
sā avidyā / me jananyā śuddhacitā alakṣitā satī me sakhyā buddhyā / manmātuḥ
parokṣe eva sā asatī matsakhyā saṅgatā'bhavadityarthaḥ /
vidyāvidyayorvirodhādavidyā kāryaviṣayā buddhiḥ kevalaśuddhacidviṣayiṇīti
tātparyam / āgamapakṣe tu śuddhacinmātrasphūrtidaśā śaktitattvam /
cidacidoridaṃ sarvamahamiti sāmānādhikaraṇyasphūrtidaśā śuddhavidyātattvam /
paricchinnacinmātrasphūrtidaśā avidyātattvam / paricchinnacitaścetyasya ca
sphūrtidaśā buddhitattvamiti prakriyā / tathā ca buddheḥ
śuddhacidaviṣayakatvādalakṣiteti jñeyam
p. ५२)
asaccāritrayā'tyantaṃ saṅgatā mama sā sakhī /
prāṇebhyo'pi priyatamā sadā tadvaśagā hyaham
buddhirdṛśyaparā sadā'bhavadityāha - asaditi / asad mithyārūpaṃ cāritraṃ
[k: caritraṃ] yasyāḥ sā avidyā / mama prāṇebhyo'pi priyatamā /
atastadvaśagā'hamabhavam parasparatādātmyādhyāsāt
na tāṃ vihāya me saṃsthā kṣaṇārddhaṃ vā kvacidbhavet /
sā nirmalasvabhāvena māṃ vaśīkṛtya saṃsthitā
na tāmiti / tāṃ buddhim / saṃsthā sthitiḥ / buddhyasattve buddhyavacchinno
[buddhyavacchinno jīvaḥ iti vācaspatimiśrasya bhāmatīprasthānamāśritya
buddhipratibimbo jīvaḥ iti ca svayaṃprakāśayatino vivaraṇaprasthānamāśrityoktam
/ asya vistaraḥ siddhāntaleśasaṃgrahe'ppayadīkṣitaviracite draṣṭavyaḥ /] jīvo
buddhipratibimbo jīva ityubhayapakṣe'pi jīvasya sthitirna bhavediti spaṣṭameva /
āgamapakṣe tu vyādhakulasaṃvarddhitarājakumāravat
svasvātantryasamācchāditamāhaiśvaryo maheśvara eva jīvaḥ / tasya buddhiṃ vinā
saṃsthā samyaksthitiḥ bhedavyavahāro na bhavediti tātparyam / sā buddhiḥ /
nirmalasvabhāvena sattvapradhānarūpeṇa yutā / māṃ jīvākhyāṃ paricchinnāṃ
pratibimbabhūtāṃ vā tādātmyāpannāṃ vā / bāhyapakṣe tu māṃ
śuddhakulaprasūtim / sā nirmalasvabhāvena tulyaśīlatvādvaśīkṛtya saṃsthiteti
yuktameveti bhāvaḥ
nirantaraṃ tadgatātmasvabhāvā'bhavamañjasā /
sā tayā duṣṭayā yuktā naṭyā citrasvabhāvayā
tadgatātmasvabhāvā buddhisammilitasvarūpā / bāhyapakṣe tu tadgatacittetyarthaḥ /
sā matsakhī buddhiḥ / tayā avidyayā / duṣṭayeti / svanāśahetutvāt / citram
āścaryamayamaghaṭamānaṃ [k, kh: maghaṭitajñānaṃ] svabhāvaḥ
svarūpaṃ yasyāḥ / svalīlāpradarśanenārthaharatvānnaṭyeti
p. ५३)
parokṣavṛttimānītā svaputreṇābhiyojitā /
tasyāḥ putro'timūḍhātmā madirāghūrṇitekṣaṇaḥ
parokṣavṛttiṃ svargādiparokṣakāmyaikarūpatām / ānītā prāpitā / tayā asatyā /
matsakhī buddhiḥ / avidyayā svargādikāmyatatparā buddhirāsīditi bhāvaḥ /
bāhyapakṣe asatyā parokṣavṛttiṃ rahasi sthitim ānītā svaputreṇābhiyojitā
matsakhī jāteti / svasyā avidyāyāḥ putro mohaḥ tenābhiyojitā / avidyayā
kāmyatatparatāyāṃ sadvicārapratibandhakamohātmakavṛttiviśeṣaṃ prāptā
buddhiriti bhāvaḥ / tasyā avidyāyā mauḍhye [kh: maurkhyaṃ] hetuḥ
madiretyādi // etadviśeṣaṇaṃ mohitā me buddhiḥ pāpācārā'bhavaditi dyotanāya
bubhuje tāṃ samākramya sarvadā matsamakṣataḥ /
sā tenākrāntasarvāṅgī bhujyamānānuvāsaram
tāṃ matsakhīṃ buddhim / pāpācaraṇena mohapracurā buddhirjātetyāha -
samākramyeti / matsamakṣata iti / buddheścitprakāśādhīnaprakāśatvāditi
tātparyam / sā buddhiḥ / tena mohena
na māṃ jahau kadācicca tatspṛṣṭā tena cāpyaham /
tataḥ putraḥ samutpanno mūḍhasya sadṛśākṛtiḥ
sā sakhī māṃ kadācidapi priyasaṅgamakāle'pi na jahau / citprakāśāśrayeṇaiva
buddhivṛttīnāmavabhāsanāditi tātparyam / yasmānmāṃ na jahau tat
tasmāddhetoḥ / tena sakhīpriyeṇa mūḍhātmanā / spṛṣṭā jātā /
ghaṭāvacchinnākāśasyāyaḥpiṇḍatādātmyāpannavahnervā vartulādyākāra iva
buddhyā paricchinnāyā vā tādātmyāpannāyā vā citermohādirūpeteti bhāvaḥ /
tataḥ cirasaṅgānantaram / mūḍhasya mohasya svasadṛśākāro manorūpaḥ putro
jātaḥ / yadyapi manaḥ pūrvamevāsti tathāpi vīryātmanā pitṛdehe sthitaputra iva
prāk sūkṣmarūpaṃ manaḥ / buddhau mohasambandhānantarameva
vikalpādyādhikyāt pituḥ prasūtaḥ putra iva manaḥ puṣṭamāsīditi tātparyam /
asattvarūpatvena sadṛśākṛtirjñeyā
p. ५४)
taruṇaḥ so'bhavattūrṇamaticañcalasaṃsthitiḥ /
piturmauḍhyena saṃyuktaḥ pitāmahyā guṇena ca
taruṇo vyavahārakṣamaḥ piturmohasya mauḍhyena jaḍatvaguṇena / pitāmahyā
avidyāyā anekanirmāṇe upādānaṃ svātiriktamanapekṣya yat sāmarthyaṃ tena
guṇena ca samāvṛtaḥ
anekacitranirmāṇasāmarthyena samāvṛtaḥ /
pitāmahyā śūnyanāmnyā pitrā mūḍhābhidhena ca
eteṣāṃ nāmakathanapūrvakaṃ manaso guṇānāha - pitāmahyā iti / manasaḥ
pitāmahī avidyā / vicāre kṛte tatsvarūpavilayācchūnyanāmnī sā / pitā mohaḥ /
mūḍhatāprayojaka iti mūḍhābhidhaḥ saḥ / ābhyāmasthirāhvaḥ śikṣito'bhūditi
sambandhaḥ
asthirāhvaḥ śikṣito'bhūt svayaṃ cātiviśāradaḥ /
gatimapratibaddhāṃ vai śīghrācchighrāṃ samāsadat
pitṛśikṣayā mūḍhatāṃ prāptaḥ pitāmahīśikṣayā vicitranirmāṇasāmarthyaṃ
prāptaḥ / svayamaticaturo'pratibaddhāṃ gatiṃ prāptavān / śīghrācchīghrām
atiśīghrāmityarthaḥ / evaṃ buddhermohavaśānmanaḥ prarūḍhaṃ
sadaticañcalatvāt kvacidasthiram anantavicitrakalpanāparaṃ
mūḍhatvādvicāravimukhaṃ cāsīditi viśiṣṭagranthatātātparyam [k: śiṣṭa; g:
vaśiṣṭa]
evaṃ mama sakhī svacchasvabhāvā janmataḥ satī /
asatīsaṅgato'tyantaṃ mālinyaṃ samupāgatā
p. ५५)
sakhyā priyeṇa putreṇāsatsvabhāvayutena sā /
cirasaṅgātteṣu dṛḍhānurāgeṇa samāyutā
evamuktaprakāreṇa / mama sakhī buddhiḥ / asatīsaṅgataḥ avidyāsaṅgena /
atyantamālinyaṃ sattvasvabhāvāvarakaṃ tāmasaṃ mohaṃ samupāgatā / sakhyā
avidyayā / asatsvabhāvena priyeṇa mohena putreṇa manasā ca / dṛḍhasaṅgāt
sadā tadrūpeṇa pariṇatatvāt / buddhiḥ svīyaṃ satsvarūpaṃ parityajya mohātmanā
manaḥkalpitavastusaundaryādivyavasāyātmanā ca sadā sthiteti bhāvaḥ
jahau mayayanurāgaṃ tu sarvathā kramataḥ sakhī /
ahaṃ svabhāvasaralā hātuṃ tatsaṅgamañjasā
jahāviti / kālakramato mūḍhādiṣu dṛḍhānurāgānmayayanurāgaṃ prītiṃ jahau /
paricchinnacitirūpakartṛbhoktrātmakajīvasvarūpavicāro'pi buddhernāsīditi
tātparyam / nanvevaṃ sati tvayāpi tadanurāgastyaktaḥ [k, kh: tadānu]
syāditi cennetyāha - ahamiti / svabhāvataḥ saralā / nisarga##-
saralānāmanyaprītyādyanimittaiva prītiriti tātparyam
anīśā tatparaivāsaṃ sarvathā tāmanuvratā /
atha tasyāḥ priyo mūḍho bhuñjānastāṃ tu sarvadā
matprīteranimittatvāt prītiṃ tyaktumanīśā ata eva tatparā satī sarvathā tāmanuvratā
/ tatsamānaśīlāabhavamityarthaḥ / mama cinmātrarūpatvāt
pratibimbabhūtairbuddhidharmairyogād buddhyanukṛtiṃ prāpteti bhāvaḥ / atha
evaṃ buddhyanukāraprāptyanantaram
prasahya māṃ samākrāntumudyuktaḥ sarvathā'bhavat /
nāhaṃ svabhāvasaṃśuddhā vastutastadvaśaṃ gatā
matpriyāmanugateyamiti matvā māmapi haṭhena bhogāyākrāntuṃ sa mūḍha
udyukto'bhavat / evaṃ jāte'pi svabhāvaśuddhā ahaṃ na tadvaśaṃ gatā /
buddherviṣayavāsanānibiḍatve'pi na jīvatādātmyamapa gacchati / evaṃ
buddhitādātmyāpannaciterbuddhivṛttirūpamohasamparkābhāse'pi darpaṇasya
pratibimbeneva [k, kh: darpaṇapratibimbanyānena / asmin pāṭhe
pūrvatanaṃ darpaṇasya iti padamanāvaśyakam /] na vastuto mohasamparka iti
bhāvaḥ
p. ५६)
tathāpi loke me'tyantaṃ parīvādo mahānabhūt /
mūḍhena sarvatheyaṃ ca bhujyate iti sarvataḥ
parīvādo'pavādaḥ / parīvādasvarūpamevāha - mūḍheneti / sarvataḥ sarvatra /
avivekino buddhidharmānātmanyāropayantīti tātparyam
asthirākhyaṃ svaputraṃ sā mayi nyasya sakhī mama /
priyeṇa saṃpariṣvaktā sarvathā tatparā'bhavat
sā buddhiḥ sakhī / tatparā mūḍhaparā / manaḥkalpitamapi niścetumasamarthā
[k: niśceṣṭu] buddhirmohaikarūpā'bhavaditi bhāvaḥ
athāsthiro mayā samyag lālitaḥ poṣitastataḥ /
prauḍhastriyaṃ pitāmahyā anumatyopasaṅgataḥ
atha mayi putranyāsānantaram / pitāmahyā mūḍhamātuḥ avidyāyā iti yāvat /
striyaṃ kalpanām / buddheratimohātmatāprāptyanantaraṃ cittādātmyāpannaṃ
manaḥ kalpanāyāṃ samarthaṃ sat kalpanaikaparamabhavadityāśayaḥ /
kalpane'vidyānukūleti tadanumatirjñaṃyā
sā priyā tasya capalābhidhānā hi pratikṣaṇam /
priyasya sammataṃ rūpaṃ bhinnaṃ bhinnaṃ manoharam
kalpanāyāścapaleti nāma / priyasya manasaḥ
gṛhṇātyāścaryajananaṃ priyamevaṃ svake vaśe /
cakre sā'tyantanipuṇā svanaipuṇyavaśāt khalu
svanaipuṇyavaśādvaśe cakre / mano vicitrakalpanāparaṃ
pratikṣaṇamabhavadityāśayaḥ
p. ५७)
asthiro'pi kṣaṇenaiva tvasaṃkhyaśatayojanam /
prayātyāyāti ca sadā na śrāntimupagacchati
asthiro manaḥ
samīhate yatra gantumasthiraśca yadā yadā /
tasyeṣṭaṃ ca svarūpaṃ tu kṛtvā sā capalāpi hi
samīhata iti / yatra yatra mano gacchati tatra tatra vicitrānekakalpanāṃ karotyeveti
bhāvaḥ
tatra tatra sthitā bhūtvā ramayatyeva svaṃ priyam /
evaṃ sā capalā samyagasthireṇa yutā satī
ramayatyeveti / svayameva manorājyādikamantaḥsaṅkalpya
tatprayuktasukhābhāsaṃ prāpnotīti bhāvaḥ / yutā satī tanayān suṣuve iti yojanā
suṣuve pañcatanayān mātāpitṛparāyaṇān /
te samarthāḥ pañcavidhā mayi sakhyā niveśitāḥ
suṣuva iti / tanayān jñānendriyāṇi / manaso nirvikalpatve indriyavṛttyanudayād
manasā vikalpanāyāmindriyaprasṛtiḥ [kh, g, gh: prasūtiḥ] /
indriyaprasarasya manaḥkalpanopayuktatvānmātāpitṛparāyaṇāniti jñeyam /
sakhyā mayi niveśitā iti cittādātmyāpattiruktā
ahaṃ sakhyanuraktā tānakurvaṃ balavattarān /
atha te pañcatanayāścapalāyāḥ pṛthak pṛthak
tān putrān balavattarān / cittādātmyaprakarṣeṇa svatantraprakāśatulyāniti bhāvaḥ
cakrurāyatanaṃ śreṣṭhaṃ vicitramativistṛtam /
pitaraṃ svavaśe cakrurmātrā samyag vibhāvitāḥ
vicitraṃ vividhagandhādyupalabdhisthānam [k: vividhaṃ] / ativistṛtam
asaṃkhyaviṣayagrahaṇe'pi tadudarāpūrteḥ / sarvavyavahārasya tadadhīnatvāt
śreṣṭham āyatanaṃ cakruriti / tattadgolakādhiṣṭhitā babhūvurityāśayaḥ / mātrā
kalpanayā vibhāvitāḥ poṣitāḥ / vikalpaparaṃ manaḥ sadendriyadvāreṇa
bahirmukhamabhavditi tātparyam
p. ५८)
ānayanti svāyatanaṃ pitaraṃ taṃ kṣaṇe kṣaṇe /
tatrāsthiro jyeṣṭhasutāyatanaṃ viniviśya tu
piturvaśīkaraṇameva vivicya darśayati - ānayantīti / jyeṣṭhasutaḥ
śrotrendriyam
aśṛṇodvividhān śabdān susvarānitarānapi /
kvacinmadhurasaṅgītaṃ kvacidvādyaṃ sumañjulam [k, g, gh:
sumaṅgalam]
itarān visvarān / etadevāha - kvaciditi
ṛco yajūṃṣi sāmāni mantrānātharvaṇānapi /
śāstrāgametihāsāṃśca bhūṣaṇānāṃ ca siñjitam
bhṛṅgasaṅghasya gītaṃ ca pikapañcamasusvaram /
evaṃ manoharān śabdān śṛṇvan putranideśataḥ
manaḥ śrotrendriyamāviśya śrotradvārā tattacchabdākāreṇa pariṇatamiti
bhāvaḥ
prītaḥ putravaśaṃ prāgādatha putro'nyathā'diśat /
viruddhān karṇakaṭukānaśṛṇod bhairavān ravān
putravaśaṃ śrotre dṛḍhaniveśam / anyathā'diśaditi / manaso
bāhyaviṣayagrahaṇasyendriyādhīnatvādindriyādeśenā'śṛṇoditi
siṃhādigarjitaṃ meghanirghoṣamaśanestathā /
brahmāṇḍabhedanaṃ garbhasrāvaṇaṃ subhayaṅkaram
aśaninirghoṣaviśeṣaṇaṃ brahmāṇḍetyādi
evaṃ [k: atra śloke pūrvāddhottarārddhayorviparyastaḥ pāṭhaḥ]
śrutvā sucakitaścānyatrāpyaśṛṇottathā /
ruditaṃ vipralapitaṃ śocitādivicitritam
dvitīyasutanīto'thāsthirastadbhavanaṃ yayau /
tatrāpaśyad mṛdusparśānyāsanāni śubhāni ca
dvitīyasutastvagindriyam
p. ५९)
śayanāni ca vāsāṃsi kaṭhinasparśakānyapi /
śītasparśāni vastūni tathoṣṇasparśakāni ca
anuṣṇāśītasparśāni vicitrāṇyabhivīkṣya tu /
hitān dṛṣṭvā pramudito viṣaṇṇastvahitānapi
atha tṛtīyatanayabhavanaṃ prāpya so'sthiraḥ /
apaśyadrucirākārān bhāvān vividhavarṇakān
tṛtīyaścakṣuḥ
raktān śvetān pītanīlān haritān pāṭalānapi /
dhūmrān kaḍārān kapiśān mecakān karburāṃstathā
sthūlān kṛśānaṇūn dīrghānāyatān vartulāṃstathā /
arddhavṛttān dīrghavṛttān sundarāṃśca vibhīṣaṇān
netrasya rūpānyaparimāṇādiviṣayatvādāha - sthūlānityādi
bībhatsān bhāsvarān raudrānanālokāṃśca dṛṅmuṣaḥ /
kvaciddhitaṃ tato'nyacca paśyantaṃ pitaraṃ punaḥ
anālokānandhakārān / kīdṛśān ? dṛṅmuṣaḥ
anayatturyatanayo bhavanaṃ svaṃ vicitritam /
tatrāsasāda puṣpāṇi phalānyannāni [k, kh: phalānyanyā] ca
kramāt
turyo rāsanaṃ rasānumitaṃ puṣpādi jñeyam
peyāni lehyacoṣyāṇi bhakṣyāṇi rasavanti vai /
sudhāsvādūni madhurāṇyanyānyamlarasāni ca
kaṭukāni ca tiktāni kaṣāyāṇyapi kānicit /
kṣārāṇi madhurāmlāni kaṭvamlalavaṇāni ca
madhurāmlānītyādi miśrarasaḥ
kaṭutiktāni citrātmarasāni vividhānyapi /
āsvādayannātmajena sameto'thāntimaḥ sutaḥ
antimo ghrāṇam
p. ६०)
nināya pitaraṃ sthāne svīye'tyantavicitrite /
tatropālabhatānekapuṣpāṇi ca phalāni ca
tṛṇānyannānyoṣadhīśca [k: tṛṇānyanyā] bhāvānanyāṃśca
sarvataḥ /
sugandhān pūtigandhāṃśca mṛdugandhogragandhakān
bhāvān arthān / tānevāha - sugandhānityādi
mohagandhān jñānagandhān mūrchāgandhān vicitritān /
putrāṇāṃ bhavane caivaṃ praviśan niviśannapi
mohajanako mohagandhaḥ / evamagre'pi
hiteṣu ramate kvāpi viṣīdatyahite kvacit /
sadā gamāgamaparaḥ putrāṇāṃ bhavane babhau
te putrāḥ pitṛvātsalyāt pitṛhīnā na ca kvacit /
spṛśanti viṣayāṃścitrān svalpaṃ vāpi kadācana
te putrā iti / mano vihāya svātantryeṇendriyāṇāṃ viṣayagrahaṇāsāmarthyamiti
bhāvaḥ
asthirastu putragṛhe bhuktvā tān viṣayān bahūn /
muṣitvānyāṃśca viṣayān guptyā nayati svaṃ padam
mana indriyābhiniviṣṭaṃ bāhyaviṣayamāsādya tatkṛtasukhādikaṃ tatkāla
evānubhavati / kāṃścicca viṣayān saṃskāradvāreṇāntarguptyā'prakaṭarūpeṇa
gṛhītvā svapade hṛdi sthitvā taṃ viṣayaṃ smṛtyādinā vikalpya
tatsukhamanubhavatītyāha - asthira iti
patnyā capalayā sākaṃ rahaḥ putrairvinā svayam /
bhunaktyatitarāṃ nityamathānyā capalā svasā
rahaḥ svapnādau / anyā āśā
p. ६१)
mahāśanā patiṃ vavre manaḥkāntaṃ tamasthiram /
tasyāmatitarāṃ sakto yadā'bhūdasthiro'pi vai
tam asthiram / nityaṃ [k: nitya] viṣayabhogenāśā pravṛddheti bhāvaḥ
tadā tasyāḥ prītaye sa bhogāharaṇatatparaḥ /
tenānītaṃ bahvapi ca bhakṣitvā kṣaṇamātrataḥ
tasyāṃ mahāśanāyāmatyantāsaktihetunā tasyāḥ prītaye sadā
bhogāharaṇatatparo'bhavat
punarbubhukṣayākrāntā bhogāharaṇahetave /
sadā priyaṃ sandiśati so'pyāhartuṃ sadekṣate
duṣpūrāśāviṣṭaṃ manaḥ sarvadā viṣayasādhanaparamabhavaditi tātparyam
putraiḥ pañcabhirānītaṃ priyeṇāpi susaṃbhṛtam /
bhuktvā kṣaṇena bhūyo'pi sā bubhukṣāprapīḍitā
sapatnyāḥ putrairindriyaiḥ
bhogāhṛtau sandiśati priyaṃ putrāṃśca sarvadā /
tataḥ sā svalpakālena suṣuve putrayoryugam
bhogānām āhṛtau āharaṇaviṣaye
jvālāmukhastayorjyeṣṭho nindyavṛttastathāparaḥ /
sadā mātuḥ priyatamau tau putrau saṃbabhūvatuḥ
tayoḥ putrayormadhye jyeṣṭho jvālāmukhaḥ krodhaḥ / paro nindyavṛtto lobhaḥ /
māturāśāyāḥ / āśādhikyāt krodhalobhayoḥ prābalyamabhavadityāśayaḥ
mahāśanāyāmāsaktaḥ saṃśliṣyati yadā'sthiraḥ /
tadā jvālāmukhajvālālīḍhasarvakalevaraḥ
yadā yadā āśāparavaśastadā tadā krodhalobhakṛtaṃ mahāduḥkhaṃ prāpnotīti
tātparyam
asthiraḥ pīḍito'tyantaṃ gāḍhamūrchāmupaiti hi /
kadācinnindyavṛttena saṅgataḥ priyasūnunā
sarvairvinindyatāmeti mṛtatulyo hi jāyate /
evaṃ yadā'sthiro jāto duḥkhabhogaikatatparaḥ
lobhena nindyatā tato mṛtatulyatā ca spaṣṭā
p. ६२)
tadā sakhī me svabhāvasatī putre'sthirāhvaye /
ativātsalyatastena saṅgatā tasya duḥkhataḥ
evaṃ manaso'tiduḥkhaprāptau manobuddhyoraikātmyād buddherapi
duḥkhaprāptirityāha - tadeti / sakhī buddhiḥ / putre manasi
duḥkhabhārasamākrāntā nindyavṛttena saṅgatā /
jvālāmukhena ca tathā pautreṇāśleṣitā satī
sudagdhā ninditā lokairmṛtaprāyā babhūva ha /
tāṃ sadānugatā cāhaṃ luptaprāyā'bhavaṃ priya
tāṃ sakhīm / svopādherbuddheḥ rajastamovyāptatvena
svarūpasyānavabhāsālluptaprāyatvaṃ jñeyam
evaṃ bahūni varṣāṇi sakhyā duḥkhena duḥkhitā /
asthiro'bhūdasvatantro mahāśanāparigrahāt
duḥkhitā'bhavamiti sambandhaḥ
puraṃ prāpa daśadvāraṃ kenacit karmaṇā kvacit /
tasmin mahāśanāyukto putrairmātrādibhiryutaḥ
puraṃ śarīraṃ brahmarandhreṇa saha daśadvāram / kenacid prārabdhena karmaṇā /
bāhyapakṣe tu yuddhādikarmaṇā / kvacit pralyānantaraṃ sṛṣṭikāle
nyavasat sa sukhaprepsurduḥkhaṃ bhuñjan divāniśam /
putrābhyāṃ dagdhasarvāṅgo ninditaścānuvāsaram
sukhaprepsuriti / sukhasyecchāmātram duḥkhameva prāpyata iti bhāvaḥ
itastataḥ samākṛṣṭaḥ priyābhyāṃ sarvadā hi saḥ /
putrāṇāṃ pañcabhavanaṃ praviśan niviśannapi
priyābhyāṃ vikalpāśābhyām / putrāṇām indriyāṇām
atyantaṃ śrāntimāyāti na sukhaṃ labhate kvacit /
evaṃ putrasya duḥkhena sakhī me'tyantaduḥkhitā
putrasya manasaḥ / sakhī buddhiḥ
p. ६३)
abhūnmūrcchitakalpā sā evaṃ tatpura āvasat /
jvālāmukhanindyavṛttayutā yā sā mahāśanā
sāttvikāṃśāpagamānmūrcchitakalpā / tatpure dehe / mahāśanā āśā
śūnyākhyayā poṣitā ca mūḍhena śvaśureṇa ca /
tathā sapatnyā capalākhyayā'tyantaṃ samedhitā
śūnyākhyayā bhartuḥ pitāmahyā avidyayā
asthiraṃ svavaśe cakre patiṃ tatpurasaṃsthitā [gh: yat] /
sakhīprītyā tatra cāhamavasaṃ tatparā satī
avidyāmohakalpanābhiḥ prarūḍhayā āśayā manaḥ samākrāntamityetadāha -
asthiramiti / sakhīti / buddhitādātmyāpannāyāścito buddhyanukṛtirniyataiveti
bhāvaḥ
sakhīduḥkhāddhataprāyā sarveṣāṃ rakṣaṇodyatā /
yadyahaṃ tatra na syāṃ vai kṣaṇamātramapi priya
yadyahamiti / darpaṇaṃ vinā pratibimbavad adhiṣṭhānamantarā na kiñcidāropitaṃ
bhavediti bhāvaḥ
na bhavettatra caiko'pi mayā sarvaṃ hi rakṣitam /
śūnyayā śunyatāṃ prāptā mūḍhena mūḍhatāmapi
sarvādhiṣṭhānatvāt svasya sarvānukṛtimāha [sarvasya anukṛtim
anusṛtim sarvarūpatayā pratibhāsamityarthaḥ /] - śūnyayetyādi /
śūnyayā yutā
asthireṇāsthiratvaṃ ca cāpalyaṃ capalāyutā /
jvālāmukhājjvalattāṃ ca nindyavṛttāttadātmatām
sakhīsaṃyogataścaivamabhavaṃ tattadākṛtiḥ /
sakhīṃ yadi vimuñcāmi sā naśyet kṣaṇamātrataḥ
mama cidrūpāyā anekarūpatā buddhitādātmyādevetyāha - sakhīsaṃyogata iti /
sakhīmiti / ahaṃ buddherapyadhiṣṭhānamiti māṃ vinā buddhirapi na
bhavedityāśayaḥ
p. ६४)
māṃ saṅgatena teṣāṃ vai samāhurvyabhicāriṇīm /
janā mūḍhāḥ sarva eva kuśalā nirmalāṃ viduḥ
teṣāṃ buddhyādīnāṃ saṅgatena sahabhāvena māṃ śuddhāmapi
vyabhicāriṇīmāhuḥ sarve janāḥ / ata eva te mūḍhāḥ /
śuddhākhaṇḍacidrūpamapyātmānaṃ kṣaṇikadṛśyākārānukāramātreṇa
kṣaṇikamāhurbauddhādaya iti tātparyam / kuśalāḥ sūkṣmadhiyastu
smṛtyanusandhānādimūlasarvavyavahārānupapattyā tanmatamupekṣya nirmalāṃ
kāladeśādiparicchedamalanirgatāṃ māṃ viduḥ
mahāsatī me jananī viśuddhā nirmalākṛtiḥ /
ākāśādapi vistīrṇā sūkṣmā ca paramāṇutaḥ
nanu kathaṃ te duṣṭasaṅgatāyā nirmalatvamiti cenmātuḥ sakāśāt
prāptamahāmantramāhātmyāditi vaktumādau mātaraṃ stauti - mahāsatītyādi /
bāhyapakṣe mahāsatī mahāpativratā / ata eva śuddhā mānasadoṣarahitā /
nirmalākṛtiḥ śarīradoṣarahitā [k: śarīra] ca / ākāśādapi vistīrṇā
yaśasā [k,kh: yā sā] / paramāṇutaḥ sūkṣmabuddhyādyupetatvāt
sūkṣmā / āntarapakṣe'navacchinnasattārūpeti mahāsatī / viśuddhā
śuddhacidekarūpatvādekarasetyarthaḥ / nirmalākṛtiḥ
ajñānādisvarūpāvarakamalānākrāntā / kāraṇatvena bhāsakatvena ca
vyāpakatvādākāśādapi vistīrṇā / paramāṇorapyantaranusyūtatvād
durjñeyatvācca paramāṇutaḥ sūkṣmā
sarvajñānāpyakiñcijjñā sarvakartryapi niṣkriyā /
sarvāśrayāpyanādhārā sarvādhārāpyanāśritā
bāhyapakṣe svabhāvataḥ sarvajñānāpi tatprayuktābhimānābhāvādakiñcijjñeva
tiṣṭhatīti / evamagre'pi / sarveṣāṃ poṣakatvenāśrayā / sarvakalānāmādhārāpi /
āntarapakṣe tu sarvajñatvādikaṃ dṛśyakṛtamiti svataḥ kiñcijjñatvādikam /
sarvatra bhāsamānatvāt sarvādhārā
p. ६५)
sarvarūpāpyarūpā sā sarvayuktāpyasaṃyutā /
sarvatra bhāsamānāpi na jñeyā kenacit kvacit
bāhyapakṣe sarvarūpā sarvāvayavasaundaryavatī [k: vat]
sarvairdhanadhānyādibhiryuktā sarvatra kāruṇyasauśīlyādistrīguṇairbhāsamānā
prasiddhāpi kvacit kenacinn jñeyā sadāntaḥpurasthatvāt / āntarapakṣe tu
sarvapratibimbarūpasyāpi darpaṇasya yathā pratibimbarūparāhityamevaṃ neyam /
sarvatra pratibimbāṃśe bhāsamāno'pi darpaṇo na kenacit pratibimbavyatirekeṇa
jñāyate evaṃ bhāveṣu sarvatra bhāsamānā citirbhāvavyatirekeṇa na jñāyate
mahānandāpyanānandā mātāpitṛvivarjitāḥ /
mādṛśyastanayāstasyāḥ santi saṃkhyāvivarjitāḥ
bāhyapakṣe mahānānando vibhavanimitto yasyāḥ /
evaṃvidhāpyānandanimittaharṣānutsekādanyairalakṣyamāṇānandatvādanānandā /
mātāpitarau varjitau yayā / mahāsatītvena patiparāyaṇatvāt tyaktamātāpitṛsneheti
tātparyam / āntara pakṣe mahānandarūpāpi svarūpātiriktānandāyogādanānandā /
nityatvānmātāpitṛvivarjitā / saṃkhyāvivarjitā asaṃkhyāḥ
yathā taraṅgā jaladherasaṃkhyaḥ sodarīgaṇaḥ /
sarvāstā matsamācārā rājaputra bhavanti vai
yathā taraṅgā asaṃkhyāstathā me asaṃkhyaḥ sodarīgaṇaḥ / etaddṛṣṭāntena
vastuto jananyavyatiriktatvaṃ kanyānāmuktaṃ jñeyam / samācārāḥ
sakhīkuṭumbaparāyaṇāḥ
mahāmantravatī cāhaṃ sarvairetaiḥ sakhīgaṇaiḥ /
saṅgatā tatparā cāpi mātṛtulyā svarūpataḥ
evaṃ duṣṭaiḥ saṅgatā tatparā'pyahaṃ teṣāṃ doṣairaspṛṣṭā / kuta evamiti
cedevaṃvidhameva mantrasāmarthyaṃ mamastītyāha - mahāmantreti /
āntarapakṣe tu mahāmantro māyāśaktiḥ / tayā'hamaghaṭitamapi śuddhasvarūpe
saṃsārāvabhāsanaṃ sampādayāmīti tātparyam
p. ६६)
asmin pure sakhīputro yadā śrānto bhavatyalam /
tadā mātuḥ samutsaṅge'sthiraḥ śete sunirbharam
evaṃ prasaṅgāt svavṛttamabhidhāya punaḥ sakhīputrādivṛttaṃ nirūpayati ##-
āntarapakṣe tu paripakvakarmaṇāṃ bhogena kṣayādanyeṣāmaparipākād madhye
māturbuddherutsaṅga manaḥ śete layaṃ prāpnoti
asthirastu yadā suptastadā tasya sutādayaḥ /
svāpaṃ samadhigacchanti nānyo jāgarti kaścanaḥ
sutā indriyāṇi krodhalobhau ca / ādipadena patnī mātā ca / āntarapakṣe tu manasi
vilīne indriyādi sarvaṃ vilīnamiti tāparyam
tadā tadrakṣati puramasthirasya priyaḥ sakhā /
pracārākhyaḥ praticaran pūrvadvārayuge muhuḥ
asthirasyāpi yā mātā sakhī me tanayena sā /
tasyāḥ sakhī ca yā śvaśrūrasatī yā svabhāvataḥ
tadā sarvasvāpakāle suṣuptau / pracāraḥ prāṇaḥ / manaḥprāṇayoranyatararodhe
dvayoḥ rodhasambhavāt priyatvaṃ sakhitvaṃ prāṇasya / pūrvadvārayugaṃ
nāsāpuṭadvayam / me sakhī asthiramātā yā sā tanayena tanayādinā saha yadā
suptā tadeti śeṣaḥ / tasyāḥ asthiramātuḥ yā sakhī śvaśrūśca śūnyanāmnī
avidyā
sā samācchādya tān sarvān putreṇa saha rakṣati /
evaṃ sarveṣu supteṣu prāpya svāṃ mātaraṃ tadā
sarvān asthirādīn suptān / putrena mūḍhākhyena sahitā [k: saha] rakṣati /
āntarapakṣe mohātmikayā avidyayā sarvamāvṛtaṃ bhavatīti tātparyam
p. ६७)
ānanditā'haṃ bhavāmi mātrāśliṣṭā ciraṃ nanu /
punastānutthitān śīghramanusaṃyāmi cānvaham
āntarapakṣe tu suṣuptau paricchedakopādhilayāt pūrṇarūpatāsampattyā ānanditā
ānandarūpā bhavāmīti tātparyam / anusaṃyāmi tattattādātmyaṃ prāpnomītyarthaḥ
asthirasya sakhā yo'yaṃ pracārākhyo mahābalaḥ /
sa sarvānasthiramukhān poṣayatyanuvāsaram
pracārākhyaḥ prāṇaḥ / asthiramukhān manaḥśrotrādīn / poṣayatīti /
prāṇasamedhitajaṭharāgnipācitānnarasamūlakasāmarthyavattvānmanaḥprabhṛtīn
āmiti bhāvaḥ
sa eko bahudhā bhūtvā puraṃ ca puravāsinaḥ /
vyāpya rakṣatyanudinaṃ sarvān saṃśleṣayatyapi
sa prāṇaḥ / bahudhā prāṇādivṛttibhedena / saṃśleṣayati svasvaviṣayaiḥ
saṃyojayati
taṃ vinā te hi viśliṣṭā naṣṭāḥ syurapi sarvathā /
sūtreṇa hīnā maṇayo mālābaddhā yathā pṛthak
manaḥprabhṛtiṣu kriyāśaktirūpeṇāyameva prota ityāha dṛṣṭāntena - taṃ
vineti / viśliṣṭāḥ viṣayāsaṃvaddhāḥ [k: yasambandhāḥ] / naṣṭāḥ
kāryākṣamatvena naṣṭaprāyāḥ / mālākāratayā baddhā maṇayaḥ / teṣāṃ
pṛthagbhūtānāṃ mālākāratā yathā naśyatīti bhāvaḥ
sa evaṃ [k: eva] māṃ ca saṅgamya sarvaiḥ saṃyojayat param [k:
puram] /
mayā saṃjīvito'tyantaṃ sūtradhāro hi tatpure
saṅgamya mattādātmyaṃ prāpya / sarvairmāṃ saṃyojayati / antaḥkaraṇādīnāṃ
cittādātmyaṃ prāṇadvārakameveti tātparyam / etaccāgre bhaviṣyati
[akṣāntaḥkaraṇādīnāṃ prāṇasūtraṃ yadāntaram (२०/३५) ityādinā /
] / sūtradhāra iti / yathā sūtradhāro nāṭyapravartakaḥ evaṃ prāṇa eva
manaḥprabhṛtivyāpārapravartakaḥ
p. ६८)
jīrṇe tu tatpure cānyatpuraṃ tāṃ nayati drutam /
evaṃ pracāraṃ saṃśritya purāṇāmadhipo'bhavat
tatpure śarīre / tān buddhyādīn / nayatīti / utkramaṇakāle buddhyādīnāṃ prāṇe
layāt prāṇo nayatīti bhāvaḥ / adhipaḥ asthirābhidhaṃ mano'bhavat
bahūnāmasthiro nūnaṃ vicitrāṇāṃ krameṇa vai /
satīputro'pyasthiraḥ sa saṃśrito'pi mahābalam
bahūnāṃ purāṇāmiti pūrveṇa sambandhaḥ / mahābalaṃ prāṇam
mayā ca bhāvito'tyantaṃ sarvathā duḥkhabhāgabhūt /
capalāmahāśanābhyāṃ patnībhyāṃ susamāgamāt [k, kh:
gamat]
tvayā mahāmantravatyā bhāvitasya mahābalasaṃśrayasya satīputrasyāpi
duḥkhabhāktvaṃ [k: duḥkhatvaṃ tu] kuta iti cet
patnyādyasatsamāgamādityāha - capaletyādi
jvālā[gh: mukhā]mukhanindyavṛttābhidhaputrayugena ca /
anyaiḥ putraiḥ pañcabhiḥ sa sarvatrābhivikarṣitaḥ
abhivikarṣita iti / vikalpena āśodayaḥ tata indriyārtheṣu pravṛttiḥ tannimittaḥ
krodhalobhodayaḥ tena duḥkhabhāgabhūdityāśayaḥ
mahākleśaparītātmā sukhaleśavivarjitaḥ /
itastataḥ kvacit putraiḥ pañcabhiḥ sa vikarṣitaḥ
mahākleśaprāptiprakāramāha - ita ityādi
kvaciccapalayā'tyantaṃ cālitaḥ khedamīyivān [g, gh: meyivān] /
kvacinmahāśanāhetoraśanārthaṃ pradhāvati
khedamīyivān [g, gh: meyivān] duḥkhaṃ prāptavān
kvacijjvālāmukhākṣipto nirdagdhāpādamastakaḥ /
mahāmūrcchāṃ samāyāti cāvidaṃstatpratikriyām
tatpratikriyāṃ krodhapratikriyāṃ śāntim
p. ६९)
nindyavṛtaṃ kvacit prāpya garhito bhartsitaḥ paraiḥ /
mṛtatulyaṃ svamātmānaṃ manyate śokasantataḥ
garhaṇabhartsanābhyāṃ mṛtatulyamātmānaṃ manyate tena śokasantapto
[kh, g: santato] bhavati
duṣpatnīputrasahito mohito duṣkulodbhavaḥ /
patnīputraiḥ samākrānto nīyamānastu taiḥ sadā
mūḍhaputratvād duṣkulodbhavatvam
uvāsa tairvicitreṣu pureṣūccāvaceṣu hi /
kvacit kāntārakīrṇeṣu kravyādakulabhūmiṣu
taiḥ sahīvāsa / uccāvaceṣu utkṛṣṭeṣvapakṛṣṭeṣu ca / evaṃvidhasya
narakaprāptimāha - kvaciditi / kāntārairaraṇyaiḥ kīrṇeṣu vyāpteṣu pureṣu /
kravyādakulaṃ māṃsāśikākādisamudāyaḥ tadāśriteṣu [k: sadā] /
mahāraṇyasthaṃ kākādivyāptaṃ ca svadehaṃ paśyatīti tātparyam
kvacidatyantatapteṣu kvacicchitajaḍeṣuca /
kvacit pūtivahāstheṣu kvacid gāḍhatamaḥsu ca
pūtīti / durgandhavahātmakanadīstheṣu / gāḍhatamaḥsu tarvādideheṣu
uvāsetyanvayaḥ
evaṃ bhūyo'tiduḥkhena duḥkhite [k, kh: duhkhitaṃ] tanaye'sthire /
sakhī ca me duḥkhamūḍhā'bhavad duḥsaṅgataḥ sadā
svabhāvasatyapi mudhā tāmanvahamapi priya /
mūḍhevātyantamabhavaṃ tatkuṭumbaparāyaṇā
ahaṃ svabhāvasatī / vastutastatsaṅgābhāvāt svacchasvabhāvāpi / mudhā vyarthaṃ
nirnimittenetyarthaḥ
ko hi duḥsaṅgataḥ saukhyaṃ prāpnuyālleśataḥ kvacit /
gacchan marusthale [k: mahā-] grīṣme tṛṣṇāśāntiṃ yathā
[k, kh: yayau] naraḥ
nanu kimarthaṃ tvayā mūḍhatvaṃ prāptamiti ced duḥsaṅgata ityāha - ko hīti
p. ७०)
evaṃ ciratare kāle saṃvṛtte mama sā sakhī /
mohitā'tyantakhedena mayā rahasi saṅgatā
evaṃ duḥkhabhogena / saṃvṛtte atīte / saṅgateti /
kathañcitprāpteśvarānugraheṇa / rahasi vivikte viṣayānavabhāsadaśāyāṃ mayā
[k: mayā nāsti] saṅgatā śuddhacidākārā'bhavaditi āntarapakṣe jñeyam
madekasaṅgādyuktiṃ sā prāpyāsādya ca satpatim /
jitvā svatanayaṃ hatvā badhvā tattanayādikān
madekasaṅgāt / śuddhamadrūpābhivyakteryuktiṃ vairāgyam
vairāgyātmadarśanayoḥ parasparakāraṇatvāt / taduktaṃ - bhaktiḥ
pareśānubhavo viraktiḥ [kh: vimuktiḥ] (bhā० pu० ११/२/४२) ityādi
paraṃ dṛṣṭvā nivartate (bha० gī० २/५५) iti ca / vairāgyāt satpatiṃ vivekam
/ tanayaṃ manaḥ / krodhalobhau hatvā / indriyāṇi badhvā
mayā saṅgamya manmātṛpuramāsādayad drutam /
manmātaraṃ pariṣvajya muhurmuhurakalmaṣā
mayā saṅgamya samyagekatāṃ nirvikalpasamādhiṃ prāpya / saṅgateti pūrvaṃ
śravaṇena parīkṣajñānamuktam / idānīṃ manananididhyāsanābhyāmaparokṣamiti
[k: bhyāṃ samapa-] vā vivekaḥ / manmātṛpuram
anavacchinnaśuddhacidātmatām / drutamiti [k: udbhūta] jñānottarakṣaṇe
/ muhurmuhurmanmātaraṃ pariṣvajyeti jīvanmuktidaśoktā jñeyā / muhurmuhuriti
buddhermadhye madhye dvaitābhāsarūpatoktā / ata evāha akalmaṣeti /
dagdhapaṭākārasya [k: stha] dvaitābhāsasya na pūrvavat
saṃsāramūlavāsanātmakakalmaṣādhāyakatvamiti bhāvaḥ / etadevoktam -
hatvāpi sa imān lokān na hanti na nivadhyate (bha० gī० १८/१७) iti
p. ७१)
ānandārṇavanirmagnasvabhāvā'bhavadañjasā /
evaṃ tvamapi durvṛttaṃ nigṛhya sakhisambhavam
nanu saṃsāramūlavāsanābhāve'pi dṛṣṭaduḥkhaṃ syādityāśaṅkyāha -
ānandeti / vāsanāhetorabhimānasyaiva duḥkhahetutvāditi tātparyam / abhavaditi
prathamapuruṣeṇa buddhereva bandhamokṣau [k: revaṃvidhamokṣo] na
mametyuktaṃ bhavati / sakhisambhavaṃ manaḥ
prāpya svamātaraṃ nātha sukhaṃ nityaṃ samāpnuhi /
etatte kathitaṃ nātha svānubhūtaṃ sukhāspadam
prāpyeti / buddhyā saha [k: mahā] paricchinnacidekarūpatāṃ
prāpyetyarthaḥ
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe hemacūḍopākhyāne bandhākhyāyikā
pañcamo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
pañcamo'dhyāyaḥ //
atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
evaṃ priyāvacaḥ śrutvā hemacūḍo'tivismitaḥ /
hasan papraccha tāṃ kāntāmavidvān viduṣīṃ tadā
atrādhyāye cetipadyaiḥ śraddhā śreyaḥsusādhanam /
kutarkasyānarthalābha iti samyagnirūpyate //
priye proktaṃ yadetatte khacitramiva bhāti me /
nirālambaṃ vacaste'dya [k: vacaste'dya nāsti] jānāmyetadaśeṣataḥ
khacitramiva / asambhāvitamivetyarthaḥ / nirālambaṃ nirviṣayam
nūnaṃ tvamapsarodbhūtā [k: tada] ṛṣiṇā varddhitā vane /
saṃspṛṣṭayauvanādyāpi [k: saṃsṛṣṭa] na tāruṇyamalaṃ gatā
kuta iti cedāha - nūnamiti / alam atyantam
vakṣyasyanekasāhasravarṣāṇāmiva saṃsthitim /
bhūtagrastoktisadṛśavacasā te'timātrataḥ
atimātrato'timātreṇa bahulena vacasā
asandarbheṇa kimahaṃ vibuddhyāmi yathārthataḥ /
vada te sā sakhī kvāste baddhaśca sakhiputrakaḥ
kuto [madvacasi asandarbhatā iticchedaḥ]madvacasyasandarbhateti
[k, g: castha] cedāha - vadeti
purāṇi tāni vā kutra saṃsthitāni tadīraya /
astu kiṃ tena vṛttena vada me kva ca sā sakhī
p. ७३)
sakhīṃ na prāptavān māturahaṃ tat pravicāraya /
āryāsti me'varodhe sve piturme'nyā nahi priyā
ahaṃ mātrā dattāṃ sakhīṃ na prāptavānasmi / me āryā mātā avarodhe'ntaḥpure'sti
tāṃ vicāraya pṛccha / anyāpi mātā me nāsti yayā [k, kh, g:
yathā] sakhī dattā [k: dattāsthā] syādityāha pituriti
sā vā sakhī me kutrāste tatputro vā vada drutam /
manye'haṃ te vaco loke vandhyāputrasamāśrayam
loke prasiddhaṃ vandhyāputrasamāśrayaṃ vaca iva te vacaḥ
yathāha kaścinnaṭiko [k: naṭīko] vidūṣakavacovidhau /
vandhyāputraḥ samārūḍhaḥ pratibimbamahāratham
tadevāha - yatheti / naṭiko naṭaḥ
śuktyāropitahairaṇyabhūṣaṇairbhūṣitāṅgakaḥ /
āyudhairnaraśṛṅgotthairyudhvā gaganakānane
hatvā bhaviṣyadrājānaṃ jitvā gandharvapattanam /
marīcisrotasi svāpnakāminībhirhi khelati
tathā tava vaco manye sarvathā'saṅgataṃ nanu [kh: na tu] /
śrutvaivaṃ priyavākyaṃ sā caturā prāha taṃ punaḥ
tathā proktavidūṣakavākyavat / asaṅgatam
nātha proktaṃ mayā yatte tat kathaṃ syādapārthakam /
na mādṛśānāṃ vacanaṃ nirālambaṃ kvacidbhavet
mṛṣā hi tapasāṃ hantrī satyaśīleṣu sā kutaḥ /
tapasvināṃ kule kasmācchvitre [gh: kasmi] [śvitre kuṣṭhe
ityarthaḥ] saundaryavadbhavet
kutaste vaco mṛṣā neti cedāha - mṛṣeti / tapasvināṃ madhye viśeṣataḥ
satyaśīleṣvasmāsu sā asambhāvyaiveti sadṛṣṭāntamāha - tapasvināmiti
p. ७४)
yo yojayati jijñāsumanyārthena hyasatyataḥ /
tasya norddhvaṃ na cādhastālloko'sti [k: loke] sukhasādhanam
jijñāsuviṣaye asatyena vacasā puṇyalokanāśa ityāha - ya iti / anyārthena
apārthavacasā asatyāt / na lokaḥ
śṛṇu rājasutoktiṃ [kh, g, gh: ktaṃ] me loke taimirikaḥ
kvacit /
samadṛṣṭiṃ naiti śīghramañjanānāṃ vacogaṇaiḥ
maduktaṃ sakṛcchravaṇamātreṇa tvayā mūḍhena
jñātumaśakyamityāśayenāha - śṛṇviti
asatyameva jānāti hitaproktaṃ ca mūḍhadhīḥ /
tattvāṃ [k: tattvaṃ priyārha] priyā'haṃ jijñāsumasatyairyojayāmi
kim
hitena priyeṇa proktamapi mūḍhadhīrasatyamiti jānāti / tat tasmāt tvayaivaṃ
yadvijñātaṃ tadanucitameva / yadahaṃ tapasvinī satyaśīlā tava priyā ca bhūtvā
tvāṃ [k, kh, g: tvāṃ nāsti] jijñāsum [k, kh, g:
jijñāsuḥ] asatyairyojayāmi kim / na yojayāmyevetyarthaḥ
apyasatyaṃ mayoktaṃ yattadvimarśaya saddhiyā [k, gh:
siddhayā] /
loke hi kuśalo martyaḥ sarvavyavahṛtau nanu
nanu asatyaṃ sāhasaṃ krauryaṃ strīṇāṃ sahajasambhavam iti cettvaṃ
kuśalo'syabhijñātumata [k: kuśalo'bhi] etat parīkṣayetyāha [k:
kṣasve] apīti / saddhiyā sūkṣmatarkayuktabuddhyā / nanvahaṃ
kuśalo'pyatītārthaṃ tvadvacanaṃ kathaṃ parīkṣiṣyāmīti cedāha - loka iti
parīkṣyaikāṃśataḥ sarvāmabhijānāti saṃsthitim /
nidarśanaṃ pradāsyāmi tubhyamatra samīkṣaya [k: samīkṣayā]
loke satyaśīlasaṃsthitim ekāṃśataḥ [k: evāṃśataḥ] kvacid vyavahāre
parīkṣyaiva jānāti / ato mayā prāguktaṃ yattattvayā satyatvenānubhūtamiti
nidarśanaṃ pradāsyāmi anubhūtaṃ smārayāmi / atra madvacanaparīkṣāyām
p. ७५)
yaḥ purā viṣayaḥ sarvo babhūvābhīṣṭasādhanam /
cirānmadvacanāt so'dya kuto na sukhasādhanam
ya iti / yo viṣayaḥ purā sukhasādhanatayā gṛhītaḥ so'dya
madvacasā'nyathaivānubhūyate / evaṃ prāguktasya satyatvādidamapi satyaṃ
bhavedeveti jānīhīti bhāvaḥ
sa evādya sādhayati sukhamanyeṣu vai kutaḥ /
etannidarśanenaiva svamataṃ vettumarhasi
nanu kālabhedānna sa viṣayaḥ sukhasādhanam [k: dhanaṃ matto] ato
naitattvadvacanakṛtamiti cedāha - sa eveti / etannidarśanena
maduktānubhavena / svamataṃ maduktamasatyamiti niścayaṃ
pramāṇamapramāṇaṃ veti vettum
śṛṇu rājan yadbravīmi [k: yaddhavī ṛjyā] ṛjjvyā nirmalayā
dhiyā /
anāśvāso [loke āptoktiṣu anāśvāsaḥ sthiro ripurbhavedityanvayaḥ]
ripurloke [k: ripuloko] bhavedāptoktiṣu sthiraḥ
madvacane śraddhasveti vaktuṃ [k, kh: vākye tu] śraddhāṃ stauti ##-
anāśvāsaḥ aśraddhā
śraddhā mātā prapannaṃ sā vatsaleva sutaṃ sadā /
rakṣati prauḍhabhītibhyaḥ sarvathā nahi saṃśayaḥ
āpteṣvaśraddhinaṃ [k, g: ddhitaṃ] mūḍhaṃ jahāti śrīḥ
sukhaṃ yaśaḥ /
sa bhavet sarvato hīno yaḥ śraddhārahito naraḥ
ata eva sarvato hīno bhavet
p. ७६)
śraddhā hi jagatāṃ dhātrī śraddhā sarvasya jīvanam /
aśraddho mātṛviṣaye bālo jīvet kathaṃ vada
aśraddha iti / mātā me hitameva [k: hīna] kuryāditi śraddhābhāve
taddattāhārādestyājyatvena bālo na jīviṣyatīti bhāvaḥ
aśraddhastaruṇaḥ patnyāṃ kathaṃ sa sukhamedhate /
tathā'patyeṣu sthaviraḥ kathamīyāt satīṃ gatim
mayi nidrite māmiyaṃ na hanyāditi patnyāṃ śraddhāmakurvato
viparītasambhāvanodayāt sukhaṃ na syāt / evaṃsthaviro'pi / satīṃ gatiṃ sukhasthitim
aśraddho vā bhuvaṃ kasmād vikarṣet karṣakaḥ kila /
na pravṛttirbhavet kvāpi tyāge vā saṃgrahe'pi vā
aśraddhasya na kvāpi pravṛttiḥ syāt iṣṭasādhanatvaniścayāsambhavādityāha
- aśraddha iti
śraddhāvaidhuryayogena vinaśyejjagatāṃ sthitiḥ /
ekāntagrahaṇāllokapravṛttiriti cecchṛṇu
pravṛttyabhāve iṣṭāpattiriti cennaivamityāha - śraddheti /
śraddhāvaidhuryaṃ śraddhābhāvaḥ tadyogena tatsattvena hetunā pravṛttyabhāve
sādhite satīti śeṣaḥ / jagatāṃ prāṇināṃ sthitiḥ sukhādyanubhavātmā vyavahāraḥ
/ naśyed nāśaḥ sambhavet [vyavahārapadasaṃnidhānena vyavahārasya
nāśaḥ saṃbhavedityartho vibhaktivipariṇāmena saṃpadyate /] /
pratyakṣasiddhā jagatsthitirapahnotuṃ na śakyā /
atastanmūlabhūtaśraddhāsiddhiriti bhāvaḥ / nanu na
jagatsthitinimittapravṛttyanyathānupapattyā śraddhāsiddhiriti pravṛtteranyathā
siddherityāha - ekānteti / ekāntagrahaṇāt vyāptigrahādityarthaḥ / karṣako
bhūvikarṣaṇe kṛte'kṛte ca dhānyaprāptimaprāptiśca bhūyo gṛhītvā
karṣaṇavyāptiṃ dhānyaprāptau viniścitya karṣaṇe pravartate na śraddhayā
pravartata iti bhāvaḥ / atrāha - śṛṇviti
ekāntagrahaṇe vāpi śraddhā kasmāt pratiṣṭhitā /
tatrāpyekāntaśaraṇaḥ śraddhāśaraṇa eva hi
śraddhānāma sambhāvanātmā niścayaḥ idamitthameva syāditi / evaṃ sati
ekāntagrahaṇe vā śraddhā tava kathaṃ pratiṣṭhitā sthitā /
śraddhāmapahnuvānasya [kh: hnuvataḥ] tava keṣucit sthāneṣu
kāryakāraṇayoḥ sāhacaryānubhavamātreṇa parokṣe bhāvikārye'pi
kāraṇasāhacaryasambhāvanā kuta ityabhiprāyaḥ / yadvā
sukhādyanubhavarūpaphalādapahnotumaśakyāt pravṛttiḥ siddhā / siddhāyāṃ
pravṛttau śraddhāmūlakatvaṃ na bhavedekāntagrahaṇamūlakatvameva bhavediti
vā śraddhā kuta iti - tatrāpīti / ekāntagrahaṇāt pravṛttiriti [g:
pravṛttisvī] svīkāre'pi / evaṃ satyapi śraddhā tvayā'bhyupagateti bhāvaḥ
p. ७७)
tasmācchraddhāmṛte loko'vasīdedaśvasan dhruvam /
tasmācchraddhāṃ dṛḍhāṃ prāpya sukhamātyantikaṃ vraja
yasmācchraddhāṃ vinā pravṛttirna ghaṭate tasmāt śraddhāmṛte
pravṛttyabhāvāllokavyavahāro naśyet / aśvasanniti /
ucchvāsaniśvāsayostannirodhe ca saṃśayādapravṛttiḥ syāditi tātparyam /
yasmācchraddhāṃ vinā vyāvahārikamapi sukhaṃ na bhavettasmāt / maduktau
śraddhāṃ prāpya
śraddhā'vare na kāryeti manyase yadi tacchṛṇu /
iyaṃ ca śraddhayaivāste pravṛttirnṛpateḥ suta
nanu śraddhā vidvadvacaneṣu kāryā nāvare nikṛṣṭe srīmūḍhādivacana iti
tadākṣepamanūdya pariharati - śraddheti / iyamiti / avare śraddhā na
kartavyetyabhyupagamarūpā pravṛttirapi śraddhayaiva bhavediti bhāvaḥ
tat kathaṃ te pravṛttiḥ syāditi śrutvā priyāvacaḥ /
hemacūḍaḥ prāha punaḥ priyāṃ kuśalabhāṣiṇīm
yadi śraddhā na syāttadā proktābhyupagamarūpā pravṛttiḥ kathaṃ syādityāha
- taditi
nūnaṃ priye sarvathaiva śraddhātavyaṃ yadā bhavet /
śraddhā satsu vidhātavyā yayā [k, kh: yathā] śreyaḥ
samāpnuyāt
sarvathā varāvaratvavicāraṃ vinā / tadā śraddhā satsvityādi mahājanoktavat
mīnānāmiva nāśamāpnuyāditi vyavahitena sambandhaḥ
p. ७८)
asatsu no vidhātavyā śraddhā śreyo'bhivāñchinā /
anyathāntaḥ suniśite kuṭile baḍiśe yathā
anyathā asati [asati asajjanasthānīye na tvavidyamāne] baḍiśe śraddhayā
mīnā yaṃ nāśamāpnuyustaṃ nāśamāpnuyāt / yato'sati śraddhayā nāśaḥ
tasmāt
bahiḥsame supiṣṭena mīnānāṃ nāśamāpnuyāt /
tasmāt satsveva kartavyā śraddhā nāsatsu kutracit
asatsu kṛtvā śraddhāṃ ye nāśamīyuḥ pare'pi ca /
satsu śreyoyujaḥ śraddhāvaśataste nidarśanam
ye mīnā ivāsatsu śraddhayā naṣṭāḥ ye ca satsu śraddhayā śreyoyuktāste sarve
maduktau nidarśanam udāharaṇam
ataḥ pratītyaiva yuktā kartuṃ śraddhā na cānyathā /
tat kathaṃ te pravṛttiḥ syāditi praśnaḥ kathaṃ tava
saditi pratītyā jñātvaiva śraddhā kartuṃ yuktā / evaṃ sati tat kathaṃ te
pravṛttiriti [g: iti nāsti] prākkṛtaḥ praśna ākṣepaḥ katham ? na
sarvathā'haṃ śraddhāpratiṣedhaparaḥ satsu śraddhā kāryā nānyatreti satāṃ
mahājanānāṃ vākyādevamahaṃ pravṛtta iti bhāvaḥ
ityuktā hemalekhā sā punarāha patiṃ priyam /
śṛṇu rājakumāredaṃ procyamānaṃ mayā vacaḥ
yadāttha tvaṃ kathaṃ praśna iti tatra bravīmi te /
ayaṃ [k: atha] san vā hyasan vāyamiti te niścayaḥ kutaḥ
satsu śraddhā kāryeti yadvākye tava śraddhā so'yaṃ puruṣaḥ sanneveti kathaṃ te
niścayaḥ
p. ७९)
satyasmin niścaye bhūyācchubhaṃ sacchraddhayeha vai /
so'pi lakṣaṇataḥ syāccecchraddhā lakṣaṇasaṅgatā
anyavākyeneti cedanavasthetyabhipretyāha - satyasminniti / ayaṃ niścaya eva na
ghaṭata iti tātparyam / so'pi sanniti niścayo'pi / lakṣaṇataḥ asadvyāvṛttidharmeṇa /
śraddheti / idamastya lakṣaṇamityanyavākyenedaṃ lakṣaṇajñānaṃ bhavitavyaṃ
cedanavasthā tadavasthaiveti bhāvaḥ
pramāṇāllakṣaṇajñānamiti cettatra saṃśṛṇu /
aśraddhasya pramāṇaṃ kiṃ bhavettat sunirūpyatām
pramāṇāditi / anvayavyatirekābhyāmityarthaḥ / aśraddhasya pramāṇaṃ kimiti /
ayamāśayaḥ - pare hyāgame śraddhayaiva pravṛttirupapadyate na
śuṣkatarkeṇa / pārthivatvalohalekhyatvayoḥ sahacārasya bhūyo gṛhītatve'pi hīrake
vyabhicāradarśanānna kevalatarkeṇa kiñcijjñātuṃ śakyata iti
anyathā hi pramātā no visaṃvādyeta kutracit /
tasmācchraddhāṃ samāśritya lokaḥ sarvaḥ pravartate
tasmāt puruṣārthasādhanapravartakamavisaṃvādipramāṇamāgamānnānyadityāha
- anyatheti / sadāgamasyevānyapramāṇānāmapi
duṣṭatvābhāvasambhāvanayā [k, kh: dṛṣṭa-]
sarvathā'visaṃvādakatve pravṛttaḥ pramātā na kvāpi visaṃvādyeta
pravṛttyuddiṣṭaphalāprāptyā [gh: phala] paribhūyata /
yasmādanyapramāṇānāṃ visaṃvādakatvasambhāvanā tasmāt / sadāgame
śraddhāmāśrityaiva kṛṣībalo'pyāgamāśrayeṇa
sumuhūrtavighnanirasanādipūrvakaṃ pravartate / tatra ca dṛśyamānaḥ
kvacidvisaṃvādā na pramāṇadoṣakṛtaḥ kintu sāmagrīvaikalyakṛta eva / ata eva
tasyaiva tatraiva bhūyaḥ sāmagrīsākalyasampādanābhimānena
pravṛttirupapadyata iti bhāvaḥ
tatprakāraṃ pravakṣyāmi śṛṇu niścalacetasā /
anavasthitatarko vā hyatarko vāpi sarvathā
tatprakāraṃ śraddhayā śreyaḥprāptiprakāram / anavasthitatarkaḥ śuṣkatarkavān /
atarko mūḍhaḥ
p. ८०)
śreyo na prāpnuyālloka iha vāpi paratra vā /
tatrātarkasya kālena bhavecchreyaḥ kadācana
śreyo neti / ādyasyānāśvāsenāpravṛtteḥ / dvitīyasya sāmagrīvaikalyasambhavāt
/ andhaprakṣiptaloṣṭāghātena [g, gh: loṣṭa] phalapātavad dvitīyasya
śreyaḥ kadācit sambhāvyata ityāha - tatreti / tayormadhye ityarthaḥ
anavasthitatarkasya na śreyaḥ syāt kathañcana /
purā sahyagirau godāvarītīre hi kauśikaḥ
anavasthitatarkasya śreyo na kathañcidityatretihāsamāha - pureti
nyavasacchāntasumatirjñātalokasatattvakaḥ /
tasya śiṣyāstu śataśaḥ [g: bahuśaḥ] sthitā gurusamāśrayāt
śāntaścāsau sumatiśca / kāmādyanāhatasvabhāvaḥ
śraddhābhaktipracuramatiśca / ata eva jñātalokasatattvakaḥ / lokyate dṛśyate iti
loko dṛśyam / dṛśyasya hi paraṃ tattvaṃ yatprakāśaḥ paraḥ śivaḥ
ityāgamarītyā adhiṣṭhānaprakāśamātraṃ satattvaṃ svarūpaṃ jñātaṃ yena
ta ekadā gurumanu gatā lokasya saṃsthitim /
nirṇetuṃ buddhyanuguṇaṃ tadā procuḥ parasparam
te śiṣyāḥ / gurumanu paścāt / guroḥ parokṣa iti yāvat / lokasya sthitiṃ nirṇetuṃ
gatāḥ saṅgatāḥ santaḥ tadā tannirṇayāya svabuddhyauguṇaṃ yathā tathā
parasparaṃ procuḥ
tatrājagāma śuṅgākhyo vipraḥ kaścinmahābudhaḥ /
sa sarveṣāṃ mataṃ proktaṃ dūṣayadbuddhikauśalāt
tatra kauśikaśiṣyasamāje / mahābudhaḥ śuṣkatarkanipuṇaḥ / yadvā
mahāṃścāsāvabudhaśca ajñātalokasatattva iti bhāvaḥ / sa śuṅgaḥ / sarveṣāṃ
kauśikaśiṣyāṇām / buddhikauśalāt / nāgamānuruddhayuktyā'dūṣayat kintu
kevalaṃ buddhikauśalāt / śuṣkatarkairiti bhāvaḥ
p. ८१)
aśraddhayā hataprajño vivādanipuṇastadā /
pramāṇāt pramitaṃ satyamityukteṣu dvijeṣvatha
kutastasyāgamānādara iti cedāha - aśraddhayeti / ata eva vivādanipuṇaḥ san
vitaṇḍāmāśrityeti yāvat / tadā kauśikaśiṣyāṇāṃ
dṛśyatattvanirṇayopayuktakathākāle / nirduṣṭapramāṇapramitaṃ satyamiti
teṣūkteṣu / athāhetyanvayaḥ
anavasthitatarko vai prāha tarkaikasaṃśrayaḥ /
śuṅgākhya ākṣipan sarvān tatra vādakathāntare
anavasthitatarkaḥ śuṅgākhyaḥ / śuṣkatarkāśrayaḥ / vādakathāntare /
jalpavitaṇḍābhinnakathāmadhye
viprāḥ śṛṇudhvaṃ madvākyaṃ satyaṃ na kvāpi sidhyati /
pramitaṃ yat pramāṇena tat satyamiti hīritam
śuṅgavākyaṃ viprā ityādi / bhavadbhiryat sādhyate satyam na tat kvāpi
kālatraye'pi siddhyatītyākṣepaḥ / pramitamityādi kauśikaśiṣyamatānuvādaḥ / iti hi
bhavadbhirīritam
tatra tena doṣayujā bhavedapramitaṃ nanu [g: na tu] /
niścetavyā tatastvādau pramāṇānāmaduṣṭatā
tatra pramāṇeṣu madhye doṣayuktapramāṇena bhātamapramitamasatyaṃ nanu / ata
ādau satyāsatyaparīkṣakeṇa pramāṇānāmaduṣṭatā niścetavyetyāha -
niścetavyeti / nahi bhāsanamātreṇa satyatvaṃ kasyacit śuktirajatādeḥ
satyatvaprasaṅgāt / ato'duṣṭapramāṇapramitasyaiva satyatvāt /
pramāṇāduṣṭatvaniścayādhīna eva bhāvasatyatvaniścaya iti bhāvaḥ
sā pramāṇāntarakṛtā tatrāpyevaṃ vicintyatām /
ityevamanavasthānād na kiñcit pramitaṃ bhavet
pramāṇāduṣṭatvaniścayo'pi pramāṇāntarādhīna ityanavasthayā mūlakṣatikaryā
na kvacit satyatvaṃ sidhyatītyāha - sā pramāṇeti
p. ८२)
ataḥ pramātā pramitaṃ pramāṇaṃ vā na sidhyati /
tasmācchūnyāśrayo hyeṣa vikalpo vividhaḥ sthitaḥ
ataḥ pramāṇāduṣṭatvāniścayāt / pramitaṃ dṛśyam / satyaṃ na sidhyati / tasmāt
satyatvāsiddheḥ / ahamidaṃ cakṣuṣā paśyāmītyādi vividho vikalpaḥ
śunyālambana eva / na cānumānādipramāṇairabhimatasiddhiḥ uktadoṣagrastatvāt
teṣāṃ pratyakṣopajīvyatvācca / na ca śūnyaṃ vā tava [kh, g: tarkeṇa]
kathaṃ siddhyatīti vācyam śūnyasiddhau pramāṇavyāpārānupayogāt
itarāsiddhimātrātmakatvāt tasyeti
so'pi śūnyātmatā prāptaḥ pramāṇāviṣayatvataḥ /
tasmācchūnyaṃ na kiñcit sadityeṣa [k, kh, gh: syādi]
pravinirṇayaḥ
ata evāha - so'pīti / śūnyapadārtho'pi śūnyatāṃ prāptaḥ
niścitāduṣṭapramāṇāviṣayatvāt / tasmāt śūnyamiti na kiñcidvastu syāt
itarāsiddhimātrātmakatvāt tasya / yadvā nanu
pramātṛpramāṇaprameyasiddhāvapi vikalpadhārāyāḥ svaprakāśāyāḥ
sattvānna śūnyamātraśeṣa iti cedāha - so'pīti / vikalpo'pītyarthaḥ /
tasyānavasthayā pramāṇāntarāviṣayatvāt svaprakāśatve
kartṛkarmabhāvavirodhāt so'pi śūnyātmatāṃ prāptaḥ / tasmādvikalparūpamapi
sanna sidhyatīti śūnyameveti pravinirṇayaḥ
iti śuṅgavacaḥ śrutvā teṣu kecid dvijādhamāḥ /
taṃ śritā niścayābhāsaṃ babhūvuḥ śūnyavādinaḥ
teṣu kauśikaśiṣyeṣu madhye / dvijādhamāḥ asārahṛdayāḥ / taṃ
śuṅgasiddhāntam
vināśamīyustanniṣṭhāḥ śūnyabhāvaṃ paraṃ gatāḥ /
ye dvijāḥ sārahṛdayāste śuṅgasya prabhāṣitam
sarvasya śūnyatāniścayena svātmānamapi śūnyaṃ manyamānāḥ
śūnyabhāvaṃ sthāvaratāṃ prāptāḥ / na tvabhāvarūpatāṃ gatāḥ vastuto
bhāvasyābhāvatvānupapatteḥ / sārahṛdayāḥ sāraṃ vicāraparaṃ hṛdayaṃ
mano yeṣām
p. ८३)
nirūpya kauśike tena samāhitahṛdo'bhavan /
tasmāt sarvātmanā tyaktvā tarkaṃ tamanavasthitam
tena kauśikoktena / śaṅkāyā nāśāt samāhitahṛdaḥ /
yato'navasthitatarkasyānarthasampattiḥ tasmāt
sadā sadāgamāyattatarkaḥ śreyaḥ samāpnuyāt /
iti prokto hemacūḍaḥ priyayā'tyantadhīrayā
sadāgamasyāyatto'nukūlastarko yasya / dhīrayā paṇḍitayā
punaḥ papraccha cātyantavismitastāṃ mahāśayām /
aho priye te vaiduṣyamīdṛśaṃ nāvidaṃ purā
asambhāvyamānāṃ yoṣiti vidvattāṃ dṛṣṭvā vismitaḥ
dhanyāsi tvamahaṃ cāpi dhanyo yastvāmupāgataḥ /
bravīṣi śraddhayā sarvaśreyaḥsiddhiṃ hi tat katham
upāgataḥ saṅgataḥ
kutra śraddhā vidhātavyā kutra vā sā na śasyate /
ānantyādāgamānāṃ vai viruddhārthasamāśrayāt
āgame śraddhā vidheyetyukte āgamānāmapyanaikyāt kutra śraddhā kartavyeti
pṛcchati - kutreti / sā śraddhā / anaikye'pyāgamānāmarthaikyādyatra
kvacicchraddhāṃ kurviti cedāha - viruddheti
ācāryamatabhedācca vyākhyātṛmatabhedataḥ /
svabuddheranavasthānāt kimādeyaṃ na vāpi kim
na viruddhārthatvaṃ baudhārhatavedādyāgamānāmeva parasparam api
tvekaikāgame'pyācāryamatabhedādapi virodha ityāha - ācāryeti / spaṣṭaṃ
caitat / tathāhi - vaidikādyāgamācāryāṇāṃ jaiminipatañjaliprabhṛtīnāṃ
parasparaṃ matavirodha iti / tathā jaiminiśāstravyākhyātṝṇāṃ
śabarakumārilaprabhṛtīnāṃ parasparaṃ vyākhyāvirodhaḥ / nanvevaṃ
parasparavirodhe'pi svabuddhyā vicārya yacchreṣṭhaṃ tacchraddheyamiti cedāha ##-
buddheḥ kālabhedena sthitibhedādekasyaiva puruṣasya kālabhedena
vividhatarkasambhavādanavasthānamiti bhāvaḥ
p. ८४)
yadyasyābhimataṃ tat [kh: tattat sadityeva] sa vadatyeva suniścitam /
anyaccāpyavyavasitaṃ hānipradamapi priye
ācāryādiparasparavirodhamevāha - yaditi / tat sādhanatvena vadati / anyat
anabhimatam / avyavasitaṃ sādhanatvenāniścitam
tatraiva sati naivāntaṃ kaścidatrāpi gacchati /
yaḥ śūnyamāha tattvaṃ so'pyaśūnyaṃ dūṣayet param
tatra āgameṣu / evaṃ sati virodhe sati / antaṃ niścayam / atrāpi vicāre kṛte'pi
aśraddheyaṃ kuto vā tat saṅgataṃ cāgamena hi /
etad brūhi priye samyag nahyetatte'styacintitam
śūnyavādināpi śuṅgena śūnyaṃ [k: śūnyatattva] tattvamuktam /
aśūnyatattvavādo dūṣitaḥ / āgamena ca tanmataṃ saṅgatameva tasmāttanmataṃ
kuto na śraddheyametanme vadetyāha - aśraddheyamiti / yadyapyeṣa
duruddharākṣepaḥ tathāpyetat tvayā cintimastīti sambhāvyate tava
sarvajñakalpatvādityāśayenāha - nahyetaditi
iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye jñānakhaṇḍe hemacūḍopākhyāne
śraddhāpraśaṃsanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
ṣaṣṭho'dhyāyaḥ
p. ८५)
atha saptamo'dhyāyaḥ
iti pṛṣṭā hemalekhā bhartrā priyatareṇa sā /
provāca viduṣī samyag vijñātalokasaṃsthitiḥ
atrādhyāye veda(dha)padyaiḥ śraddhāpauruṣatarkataḥ /
śivaṃ jñātvārādhya tato labhecchreya itīryate //
vijñātā lokasya saṃsthiriradhiṣṭhānaṃ svarūpaṃ [k: svarūpaṃ nāsti] vā
yayā
śṛṇu vakṣye priyatama sthirasvāntaḥ [k: sthiraśānta] samādarāt /
mano hi markaṭaprāyamasthiraṃ sarvadaiva tat
sthirasvānto'nanyacittaḥ / samādārāt idaṃ mayā śrotavyamevetyabhiniveśāt /
etaddvayasyāpi krameṇa phalamāha - mana iti / na svabhāvato manasaḥ
sthairyamiti bhāvaḥ / yata evaṃ tat tasmāt sthirasvanta iti yojanā
yata evaṃ mahānarthaṃ prāptavān prākṛto janaḥ /
calanmanaḥ sarvaduḥkhānidānaṃ dṛṣṭameva hi
tadasthairyaṇa kiṃ me bhavediti cedāha - yata iti / manasaścalanādityarthaḥ
yataḥ suṣuptau calanābhāvādvindati vai sukham /
tasmānmanaḥ sthirīkṛtya śṛṇu yatte bravīmyaham
manasaścalanādeva duḥkhamiti vyatirekato darśayati - yata iti / sarvo'pi vindati /
tasmāditi / nityaprāptasvarūpasukhaphalavighaṭakasya manaścalanasya
śravaṇaphalavighaṭakatvaṃ sutarāṃ bhavedeveti [k: bhavediti] tātparyam
anādareṇa śrutaṃ ca bhavedaśrutasammitam /
aphalaṃ syāttadatyantaṃ yathā citrataruśrayaḥ
anādareṇa śrutam / aśraddhayā asamāhitamanasā āpātataḥ śrutam / aphalamiti /
nāsti phalaṃ yasya tat / nahyetadvakṣyamāṇaṃ gānamiva śrutimātreṇa
phalāvaham kintu mananādidvāreṇa [kh: mananādvicāreṇa] / tathā
cādarābhāve mananādāvapravṛtteḥ citralikhitavṛkṣāśrayavad vyarthaṃ
śrāṇaṃ syāditi bhāvaḥ / tat śravaṇam
p. ८६)
anavasthitatarkatva(rkaṃ taṃ)mapahāya vināśanam /
sattarkamāśritya janaḥ prāpnuyāt suphalaṃ drutam
sattarkasaṃśrayeṇāśu sādhanaikaparo bhavet /
sattarkajanitāṃ śraddhāṃ prāpyeha phalabhāg naraḥ
nanu mama śuṣkatarkaṃ santyajya tvaduktau viśrabdhasyāpi sattarkaparasya na
phalaprāptirdṛśyate ? iti cedāha - sādhanaikapara iti / nanvalaṃ
sattarkeṇa kutarkayāpi me sādhanaparatvenaiva phalaṃ bhavediti cedāha -
sattarketi / kutarkasya vakṣyamāṇasattarkamūlakeśvarasiddherdurghaṭatvena
tadārādhanaśraddhā dūrato'pāsteti kevalārādhanasya aśraddhayā hutaṃ dattam ....
na ca tat pretya no iha (bh० gī० १७/२८) iti nītyā niṣphalatvamiti [k:
niṣphalamiti] sattarkajanitaśraddhayā sādhanapara eva phalabhāg
bhavatītyāśayaḥ
anavasthitatarkaṃ taṃ vihāyālokaya priya /
pravṛttimetāṃ jagataḥ śraddhayā phalaśālinīm
taṃ prasiddhatvena [k: prasiddhaṃ] tvayi sthitam / anavasthitatarkarahitānāṃ
śraddhāvatāṃ phalaśālinīṃ pravṛttimavalokaya / tatphalasya na parokṣatvamiti
bhāvaḥ
sutarkitena kālena karṣakaḥ kṣmāṃ vikarṣati /
śraddhayaiva tathā rūpyasvarṇaratnauṣadhādikam
tāṃ pravṛttimevāha - sutarkiteneti / āgamāviruddhastarkaḥ sutarkaḥ /
śāstroktahalapravāhaṇayogyastarkitānāvṛṣṭyādisasyapratibandhābhāvavāṃśc
a yaḥ kālaḥ tena nimittena karṣati / na tu tarkānavasthityā sarvatrāśraddhayā
tvamiva tūṣṇīṃ tiṣṭhatīti bhāvaḥ
p. ८७)
vyavasyanti sutarkeṇa tyaktvā tarkānavasthitim /
tasmāt sutarkaśraddhābhyāṃ vyavasya śreya ātmanaḥ
tathā pūrvasmādidamatisūkṣmalakṣaṇamapi
svarṇādikametāvanmaulyārhamevaṃvidhaguṇametadrogaharamiti parīkṣakā
āgamatarkābhyāmeva vyavasyanti prāyo na visaṃvādyante cetyāha -
vyavasyantīti / sutarkaḥ puruṣaḥ kvacidvisaṃvādyate na tvanavasthitatarkavat
sarvaśūnyatvenātmāpahāraṃ prāpnotīti yataḥ tasmāt / ātmanaḥ śreyo vyavasya
niścitya tatsādhanāya yetediti sambandhaḥ
prayatettatsādhanāya [k: prayateta sā] nahi tarkānavasthiteḥ /
viramet pauruṣād yatnācchuṅgānuganarā iva
śuṅgānugatā narā ivāsattarkeṇa sarvaśūnyatvaṃ sambhāvya
pauruṣayatnavimukho na bhavedityāha - nahīti
śraddhayā pauruṣaparo na vihanyeta [k: nyate] sarvathā /
dṛḍhaṃ pauruṣamāśritya na prāpyeta kathaṃ phalam
pauruṣaṃ puruṣayatnaḥ [gh: prayatnaḥ] / phalāprāptyā [k, kh:
phala] na vihanyeta [k: nyate] / keṣāñcit phalābhāvo
hyadṛḍhapauruṣādityāha [gh: hyadṛṣṭa] dṛḍhamiti
pauruṣāt karṣakā dhānyaṃ vaṇijo dhanameva ca /
rājyalakṣmīṃ nṛpā viprā vidyāṃ sarvasukhāśrayām
dṛḍhapauruṣayogānnāphalamiti [k: nna phalamiti; gh: nāṃ phalamiti; kh: nna
phalaṃ kathamiti] sapratyayamāha - pauruṣāditi
śūdrā bhṛtiṃ sudhāṃ devāstāpasā lokamuttamam /
prāpuranye'pyabhimataṃ pauruṣeṇaiva karmaṇā
anavasthitatarkeṇāśraddhena puruṣeṇa kim /
kadā kiñcit kathaṃ prāptaṃ phalaṃ vada vimṛśya tat
kiñcidapi kiṃ phalaṃ kadā kāle sādhanaṃ vinā kathaṃ prāptam
p. ८८)
kvacit phalavisaṃvādāt sarvatrāśvāsavarjane /
vijānīyād daivahataṃ taṃ svātmaripurūpiṇam
nanu karṣakādīnāmapi kvacit phalābhāvo dṛśyata iti
cettāvataivāpravṛttirmarkhyamūlaivetyāha - kvaciditi / āśvāsaḥ śraddhā
ataḥ pauruṣamāśritya śraddhāsattarkapoṣitam /
śreyasāṃ yanmukhyatamaṃ sādhanaṃ tat samāśrayet
śraddhāsattarkābhyāṃ poṣitam / sattarkeṇa śraddhodayaḥ śraddhayā ca
pauruṣasya vṛddhirbhavediti bhāvaḥ / nanu śreyaḥsādhanamapi karmayogādikaṃ
śātreṣu bahuvidhaṃ prasiddham tatra katamaṃ (mat) sādhanaṃ
samāśrayediti cedāha - śreyasāmiti
tatra dṛṣṭaṃ [k: dṛṣṭasādha] sādhanānāṃ vaicitryaṃ ca
pṛthagvidham /
teṣu yat sarvathā sādhyaṃ sādhayettaddhi mukhyakam
nanu [k: nanu nāsti] śreyaḥsādhanasya mukhyatvaṃ kiṃ taditi cedāha ##-
vicitratvena pṛthagdṛṣṭeṣu sādhaneṣu / sādhyaṃ phalaṃ sarvathā yat sādhayet /
nehābhikramanāśo'sti (bha० gī० २/४०) ityādinītyā phalaviparyayo
netyuktam - sarvatheti
tat sutarkānubhūtibhyāṃ vyavasyāśu samārabhet /
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi sāvadhānaḥ [kh: dhānaṃ] śṛṇuṣva tat
etadapi vā kathaṃ niścetavyamiti cedāha - taditi / vyavasya niścitya / tatra
nṛdehasya śreyonidānasya durlabhasya mṛtyugrastatvenāha - āśviti /
niścayo vā mama kathaṃ syāditi cedāha - taditi / mukhyaṃ śreyastatsādhanaṃ
cetyarthaḥ
śreyastaddhi vijānīyādyasmād bhūyo na śocati /
śokaḥ sarvata eva [kh: evāsya] syād dṛśyate sūkṣmayā dṛśā
tatrādau mukhyaṃ śreyaḥpadārthamāha - śreya iti / nanu tādṛśaṃ
dhanādikameveti cennetyāha - śoka iti / kathaṃ dhanādeḥ śoka iti cedāha ##-
dṛśyate
p. ८९)
yacchokairanusaṃbhinnaṃ na tacchreyo hi sarvathā /
dhanaṃ putrāstathā dārā rājyaṃ kośo balaṃ yaśaḥ
tadevāha - yaditi / anusaṃbhinnaṃ yutam
vidyā buddhirdarśanaṃ ca dehaḥ saundaryasampadaḥ /
sarvametadasthiratvāt kālasarpamukhasthitam
antaramāha - vidyetyādi / darśanaṃ karaṇam / saundaryasya sampadaḥ
prāptayaḥ / etat sarvaṃ nāśagrastamiti śokāvahatvād duḥkhayutamityāha [g:
yuta nāsti] sarvamiti
śokāṅkuramahāśaktibījātmakatayā sthitam /
kuta ātyantikaśreyaḥsādhanatvaṃ samarhati
śokāṅkurotpādane mahāśaktiyutabījavad aṅkuraśakteḥ
sādhāraṇopāyairanāśyatvamiti bhāvaḥ / tasmādevaṃvidhasya
naivātyantikaśreyaḥsādhanatvamityāha - kuta iti
ataḥ paramakaṃ śreya etadvai mukhyato bhavet /
evaṃ dhanādiviṣaye yadādeyatvavibhramaḥ
ato dhanāderasādhanatvāt [k: deḥ sādha] / śreyaḥ śreyaḥ sādhanam /
etad vakṣyamāṇaṃ devatārādhanam / kathaṃ devatārādhanenaiva śreyolābha
ityetannirūpayitumiha - evamiti / śreyaḥsādhanatvenetyarthaḥ / yaditi / yo
vibhrama ityarthaḥ
mohādeva samudbhūto mohako hi maheśvaraḥ /
yo hi sarvajagatkartā tasmāt sarve hi mohitāḥ
ko'yaṃ mohaka iti cedāha - maheśvara iti / kathambhūto maheśvara iti
cejjagatkartṛtvena siddho nāpahnavanīya ityāha - yo hīti
p. ९०)
mohayatyalpako'pīha vidyābhāgasamāśrayat /
kāṃścideva na sarvān sa yasmādvidyā hi sā mitā
kathamasyaivaṃ sāmarthyamiti cedāha - mohayatīti / alpako dehādiparicchinna
aindrajālikaḥ / asya vidyā miteti na sarvamohakatvam
alpavidyaṃ māyinaṃ cāpyanutkrāntā janā yataḥ /
mahādevaṃ mahāmāyaṃ kaḥ samutkrāntumarhati
māyinamaprasādya tanmohataraṇamaśakyamityāha - alpavidyamiti
yo hi loke'lpamāyāṃ ca jānāti pratividyayā /
sa mohānnirgataḥ svasthaḥ sukhamāpnotyanaśvaram
alpamāyām / niroddhumiti śeṣaḥ / svasthaḥ tannirmitasarpādibhayarahitaḥ /
anaśvaraṃ tanmāyayā'vināśyam
evaṃvidhāpi vidyā tamanāśritya tu māyinam /
na labhyā sarvathā yāvadaprasādya tu sarvathā
evaṃvidhāpi alpamāyāpratirodhrī [k, kh: rodhividyā] vidyāpi / tam
alpamāyinam / yāvat yasmāt / anāśritya sarvathā dhanadānasevanādyairaprasādya
na labhyā / sarvathā tamaprasādyetyagrimeṇa sambandhaḥ
tasmānmahāmāyinaṃ tamaprasādya kathaṃ bhavet /
mahāmohasya taraṇaṃ tasmāttaṃ sarvathā śrayet
tasmāt aprasādane mohataraṇābhāvāt
yastaṃ prasādayet samyak prāpya tasya prasādataḥ /
mahāvidyāṃ sa tanmohād dhruvamutkrāntimeṣyati
samyak akāpaṭyena / mahāvidyām advitīyaśivātmavidyāṃ prāpya
mahāmāyāsvarūpaṃ vedeti śeṣaḥ / tanmohāt mahāmāyākṛtamohāt
anye'pi yogāḥ kathitāḥ śreyaḥsādhanakarmaṇi /
maheśvaraprasādātte vinā na syuḥ phalāptaye
yogāḥ yuktayaḥ praṇāyāmādirūpāḥ / śreyaḥsādhanakarmaṇi hetutveneti śeṣaḥ
p. ९१)
tasmādārādhayedādau maheśaṃ viśvakāraṇam /
bhaktyā sa sādhayedāśu yogānmohavināśanān
tasmāditi / yasmādīśvarārādhanaṃ vinā kimapi sādhanaṃ phalaparyavasāi na
bhavettasmādityarthaḥ / ādāviti / sarvasādhanopakrama ityarthaḥ / kuta evamiti
cedāha - viśvakāraṇamiti / tasya sarvakartṛtvena tadanugrahaṃ vinā na
kiñcit setsyatīti bhāvaḥ
etajjagat kāryabhūtaṃ pratyakṣaṃ paridṛśyate /
sāṃśamevaṃ pṛthivyādyamadṛṣṭārambhamapyalam
kathameṣa īśvaro jagatkartṛtvena sidhyatītyāśaṅkyeśvaraṃ
prasādhayitumupakramate - etaditi / pratyakṣeṇa dṛśyamānamityarthaḥ / tacca
jagat kāryabhūtameva [k: mevaṃ] pratyakṣaṃ yathā tathā [g: tathā
nāsti] paridṛśyate] / nanu ghaṭādīnāṃ kāryabhūtameva [gh: tu
nāsti] pṛthvīsamudragiryādīnāmiti cet teṣāmapi sāṃśatvena hetunā
kāryatvaṃ setsyatītyāha - sāṃśamiti / adṛṣṭārambhamapi
adṛṣṭotpattikamapi pṛthivyādi
kāryaṃ syāditi tarkeṇa bahvāgamadṛḍhena tu /
vyavasyettatra kartāraṃ sarvakartṛvilakṣaṇam
yat sāvayavaṃ tat kāryamiti tarkeṇa pṛthivyādyutpattimaditi bhāvaḥ /
nanvevamapi paramāṇvākāśādīnāṃ niravayavatvenākāryatvānna jaganmātraṃ
kāryabhūtamiti cenna vedyatvena hetunā kāryatvasiddheḥ / na ca niravayatvena
kāryatvābhāvaḥ sādhayituṃ śakyaḥ vedyatvahetukānumānasya [k:
vedyatve] vahvāgamasaṃvādena dṛḍhataratvādityāha - vahvāgameti /
tathā cāgamaḥ - dyāvābhūmī janayan deva ekaḥ (ṛg० १०/८१/३)
ātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ (taitti० u० २/१/१) ākāśavāyupramukhaṃ
dṛśyaṃ sarvaṃ sasarja saḥ ityādayaḥ / tathā ca dṛśyamātrasya jagataḥ
kāryatve siddhe tatra jagati kāryatvena kartṛpūrvakatvaṃ sādhayedityāha -
vyavasyediti / tatra pṛthivyādau kartāraṃ niścayaviṣayīkuryādityarthaḥ / nanu
ghaṭāditattatkāryeṣu siddhakulālādibhiḥ siddhasādhanamityāśaṅkyāha -
sarvakartṛvilakṣaṇamiti / nāsadāsīnno sadāsīttadānīm (ṛg० १०/१२९/१)
purā sṛṣṭeridaṃ dṛśyaṃ nāṇumātramapi sthitam
ityādyāgamānurodhenānādisṛṣṭābupādānādyabhāvāttadanapekṣaṇāt
sarvakartṛvilakṣaṇa eṣa kartā sādhita iti bhāvaḥ
p. ९२)
yadyapyakartṛkaṃ lokamāha kaścidihāgamaḥ /
tadanekairāgamaistu tarkarūḍhaiḥ subādhitam
nanvāgamasaṃvādādyathā jagatkāryatvagamakastarko
dṛḍhastathā'kāryatvānumāpakastarko'pi dṛḍhaḥ kuto na bhavet ?
akartṛko hyayaṃ lokaḥ svabhāvaikasamāśrayaḥ
ityādibārhaspatyāgamasaṃvādādityāśaṅkya naiṣa sadāgamaḥ
kintvāgamābhāsa eveti cārvākamataprakṣepāyopakramate yadyapīti /
kaścidāgamaśvārkāgamaḥ / atreyaṃ cārvākaprakriyā -
bhūmirāpo'nalo vāyuriti tattvacatuṣṭayam /
pratyakṣamānasaṃsiddhaṃ pañcamaṃ nahi vidyate //
etatsaṃghātmako lokaḥ pratikṣaṇavibheditaḥ /
pūrvapūrvajagajjālasadṛśaṃ cottarottaram //
evaṃsvabhāva evaiṣa lokaḥ svasmin pratiṣṭhitaḥ /
guḍodakādau svābhāvyād madaśaktiryathodbhavet //
evaṃ strīgarbhanihite śukraśoṇitabudbude /
utpadyate hi caitanyaṃ kriyājñānasamāśrayam //
madaśaktiyutaṃ toyaṃ madyamityucyate yathā /
evaṃ caitanyasaṃyukto dehaḥ puruṣa ucyate //
sukhaṃ pumarthaḥ svargaḥ syād duḥkhaṃ tu narako bhavet /
pravartate [k: rtakadaya] dvayaṃ caitat svabhāvādeva nānyathā //
sukhaduḥkhābhāsa eva [k: evaṃ] saṃsāraḥ praṇigadyate /
madirāmadaśaktestu yathā nāśaḥ svabhāvataḥ //
evaṃ caitanyanāśo hi mokṣa ityucyate budhaiḥ /
mṛtasya nāsti svargo vā narako vāpi kaścana // iti [k: iti nāsti] /
tat cārvākaśāstram anekaiḥ āstikanāstikasambandhibhiḥ āgamaiḥ tarkarūḍhaiḥ
anugatatarkairbādhitam atastyājyameveti sambandhaḥ
p. ९३)
yatrātmanāśa evārthaḥ pratyakṣaikasamāśrayāt /
tadāgamābhāsameva na taddhi mahadāśrayam
anekāgamavirodhādābhāsatvamuktam / samprati sarvānubhavavirodhācca
tathātvamāha - yatreti / jananamaraṇādipravāharūpaḥ saṃsāro
duḥkharūpatvāddheyaḥ / etasya [k: etatsaṃ] saṃsārasya
nimittābhāvasampādanenābhāve [k: bhāvā] sati
mahāsukhasvarūpānubhavo mokṣaḥ paramapuruṣārtharūpo'ta eva sarvairupādeya iti
hi mokṣasya puruṣārthatvavādināṃ mataṃ tarkāgamādyairvyavasthitam / evaṃ sati
pratyakṣaikapramāṇasamāśrayādātmanāśa eva puruṣārtha iti yatra śāstre uktam
tadāgamābhāsameva / ata eva tacchāstraṃ na mahatāṃ
sārāsāravivecakānāmāśrayaṃ puruṣārthaprayojakatvenopādeyam / ātmanāśaḥ
puruṣārtha iti vadan cārvākaḥ praṣṭavyaḥ - kimātmanāśo yaḥ [k:
nāśo'yaṃ] kaścana puruṣārthaḥ ? uta tatsamudāyaḥ ?
āhosvidātmasāmānyanāśaḥ ? nādyaḥ ātmanastava mate kṣaṇikatvena
yatkiñcidātmanāśasya prāptatvāt itarayorasambhavāt / nāpi
svātmasantānanāśaḥ svātmanāśakāle svasyāsattvena
svātmanāśasyāprāptavyatvenāpuruṣārthatvāt / aprāptavyasyāpi
puruṣārthatve'nyātmanāśasyāpi pumarthatvaprasakteḥ / atha ca svātmanāśaḥ
pramāṇena siddho'siddho [k: asiddo ...... pramāṇena siddhaḥ? nāsti]
vā puruṣārtha ityucyate ? asiddha iti cet naraviṣāṇasyāpi tathātvāpatti / siddha
iti cet ? kena pramāṇena siddhaḥ ? pratyakṣaṃ hi sannikarṣanimittakaṃ
nātītānāgatayoḥ sambhavati / na tato'nyat pramāṇamanumānādyabhyupagamyate
tvayā / pratyakṣamātraṃ pramāṇaṃ vadatā tvayā guḍodakādau
madaśaktyudbhavāderdṛṣṭāntatvanirūpaṇena caitanyādyudbhavādisādhanamapi
nāsti [k: tannāsti] me jihveti kathanatulyamityādi jñeyam
p. ९४)
śuṣkatarkaikasaṃkḷptaṃ śāstraṃ tat tyājyameva hi /
anyairapyucyate kaiścid jagadetat sanātanam
na tacchāstraṃ sarvajñapraṇītamityāha - śuṣketi / śuṣkaḥ upapattirahito
yastarkaḥ / tadekasakḷptaṃ tanmātramūlakamityarthaḥ / evaṃ
prakṛtapakṣapratipakṣabhūtaṃ cārvākamataṃ nirasya tathāvidhameva
sāṃkhyamataṃ nirākartumanukramate - anyairiti / sanātanaṃ sadrūpamityarthaḥ
/ te hi pariṇāmavādino jagat kāraṇāntarbhāvena sadevetyāhuḥ
abuddhimatkartṛkaṃ cetyetaccāpyasamañjasam /
kriyāyā buddhipūrvatvādabuddhau tadadarśanāt
abuddhimaditi / guṇasāmyāvasthātmakaṃ prakṛtitattvaṃ jaganmūlakāraṇam /
tacca abuddhimat [k, gh: buddhi] citikriayārahitaṃ jaḍam / yathā hi
mṛtpiṇḍo ghaṭātmanā pariṇamamānaḥ kulālaṃ kartāramapekṣate na tathā
prakṛtitattvaṃ jagadrūpeṇa pariṇamamānaṃ svātiriktaṃ kañcit
kartāramapekṣate / ato jagatkriyāyāṃ svatantramiti jagatkartṛbhūtamityartha
ityetadanīśvaraṃ sāṃkhyamatam / atra hi prakṛtiḥ sattvāṃśena darpaṇatulyena
svāntaḥ śuddhacidrūpaṃ puruṣaṃ svīyatamo'śamayaṃ ca dṛśyaṃ
pratibimbatvena gṛhṇāti / evaṃ pratibimbabhūtadraṣṭṛdṛśyasambandhādeva
prakṛtyavivekamāpannaḥ puruṣo ghaṭamahaṃ jānāmiti mṛṣābhimānena
yujyate / ayameva puruṣasya saṃsāraḥ / yadā hi puruṣo vicāreṇa
prakṛterviviktamātmānaṃ jānāti tadā jñātacora iva tatpuruṣaviṣaye
prakṛteranupasaraṇāt puruṣapratibimbāgrahaṇena
mṛṣābhimānābhāvānmucyata iti tanmatam / atra hi prakṛtau
pratibimbabhūtacitsambandhād dṛśaprakāśo'bhyupagataḥ / tatra pratibimbabhūtā
cit kimāśrayavajjaḍarūpā ? uta svanimittamukhya(cidvaca)cidrūpā
vā? ādye jaḍasya dṛśyaprakāśatvānupapattiḥ / jaḍasya
dṛśyaprakāśatvābhyupagame prakṛtisattvāṃśasambandhenaiva sarvopapattau
citpratibimbakalpanavaiyarthyāpatteḥ / dvitīye'pi dṛśyasya
mukhyacitsambandhopagamāccitpratibimbavaiyarthyameva / na ca darpaṇasya
ghaṭādyaprakāśakatve'pi tatpratibimbitasaurātapasya gauṇasya
ghaṭādiprakāśakatvavaccitipratibimbasyaiva dṛśyaprakāśakatvamiti vācyam
saurātapapratibimbasyālokavad ghaṭādiprakāśasahakāritvenāprakāśakatvāt /
nāpi pratibimbabhūtacitaścijjaḍobhayarūpatvamubhayavilakṣaṇatvaṃ vā [k:
vā nāsti] vaktuṃ yujyate virodhādapasiddhāntācca / atha ca
svabhāvasyānyathābhāvānupapatteḥ puruṣaṃ prati pravṛttisvabhāvāyāḥ
prakṛtervivekajñānānantaraṃ [kh, g, gh: nottaraṃ]
nivṛttisvabhāvatā'nupapattyā bandhasya parihāryatvamityādyabhisandhāyāha ##-
kulālādibuddhipūrvatvāt evambhūtaṃ ghaṭamevaṃ karomīti
buddhimatpūrvakatvād ghaṭādyutpatterabuddhimatprakṛtikartṛkatvaṃ na jagat iti
bhāvaḥ / abuddhāviti / citralikhitakulālādau ghaṭādikriyādarśanāt
p. ९५)
vahvāgamopaṣṭambhācca kartā'tra syāddhi buddhimān /
buddhimatkartṛkaṃ kāryaṃ sarvatraiva hi darśanāt
bahviti / sa īkṣata lokānnu sṛjā (aita० u० १/१) iti nāmarūpe vyākaravāṇi
(chā० u० ६/३/२) iti ādikartā hi bhagavānādāvālocya vai jagat / yogīva
nirupādānaṃ praviviktamakalpayat // ityādi bahvāgamaḥ upaṣṭambha
āśrayabhūto'nukūlo yasyaivaṃvidhād jagad buddhimatkartṛkaṃ kāryatvād
ghaṭādivaditi balavattarkād buddhimāneva jagatkartā bhavennābuddhimato
prakṛtirityarthaḥ / kāryasya buddhimatkartṛkatve dṛṣṭāntadaurlabhyaṃ
pariharati - sarvatraiveti [k: sarvatraiveti] / sāṃkhyamate jaḍasya
prakṛtitattvasya kartṛtvasādhane dṛṣṭāntadaurlabhyavannātreti bhāvaḥ
p. ९६)
evaṃ sattarkāgamābhyāṃ jagadetat sakartṛkam /
sa kartā laukikebhyastu kartṛbhyaḥ syādvilakṣaṇaḥ
sakartṛkaṃ siddhamiti śeṣaḥ / nanu ghaṭādikartā kulālādirivādikartāpi puruṣaḥ
kaścana siddhyatu tasya punarna parameśvaratvaṃ siddhyatītyāśaṅkyāha - sa
karteti
kāryasyācintyarūpatvādacintyānantaśaktikaḥ /
aparicchinnasāmarthyaḥ kāryasyānuguṇatvataḥ
tatra hetuḥ - acintyarūpatvāditi / kathaṃ jale sthitā pṛthvī jalaṃ vāpi kathaṃ
divi ityādirītyā kāryasyācintyatā [k: kāya] jñeyā /
laukikakartṛvailakṣaṇyamevāha - acintyeti / evaṃvidhā etāvatīti tacchaktirna
cintyā nāpi sāntā / etadeva niṣkṛṣyāha - aparicchinneti / loke kāryānuguṇa
[k: kāryaguṇa] jñeyā / laukikakartṛvailakṣaṇyamevāha - acintyeti /
evaṃvidhā etāvatīti tacchaktirna cintyā nāpi sāntā / etadeva niṣkṛṣyāha -
aparicchinneti / loke kāryānuguṇa [k: kāryaguṇa] eva kartā dṛṣṭa
ityaparicchinnajagato'paricchinnasāmarthya eva karteti bhāvaḥ
sa prapannān samuddhartuṃ prabhavatyeva sarvathā /
atastaṃ sarvabhāvena śaraṇīkuru sarvadā
evāvatā grantheneśvaraṃ prasādhya samprati tasya śaraṇyatvamāha - sa
prapannāniti / yata evamatastaṃ jagatkartāram / sarvabhāvena niṣkāmatvenetyarthaḥ /
ye kāminasteṣām ardho bhāvo'rdhaṃ cittaṃ kāmye tiṣṭhati ardhamīśvara iti
bhāvaḥ
nidarśanaṃ te'bhidhāsye śṛṇu pratyayakāraṇam /
miteśvaro'pyatra [g: prīteśvaro; gh: miteśvare] loke cākāpaṭyāt
prasāditaḥ
sarvabhāvena śaraṇīkṛtā te phalaprāptau nidarśanaṃ dṛṣṭāntaḥ / pratyayo
viśvāsaḥ / akāpaṭyāt sarvabhāvena
p. ९७)
sarvātmanā yojayati sveṣṭārthaiḥ śreyase naram /
eṣa lokeśvaro devaḥ samyag yena prasāditaḥ
sarvātmanā kāyavāṅmanobhiḥ prasādita iti sambandhaḥ / śreyase sukhāya
tasmai kiṃ na diśed brūhi bhaktalokaikavatsalaḥ /
puruṣā hīśvarā loke cānavasthā avatsalāḥ
tasmai upāsakāya / iṣṭaṃ na diśet kim? api tu diśedevetyarthaḥ / yadvā
kimiṣṭaṃ na diśedapi tu sarvaṃ diśedeva / nanu miteśvarāṇāṃ svasya
samīhitasevyabhāvasampattyā santoṣādiṣṭārthapradānaṃ yujyate / parameśvarasya
[mitaiśvarasyāprāptakāmatvena kāmāptau saṃtoṣānubhavo yujyate
parameśvarasya tu prāptakāmatvena naiva tatra saṃtoṣasyāsaṃtos'sya vā
saṃbhāvanā saṃtoṣānubhava eva copāsitasyepsitaphaladātṛtve prayojaka iti
nanvityādi cedāhetyantasya granthasyāśayaḥ] prāptakāmatvena [kh,
g, gh: āpta] saṃtoṣābhāvāt kathamupāsitasyepsitadātṛtvamiti cedāha
- bhaktalokaikavatsala iti / tasya bhakteṣu vatsalasvabhāvatvādeva phaladānaṃ
yujyata iti bhāvaḥ / kiñca miteśvarebhyaḥ phalaprāptiraniyatā parameśvarāttu
niyatetyāha - puruṣā iti
nirdayāśca kṛtaghnāśca tasmāt tatphalamasthiram /
parameśo dayāsindhuḥ kṛtajñaḥ [k: kṛtijñaḥ] suvyavasthitaḥ
tasmāt anavasthātvādidharmacatuṣṭayayutatvāt [k: yuktāt] / asthiram
aniyatam / īśvarastu naivaṃvidha ityāha - parameśa iti / yata evamataḥ
phalaprāptirbhavedeveti śeṣaḥ
anyathā'nādisaṃsāre kuto'nindyatvamāpnuyāt /
vyavasthitā jagadyātrā [k: jagaddhātrā] cāpi vā syāt kathaṃ vada
kuta etanniścitamiti cedāha - anyatheti / avatsalatvādisattve'nindyo na bhavet
anavasthaścet tatkṛtā lokayātrā vyavasthitā na bhavediti bhāvaḥ
p. ९८)
anavasthasya rājyaṃ tu naṣṭamālokyate yataḥ /
tasmādeṣa [k: tasmādeva] dayāsindhuḥ suvyavasthaśca kīrtitaḥ
anavastheti / īśvarasyānavasthitatve tatsṛṣṭaḥ saṃsāro'kāla eva naśyediti
bhāvaḥ
tameva sarvabhāvena bhaktyāśu śaraṇīkuru /
śreyasi tvāṃ yojayet sa tvaṃ na tatparatāṃ vraja
sarvabhāvena niṣkāmatvena / śreyasi paraśreyaḥsādhane / tvaṃ na tatparatāṃ
vrajeti / paraśreyaḥsādhanasya durvijñeyatvena tvaṃ na tatparo bhava kintu tvaṃ
sampratīśvaramārādhaya / tvadārādhanena prasanna īśvarastvāṃ tatra yojayediti
bhāvaḥ / etena matabhedeṣu sādhanabhedasattvāt kiṃ sādhanamupādeyamiti
śaṅkā prakṣiptā jñeyā
upāsanaṃ [k: sane] bahuvidhamārttyārthārthitvato'pi ca /
nirhetukaṃ tu kvācitkaṃ tat satyopāsanaṃ bhavet
niṣkāmatveneśvarabhajanameva sarvathā phalapradamiti [k: phalamiti]
vaktumāha - upāsanamiti / ārtyā rogādikṛtapīṭayā arthārthitvataḥ
dhanādilipsayā vā / ābhyāṃ kṛtamupāsanaṃ prasiddhaṃ sarvatra / nirhetukaṃ
niṣkāmopāsanaṃ satyopāsanam satyaphalasahitatvāt
dṛṣṭametat sarvato vai cārtenopāsitaḥ prabhuḥ /
kadācid dayayāviṣṭa vārtti tasya vimocayet
etadeva laukikadṛṣṭāntenopapādayati - dṛṣṭametaditi
upekṣeta kadācidvopāstervai tāratamyataḥ /
evamevārthārthino'pi mitaṃ cāniyataṃ phalam
tāratamyata iti / upāsterādhikye ārti mocayedanyathopekṣeteti bhāvaḥ / evamiti /
upāstitāratamyādarthaprāptiraprāptirvā / evaṃ kāmināmupāsanaphalamaniyataṃ
mitaṃ ca yadarthamupāsanaṃ tasya parimitatvāt upāsyasya kṛtaghnatve
phalāprāpteśceti bhāvaḥ
p. ९९)
nirhetukopāsakasya jñātvā nirhetutāṃ cirāt /
miteśvaro'pyavyavasthastadadhīno bhavatbalam
tadadhīnaḥ upāsakādhīnaḥ
nirhetukatvajñānāya ciraṃ syādajñabhāvataḥ /
eṣa sarveśvaro devo hṛdayeśo'khilasya tu
miteśvarasya svopāsakanirhetukatvajñānāya [k: upā]
kālavilambāpekṣāsti īśvarasya tu na sā'pītyāha - eṣa iti /
antaryāmitvenākhilahṛdayasthitatvād hṛdayeśaḥ
sarvaṃ jānāti tatkāle phalaṃ dadyācca satvaram /
ārtamarthārthinaṃ devastadarthenābhiyojitum
yataḥ sarvamupāsakahṛdgatamapi svabhāvata eva jānāti atastatkāle
upāsanārambhakāle eva / atrārthārthārthinorapi [k, gh: rtārthi] naiva
satvaraṃ phalaṃ prayacchati kintu karmaparipākānantaramityāha - ārtamiti /
tadarthena kāmitārthena
svaniyatyā karmapākaṃ pratīkṣya phalamādiśet /
nirhetukopāsakaṃ svamananyaśaraṇaṃ vibhuḥ
svaniyatiḥ svakṛta [kh: svakṛta] idamitthaṃ bhavediti saṃkalpaḥ / tayā
yutaḥ / tāmanullṅghyeti yāvat / karmapākamiti / atredamavadheyam - karmaṇaḥ
pākaḥ phalapradānasāmarthyam / tacca kvacit karmaṇāṃ kālaviśeṣakṛtam kvacit
karmāntarasahakārakṛtam / karmāntarasahakṛtamevotkaṭaṃ karmetyucyate /
yaduktaṃ śivāgame - karmaṇaḥ paripākastu kālāt karmāntarādapi iti /
anyatrāpi - atyutkaṭaiḥ puṇyapāpairihaiva phalamaśnute iti /
evaṃvidhakarmapākaṃ pratīkṣyetyarthaḥ / svaṃ svīyamityarthaḥ
p. १००)
jñātvā sarvātmanā tasya yogakṣemavaho bhavet /
apratīkṣya [k: apratīkṣyaṃ] karmapākaṃ niyatiṃ svāṃ vidhūya ca
taṃ svīyaṃ jñātvā / sarvātmanā manovāgādibhiḥ / yogakṣemavahaḥ / aprāptasya
prāptiryogaḥ prāptasya rakṣaṇaṃ kṣemaḥ / etadubhayaṃ tasya svayameva karotīti
bhāvaḥ / niyatiriti prārabdhopalakṣakam / niyatiṃ prārabdhaṃ ca vidhūyetyarthaḥ
tatsādhanaṃ samprasādhya drutaṃ saṃyojayet phale /
etadeva maheśatvaṃ svātantryamahataṃ tu yat
tasya niṣkāmino yat sādhanaṃ tad vighnāpanayanena samyak prasādhya / nanu
niyatiḥ sarvathā'nullaṅghanīyeti cedāha - etadeveti /
niyatyāderullaṅghanamevetyarthaḥ
prārabdhaṃ niyatirvāpi maheśavimukhe [k: vimukhaṃ] bhavet /
etanmṛkaṇḍutanaye'tyantamīśvaratatpare [ekā kathā padmapurāṇe
sṛṣṭikhaṇḍe trayastriṃśe'dhyāye draṣṭavyā /]
nanu prārabdhaniyatyorapyullaṅghane prārabdhaṃ no nāśamiyānniyatirnānyathā
bhavet ityāgamavirodha iti cedāha - prārabdhamiti / maheśavimukhe eva
prārabdhaniyatyormāhātmyamityāgamatātparyamiti bhāvaḥ /
naitadāgamaikasiddham kintvaitihyasiddhamapītyāha - etaditi
sarvairjñātaṃ maheśasya niyatyārabdhalaṅghanam /
atropapattiṃ te vakṣye śṛṇu prāṇapriyeritām [k: ritam]
niyatyārabdhayorlaṅghanam / atra anullaṅghyaprārabdhaniyatyullaṅghane /
upapattiṃ yuktim
yadyapyanullaṅghanīye prārabdhaniyatī khalu /
tathāpyapauruṣāṇāṃ tat prārabdhamanapohanam
apauruṣāṇāṃ puruṣayatnarahitānām
ata eva prāṇayamaiḥ prārabdhaṃ parijīyate /
na tān dṛṣṭeṣu duḥkheṣu prārabdhaṃ yojayatyalam
kuta etaditi cedāha - ata eveti / prāṇayamaiḥ prāṇāyāmaparairyogibhiḥ /
kathametajjñātamiti cet pratyakṣeṇetyāha - na tāniti
p. १०१)
prārabdhāhinigīrṇāste ye pauruṣaparāṅmukhāḥ /
etanniyatisaṃkḷptaṃ tathaivānubhavānnanu [kh: na tu]
kuta evaṃ pauruṣāt prārabdhaparābhava iti cettathaiva niyatisvabhāvādityāha -
etaditi / pauruṣeṇa prārabdhāpohanamityarthaḥ / tathaiveti / anubhavānurodhena
niyateḥ kalpanīyatvāditi bhāvaḥ
niyatiḥ syādīśaśaktiḥ saṅkalpaikasvarūpiṇī /
satyasaṅkalpa eveśo'nullaṅghyā hyata eva sā
ata eva satyasaṅkalpatvādeva
kuṇṭhitā sāpi bhavati parameśaparāyaṇe /
akuṇṭhitāpi bhavati yataḥ sā tādṛśī bhavet
sāpi anullaṅghyā niyatyapi / nanvanullaṅghyatvaṃ kuṇṭhitatvamityubhayaṃ
viruddhamiti cedāha - akuṇṭhiteti / yataḥ sā niyatiḥ tādṛśī
parameśaparāyaṇe kuṇṭhitasvabhāvaiva / ayaṃ bhāvaḥ - prārabdhaṃ hi
phalonmukhaṃ karma tacca yoginā jīyata iti tathaiva tanniyatyā niyataṃ parikalpyate /
prakṛte niṣkāyu(mo)pāsako'pi karmayogitvena yogī bhavedityanenāpi
tajjiyate / tathā ca prārabdhamayogina evānullaṅghyam / niyatiśca
bhagavatsaṅkalparūpā sā sarvathānullaṅghyasvabhāvaiva / tathāpi
bhagavatparāyaṇe sā kuṇṭhitā bhavatīti ca tasyāḥ svabhāva eveti sā
sarvatrākuṇṭhitaiveti
tasmāt kutarkaṃ santyajya maheśaṃ śaraṇīkuru /
ahetukatayā sa tvāṃ niyojayati śreyasi
yasmād bhagavatpare prārabdhaniyatyorapyanantarāyatvaṃ tasmāt / ahetukatayā
niṣkāmatvena / saḥ maheśaḥ
etāvadeva sopānaṃ prathamaṃ kṣemasaudhake [k: saudhakam] /
etadvihāya [k: etadvidhāya] cānyatra nāstīṣatphalasambhavaḥ
etāvadeva ahetukatvenopāsanameva / anyatra sādhane
p. १०२)
śrutvetthaṃ vacanaṃ rāma hemacūḍaḥ priyoditam /
papraccha bhūyastāṃ kāntāmatihṛṣṭamanāstadā
priye maheśvaraṃ brūhi yaḥ śaraṇyo bhavenmama /
sarvakartā svatantrātmā yacchaktyā niyataṃ jagat
evaṃ jagadādikartā parameśvaraḥ sevya iti śrutvā karturhi śarīravattvaṃ
niyatamiti matvā śivādiśarīriṣu īśvaratvaṃ kva tvayā niścitamiti pṛcchati ##-
taṃ viṣṇumāhuḥ kecidvai śivamanye [k: kecit śiva] gaṇeśvaram /
tathā sūryaṃ nṛsiṃhādīn buddhaṃ sugatameva ca
kutastavātra śaṅketi cettatrāpi śāstrānaikyādityāha - tamiti [k:
buddha] / buddhaṃ sugataṃ ca bauddhaikadeśinaḥ
arhantaṃ vāsudevaṃ ca prāṇaṃ somaṃ ca pāvakam /
karma pradhānamaṇava ityādi bahudhā jaguḥ
arhantaṃ jainā āhuḥ / vāsudevaṃ pāñcarātrāḥ / prāṇādīn prāṇādyupāsakāḥ /
karmādīnāṃ kartṛtvaṃ prāk parihṛtam tathāpi prasaṅgāt punastadgaṇanam
jagatkāraṇarūpaṃ vai vicitramatabheditam /
tatra kveśvarabuddhistu kartavyā tat samīraya
evaṃ jagataḥ kāraṇasya kartuḥ svarūpaṃ vicitramatairbheditam [k:
matabhe] ata āha - tatreti
na te hyaviditaṃ kiñcid bhavediti hi niścayaḥ /
yataḥ sa bhagavān vyāghrapādo dṛṣṭaparāvaraḥ
vyāghrapādaḥ te pitā
ataste yoṣito'pyevaṃ jñānametadvirājate /
brūhi me śraddadhānāya priyāyāmṛtabhāṣiṇi k:
priyāmṛtaprabhāṣiṇī]
ataḥ tatsambandhāt
p. १०३)
pṛṣṭaivaṃ sā hemalekhā priyeṇa prāha harṣitā /
nātha te sampravakṣyāmi śṛṇvīśvaravinirṇayam
īśvaro hi jagajjālapralayotpādakṛd bhavet /
sa viṣṇuḥ sa śivo dhātā sa sūryaḥ soma eva ca
sa eva sarvathā sarvaḥ sarvairapi nirūpitaḥ /
na śivo nāpi viṣṇurvā na dhātā nānya eva ca
sarvaiḥ vaiṣṇavādyaiḥ nirūpitaḥ sarvo'pi viṣṇuśivādiḥ sa eva
viṣṇuśivādimūrtiṣu sarvatrānugataṃ pārameśvaraṃ svatantracidrūpamiti
sarvātmatāṃ tasyoktvā parasparaṃ vyavṛttaṃ dṛśyaṃ sthūlaśarīraṃ na tasya
vāstavaṃ rūpamiti niṣedhati - na śiva ityādi
etatte sampravakṣyāmi śṛṇvatyantasamāhitaḥ /
kartāraṃ śivamāhuste pañcavaktraṃ trilocanam
etat śivo na śivaścetyetat / te śaivāḥ
sa kartā ghaṭakarteva cetanaḥ saśarīrakaḥ /
loke'pi cetanaḥ kartā saśarīro hi dṛśyate
saḥ sthūlaśarīrasahakṛtaḥ / kuta evamiti cedvibhajyāha - loka iti / kartā
kulālādiḥ
aśarīro'cetano vā na kartā kvacidīkṣitaḥ /
tatra mukhyaṃ hi kartṛtvaṃ cetanasyaiva sambhavet
evaṃ śarīraviśiṣṭacetanasyaiva kartṛtvamīkṣitam tathāpi tatra
śarīracetanayormadhye
yataḥ svapneṣvayaṃ jīvo hitvā sthūlaṃ śarīrakam /
caitanyamayadehena sarvānabhimatān sṛjet
kuta evamiti ced bhautikadehasya vyabhicārānna kartṛtvamityāha - svapneṣviti
/ svāpno deho naivaṃvidha ityāha - caitanyeti
ataḥ śarīraṃ karaṇaṃ kārye kartuścidātmanaḥ /
jīvānāṃ karaṇāpekṣā yato'pūrṇā svatantratā
ataḥ sthūlaśarīraṃ vināpi kāryasambhavena vyabhicārāt / astu karaṇatve'pi sthūlaṃ
cinmayaṃ vā śarīramīśvarasyāpekṣitamiti cennetyāha - jīvānāmiti
p. १०४)
bhagavāṃstu jagatkartā pūrṇasvātantryayogataḥ /
anapekṣyaiva yatkiñcit sṛjatyavikalaṃ jagat
jīvānāmapūrṇasvātantryeṇa karaṇādyapekṣāyāmapi na
pūrṇasvātantryasyeśvarasya yatkiñcidapekṣetyāha - bhagavāniti / avikalaṃ
sampūrṇam
ataḥ śarīraṃ nāstyeva hyeṣa mukhyaviniścayaḥ /
anyathā lokavatkarturupādānāśrayo bhavet
ataḥ śarīrakalpane prayojanābhāvāt / anyathā kulālādivat karaṇādyapekṣatve /
kartuḥ īśvarasya upādānasyāpyāśrayaḥ apekṣā bhavet
tathā ca deśakālādikāraṇapracayairyutaḥ /
jagat sṛjanmaheśāno jīva eva bhavettathā
pracayaiḥ samūhaiḥ sāmagryeti yāvat / jjiva eva bhavet / īśvaratvaṃ vihanyeteti
bhāvaḥ / tathā kulālādivat
p. १०५)
pūrṇaiśvaryaṃ vihanyeta jagatsṛṣṭeḥ purāpi ca /
siddhyettatsarvakartṛtvaṃ vihataṃ syānna saṃśayaḥ
iṣṭāpattāvāha - jagaditi / upādānādikaṃ [k, gh: dikajaga]
jagatsṛṣṭeḥ pūrvamapi siddhyet / īśvarasya jagatkriyāyāmupādānādyapekṣaṇe
upādānādernityatā siddheti bhāvaḥ / tat upādānādikam/ astviti cedāha -
sarvakartṛtvamiti / upādānādeḥ sṛṣṭeḥ pūrvaṃ siddhatvena taṃ
pratyakartṛtvena sarvakartṛtvaṃ vihanyetetyarthaḥ / tathā ca
karturnimittatvenopādānatvābhāveneśvaratvameva na saṅgacchata iti
[k:ccheta] bhāvaḥ / yaduktaṃ kṣemarājācāryaiḥ -
ye [eṣa ślokaḥ spandapradīpikāyām (pṛ० २३)
āgamarahasyaślokatvenoddhṛtaḥ] tvīśvaraṃ vyapadiśanti nimittahetuṃ
dattastilāñjaliramībhiriheśitāyai /
anyāṅgatopagamanena vaśīkṛtasya
kāmīśvarasthitimamī bata saṅgirante // iti /
atha ca nahīśvarasya kevalanimittatve [k: nityatve] kāryaṃ
sambhavitumarhati / tathā hi sṛṣṭeḥ purā viśarāravaḥ paramāṇava
īśvarecchayā saṃghaṭitāḥ kāryārambhakā bhavantīti hyārambhavādina āhuḥ /
naitadupapannam loke cetano hyanyecchāmanurudhya kiñcit karoti nācetanaḥ / tathā
ca paramāṇūnāmīśvarecchānurodho'nupapanna eva / nanvīśvarasyaivaṃvidhameva
sāmarthyam yat paramāṇavo'pi tadicchāmanurudhyeranniti / satyametat
īśvaro'paricchinnasāmarthya eva / tenaivālaukakasāmarthyena
bhagavānupādānādyanapekṣyaiva jagatkriyāsamarthaḥ / evaṃ satyapi bhagavato
jagatkriyāyāṃ paramāṇvādyapekṣābhyupagamo dvaitavādaśraddhāmātravilāsa
iti jñeyam / etena seśvarasāṃkhyo'pi pratyukto jñeyaḥ /
asmākamāgamaikasamāśrayāṇāmabhyupagatākhilavyavahārasamarthanasamarthap
arameśvaraiśvaryāṇāṃ nānupapattigandho'pi / nanu
vaiṣamyanairghṛṇyadoṣadūrīkaraṇāya jagatkriyāyāṃ karma nimittamiti
sarvairabhyupeyam / tathā cānyāpekṣeśvarasya siddheti ceducyate -
satyametadapratisamādheyameva dvaitavādinām / advaitavādināmasmākaṃ tu
darpaṇapratibimbanyāyena sarvasya jagataścidekarasatvena karmaṇo'pi
parameśvarasvarūpānanyatvenānyānapekṣaṇānna doṣāvakāśaleśo'pi /
nanvevamapi ghaṭādikartṛtvasya kulālādiniṣṭhatvānneśvaraḥ sarvakarteti cenna
kulālātmana īśvarānanyatvenādoṣāt / atha ca rājapuruṣakṛte rājakṛtatvavad
brahādikṛtasyāpīśvarakṛtatvāt / taduktaṃ pratyabhijñāyām -
tathā hi kumbhakāro'sāvaiśvaryaiva vyavasthayā /
tattanmṛdādisaṃskārakrameṇa janayed ghaṭam // (१/४१) iti
p. १०६)
ato hi dṛśyadehādyamanapekṣya jagat sṛjet /
nāsti tasmāt sthūladeho vastutaḥ prāṇavallabha
ataḥ śarīrādyapekṣāyāmaiśvaryavihateḥ
pararūpe hyadehe'smin muhyanti sthūlabuddhayaḥ /
bhaktuyuktāśca tairdhyāto yatra yatra yathā yathā
nanu yadi vastuto deho nāsti tarhi kuto'yaṃ viṣṇvādideha iti cedāha - pareti /
asmin īśvare / muhyanti mohaṃ prāpnuvanti na vidantīti yāvat / ye [k: ye
nāsti] evaṃvidhā bhaktiyuktāśca / yatra yatra kailāsavaikuṇṭhādideśe / yathā
yathā pañcavaktraikavaktrādirūpeṇa
tathā dhatte'nekarūpaṃ bhaktacintāmaṇiḥ svayam /
ataścetana eveśastaddehaḥ [k: etena] syāccitiḥ parā
svayamiti / na mātṛpitrādyapekṣayeti bhāvaḥ / ataḥ
evaṃvidhadehānāmicchāmātraparikalpitatvāt / parā aparicchinnā citiḥ
citireva mahāsattā samrājñī [kh, g, gh: sāmrājñī]
parameśvarī /
tripurā bhāsate yasyāmavibhinnaṃ [k: bhinnā] vibhinnavat
citireveti / citirhi svarūpapariniṣṭhitā nistaraṅgābdhikalpā turīyā tripuā / saiva
yadā svasvātantryāccitikriyākartṛtvarūpacetanatāmāsādayati tadeśvara ityucyate
/ kāryabrahmeti [k: kāryaṃ brahmeti] yaṃ vedāntina āhuḥ / sā
citirmahāsattā aparicchinnasadrūpā / samrājñī [kh, g, gh:
sāmrājñī] svatantrā / parameśvarī anuttaraiśvaryavatī / tripurā turyā / bhāsate
aviśeṣāt sarvatra sarvadetyarthaḥ
ādarśanagaraprakhyaṃ jagadetaccarācaram /
tadrūpaikatvatastatra nottamādhamabhāvanā
nanu na [k: na nāsti] sā citiḥ kvacidbhāsate kintu jagadeva bhāsata iti
cedāha - ādarśeti / yathā hyādarśā'vibhinnamapi pratibimbanagaramādarśaṃ
bhinnavadbhāsate evamasyāṃ citi [k: citiścarā] carācarātmakaṃ
jagattadabhinnamapi vibhinnavadbhāsate / yathā hi bālāḥ pratibimbaṃ paśyanto
darpaṇaṃ na vidurevaṃ mūḍhā jagat paśyanto'pi na citiṃ viduḥ / evaṃ ca
viṣṇuśivādiṣvapīyameveśvarākhyā ekā atastatra viṣṇuśivādau
nottamādhamabhāvanā kartavyā
p. १०७)
apare tu svarūpe hi kalpitaṃ [kh: kalpitā] mukhyatādi hi [kh:
nahi] /
tasmāt prājña upāsīta paraṃ rūpaṃ hi niṣkalam
nanu śāstreṣūttamatvādi kathamuktamiti cedāha - apare iti / sthūle / tasmāt
yataḥ sā mukhyatā kalpitā na vāstavī / niṣkalamaśarīram
asamarthaḥ sthūlarūpaṃ yad buddhau saṅgataṃ dṛḍham /
tadupāsyāhetutastu śreyaḥ prāpnotyanuttamam /
nānyathāsya gatiḥ kvāpi bhavedvai koṭijanmabhiḥ
nanu tadrūpaṃ prājñenopāsituṃ śakyamanyena kiṃ kartavyamiti cedāha -
asamartha iti / yad buddhau dṛḍhaṃ saṃgatamiti / yadrūpe buddhirdṛḍhānuraktā
sā mūrtirupāsyeti bhāvaḥ / anyathā īśvaramanārādhya / gatiḥ
paraśreyaḥsādhanaprāptiḥ / ṣaṭcaraṇaḥ ślokaḥ
iti śrīmajjñānakhaṇḍe hemacūḍopākhyāne īśvarasvarūpanirūpa
saptamodhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
saptamo'dhyāyaḥ //
p. १०८)
atha aṣṭamo'dhyāyaḥ
evaṃ priyāvacaḥ śrutvā jñātvā tattvaṃ maheśituḥ /
traipuraṃ cinmayaṃ hemalekhāvākyena niścitam
atrādhyāye bhāgamitapadyaiḥ stutvā virāgatām /
hemalekhoktigūḍhārthavyākhyānaṃ sunirūpyate //
traipuraṃ turyam / tadrūpaṃ cinmayameveśvarasya tattvamiti parokṣatayā jñātvā
āśvastacittastripurāṃ guṇarūpāṃ maheśvarīm /
jñātvā gurubhyaḥ paramāṃ māhaiśvaryavibhāvitaḥ
guṇarūpāṃ saguṇarūpāṃ saguṇamūrtim / gurubhyastanmantrādikaṃ ca jñātveti
śeṣaḥ / māhaiśvaryavibhāvitaḥ parameśvarānugrahaśaktividdhaḥ / etaduktam ##-
tāmekabhāvānugato hemacūḍo'bhavad dṛḍham /
evaṃ paropāsanena vyatīyuḥ ke'pi māsakāḥ
tāṃ [k: tāṃ tripurām nāsti] tripurām / ekabhāvo dṛḍhabhaktiḥ /
anugatirupāsanam
tripurā parameśānī prasādamakarod hṛdi /
viṣayādvimukhaṃ cittaṃ vicāraparamaṃ babhau
kiṃvidhaṃ prasādamakarottadāha - viṣayāditi / vicāraparamaṃ
svarūpavicāratatparam
etāvad durlabhaṃ loke parānugrahamantarā /
vicārapravaṇaṃ cittaṃ yanmukhyaṃ mokṣakāraṇam
etāvad viṣayavaimukhyapūrvakaṃ vicārapravaṇatvam / kuta etasya durlabhatā
tadāha - yaditi
rāma yāvanna jāyeta vicāraparamaṃ manaḥ /
na tāvacchreyasā yoga upāyānāṃ śataiḥ kvacit
p. १०९)
atha bhūyaḥ sa kasmiṃściddine rahasi vai tayā /
saṅgataḥ priyayā'tyantavicāraparamānasaḥ
atha vicāraparatāsampattyanantaram
āyāntaṃ svaniketaṃ taṃ dūrāt kāntaṃ dadarśa sā /
utthāya taṃ samānīya svāsane viniveśya ca
niketaṃ gṛham
pādaprakṣālanādyaistaṃ pūjayitvā yathāvidhi /
provācāmṛtaniṣyandasundaraṃ paramaṃ vacaḥ
preṣṭha ! tvāmadya paśyāmi cirāya nanu te vapuḥ /
nīrujaṃ kaccidāsīdvai yato rogāspadaṃ vapuḥ
preṣṭha atipriyatama
tanmamācakṣva [k: tanmāmā] vṛttāntaṃ yato nāhaṃ smṛtā
tvayā /
nanu māmasamālokya cāprabhāṣya kadāpi te
tat śarīravṛttāntam [g: śārīraṃ] / kutastaveyaṃ sambhāvaneti cedāha
- yata iti
nātyagāddinabhāgo'pi tadevaṃ kuta āsthitam /
manye'haṃ te'nabhimate vartanaṃ nahi vartmani
evaṃ māmasmṛtvā adṛṣṭvā [k: adṛṣṭvā nāsti] vā tvayā āsthitaṃ
tat kutaḥ / svapne'pi na manye
svapne vāpi kuto'nyatra kuta evamabhūd vada /
kathaṃ rātristvayā nītā caikāpi yugasammitā
anyatra jāgrati kuta etatsambhāvaneti bhāvaḥ / evaṃ sati kuta evaṃ te sthitirabhūt
māṃ [k: vinā māṃ ca kṣaṇo] vinā prāk kṣaṇo'pyeko yugakalpaḥ
suduḥsahaḥ /
ityuktvā sā samāśliṣya khinnevābhūtkṣaṇaṃ tataḥ
māṃ vinā kṣaṇo'pi [k: kṣaṇamapi suduḥsahamiti]
p. ११०)
so'pi priyāsamāśliṣṭo neṣadvikṛtimāyayau /
prāha priye na māmevaṃ vimohayitumarhasi
dṛḍhavairāgyeṇa neṣadapi [k: naiṣo'pi] priyāśleṣādinā vikṛtiṃ
prāptavān / māmiyaṃ mohayituṃ pravṛtteti jñātvā āha - priye iti
jñātā mayā'si sudṛḍhaṃ nāsti te śokakāraṇam /
parāvarajñā tvaṃ dhīrā mohastvāṃ vai kathaṃ spṛśet
kutastvadviyoge śoko na bhavettadāha - parāvareti
tattvāṃ praṣṭuṃ samāyāto yattadvakṣyāmi saṃśṛṇu /
yat prāk svavṛttaṃ kathitaṃ tat sphuṭaṃ me samīraya
nāhaṃ prāgiva krīḍituṃ samāgata ityāha - tattvāmiti / mahāsatī me jananī
(५/१०८) ityādi prāguktaṃ svavṛttam
kā sā te jananī proktā sakhī vā tatpatiśca kaḥ /
tatputrādyā api ca ke mama vā te kva saṃvada
te jananyādayaḥ
na tanayā suviditaṃ na tanmanye mṛṣoditam /
kintu tvayā nigaditaṃ vyapadeśena sarvathā
tat tvaduktam / na tanmṛṣoditam kintvanyavyapadeśenoktam
tadvivicya prakathaya yathā jñāsye tvahaṃ sphuṭam /
ahaṃ tvāṃ suprapanno'smi [k, kh: suprasanno] chindhi me hṛdi
saṃśayam
evamuktā hemalekhā prasannavadanekṣaṇā /
matvā sunirmaladhiyaṃ parānugrahasaṃyutam
parāyāstripurāyā anugrahayutam
nūnameṣo'tivimukho viṣayebhyo'tidhairyataḥ /
viddhaḥ [k: viṣṇuśaktyā] śaktyā maheśānyā [kh, g,
gh: mahaiśvaryā] phalitaḥ puṇyasañcayaḥ
anugrahaśaktyā
p. १११)
kālaḥ prabodhane cāyaṃ bodhayāmi tatastvimam /
nātha te'ho mahābhāgyaṃ prāptamīśakṛpāvaśāt
yato'yaṃ bodhane kālastata iti matvā prāheti śeṣaḥ / te tvayā
anyathā naiva viṣayavairasyaṃ paśyati kvacit /
etallakṣaṇamīśasyānugrahe jñeyamāditaḥ
anyathā bhāgyābhāve kvacit kālādau / etat vakṣyamāṇam / lakṣaṇaṃ jñāpakam /
ādita iti / īśānugrahe satyādāveva [kh, g, gh: veta] tajjāyata iti
bhāvaḥ
bhogavairasyamaparaṃ vicārapravaṇaṃ manaḥ /
hanta te sampravakṣyāmi vṛttiṃ proktāṃ sadātmanaḥ
aparaṃ dvitīyam / vṛttiṃ sthitim sadā sthitāmiti śeṣaḥ
parā citirme jananī sakhī buddhirmatā mama /
avidyā tvasatī soktā yayā buddhiḥ susaṅgatā
avidyāyāstu sāmarthyaṃ loke spaṣṭaṃ vicitritam /
yadrajjau sarpamābhāsya mahābhītiṃ prayacchati
mahāmohastu tatputro manastasya suto'bhavat /
tasya patnī kalpanā syāttatsutāḥ pañca ye'bhavan
jñānendriyāṇi te pañca tatsthānaṃ golakaṃ bhavet /
viṣayāṇāṃ pramoṣastu saṃskāro manaso bhavet
tadbhogaḥ svapnabhogaḥ syāt kalpanāyāḥ svasā tu yā /
mahāśanā bhavedāśā tasyā yau tanujāvubhau
tadbhogaḥ pramuṣitaviṣayabhogaḥ
krodho lobhaśca tāvuktau tatpuraṃ tu śarīrakam /
mama yastu mahāmantraḥ svarūpasphuraṇaṃ hi tat
prāṇaḥ pracāraḥ samprokto manasastu priyaḥ sakhā /
kāntārādyāstu narakā [k: navakā] evaṃ sarvaṃ prakīrtitam
p. ११२)
mayā buddheḥ saṅgamastu samādhirabhidhīyate /
manmātṛlokasaṃprāptirmokṣaḥ priya udāhṛtaḥ
evaṃ proktaḥ svavṛttāntastvamapyevaṃvidho [k: vidhau] nanu /
tadyuktyaitat suvijñāya paraṃ śreyaḥ samāpnuhi
etat svavṛttāntam
iti śrīmajjñānakhaṇḍe hemacūḍopākhyāne saṃsārākhyāyikāvivaraṇe
aṣṭamo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyām
aṣṭamo'dhyāyaḥ //
p. ११३)
atha navamo'dhyāyaḥ
śrutvetthaṃ priyayā proktaṃ hemacūḍo'tivismitaḥ /
harṣagadgadayā vācā punarvaktuṃ pracakrame
atra nonākapadyaiḥ [k: nonāṅka] svamātmatattvaṃ vivicya vai /
hemacūḍaḥ svātmasaṃsthāṃ prāpta ityetaducyate //
punaḥ hemalekhāṃ vaktum
dhanyā priye'si nipuṇā aho te jñānavaibhavam /
kiṃ varṇayāmi yat proktamākhyārūpatayā'khilam
jñānasya vaibhavaṃ māhātmyam / yat yasmāt /
svātmavṛttamakhilamanyāpadeśenākhyānatayā proktam ataḥ kiṃ varṇayāmi
evaṃvidhaṃ svavṛttaṃ me nābhavadviditaṃ kvacit /
tvaduktyā'haṃ samprati tat karāmalakavat sphuṭam
kvacit kāle / tat svātmavṛttaṃ krodhalobhādinā duḥkhānubhavarūpam
smarāmyanubhavāmyantaraho lokakriyā'dbhutā /
kā sā parā citirmātā kathaṃ tasyāstu no janiḥ
sphuṭamatītaṃ smarāmi vartamānamanubhavāmi / antaḥ svātmani / lokānāṃ kriyā
vyavahāraḥ
ke vā vayaṃ svarūpaṃ kimasmākaṃ tad bravīhi me /
iti pṛṣṭā hemalekhā rāmovāca priyaṃ prati
mahāsatī me jananī (५/१०८) ityādyākhyānena paraciterupeyatoktā svasya
tadaṃśātmatvaṃ coktam / tatra kā sā parā (९/४) ityupeyasvarūpaṃ
pṛṣṭvā svātmarūpaṃ pṛcchati - ke vā vayamiti / dehasya
puratvaśravaṇena prāṇādeḥ parivāratvaśravaṇena [k: parīvāratva] ca
dehāderanātmatvaniścayāt puruṣādisaṃjñāyāḥ saṅghātaniṣṭhatvena ke
ityātmanaḥ saṃjñāviṣayo'yaṃ praśno jñeyaḥ
p. ११४)
nātha śṛṇu pravakṣyāmi gūḍhārthamidamādarāt /
vicārayātmano rūpaṃ buddhyā'tyantaviśuddhayā
gūḍhārthamiti / ayaṃ praśnārtho gūḍho vaktumaśakya eva tathāpi kiñciduttaraṃ
vakṣyāmi / tadevāha - vicārayeti / ātmanaḥ śuddhasvarūpe vidite parā
citirviditaprāyaiveti prathamapraśnamupekṣya dvitīye uttaraṃ kriyata iti bhāvaḥ /
svayameva vicāraya / tatropāyamāha - atyantaviśuddhayeti /
buddherantaḥkaraṇasyendriyādidvārā bahirmukhatvamaśuddhiḥ
tatparityāgenāntarmukhatvaṃ hi śuddhiḥ / tathā ca vāhyadehādāvanātmatvaṃ
niścitya buddherantarmukhatāsampādanenātmasvarūpaṃ svayameva jñātuṃ
śakyamiti bhāvaḥ
na dṛśyaṃ nāpi tadvācyamato vakṣyāmi tat katham /
jñāte [k: jñātasvātmasvarūpo] svātmasvarūpe vai tato jñāsyasi
mātaram
nanu tvayā viditamātmatattvaṃ kuto nocyata iti cedaśakyaṃ vaktumityāha - na
dṛśyamityādi / na jñeyamityarthaḥ / jñeyamanyopadeśena [k: manyā]
jñātuṃ śakyamiti bhāvaḥ / tasya nirdharmatvena
vacanapravṛttinimittadharmābhāvānnāpi tadvācyamiti tātparyam / nanu tarhi parā
citiryā mātā tāṃ vadeti cedāha - jñāta iti
nahyādeśaḥ [k: deśasva] svarūpe'sti tata ādeṣṭṛvarjitam /
svaṃ [g, gh: svarūpaṃ] rūpaṃ svātmanā paśya
śuddhabuddhisamāśrayam
yato na dṛśyaṃ na vācyamātmarūpamatastasya na sākṣādupadeśa ityāha -
nahīti / ādeśa upadeśaḥ / nanu tarhi tat kathaṃ jñeyamiti cedāha - svātmaneti /
śuddhātmarūpeṇa sthitamityarthaḥ / viṣayavinirmuktaṃ śuddhacidrūpeṇa sthitamiti
bhāvaḥ / yadvā svātmanā sthitaṃ dṛśyā'nātmavyāvṛttadraṣṭṛmātrātmanā
sthitamiti bhāvaḥ / evaṃvidhaṃ kva paśyāmīti cedāha - śuddheti /
śuddhāyāṃ viṣayākārarahitāyāṃ buddhau karaṇavyāpārānapekṣameva
svarūpaṃ jñeyamiti bhāvaḥ
p. ११५)
devāditiryagantānāṃ bhāntaṃ bhānairabhāsitam /
bhāntaṃ sarvatra sarvasya sarvadā mānavarjitam
nanvadṛśyaṃ tat kathaṃ paśyāmīti cedāha - deveti / devaḥ sadāśivo
hiraṇyagarbhaḥ tiryag [k: tiryaggati] atisūkṣmastambākhyaḥ kṛmiḥ
devāditiryagantānāmātmatvena bhāsamānaḥ / nanu tarhi mama kuto na bhāsata iti
cedāha - bhānairabhāsitam / bhānaiḥ paricchinnairdṛśyākārairjñānaiḥ /
nāsti bhāsitaṃ yasya / buddherdṛśyākārairācchāditatvānnātyantaṃ bhāsate
kintu ghanācchannārkavadbhāsata [kh, g, gh: ghana] eva /
dṛśyākārarahitāyāṃ buddhau tu nirabhranabhogatārkavadatyantaṃ bhāsata iti
bhāvaḥ / nanu buddhāveva bhāsamānatvāt paricchedaḥ prāpta iti cedāha -
sarvatreti / sarvasya sarvatra sarvadā ghaṭādikaṃ bhāsamānaṃ tadbhāsaiva bhāsate /
sarvatra bhāsamānasūryālokasya [k: mānasūryo lo]
bhittāvatyantābhivyaktivacchuddhabuddhāvabhivyaktiriti bhāvaḥ / nanu
pramāṇavyāpāroparame [k: brahmaṇi] na tasya bhāsanaṃ syāttat kathaṃ
sarvadeti cedāha - mānavarjitamiti / pramāṇavyāpārāviṣayamityarthaḥ /
karaṇavyāpārasya [k: kāraṇa] kartaryapravṛtterata evādṛśyamapīti
bhāvaḥ
kathaṃ kutra kadā kena nirūpyetāpi leśataḥ /
mannetraṃ darśayetyevamuktametat priyādhunā
tatra pramāṇāpravṛtteḥ kathaṃ kena rūpeṇa kutra deśe kadā kāle kena
pramāṇena leśato'pi nirūpyeta [k: nirūpyate] ?
pramāṇāviṣayatvādatredānīmīdṛśo'yamiti [k: dānīṃ mādṛ]
nirūpayitumaśakya eveti tātparyam / atra dṛṣṭāntaḥ - mannetramiti / etat
ātmānaṃ nirūpayeti [kh, g: yati]
p. ११६)
nātrācāryasyopayogo yathā nayanadarśane /
nipuṇo'pi mahācāryaḥ kathaṃ netraṃ pradarśayet
ātmano'nirūpaṇīyatvādevātmadarśane [k, kh: nirū] na
sākṣādācāryasyopayoga ityāha - nātreti / nipuṇaḥ kuśalaḥ / mahān
tapomāhātmyādiyuktaḥ
ato gururupāyo'tra tadupāyapradarśanāt /
tatte vakṣyāmyupāyaṃ tacchṛṇu saṃyatamānasaḥ
nanvevaṃ ced guruḥ śiṣyasya kiṃ kuryāttadāha - ata iti /
nirūpaṇāsamarthatvāt / upa samīpe ayati gacchati yena saḥ / śiṣyasya parāg
dṛśo'tidūrāyitamātmānaṃ pratyagdṛṣṭyutpādanena samīpīkaroti gururiti
tātparyam / atra ātmāvagame / gurāvupāyapadaṃ yojayati - tadupāyeti /
tasyātmadarśanasyopāyaḥ sādhanaṃ tasya pradarśanāt / tattasmād
gurorupāyapradarśakatvāt / upāyamahaṃ vakṣyāmi
yāvat tvamātmani mametyevaṃ tu pratipaśyasi /
tataḥ paraṃ nijaṃ rūpaṃ yanmameti na bhāti te
ātmaviṣaye yāvanmameti paśyasi tataḥ paraṃ tebhyo bhinnaṃ yattava mameti na
bhāti tannijaṃ rūpaṃ vivicyeti sambandhaḥ
gatvaikānte vivicyaitadyadyad bhāti mamatvataḥ /
tattat parityajya paraṃ svātmānamabhilakṣaya
ekāntasthāne gatvā / etat mayoktaṃ yanmameti na bhāti tat / vivicya vivecaya / evaṃ
vivecanakāle mamatvena yad yad bhāti tattat parityajya anātmeti niścitya tataḥ paraṃ
yanmamatvā'nākrāntaṃ tat svātmatvenābhilakṣaya
yathāhaṃ te mamatvena bhāsanānnātmatā mayi /
sambandhamātrādātmīyā na svarūpagatā [kh: tāsmya] hyaham
etadeva vivicyopapādayati - yatheti / na svarūpagatā na svarūpāntarbhūtā
p. ११७)
mamārthamakhilaṃ tyaktvā yattyaktuṃ naiva śakyate /
tamātmānaṃ samālakṣya paraṃ śreyaḥ samāpnuhi
evaṃ mameti bhāsamānamakhilamarthaṃ nāhamiti niścayena tyaktvā yattyaktuḥ
svarūpaṃ kevalacitprakāśarūpamakhilatyāgāvadhibhūtaṃ tyaktuṃ na śakyate
ityuktaḥ priyayā hemacūḍa utthāya vai drutam /
yayāvaśvaṃ samāruhya tatkṣaṇe nagarād bahiḥ
udyānaṃ nandanasamaṃ praviśya kṣaṇamātrataḥ /
vanāntaḥ saudhamunnamraṃ sphāṭikaṃ praviveśa ha
udyānaṃ krīḍāvanam / unnamramuccam
visṛjyānucarān sarvān dvārapālānaśāsayat /
na ko'pyatra praviśatu mayayekāntavicāraṇe
atra matsamīpe / ekaḥ advitīyaḥ antaḥ sarvaniṣedhāvadhibhūta ātmā tasya
vicāraṇaṃ vivecanam / tatpare mayi satīti yāvat
rājāmātyāśca guravo rājā vā'pyatra saṅgataḥ /
apraveśyā eva yāvadahamājñāṃ diśāmi vaḥ
ityuktvāruhya saudhāgryaṃ navamīṃ bhūmimāviśat /
tatra vātāyane citre sarvalokāvalokane
uparyupari vidyamānabhūmiṣu navamīṃ bhūmim / sarvalokānāmavalokanaṃ yatra /
atyuccāmiti yāvat
āsane mṛdutūlāḍhye viveśānyavivarjitaḥ /
manaḥ samādhāya dṛḍhaṃ vicāramakarottadā
nūnamete janāḥ sarve kathamevaṃ vimohitāḥ /
naiko'pyatra [k: na ko] vijānāti svātmānaṃ leśato'pi vai [k:
ca]
p. ११८)
sarvo'pi svātmano hetoḥ karoti vividhāḥ kriyāḥ /
kecit paṭhanti śāstrāṇi sāmnāyāṅgāni [k: yāni ca] nityaśaḥ
svatmanaḥ sukhahetoḥ / āmnāyo vedaḥ
keciddhanānyarjayanti kecicchāsati cāvanim /
anye yudhyanti ripubhiranye bhogaikalampaṭāḥ
kurvantyetat svārthamete sa [k, gh: svasvātmā] katamo bhavet /
nainaṃ jānāti ko'pyatra kuta evamayaṃ bhramaḥ
aho yathāvadātmānamaviditvaiva vai kṛtam /
vyarthaṃ svapne kṛtamiva tadadya vimṛśāmi tam
mayā kṛtam / yasmādajñānāt kṛtaṃ vyarthaṃ tat tasmāt
gṛhadhānyarājyadhanayoṣitpaśvādi [gh: dhānyaṃ; k: dikañca na]
kiñcana /
na me svarūpaṃ bhavati tvanahantāśrayatvataḥ
vimarśanaprakāramāha - gṛhetyādi / anahanteti /
ahamityabhāsanenāhantāśrayatvābhāvāt
madarthaṃ bhūtatāhetordeho'haṃ syāṃ hi sarvathā /
nūnaṃ kṣatriyadāyādo gaurāṅgo'haṃ na saṃśayaḥ
madartheti / ahamityasmatpratyayaviṣayabhūtatvāddhetordeho'haṃ syām / etadeva
draḍhayati - nūnamiti
ahantayā samākrāntāstathaite'pi janāḥ pare /
iti niścitya dadhyau taṃ dehaṃ rājakumārakaḥ
eteṣāṃ janānāmapyātmā [k: pyātmadeha] deha eveti saṃbhāvayati -
ahanteti / tathaite dehātmāna eva / dehamātmatvena dadhyau cintayāmāsa
atha dehasya cātmatvaṃ pratiṣeddhuṃ pracakrame /
aho kathaṃ deha eṣa mamatāyāḥ samāśrayaḥ
atha dhyānānantaram / dehasvabhāvamupalabhya mamatāśrayasyā'nātmatvamiti
hemalekhoktaṃ smṛtvāha - aho iti
p. ११९)
rudhirāsthyādisaṃghātaḥ pratikṣaṇavikāravān /
mama rūpaṃ bhavennūnaṃ chinnametattu lakṣyate
kathaṃ mama rūpaṃ bhavet / hetvantaramapyāha - chinnamiti
kāṣṭhaloṣṭasamatvena svapnādau cānyathā sthitaḥ /
nāhaṃ deho'nya eva syāṃ prāṇo'pyeṣa tathāvidhaḥ
dehaikadeśarūpaṃ hastādyaṅgaṃ chinnaṃ sadahantānāśrayatvena
kāṣṭhaloṣṭasamatvena yasmāllakṣyate ato mama rūpaṃ dehaḥ katham ? atha ca
svapnādau anyathaivāyaṃ dehaḥ sthito lakṣyate / anusaṃdhānena
jāgratsvapnayorekātmatvaniścayāddehasya pṛthagrūpatvānnātmatvamiti bhāvaḥ
/ ādipadena suṣuptirjanmāntaraṃ vā / tathāvidho mamatvādyāśrayaḥ
mano buddhiśca nāhaṃ syāṃ yata etanmameritam /
ato dehādibuddhyantādanya [k: ddhyantasta] eva na saṃśayaḥ
mameritaṃ mamatvenoktam / ato dehādermamatvāśrayatvāt
ahaṃ kadācinnāsmīti bhāsanābhāvahetutaḥ /
sarvadā'haṃ bhāsamānaḥ sthita eva na saṃśayaḥ
dehādīnāṃ mamatvāśrayatvenā'nātmatvādanyasyā'nupalambhāt suṣuptau
śūnyopalambhācca śūnyamātmeti prāpte āha - ahamiti / ahaṃ nāsmīti
kadācidapi bhāsanābhāvāddhetoḥ sarvadā bhāsamāno'haṃ sthita eva sadrūpa eva
na śūnyarūpa ityarthaḥ / suṣuptāvapi nāsmīti na prāmāṇikaḥ pratyayaḥ /
tadā'nubhaviturabhāve vyutthitasya na kiñcidavediṣam iti
dṛśyasāmānyādarśanasmṛtyanupapatteḥ / tathā cātmā'śūnyarūpaḥ
sarvadā'smīti bhāsata eva / kadācidapi nāhamasmīti bhāsanābhāvāditi bhāvaḥ
bhāsamānasya tu mama kena bhānamiti sphuṭam /
nahi jānāmi tat kasmādetanna viditaṃ mayā
kena hetunā / ghanācchannārkavat sāmānyena bhāsamānasya kena viśeṣahetunā
sphuṭaṃ bhānamayamahamasmīti vijñānaṃ syāditi nahi jānāmi tadetat
kasmānnimittānna viditam
p. १२०)
ghaṭādikaṃ cakṣurādyairbhāsate bhuvi nānyataḥ /
prāṇastvacā vibhātyeṣa mano jñānena cohitam
jñānena jñānātmakakāryahetunā / ūhitaṃ kāryakāraṇatvenānumitam
evaṃ buddhiḥ kena ca me bhāsanaṃ nāvidaṃ tvidam /
athaiṣāṃ bhāsanādeva nātmā bhāseta me yadi
evaṃ buddhiḥ kāryeṇānumitetyarthaḥ / me mama / atheti
nimittasambhāvanādyotakam / yathā hi pratibimbabhāsanakāle śuddhadarpaṇo na
bhāsate evameṣāmanātmanā bhāsanādātmā na bhāsata iti sambhāvayati -
eṣāmiti
tarhi no vimṛśāmyetāṃstato me bhāsanaṃ bhavet /
iti niścitya manasā jahau mānasagocaram
evaṃ dṛśyabhāsanasāmānyā bhāvamātmavijñāne [gh: sāmānya]
nimittaṃ niścityāha - tarhīti / yadyanātmabhāsanādātmā na bhāsate
tarhyetānanātmabhāvānna vimṛśāmi / nahyete svato bhāsante
avimṛṣṭānāmabhāsanāt / yathā hi ghaṭavimarśanakāle tato'nyanna bhāsate
tathā anātmavimarśanakāle [k: antya] ātmā na bhāsata iti /
anyāvimarśane [k: vimarśanena] ātmabhāsanaṃ bhavediti bhāvaḥ /
vimarśaḥ ayamīdṛśa ityādi mānasollekhaḥ / manasā mananātmakena
sūkṣmabuddhirūpeṇāntaḥkaraṇena mānasagocaraṃ [k: so'gocaraḥ]
mānasollekham [k: llekhaḥ]
athā'paśyadandhakāraṃ gāḍhaṃ tat kṣaṇamātrataḥ /
idaṃ mamātmano rūpamiti niścitamānasaḥ
atha yatkiñcidbhāvamātrānullekhānantaram tat tamaḥ tadidamātmano rūpamiti
yojanā / kṣaṇamātrataḥ andhakāradarśanottarakṣaṇe / niścitamānasaḥ niścitaṃ
mānasaṃ manovikārātmaka tamo yena
p. १२१)
praharṣamatulaṃ [k, gh: tumulaṃ] lebhe cātha bhūyo vyacintayat /
nūnaṃ punaḥ prapaśyāmītyevaṃ cittaṃ rurodha vai
praharṣam ātmā dṛṣṭa iti bhramajanitam [k: śrama]
cañcalaṃ haṭhayogena niruddhaṃ [gh: niruddhe] samavaikṣata /
tejaḥpuñjamanādyantaṃ bhāsvaraṃ kṣaṇamātrataḥ
cañcalaṃ mano haṭhayogena kiñcidanullikhāmīti
dṛḍhasaṅkalparūpābhiniveśamātreṇa na tu [k, kh, g: nanu]
prāṇāyāmanirodhādyabhyāsena / bhāsvaraṃ prakāśaikanibiḍam
prabuddhaścintayāmāsa kimetaditi vismitaḥ /
aho paśyāmi vividhaṃ kimātmānaṃ kathaṃ tvidam
kṣaṇamātrataḥ prabuddhya [k: prabuddhaḥ] nirodhāt parāvṛttya /
etattamastejaśca [k: etanme teja] idaṃ viruddharūpatvamātmanaḥ kathamiti
vismitaḥ
bhūyaḥ paśyāmi cetyevaṃ rurodha svamanastadā /
vilīnaṃ nidrayā cittaṃ babhau cirataraṃ dṛḍham
tadā rodhānantaram [gh: rodhanā] nidrayā
paripakvakarmasāmānyābhāvarūpayā [kh: sāmānya] / hetau tṛtīyā /
nidrāhetunā cittaṃ vilīnam
tatrāpaśyat svapnajālaṃ vicitrānekadarśanam /
atha prabuddho'tyantaṃ vai cintāṃ prāpa mahattarām
kimahaṃ nidrayācchannaḥ svapnān samavalokayam /
tamastejaścāpi dṛṣṭamaho svapnātmakaṃ [k: tmako] bhavet
tamaḥ pramukhaṃ dṛṣṭamapi svapnātmakameva syāditi sambhāvayati - tama
iti
p. १२२)
svapnastu mānasollāsastadetaṃ varjaye katham /
bhūyo nigṛhya paśyāmītyevaṃ niścitya vai dṛḍham
mano nigrahītuṃ pravṛttasya me mānasaṃ prasaratyeva tat kathamatra kartavyamiti
cintayati - svapna iti / etaṃ svapnam
rurodha cittaṃ tu haṭhāttadetadabhavat sthiram /
tadānandasamudrāntarnimagna iva so'bhavat
cittaṃ dṛḍhaṃ rurodhetyanvayaḥ / tadā rodhānantaram / īṣat kiñcitkālaṃ cittaṃ
sthiramabhavat / tadā niruddhacittadaśāyām
punaścittapracalanāt prabuddho'bhavadañjasā /
kimeṣa me'bhavat svapnaścā'thavā cittavibhramaḥ
prabuddhaḥ nirodhacyutaḥ / nirodhakālikaṃ sukhamātrarūpaṃ svātmānamavidan
[k: danniva kalpa] vikalpayati - kimeṣa iti
āhosvit satya eṣa syādavicintyaṃ vibhāti me /
nā'nvabhūvaṃ kiñcidapi sukhamāptaṃ kathaṃ mayā
viṣayānubhavena sarvatra sukhānubhavaḥ tat kathaṃ kiñcidapyananubhūya
nirodhakāle sukhānubhava iti śaṅkate - nānvabhūvamiti
aho'sya sukhaleśasya tulyaṃ nāstyatra kiñcana /
ahaṃ suṣuptavanmūḍhaḥ kathametat sukhaṃ sthitam
kiñcana sukham / suṣuptavat bāhyāntarāgrahaṇena mohagrasto'haṃ sthitaḥ / tatra
kathameṣa sukhānubhavaḥ
nātra hetuṃ kañcidapi lakṣaye tat kathaṃ bhavet /
ātmāvagamanāyāhaṃ pravṛtto'pyadya nāvidam
atra sukhopalabdhau tat sukhaṃ hetuṃ vinā kathaṃ bhavet
ātmānamanyaccānyacca paśyāmi kimidaṃ bhavet /
prakāśo vāndhakāro vā sukhaṃ vānyadathāpi vā
ātmānaṃ nāvidamityanvayaḥ / anyaccānyacca tamaḥprakāśādirūpam / apirevārthe
/ atha prakāśādibhyo'nyadeva vetyarthaḥ
p. १२३)
ātmā bhavenmama tathā kramikaitatsvarūpakaḥ /
nāntamemyatra bhūyastāṃ pṛcchāmi viduṣīṃ priyām
athavā tathā'nubhūtatamaḥprabhṛtibhāvakramayuktasaṅghasvarūpaka ātmā
bhavet / atrāntaṃ niścayaṃ naimi na prāpnomi
iti niścitya dvāreśamāhūyājñāṃ samādiśat /
svasannidhānamānetuṃ hemalekhāṃ nṛpātmajaḥ
atha prāptā muhūrtena dvārikasya nideśataḥ /
āruroha mahāsaudhaṃ meruminduprabheva sā
athāpaśyad rājasutaṃ priyaṃ śāntātmamānasam /
niścalaṃ nirvikāraṃ ca saṃhṛtendriyamaṇḍalam
hemalekhā apaśyat / śāntaṃ niśceṣṭam / ātmā śarīraṃ mānasañca / calanaṃ
[kh, g, gh: calaḥ] prāṇacāraḥ / vikāraḥ kāmādiḥ
samīpamupasṛtyāśu tadviṣṭaramupāruhat /
ekāsanopaviṣṭāyāṃ tasyāṃ sa nimiṣārddhataḥ
bhartṛsamīpam / tasyāṃ hemalekhāyāṃ sa hemacūḍaḥ
unmīlya nayane pārśve samālokayadāsthitām /
ālokitā priyaṃ śīghraṃ praṇayāt pariṣasvaje
priyāṃ samālokayat / ālokitā sā
tataḥ prāhāmṛtasyandi sundaraṃ vacanaṃ priyā /
nātha kiṃ bhavatāhūtā kaccitte nīrujaṃ tanau
vadāhūtau kāraṇaṃ me yadarthamahamāgatā /
evaṃ priyānuyuktaḥ sa babhāṣe svātmanaḥ priyām
priye tvayānuśiṣṭo'haṃ vivikte'tra samāsthitaḥ /
vicāraparamaḥ svātmarūpalakṣaṇahetave
vicāraḥ parama upādeyo yasya tatpara iti yāvat / svātmarūpasya lakṣaṇaṃ
vijñānam taddheturyaya mokṣasya tadarthaṃ vicāraparama iti sambandhaḥ
p. १२४)
tatpareṇāpi citraṃ tu lakṣitaṃ tat pṛthak kimu /
ātmanaḥ sarvadā prāpterbhāsamānatvato'pi ca
tatpareṇāpi ananyamānasenāpi / citram anekavidham / pṛthag atyantabhinnam
prakāśāndhakārādirūpam / svena yathā vicāritaṃ tadāha - ātmana iti /
ātmatvādeva prāptatvam prakāśarūpatvādbhāsamānatvam
asamyag bhāsanaṃ cānyabhāsanasya nimittataḥ /
iti matvā nirudhyānyabhāsanaṃ suvyavasthitaḥ
evaṃvidhasyāpyasamyagbhāsanamanyabhāsananimittāt / anyeṣāṃ bhāsanaṃ
bhāsanakaraṇamindriyādi [k: diniruktam] niruddhya
apaśyamandhakāraṃ ca prakāśamanyadeva ca /
kvacit sukhaṃ mahat prāptaṃ kimetadvada me priye
idamevātmano rūpamathavā'nyad bhavet kvacit /
samyag vivicya kathaya yathā tamabhilakṣaye
idameva prakāśāndhakārādyanyatamam / anyat prakāśāndhakārādibhyaḥ / kvacit
samādheranyatra
ityuktā sā'bravīd hemalekhā jñātaparāvarā /
śṛṇu priya pravakṣyāmi samāhitadhiyā'khilam
yastvayā bāhyasaṃrodhe vyavasāyaḥ samedhitaḥ /
sa śubhaḥ sammataḥ sarvaiḥ sumukhyaścātmavedibhiḥ
vyavasāyaḥ yatnaḥ / śubhaphalapradatvācchubhaḥ / anantarasādhanatvāt
sumukhyaḥ
vinā tena na tat prāptaṃ kenāpi kutracit kvacit /
na tat kāraṇatāmeti tatprāptau prāptabhāvataḥ
tena nirodhena / tat advaitātmavijñānam / kutracit kāle kvaciddeśe /
nanvevamātmajñānasya sādhanasādhyatvena ghaṭādijñānatulyatve
ghaṭavadātmano jaḍatvamanātmatvañca syādityata āha - na taditi / tat
nirodhanam / tatprāptau ātmavijñānaprāptau / prakṛte ātmarūpameva vijñānaṃ
vivakṣitam na tvātmano vijñānam / atastasya prāptatvamiti bhāvaḥ
p. १२५)
aprāptāvātmatā na syādātmatve'nāptatā kutaḥ /
aprāpyaḥ sarvathaivātmā prāptistasya na vidyate
etadeva sādhayati - aprāptāviti
aprātasya bhavet prāptirātmatvānnāptirastyataḥ /
tannirodho'pi nāptyarthastvatra paśya nidarśanam
tannirodhaḥ manonirodhaḥ / nidarśanaṃ dṛṣṭāntam
andhakārasamācchannaṃ kiñcit tasya nirodhataḥ /
dīpādyairāpyate prāptamiva loke yathā tathā
kiñcit ghaṭādi / tasya andhakārasya dīpasūryādibhirnirodhataḥ parihārataḥ
ghaṭādyāpyate / atra sthitamapi ghaṭādi yathā tamonirodhāt prāptamiva bhavati
tathā svaprakāśacidekarūpamātmatattvaṃ vāsanodbhūtavikalpairācchannamiva
sthitaṃ vikalpanirodhena prāptamiva bhavati / tathā ca nirodhasya na
svarūpaprāpakatvamiti bhāvaḥ
yathā kaścid bhrāntacittaḥ kvacidvismṛtaniṣkakaḥ [k: kaści] /
anyacintānirodhena samāhitatayā punaḥ
nātrāndhakāravat svarūpātiriktamācchādakaṃ sambhavatītyāśayena
dṛṣṭāntāntaramāha - yatheti / niṣkaṃ suvarṇam
āsādayati tanniṣkaṃ naṣṭaṃ prāptaṃ yathā tathā /
na nirodho'tra hetuḥ syānniṣkāptau tu yathā tathā
prāptaṃ yathā prāptamiveti dvitīyaṃ yathāpadaṃ yojanīyam / atra yathā anaṣṭaṃ
niṣkaṃ naṣṭaṃ prāptamiti cocyate tathā aprāpta ātmā prāpto bhavati / atra
yathā'nyacintānirodho na niṣkaprāptau hetustathā prakṛte'pi nirodho na hetuḥ
p. १२६)
ātmalābhe na hetuḥ syānnirodho bāhyavastunaḥ /
tvayā na lakṣitaḥ svātmā tatra vyutpattivarjanāt
bāhyavastuno nirodhaḥ / nanu tarhyātmā mayā nirodhenāpi kuto na lakṣita iti cedāha
- tatreti / vyutpattiḥ vastuparicayaḥ
yathā prakāśe'vyutpanno rātrau rājasabhāṃ gataḥ /
paśyan sabhyāṃśca dīpāṃśca na jānāti prakāśakam
avyutpattyā dṛśyamānamapi nopalakṣayatītyatra dṛṣṭāntamāha - yatheti /
avyutpannaḥ prakāśo hi pradīpaprasṛto bhāsvararūpavān bhāvāvabhāsaka iti
paricayahīnaḥ / evaṃ tvayā na lakṣita iti yojyam
śṛṇu priya nirodhānte hyandhakāro vilokitaḥ /
andhakārāvalokādau śeṣabhāvastava sthitaḥ
evaṃ svarūpānupalakṣaṇe'vyutpattiṃ nimittamktvā tadvyutpattyarthamāha -
śṛṇviti / nirodho hyavikalpadaśā /
tatrāndhakārāvalokanarūpavikalpāsambhavānnirodhānte ityuktam /
tādṛśāndhakārāvalokanasyādau [kh, g, gh: lokasyādau]
pūrvadaśāyāṃ nirvikalparūpāyām / yastava śeṣabhāvaḥ sthitaḥ pariśiṣṭaṃ
rūpaṃ sthitam / tathā [k: yathā] hi dehādyatiriktaṃ jñānamātmano rūpam
tacca vikalpakāle dṛśyasaṃvalitameva [k, kh: dṛśyaṃ saṃ]
prakāśate / nirodhakāle dṛśyaparicyutau yad jñānamātraṃ sthitaṃ
tatpariśiṣṭaṃ rūpaṃ śeṣabhāva ityucyate / na ca tādṛśaśeṣabhāvo'pahnotuṃ
śakyaḥ svaprakāśatvena tasya prakāśamānatvāt vyutthitasya tasyaitāvantaṃ
kālaṃ kiñcidavidannāsamityanusandhānācceti
taṃ bhāvaṃ bhāvaya sadā paramānandadāyakam /
atra sarve mahāmohagrahagrastāḥ parāgdṛśaḥ
taṃ bhāvaṃ śeṣabhāvam dṛśyarahitadṛṅmātrarūpam / sadā ahamasmīti
bhāvaya anusandhiparo bhava / duḥkhamūladvaitābhāsavaidhuryeṇa [k:
dṛśya-; k: bhāsana]
duḥkhādirūpānandācchādakābhāvādabhivyaktaparamānandarūpatvena [k:
dṛśyā-; k: vyaktadṛśyapa] prakāśamānatvāt
paramānandadāyakamiti / atra evaṃvidhe svarūpe sarvaṃ śāstrajñā yoginaśca /
parāgdṛśaḥ [k: yaḥ sadṛśaḥ] bahirmukhāntaḥkaraṇāḥ [k:
karaṇa] paśyāmīti paricchinnābhiniveśaparā [k: para] iti yāvat /
yaduktam - paśyāmīti parāgdṛṣṭeralabhyaṃ tat paraṃ padam iti
p. १२७)
anviṣyānviṣya vihatā na tāṃ prāpuśca bhāvanām /
santi loke śāstravidaḥ kuśalāśca sutārkikāḥ
yataḥ sarve tatra mahāmohagrastāḥ ata āha - anviṣyeti / tadbhāvāprāptyā
vihatāḥ śrāntāḥ / tāṃ bhāvanāṃ śeṣabhāvānusandhirūpām / nanu māstveṣā
bhāvanā śāstrābhayasatarkādibhireva labdhapuruṣārthā bhavāma iti cennetyāha
- santīti / śāstravidaḥ śravaṇaparāḥ / kuśalāḥ tārkikā mananaparāḥ /
evaṃvidhā api parāgdṛśo nididhyāsanarāhityena puruṣārthāprāptyā
śocantyeveti bhāvaḥ
aviditvā bhāvamamuṃ śocantyeva divāniśam /
śabdārthaśilpamātreṇa nahi tatpadamāpyate
śabdārthe śrutārthe śilpo mananaṃ tanmātreṇa
yāvadanveṣaṇaṃ kuryādvicāraṃ vāpi paṇḍitaḥ /
tāvanna prāpyate tadvai yato na grāhyameva tat
nanvatisūkṣmo'pi śāstrārtho bhūyaḥ śravaṇamananābhyāṃ cittamupārohati
evameṣa bhāvo'pi śravaṇamananābhyāmeva bhūyaḥkṛtābhyāṃ cittārūḍho
bhavet kiṃ rodharūpanididhyāsaneneti cennetyaha - yāvaditi / anveṣaṇaṃ
śravaṇam [k: śravaṇam nāsti] vicāraṃ mananam / kuta evamiti cedāha
- yata iti / asyāgrāhyatvenālaukikatvānna kevalaśravaṇamananābhyāṃ
cittārūḍhateti bhāvaḥ
p. १२८)
gatvā dūraṃ na tat prāpyaṃ sthitvā prāptaṃ hi sarvadā /
na tadvicārya vijñeyamavicārād vibhāsate
alaukikatvameva tasyāha - gatveti [k: yata iti] / atra
gamanamindriyaprasāraḥ / sthitistadaprasāraḥ / vicāraścintanaṃ cittaprasāraḥ
[kh: prasādo] avicārastadabhāvaḥ / parāg vastu hi
bāhyamindriyavyāpāreṇa āntaraṃ vicāreṇa jñātuṃ śakyam asya tu
pratyagrūpatvenendriyamanonirodhamantarā durvijñeyatvamiti bhāvaḥ
dhāvan svamūrdhacchāyeva na prāpyaṃ kriyayā kvacit /
yathā hi nirmalādarśe pratibimbasahasrakam
savyāpāreṇa na prāpyamityatra dṛṣṭāntamāha - dhāvanniti /
pramāṇavyāpārasya pramātaryaprasara iti tātparyam / vastunyavyutpannena
nirodhavatāpi tad durvijñeyamiti vastuvyutpattaye bhūyaḥ sadṛṣṭāntaṃ
nirūpayati - yatheti
paśyan bālo'pi nādarśaṃ paśyatyevaṃ janaḥ khalu /
paśyan svātmamahādarśe pratibimbaṃ hi jāgatam
bālaḥ ādarśe'vyutpannaḥ paśyannapīti sambandhaḥ / na paśyati eṣa ādarśa iti na
vijānāti / dārṣṭāntike yojayati - evaṃ jana iti / jāgataṃ jagatsambandhi
pratibimbam
svātmānaṃ na vijānāti tadvyutpattivivarjanāt /
yathā paricitākāśaḥ paśyannākāśasaṃśritam
cittasamārohāya dṛṣṭāntaramāha - yatheti / vyutpattihi vastuparicayaḥ / yathā
hyākāśamavakāśātmakamiti kathañcit paricitākāśaḥ puruṣaḥ sarvatra jagat
paśyan [k, kh: paśyet] tadāśrayamākāśaṃ ca paśyati /
kathañcidapyaparicitākāśastu sarvamākāśāśritaṃ jagat paśyannapi nākāśaṃ
paśyati / evamaparicitātmasvarūpaḥ svātmapratibimbitaṃ jagat paśyannapi
nātmānaṃ paśyatīti bhāvaḥ
p. १२९)
jagannāvaiti cākāśaṃ tathā svātmasvarūpakam /
nātha sūkṣmadṛśā paśya jñānajñeyātmakaṃ jagat
avyutpattyā nirodhenāpyātmā nopalakṣita iti tatra vyutpādanāya śeṣabhāvastava
sthitaḥ (९/७७) ityādyuktam tathāpi tatra priyasyāvyutpattimālakṣya
prakārāntareṇa tatra vyutpādayituṃ bhūya āha - nātheti / jagadastīti śeṣaḥ
tatra jñānaṃ svataḥ siddhaṃ tadabhāve na kiñcana /
pramāṇānāṃ pramāṇaṃ tadapramāṇaṃ svato bhavet
anekavidhamapi jagat saṃkṣepeṇa jñānaṃ jñeyamiti dvirūpam / tatra jñeyaṃ
pratyakṣādipramāṇaiḥ siddhamanātmarūpaṃ [kh, gh: svarūpaṃ] ceti
tannirūpaṇamaprayojakamiti jñānameva nirūpayati - tatreti / tayormadhye
ityarthaḥ / svataḥ pramāṇamanapekṣya / tadabhāve na kiñcid bhāyāt [k,
kh: bhūyāt; gh: bhāyāditi tātparyam] atastadapahnotumaśakyamiti tātparyam /
nanu tadabhāve na kiñcanetyanupapannam pramāṇaiḥ [k: pramāṇaṃ]
prameyasya siddhatvādityāśaṅkya pramāṇānāṃ pramāṇatve siddhe pramāṇaiḥ
prameyaṃ setsyati pramāṇatvaṃ ca prameye
vyāvṛtti(pṛti)kriyāmantarā [k: avyā] na sidhyati tasyāṃ ca
kriyāyāṃ na [kh, g: na nāsti] pramāṇasya svātantryam karaṇatvāt
kuṭhāravat / ataḥ pramāṇānāṃ pramātāramantarā pramāṇatvāsiddhau prameyaṃ
na sidhyatīti tātparyeṇāha - pramāṇānāmiti / pramāṇānāṃ pramāṇaṃ
svarūpasādhakamityarthaḥ / nanu pramāṇaṃ pramitaṃ hyasti tathā ca pramātari
pramāṇāpekṣāyāṃ tatrāpi pramātrantarāpekṣāyāmanavasthānaṃ
syādityāśaṅkyāha - apramāṇamiti / na pramāṇaṃ yasya tat [k, kh:
tam] / nanu tarhi kathaṃ tadasti ? tadāha - svata iti /
svasattāyāmananyāpekṣamiti bhāvaḥ
p. १३०)
yataḥ pramāṇānapekṣamādisiddhamatastu tat /
siddhisādhakabhāvena [g: siddha] na tatsiddhiḥ kadācana
kuta evamiti cedāha - yata iti / pramāṇānapekṣamiti / pramātu ścidrūpatvena
sadā prakāśamānatvāt nahi vaikartanaṃ jyotirdīpālokamapekṣate (p० p०
१२) iti rītyā'prakāśitaprakāśakapramāṇasya tatrānupayoga iti tātparyam / ataḥ
sādhanānapekṣaṇāt / siddhisādhaketi [k: siddha] / siddhirutpattirjñaptirvā
[k: statprati] sādhakaṃ tayoḥ sādhanam utpattisādhanaṃ jñaptisādhanaṃ
vetyarthaḥ / siddhisādhakasya bhāvaḥ sattvam / utpattyādisādhakasattvena
kadācidapi na tatsiddhiḥ cidātmana utpattirjñaptirvā na sādhanāntareṇa yujyata iti
bhāvaḥ / cidātmana utpattau jñaptau vā kartṛkaraṇayorapekṣāsti / tathā ca
citibhedāsambhavenaikyāt svasya svasiddhikartṛtvakaraṇatvānupapattiḥ / acidātmā
tu citimantarā svayamevāsiddhaḥ kathaṃ parasiddhiṃ kuryāditi tātparyam / etaca
śrīpratyabhijñāyāṃ kartari jñātari (१/२) iti sūtreṇa [k, gh:
sūtre] vitānitam
tatra vipratipannasya na praśno nāpi cottaram /
anapahnavanīyaṃ tanmahādarśatalaṃ bhavet
tatra jñānasvarūpe / vipratipannasya nāsti jñānamityākṣepaparasya / na praśno
nāpi cottaram / sidhyatīti śeṣaḥ / jñeyasya jaḍasya
svarūpamātrapariniṣṭhitasvabhāvasyānyatrāsti nāstīti vikalpanasāmarthyābhāvāt /
jñānādhīnatvādakhilasiddhestadākṣepe na praśnādikaṃ siddhyatīti tātparyam
yatastadapahnave'sti nāsti veti praśnādyasiddhirata āha - anapahnavanīyamiti /
nanu jñānaṃ jñeyamiti vastudvayam tatra jñānāpahnave jñeyasya prakāśa
evopahataḥ syāt na tu jñeyasvarūpasyopahatiḥ tathā ca tadabhāve na kiñcaneti
kathamityāśaṅkya jñeyaṃ jñānānna pṛthagiti vaktumāha -
tanmahādarśeti
p. १३१)
tatra sarvaṃ bhāsate vai darpaṇapratibimbavat /
deśena vāpi kālena paricchittirna vidyate
tatra mahādarśatalanibhe jñānātmani / yathā hi darpaṇaṃ vinā pratibimbaṃ na
kiñcit evaṃ jñānaṃ vinā jñeyaṃ na kiñciditi bhāvaḥ / nanu na tadantaḥ sarvaṃ
bhāsate yena sarvaṃ pratibimbātmakaṃ bhavet /
deśakālayostatparicchedakayostadanantargatatvādityāśaṅkya netyāha -
deśeneti
tadantarbhāsamānatvāt kathaṃ tābhyāṃ paricchidiḥ /
paricchedasya bhānaṃ tu gagane vastubhiryathā
deśakālābhyāṃ jñātasya [gh: jñānasya] kuto na paricchittiriti cedāha
- tadantariti / yathā hi dīpena prakāśamāno ghaṭādirdīpaprakāśāntarnimagna
eva yāvān [k: yāvān nāsti] ghaṭāderaṃśo
dīpaprakāśāvyāptastāvānna prakāśamānaḥ tathā jñānena prakāśamānaṃ
jñānāntarnimagnameva nikhilaṃ jñeyam / evaṃ ghaṭākāraṃ
jñānamityādyanubhavādapi bhāsamāno ghaṭādyākāro jñānāntargata eva / nahi
jñānāntarbhāamānaghaṭādyākārādanyo ghaṭādirjñānād bahirabhyupeyate
pramāṇābhāvāt prayojanābhāvācca
pratibimbānumitabimbātmakaghaṭāderanumitijñānabhāsyatvena
tadantarnimagnatvena jñānāntargatatvasiddheśca / tathā ca deśakālayorapi
jñeyatvena jñānāntargatatve siddhe svāntargatena na svapariccheda iti bhāvaḥ /
paricchidiḥ paricchittiḥ / nanu kathaṃ tarhyavedānīmetadajñānamiti
paricchedabhānamiti ced vyāpakasyā paricchinnasyākāśasya [k:
paricchinnasyā nāsti] svāntarnimagnairghaṭādyairiva paricchedābhāsa
evetyāha - paricchedasyeti / vastubhiḥ ghaṭādyaiḥ
p. १३२)
rājaputra ! sūkṣmadṛśā tallakṣaya nijaṃ vapuḥ /
yatra sāmānyacaitanye jagadetad virājate
evamakhaṇḍamaparicchinnaṃ svaprakāśaṃjñānaṃ niṣkṛṣya tadeva samādhau
lakṣaṇīyaṃ tava nijaṃ vapurityāha - rājaputreti / sūkṣmadṛśeti
viṣayākārarahitayā'ntarmukhyetyarthaḥ / yathā hi ghaṭādeḥ sthūlaṃ
rūpamākāraḥ sūkṣmaṃ tu nikhilapārthivavikārānusyūtaṃ pṛthivīsāmānyam
evaṃ tattadākārākhiladṛganusyūtā sāmānyacitiḥ sāmānyacaitanyaṃ tadrūpaṃ
nijaṃ vapurlakṣaya / jagaditi / samādhau sāmānyacidrūpaṃ yat prakāśate vyutthāne
vikalpadaśāyāṃ tadeva pratibimbānāṃ darpaṇavad jagadāśrayamiti bhāvaḥ
tatsamāveśasaṃsiddhyā sarvakartṛtvamāpnuyāt /
tasyopalabdhiṃ vakṣyāmi yataḥ prāpnoṣi [k: prāpnoti] tatpadam
nanvevaṃ mahatā prayāsena svarūpa upalakṣite'pi na kiñcit phalaṃ dṛśyata iti
cedāha - tatsamāveśeti / tasya
jagatprakāśādhiṣṭhānasāmānyacaitanyasyopalakṣitasya samāveśaḥ
so'hamasmītyavicchedenānusandhānam nididhyāsanamiti yāvat / tasya siddhiḥ
paripākaḥ ayatnenānuvṛttirityetat / sarvakartṛtvaṃ parameśvaratanmayatvam /
yaduktam [gh: taduktam] -
khyātimapūrṇāmpūrṇakhyātisamāveśadārḍhyataḥ kṣapaya / sṛja bhuvanāni
yatheṣṭaṃ [yathecchaṃ sthāpya hara tiraya bhāsaya ca iti
mudritagranthapāṭhaḥ] bhaja śambhuṃ bhava gururjagataḥ // (vi० pa०
५२) iti / nanu sāmānyacaitanyamityapi suṣuptivaddaśāviśeṣaḥ tat kathaṃ tasya
sarvadaśānusyūtatvamiti cettasya [k: cittasya] sarvatropalabdhirastītyāha
- tasyeti / sāmānyacaitanyasyetyarthaḥ / upalabdhim upalabdhisthānam / yataḥ
yasmād madvacanāt / tatpadaṃ sāmānyacaitanyasthānam
p. १३३)
nidrājāgranmadhyabhāge saṃvidbhedāntare tathā /
madhye saṃvidvedyayośca sūkṣmabuddhyā'bhilakṣaya
tadevāha - nidretyādi / sāmānyacaitanyaṃ nāma viṣayākārarahitaṃ
nirvikalpaṃ jñānam tacca nidrājāgranmadhyabhāge sthitamabhilakṣayeti
sambandhaḥ / nidrā suṣuptiḥ / jāgrad vikalpajñānadhārā / antaḥkaraṇāt
pṛthagbhṛtaiḥ sthūlairindriyairjāgrati viṣayagrahaṇam svapne tu [k:
anu] mano'ntaḥpraviṣṭaiḥ prāptatadaikyakalpairjalanimagnakarakāsadṛśaiḥ
saṃskārātmakamānasaviṣayagrahaṇam / suṣuptau punarindriyaviśiṣṭaṃ manaḥ
svayonau prakṛtau vilīyate / prakṛtiśca tadonmiṣattamoṃ'śena sattvāṃśaṃ
rajoṃ'śaṃ cācchādya tiṣṭhati / tadā ghanacchannārkavadātmāpi
tamasācchannaḥ svayaṃ mandaṃ prakāśate / tathā ca
jāgratsuṣuptyormadhyakṣaṇe manaso vilayābhimukhatvānna viṣayagrahaṇam /
prākṛtatamaso'tyantamanunmeṣānna svarūpācchādanamiti cidātmā
viṣayākāramaprāptaḥ [k: samāptaḥ] prakāśamānaḥ
sāmānyacaitanyarūpaḥ / evaṃ saṃvidbhedāntare saṃvidāṃ bhedo ghaṭākāratā
paṭākāratetyādi / evaṃ bhinnasaṃvidāmantare madhye nahi jñānasya
ghaṭākārataiva [k, g: taiva] paṭākāratā tadbhedasya prasiddhatvāt /
siddhe ca tadbhede ghaṭādyākāraśūnyā śuddhāntarāladaśā'nivāryaiva / evaṃ
saṃvidvedyayormadhye saṃvidityahaṅkārātmā draṣṭā / yathā muktadvāraṃ
[k: dvāreṇa] taḍākodakaṃ kulyādvārā kedārodakenaikībhavati tathā
viṣayagrahaṇakāle draṣṭṛsaṃvid dṛśyasaṃvitparyantaṃ karaṇadvāraikībhavati
/ tatra draṣṭṛ sthāne śarīrādi (dau) draṣṭrākāraṃ caitanyam nabhasi
dṛśye sūryamaṇḍale ca tadākāram madhye tu śuddhamākāravarjitamiti /
viṣayākāravarjitaṃ caitanyamātmano vāstavaṃ rūpam /
tasyoapalabdhisthānānyetānīti bhāvaḥ
p. १३४)
etatpadaṃ nijaṃ rūpaṃ yat prāpya na vimuhyati [k, g: hyasi] /
etadajñānamātreṇa pravṛttaṃ jagadīdṛśam
nanvetadātmopalabdhisthānam tathā ca [k: ca tatropalabhya nāsti]
tatropalabhya ātmā kīdṛśa cedāha etaditi / etatpadameva nijaṃ rūpam na
tato'tiriktaṃ kiñcit / parityaktadṛśyākāraṃ śuddhacaitanyameva
draṣṭurvāstavaṃ rūpamiti bhāvaḥ / yat prāpya ahamasmīti dṛḍhamupalabhya /
etadajñānamātreṇa ahamasmītyanupalambhanena / īdṛśaṃ mahāduḥkhamayam /
śuddhacaitanyaṃ vāstavamātmano rūpamiti jñāte tattadākārasya darpaṇe
pratibimbavat kalpitatvaniścaye pratibimbavyāghrāderyathā na duḥkhadatvamevaṃ
dṛśyābhāsasyāpīti bhāvaḥ
nātra rūpaṃ raso vāpi na gandhasparśaśabdanam [k: kam] /
na duḥkhaṃ na sukhaṃ vā tu na grāhyaṃ grāhakaṃ ca na
yata evaṃvidhadaśāsūpalabhyaṃ [gh: dṛśā sūpa]
śuddhacaitanyamevātmano vāstavaṃ rūpamato viṣayākārābhāsadaśāyāmapi
darpaṇe pratibimbavat svarūpātiriktaṃ na kiñcidityāha - neti / atra ātmani /
śabdanaṃ śabdaḥ / na grāhyamiti viśeṣarūpeṇa niṣiddhānāṃ rūpādīnāṃ
sāmānyarūpeṇa niṣedhaḥ / grāhakamindriyādi
sarvāśrayaṃ sarvarūpamapi sarvavivarjitam /
eṣa sarveśvaro dhātā viṣṇurīśaḥ sadāśivaḥ
pratibimbānāṃ darpaṇa iva sarvasya dṛśyasyāśrayam tathā sarvarūpam /
evamapi vastutaḥ sarvavivarjitam / darpaṇasya yathā sarvapratibimbāśrayāditve'pi
vastutaḥ sarvavarjitatvaṃ tatheti bhāvaḥ / kā sā parā citirmātā (९/४) iti ke
vā vayam (९/५) iti ca pṛṣṭam / tataḥ jñāe svātmasvarūpe vai tato
jñāsyasi mātaram (९/७) ityuttaramuktaṃ prāk / tatra punaḥ pṛṣṭā
hemalekhā mahatā prabandhena svātmarūpaṃ vivicya provāca /
sampratyevaṃvidhaṃ śuddhaṃ svātmarūpameva paracidātmakaṃ
mātṛrūpamityupadiśati - eṣeti / śuddhaḥ sāmānyacaitanyarūpa
ātmetyarthaḥ / sarveṣāṃ brahmādīnām īśvarasturya īśastirodhānakriya īśo
rudraḥ / sadāśivaḥ pañcamo'nugrahakārī / yathā hi darpaṇe
tattatpratibimbaparicchinnadarpaṇāṃśānāṃ tattadrūpeṇa bhede'pi
darpaṇasāmānyarūpeṇā'khiladarpaṇānusyūtatā tasya tathā [k: yathā]
pratibimbakalpatattaddehādyavacchinnacaitanyarūpeṇa bhede'pi
samādhyādyupalabdhasāmānyacaitanyarūpeṇa sarvānusyūtatvādeṣa eva
sarveśvarādiriti bhāvaḥ
p. १३५)
paśyeṣadantaḥ saṃrudhya svātmānaṃ svātmanā satā /
tyaktvā bahiḥprasaratāmantaḥprasaraṇodyataḥ
evaṃvidhamātmatattvaṃ madupadeśairvyutpannasya tava [k, kh: tava
nāsti] na durlakṣyamityāha - paśyeti / īṣaditi na ciraṃ saṃrodhāpekṣā
kintu kṣaṇaṃ dṛśyākārānullekhena manaḥ saṃrudhya tadrūpaṃ paśyeti
bhāvaḥ / tadrūpasyādṛśyatvāt kathaṃ paśyāmīti cedāha - svātmanā sateti /
nahi tadidamīdṛśamiti draṣṭuṃ śakyam kintu
nirodhāvadhibhūtasvātmābhinnasāmānyasadrūpeṇa sadyo
janitaśiśorjaḍavyāvartakāntarullasatsvarūpābhinnaviśeṣavadasmīti
sāmānyābhyupagamarūpeṇeti bhāvaḥ / kathaṃ manaḥ saṃroddhavyaṃ tadāha ##-
udyamavān sannityarthaḥ / atrāntaḥprasaraṇaṃ bahiḥprasaraṇatyāgasya
dṛḍhāvaṣṭambharūpo'bhiniveśa eva nānyad vyāpārāntaram svarūpe
[k, kh: svarūpaṃ] vyāpārānupapatteḥ
tyaktvā paśyāmīti bhāvamandhavanniścalātmanā /
darśanādarśane tyaktvā yo'si so'si drutaṃ bhaja
evamapyahaṃ māṃ paśyāmītyabhiniviśataḥ svarūpaṃ durlakṣyamityata āha ##-
niścalātmanā vṛttisāmānyaśūnyarūpeṇa sthitaṃ paśyeti sambandhaḥ /
yaduktam - paśyāmītyapi yāvatte draṣṭṛbhāvo vijṛmbhate /
tāvadyatnaśataiścāpi na paśyasyātmavaibhavam // iti / etadeva vivicya punarāha ##-
suṣuptirūpaṃ mūḍhatvam tadubhayaṃ vyāvṛttarūpaṃ tyaktvā nāhamasmīti
dṛḍhaṃ niścitya sthitastvaṃ yo'si yadrūpo'si
pariśeṣādavasthātrayānugatayādṛśa[k: tayā dṛśā
sā]sāmānyacaitanyaturya[gh: turya nāsti]rūpo'si so'si tadrūpa evāsi
tamevātmatvena bhaja / avasthātrayasākṣituryarūpamātmatvena
kālavilambamapahāya drutaṃ bhajeti bhāvaḥ
p. १३६)
ityuktaḥ priyayā hemacūḍa ālakṣya tat [kh, g, gh: taṃ] padam
/
ciraṃ viśrāntimālabhya bahirvismaraṇaṃ yayau
tathā kṛtvā tat [kh, g, gh: taṃ] padamālakṣya / viśrāntiḥ
nirvikalpasamādhiḥ
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe hemacūḍaviśrāntirnāma
navamo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
navamo'dhyāyaḥ //
p. १३७)
atha daśamo'dhyāyaḥ
athā'paśyaddhemalekhā priyaṃ prāptaparasthitim /
na cālayat parapadāttataḥ so'pi muhūrtataḥ
atrādhyāye dhātupadyaiḥ priyayā bodhitaḥ punaḥ /
prāpya bāhyasamādhiṃ sa jīvanmukto'bhavad dṛḍham //
prāptā parasmin sāmānyacidrūpe sthitiryena / na cālayat nodvodhayat
prabuddha unmīlya netre apaśyat sapriyaṃ jagat /
bhūyastatpadaviśrāntimīhamāno'tivegataḥ
sapriyaṃ priyāsahitam / tatpadaviśrāntiḥ samādhiḥ
netre ni(nya)mīlayadyāvadabravīttāvadeva sā /
priyaṃ haste samādāya sudhāsundarabhāṣiṇī
sā hemalekhā
nātha kiṃ te vyavasitaṃ brūhi netranimīlanāt /
unmīlanādvā kiṃ syātte lābhālābhau samīraya
vyavasitaṃ niścitam / nimīlanādinā yadbhaved lābho'lābho vā tau samīraya
unmīlya na prāpyate kiṃ nimīlya prāpyate ca kim /
tanme brūhi priyatama śrotumicchāmi te sthitim
etasyaiva vivecanam - unmīlyeti / sthitim abhyupagamam
evaṃ pṛṣṭastayā prāha madamatta ivālasaḥ /
anicchannapi vaktuṃ tāmālasyabharamantharaḥ
mantharaḥ mandavyavahāraḥ
priye viśrāntimatyantaṃ prāptavānasmi vai cirāt /
na bāhye duḥkhabhūyiṣṭhe viśramo'sti kvacinmama
viśrāntiṃ viśramaṇaṃ duḥkhāsambhinnasukhamityetat / bāhye vyavahāre
p. १३८)
alamṛjīṣaromanthaprāyavyavahṛtairbahiḥ [g, gh:
hṛterbahiḥ] /
daurbhāgyāndho nādya yāvadavidaṃ svātmasatsukham [gh: svātmanaḥ
sukham]
ṛjīṣaṃ hṛtarasekṣukhaṇḍāṃśaḥ / romanthaḥ carvitacarvaṇaṃ paśuṣu
prasiddham / tadevānnaṃ ca pānaṃ ca priyāṅgaṃ mohakaṃ ca tat / etadāsvādanaṃ
nūnaṃ paśuromamanthavat sadā // ityuktarītyā nahyapūrvaṃ kiñciditi bhāvaḥ /
anandho'pi daurbhāgyenāndhaprāyaḥ / svātmasambandhi satsukham / na tu
vaiṣayikasukhavadasat kṣaṇikamiti bhāvaḥ
yathā kaścidaṭan bhikṣāṃ nidhānaṃ svaṃ na veda vai /
tathā'haṃ svasukhāmbhodhmaviditvā punaḥ punaḥ
svātmasambandhisukhāmbhodhim
sukhaṃ vaiṣayikaṃ śreṣṭhaṃ duḥkhasaṃghābhisaṃplutam /
vidyudvilayanaṃ matvā sthiraṃ tatparatāvaśāt
śreṣṭhaṃ sthiraṃ ca matveti yojanā / vidyudvilayanaṃ vidyudiva kṣaṇamātreṇa
vilayanaṃ nāśo yasya / tatparatā tadāśrayaṇam
duḥkhairabhihato nūnaṃ viśrāntiṃ na tu labdhavān /
aho janā duḥkhasukhavivekajñānavarjitāḥ
viśrāntiṃ duḥkhāsambhinnasukham / janāstu duḥkheṣu sukhābhimānād
duḥkhamevānubhavantītyāha - aho iti
sukhārthino duḥkhasaṃghaṃ sañcinvanti mudhā sadā /
tadalaṃ duḥkhabhogena svayatnāsāditena vai
duḥkhasaṅghaṃ duḥkhasādhanajālaṃ dhanagṛhādikam
priye kṛpāṃ mayi kuru prārthayāmi kṛtāñjaliḥ /
viśrāntimabhivāñchāmi ciraṃ svasmin sukhātmani
viśrāntiṃ proktasukhātmakasvasvarūpāvasthānātmakaṃ samādhim
aho daivahatā bhāsi jñātvāpi tvamidaṃ padam /
tadviśrāntiṃ parityajya mudhā duḥkhāya ceṣṭase [kh, g, gh:
ceṣṭasi]
ceṣṭase [kh, g, gh: ceṣṭasi] vyavahāraparāsi
p. १३९)
ityuktā sā priyaṃ prāha smayitveṣanmanīṣiṇī /
nātha te tanna viditaṃ padaṃ paramapāvanam
smayitvā smitaṃ kṛtvā / tat aparicchinnaṃ sāmānyasaṃvidrūpam / na viditam
ahamasmīti na pratyabhijñātam / paramapāvanaṃ dvaitamalaleśarahitam
yatra sthitā na muhyanti paṇḍitāḥ pāvanāśayāḥ /
tatpadaṃ dūrataste'sti bhūsthasyeva nabhastalam
yatra advaitacidrūpe pūrṇe pade / sthitāḥ ahamasmīti dṛḍhābhiniveśaṃ gatāḥ /
na muhyanti netronmīlananimīlanābhyāṃ svarūpe viśeṣaṃ nādhigacchantīti
bhāvaḥ / pāvanāśayāḥ dvaitavāsanotkrāntacittaḥ / tatpadaṃ paṇḍitāsāditam
tvayā kiñcit suviditaṃ bhavedaviditopamam /
nimīlyonmīlya vā netre tatpadaṃ na samīkṣyate
tvayā nirodhaparatantreṇa kiñcit paricchinnaṃ viditamapi tatra
paricchedasyāvastutvena śuddhaṃ na viditamityaviditopamameva / kuta evamiti
cedāha - nimīlyeti
akṛtvā vāpi kṛtvā vā na tallabhyeta karhicit /
agatvā cāpi vā gatvā na tadāsādayet padam
akṛtveti / svaprakāśatvānnityasattvāt [k: nityatvāt] sarvagatatvācca /
tatsvarūpe nimīlanakaraṇagamanādibhirna viśeṣa iti bhāvaḥ
nimīlya kṛtvā gatvā vā prāptaṃ pūrṇaṃ kathaṃ bhavet /
yavāṣṭakamitenaiva pakṣmaṇonmīlitena tu
anyathā pūrṇatvādihānirityāha - nimīlyeti / pūrṇamiti svaprakāśaṃ
nityamityanayorupalakṣaṇam / pūrṇasya netronmīlanena tirohitatā'tyantaviruddheti
sopahāsamāha - yavāṣṭaketi
p. १४०)
antarhitaṃ yadi tadā nanu pūrṇaṃ bhavetpadam /
aho te mohamāhātmyamāścaryaṃ kimahaṃ bruve
antarhitatve pūrṇaṃ bhavet ! nanviti sāvahelaṃ vākyam / etadeva spaṣṭamāha -
aho iti
yasmin brahmāṇḍakoṭīnāṃ koṭayaḥ koṇasaṃsthitāḥ /
pakṣmaṇo'ṅgulimānasyonmīlanāttattirohitam
yasmin sāmānyacidrūpe ātmani / tirohitamityāścaryamiti sambandhaḥ
śṛṇu rājakumāraitat tattvasāraṃ vadāmi yat /
yāvat granthivibhedo na na tāvat sukhamṛcchati
evaṃ mohe hetuṃ vaktumāha - śṛṇviti / tattvasāramiti / tattvasya
sāmānyasaṃvidātmanaḥ sāraṃ niṣkṛṣṭaṃ rūpam / yadetadvadāmi
tacchṛṇviti sambandhaḥ / granthibhedābhāvādviditamapyaviditaprāyamityāha ##-
granthayaḥ koṭiśaḥ santi moharajjuvivartitāḥ /
tatra svarūpāsaṃvittirmoharajjurudīritā
rajjvādivivartanenodgrathitā granthirityucyate / prakṛtagranthayastu
moharajjorvivartanodgrathanātmikāḥ / katamā sā [k, g: sā nāsti]
moharajjuriti cedāha - tatreti
yatra tā granthayaḥ santi viparītagrahātma(tmi)kāḥ /
tatrādyā dehamukhyeṣu bhavedātmatvaniścayaḥ
yatra yasyāṃ moharajjau / tatra tāsu granthiṣu madhye / dehamukhyeṣu
dehendriyādiṣu / dehādāvātmatvaniścayasya svarūpājñānamūlakatvena
tadāśrayatvam / yathā sudṛḍhagrantheḥ svāśrayarajjucchedanamantarā na
visraṃsanam evaṃ svarūpājñānarajjucchedanamantarā dehādyātmabhāvo
duṣparihara ityasya granthitvaṃ jñeyam
yadvaśādeṣa saṃsāra ātato duṣpratikriyaḥ /
tathā jagatyanātmatvabuddhirbhānasamāśraye
yadvaśāt dehādyahaṃ bhāvavaśāt / es' prasiddhaḥ / saṃsāraḥ [kh, gh:
saṃsāraḥ nāsti] sukhaduḥkhānubhavapravāhaḥ / dvitīyāṃ granthimāha tatheti
/ darpaṇapratibimba [k: bimbādbhā] vadbhānasamāśraye
bhānamātrātmake jagati / anātmabuddhirdvitīyetyarthaḥ /
dehādyātmakadraṣṭṛbhāsanapūrvakatvādanātmadṛśyabhāsanasya
dvitīyagranthitvaṃ jñeyam
p. १४१)
evaṃ jīveśabhedādiniścayā granthayo matāḥ /
etaccirāt samudbhūtaṃ bhūyaḥ saṃvartitaṃ ca vai
ādinā jīvaparasparabhedaniścayādiḥ / etat svarūpājñānam / cirāt anādikālāt /
bhūyaḥ saṃvartitaṃ granthirūpaṃ samāpannamiti sambandhaḥ / tathā rajjureva
bhūyaḥsaṃvartanena grathitā granthirityucyate evaṃ svarūpājñānameva
dehādyāśrayacidātmapradeśasaṃvartanena paricchedādyābhāsatvena grathitaṃ
granthirityucyata iti tātparyam
granthirūpaṃ samāpannaṃ puruṣaḥ pāśitastataḥ /
tadgranthivisraṃsanato bandhānmuktiḥ samīritā
tato'jñānarajjvā yathā rajjugranthivisraṃsanataḥ pāśitāḥ paśavo muktāḥ evaṃ
puruṣā apīti bhāvaḥ
yattvaṃ nimīlya netre sve padamāsādayasyalam /
tatpadaṃ nijarūpaṃ te śuddhasaṃvidanuttaram
nanu keyaṃ mamājñānagranthiryā visraṃsanīyetyāśaṅkyāntaḥkaraṇānirodhe
mama na svarūpaviśrāntirityeṣaiva bhramarūpeti vaktumāha - yattvamiti / alaṃ
paryāptaṃ pūrṇaṃ padamityarthaḥ / tadeva padaṃ te nijarūpam / anuttaraṃ
sarvaniṣedhāvadhibhūtam
tadevākhilasaṃsāracitrādarśatalaṃ mahat /
kadā kva kena rūpeṇa nāsti tanme nirūpaya
citrasyādarśatalam / mahat aparicchinnam / kadā kva keneti
kāladeśākāraparicchedanirāsaḥ
p. १४२)
yadā yadrūpato yasminneti brūyāḥ svasaṃvidam /
tarhi tatkāladeśādervandhyāputratvameva hi
kuta evamiti cedāha - yadeti / svasaṃvidaṃ sāmānyacitim /
idānīmatraitadrūpeṇa saṃvinnāstīti yadi brūyāstarhi tatkālādīnāṃ
vandhyāputratvameva / yasmin kāle deśe vā yadākāreṇa saṃvinnāsti tatkālādikaṃ
prakāśate na vā ? ādye kālādīnāṃ jaḍatvenāsvaprakāśānāṃ
saṃvittādātmyamṛte prakāśānupapatteḥ siddhā saṃvit /
dvitīye'prakāśamānānāṃ tucchatvaṃ durapohamityabhisandhiḥ
pratibimbo nirādarśo yathā nātha tathaiva tat /
tasmāttatpadasaṃtyāgānnāsti kutrāpi kiñcana
saṃvittādātmyarahitānāṃ kālādīnāṃ nirādarśapratibimbavadasattvamevetyāha
- pratibimba iti / tatpadaṃ sāmānyacaitanyam
tatte netornmīlanena kimantaritatāmiyāt /
yāvadevaṃ vijānāmītyevaṃ granthirdṛḍhā bhavet
tat tasmāt saṃvidātmano'paricchinnatvādityarthaḥ / evaṃ kriyayā ātmānaṃ
vijānāmi ityevamabhimānarūpā granthiḥ
tāvanna tatpadaṃ prāptaṃ yatprāptaṃ syānna tadbhavet /
nimīlyonmīlya vā netre yatprāptaṃ manyase padam
prāptaṃ na bhavati / nanvanubhūyamānasya kathamapalāp iti cedāha -
yatprāptamiti / na tadbhavediti / sarvatrānupalabhyamānasya paricchinnatvena
sāmānyacaitanyātmakapūrṇapadatvābhāvāditi [k: bhāvatvā] tātparyam /
etadeva viśadayati - nimīlyeti
tanna pūrṇapadaṃ yasmāt paricchedāt kriyāditaḥ /
kutra nātha mahāsaṃvinnāsti kālānalaprabhā
kriyā nirodharūpā / ādinā kālaḥ / nirodhakriyayā tatkāle bāhye bhāsamānatvena
pariccheda iti bhāvaḥ
p. १४३)
svātmīkaroti yā'nalpakalpanendhanasaṃcayam /
na te kartavyasaṃśeṣo vijñāya paramaṃ padam
kālānalatvameva nirūpayati - svātmīti / yathā kālānalaḥ svātmani patitaṃ
sarvaṃ svātmīkaroti tathā svātmani tādātmyena bhāsamānamakhilaṃ svātmīyaṃ
karotīti bhāvaḥ / mano niroddhavyamiti yo'yaṃ bhramaḥ sa parihartavya ityāha -
na ta iti / śeṣo bhavediti śeṣaḥ
tyaja granthiṃ sannirudhya paśyāmīti hṛdi sthitām /
idaṃ nāhamiti granthimunmūlaya parāṃ dṛḍhām
sannirudhyaiva svarūpaṃ paśyāmi nānyatheti bhramarūpāṃ granthiṃ tyaja /
etadgranthimūlabhūtāmaparāṃ granthiṃ tyajetyāha - idamiti / yathā
nirodhakāle bhāsamānaṃ dṛśyāsaṃbhinnamātmarūpam evamanirodhakāle
bhāsamānamapi viṣayasaṃbhinnarūpaṃ svātmana eva rūpam / taccāpi śuddhameva
dṛśyasya pratibimbatulyatvāditi bhāvaḥ
paśya sarvatra cātmānamakhaṇḍānandabṛṃhitam /
paśyātmanyakhilaṃ lokaṃ darpaṇapratibimbavat
etadevopapādayati - paśyeti / sarvatra dṛśyāvabhāsajāle
abhāsamānasyāsiddherbhāsamānasya [k, kh: ābhāsa] sarvasya
bhānavyāptatvād bhānasyaivātmatvāditi bhāvaḥ / nanu sarvatra bhānātmā bhāsate
tathāpyayaṃ nirodhe [g: nirodhe nāsti] bhāsamāna iva nānandaikarūpa iti
cedāha - akhaṇḍānandabṛṃhitamiti / aparicchinnānandena bṛṃhitaṃ
bharitamityarthaḥ / idamatrākūtam - svātmanaḥ saṃvidrūpataivānandarūpatā
nātiriktā dvaitāpatteḥ / akhaṇḍaikavastunyātmani nirdharmake
jaḍātmatvavyāvṛttaye yathā saṃvicchabdavyavahāraḥ tathā
duḥkharūpatāvyāvṛttaye ānandaśabdavyavahāraḥ / yaśca nirodhakāle
ānandānubhavaḥ sa na svarūpaviśeṣakṛtaḥ svarūpasya nirviśeṣatvāt / api tu
kāma [kh, g, gh: kāmā] eva mahad duḥkhaṃ niṣkāmasya kutastu
tat iti nītyā kāmavāsanā'nantasantatisamākrāntasvabhāvo dāvāgnisaṃkīrṇa iva
duḥkhabhāgayaṃ janaḥ / nirodhakāle punarayameva
dvaitabhāsābhāvāttanmūlakakāmavāsanānāmanunmeṣānmastakanyastabhāratyāg
a iva saviśeṣa eva sukhī saṃvṛtto bhavati / tathā ca kāmavāsanāhānamūlaiva
nirodhe sukhātmatānubhūtirityanirodhe'pi kāmavāsanāhāne prajahāti yadā kāmān
(bh० gī० २/५५) iti bhagavaduktanītyā ānandarūpatānubhūtiranivāryaiveti /
nanvanirodhe kāmavāsanāmūlasya dvaitabhāsasyānapohyatvena
kāmavāsanānāmunmeṣāvaśyambhāvāttannimittaṃ duḥkhaṃ kathaṃ na
bhavedityāśaṅkyāha - paśyeti / anirodhe bhāsamānamakhilaṃ dvaitaṃ na
svātmanaḥ pṛthagasti darpaṇapratibimbavadityarthaḥ / yathā hi pratibimbatvena
dṛṣṭe vastuni na kāmavāsanodayaḥ tathā nikhilasya dṛśyasya
svātmādarśapratibimbatvaniścaye sati na kāmavāsanā nāpi duḥkhamiti bhāvaḥ
p. १४४)
sarvatrākhilamātmānamiti bhūyo na bhāvayan /
śeṣamabhyupagamyāntaḥ svastho bhava nijātmanā
nanu sarvamātmani pratibimbātmakaṃ cet sarvatrākhilamātmānameva paśyāmīti
manvānaṃ pratyāha - sarvatreti / āntare bāhye cetyarthaḥ / akhilamiti /
bhāsamānamakhilaṃ sukhādikaṃ ghaṭādikaṃ cetyarthaḥ /
sarvatrākhilamātmānaṃ paśyāmīti śeṣaḥ / tathā ca sarvatra
bhāsamānamakhilamātmānaṃ paśyāmīti prathamaṃ niścitya / bhūyaḥ sarvatra
akhilamātmānamityādyaṃśaṃ na bhāvayan / śeṣaṃ rūpaṃ bhāvyāṃśariktaṃ
bhāvakarūpaṃ sāmānyacaitanyam ahamasmītyantarabhyupagamya /
cetyātiriktacitimātrarūpo'hamasmīti saṃskāraśeṣaḥ sanniti bhāvaḥ / evaṃvidhena
nijātmanā akṛtrimasvasvarūpeṇa svastho bhava /
evaṃvidhasvasvarūpāvaṣṭambhādapracyuto bhavetyarthaḥ / yadāha vasiṣṭhaḥ ##-
jñātvā nānuśocati // (yo० vā० ३/७/९) iti
p. १४५)
iti priyoditaṃ śrutvā hemacūḍaḥsitāśayaḥ /
viditvā pūrṇamātmānaṃ sarvatra bhrāntivarjitaḥ
sitāśayaḥ sarvabhrāntyapagamācchuddhāntaḥkaraṇaḥ / pūrṇamātmānaṃ
nirodhetaradaśayorekarūpeṇa bhāsamānam / nirodha eva śuddhātmā bhāsata iti
bhrāntivivarjitaḥ
kramāt pūrṇasamāveśāsādanāt sthirabhāvanaḥ /
viharan sarvadā hemalekhādiyuvatīgaṇaiḥ
proktarūpāhaṃbhāvabhāvanākramāt pūrṇe proktarūpe samāveśo
niṣprakampābhimānaḥ / prāksthitadehasamāveśavat / yadāhuḥ -
dehātmajñānavajjñānaṃ dehātmajñānabādhakam / ātmanyeva bhavedyasya sa
necchannapi mucyate // iti / sthirabhāvana iti / samāveśasiddhyuttaraṃ
sthiratatsaṃskāra ityarthaḥ / viharan bhuvi sthita iti dūrasthena saṃbandhaḥ
śāsan rājyaṃ samṛddhaṃ svaṃ jitvā śatrugaṇaṃ raṇe /
śāstrāṇi śrāvayan śṛṇvannarjayan dhanasaṃcayam
aśvamedharājasūyādyairyajan kratumukhyakaiḥ /
varṣāṇāmayute dve vai jīvanmukto bhuvi sthitaḥ
jīvanmuktadaśāsaṃsthaṃ niśāmya tanayaṃ nṛpaḥ /
muktācūḍaśca tadbhrātā maṇicūḍo'pyacintayat
hemacūḍapitā muktācūḍo nṛpaḥ
kimayaṃ pūrvavanneha lakṣyate sarvathā kila /
sukhe na hṛṣyatyatyantaṃ duḥkhe nodvijate tathā
taccintanaprakāramāha - kimayamiti / ayaṃ hemacūḍaḥ
lābhālābhau śatrumitre sāmyāt paśyati vai kutaḥ /
karoti rājakāryāṇi naṭavad raṅgamaṇḍale
naṭavacchannāntarabhiprāyaḥ
p. १४६)
kāpiśāyanapāyīva sadā matto'bhilakṣyate /
sadānyatra gatasvānta iva kṛtyaṃ karotyalam
kāpiśāyanaṃ madyam
tatkena hetunā ceti tamāsādya rahaḥ kvacit /
apṛcchatāṃ hemacūḍaṃ kuta evaṃ bhavāniti
taṃ hemacūḍam / muktācūḍamaṇicūḍāvapṛcchatām
tataḥ svasthitimācakhyau hemacūḍastayoḥ kramāt /
tāvubhau bhrātṛpitarau hemadūḍena bodhitau
tayoḥ pitṛbhrātroḥ
āsāditaparaṃtattvau [k: paratattvau] jīvanmuktau babhūvatuḥ /
atha mantrigaṇo'pyevaṃ rājñaḥ śrutvā jagadgatim
jagadgatiṃ jagata ātmā'vyatiriktarūpatvena sthitim
vicārya svātmano bhāvaṃ jñātajñeyo'bhavattadā /
evaṃ viśālanagare krameṇaiva parasparam
ātmanastādṛśaṃ bhāvaṃ vicārya niścitya / parasparamupadeśādviduriti
saṃbandhaḥ
upadeśād viduḥ sarve tattvamābālagopakāḥ /
narā nāryo bālavṛddhā dāsā dāsīgaṇā api
tattvaṃ vastuyāthātmyam
jñātajñeyāstyaktadehāhaṃbhāvā abhavan khalu /
na tatra kasyacit kāmaḥ krodho vā lobha eva vā
jñātaṃ jñeyaṃ śāstreṣu mukhyajñeyatvenābhimataṃ yaiḥ / lobha eva vā
anāhṛto nāstīti saṃbandhaḥ
anāhṛto'sti bālasya sthavirasyāpi vā kvacit /
āhṛtaiḥ krodhakāmādyairvyavahāraparāyaṇāḥ
bālasyeti / bālavṛddhayoravicārasvabhāvayoḥ prāyaḥ sadā
krodhādisaṃbhavastathāpi samyaktattvavedanamāhātmyena
kāmādimūladehāhaṃbhāvasyonmūlitatvānna tanmūlakāmādiranāhṛto'stīti
tātparyam / kimarthaṃ kāmāderāharaṇamiti ced vyavahārārthamityāha -
āhṛteti / yathā hi naṭānāmāhṛtakāmādyaiḥ prāsaṅkiko nāṭyavyavahāraḥ
evaṃ tatra sarveṣāmiti bhāvaḥ
p. १४७)
bālaṃ mātā khelayati aratattvasya vārtayā /
dāsā dāsyaḥ svāminaṃ svaṃ sadā paricaranti vai
nanu sadā vyavahāraparāṇāṃ keṣāñcidaparipakvacittānāṃ tattvānusaṃdhānaṃ
śithilībhavedityāśaṅkya tadvyavahārasya tattvānusaṃdhānānukūlatvānnetyāha
- bālamityādi / paratattvasya vārtayā / mā ruda tvaṃ maheśvaro'si na te vastuto
duḥkhamityādirūpayā / evamagre'pi jñeyam
paratattvaparairvākyairvyāharantaḥ parasparam /
naṭā nāṭyaṃ vitanvanti pātraistattvaprasaṅgajaiḥ
tattvaprasaṅgajaiḥ pātraiḥ vivekamohādiveṣaiḥ
vivekavārtāparamaṃ vaco gāyanti gāyakāḥ /
vidūṣakā dūṣayanti lokavyavahṛtiṃ sadā
śāstrāṇi pāṭhayanti sma vidvāṃsaḥ pāṭhakān janān /
paratattvavicārārhairudāharaṇamaṇḍalaiḥ
evaṃ tatra narā nāryo dāsā dāsyo naṭā viṭāḥ /
bhṛtyā bhaṭā mantriṇaśca śilpino vārayoṣitaḥ
sarve veditavedyānte viśālanagare'bhavan /
prāksaṃskārabalenaiva vyavahāraparāyaṇāḥ
nanu sarveṣāṃ tatra viditavedyatve kathaṃ tatra bhūpālādeḥ sarvo
rājyādivyavahāra ityāśaṅkyāha - prāgiti / yathā hi madirāmattaḥ śūraḥ
prāksaṃskāramātreṇa śastravartmasvaskhalan yudhyati tatheti bhāvaḥ
p. १४८)
na saṃsmarati saṃvṛttaṃ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ tathā /
bhaviṣyad nānusandhatte harṣaśokādisādhanam
nanu tatratyajanasya kathaṃ saṃskāramātrād vyavahāraḥ kīdṛśaśceti cedāha
- na saṃsmaratīti / saṃvṛttam atītam duḥkhādisādhanaṃ prāptaṃ dṛṣṭvā
bhaviṣyaśokādi nānusaṃdhatte
vartamāne smayan hṛṣyan khidyan krudhyannivānvaham /
madhukṣība ivātyantaṃ vyavahāraparo janaḥ
vartamāne harṣasukhādau
evaṃvidhaṃ tannagaramṛṣayaḥ sanakādayaḥ /
prasiddhavidyānagaramityākhyamūcurāgatāḥ
sanakādayaḥ sanakavāmadevādyāḥ / nagaramāgatā iti saṃbandhaḥ
yatra kīrāḥ pañjarasthā api vāco vadanti vai /
citirūpaṃ svamātmānaṃ bhajadhvaṃ cetyavarjitam
yatretyādiślokacatuṣṭayaṃ caturthādhyāyāntagataṃ prāg vyākhyātam
nāsti cetyaṃ citeranyad darpaṇapratibimbavat /
citiścetyaṃ citirahaṃ citiḥ sarvaṃ carācaram
yataḥ sarvaṃ citimanu bhāti sā tu svatantrataḥ /
ataścitiṃ janāḥ sarvabhāsinīṃ sarvasaṃśrayām
bhajadhvaṃ bhrāntimutsṛjya citimātraṃ sudṛṣṭayaḥ /
tiryañco'pyevamatyantaṃ yatra vāco vadanti vai
prasiddhavidyānagaraṃ tadadyāpi pracakṣate /
evaṃ tatra purā hemalekhayā khalu bodhitaḥ
hemacūḍo'bhavad vidvān jīvanmuktastathetare /
strībālapramukhāḥ sarve jātā jñātaparāvarāḥ
p. १४९)
tasmācchreyonidānaṃ tu satsaṅgaḥ prathamaṃ bhavet /
tasmācchreyovāñchane tu satsaṃśrayaparo bhavet
yasmāddhemalekhāsaṅgāt sarve muktā jātāstasmāt sajjanasaṃśrayaparaḥ
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe hemacūḍopākhyānasamāptirnāma
daśamo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
daśamo'dhyāyaḥ //
p. १५०)
atha ekādaśo'dhyāyaḥ
śrutvaivaṃ hemacūḍasya kathāmatyadbhutāṃ tadā /
bhārgavaḥ sandigdhamanāḥ praṣṭuṃ samupacakrame
atrādhyāye modapadyairdatta āha bhṛgūdvaham /
upalabdhyupapattibhyāṃ cetyaṃ nānyacciteriti //
te tvayā / jñānaṃ śuddhādvayātmarūpam / viṣamaṃ sarvānubhavaviruddham /
sarvataḥ sādhanairasādhyaṃ ca
bhagavan śrīguro yatte proktaṃ jñānaṃ mahādbhutam /
bhāti me viṣamaṃ hyetadasādhyaṃ cāpi sarvataḥ
kathametajjagad dṛśyaṃ citimātrasvarūpakam /
adṛṣṭaṃ kevalaṃ hyetacchraddhopeyaṃ na cānyathā
viṣamatvamevāha - kathamiti / dṛgdṛśyayordvitvasya prāmāṇikatvena
citimātratvamadṛṣṭam / etacca śraddhāmātreṇāṅgīkartavyaṃ
nopalabdhyupapattibhyāmiti tātparyam
citiścetyavinirmuktā nānubhāvyā kathañcana /
nopapannaṃ sarvathaitat kathaṃ cittaṃ samāruhet
upalabdhyabhāvamevāha - citiriti / kathañcana kenāpi pramāṇavyāpāreṇa /
nānubhāvyā nānubhavaviṣayīkāryā / evaṃvidhā citirastīti sarvathā nopapannaṃ na
yuktiyuktam / kathamiti / evaṃ caivaṃvidhā citirastīti kathaṃ niścetavyamiti bhāvaḥ
kṛpayā bodhanīyo'hamatra sarvātmanā khalu /
ityāpṛṣṭo dattagururavadad bhārgavaṃ prati
evamākṣepeṇa svasmin gurordhārṣṭyaśaṅkā bhavediti matvāha - kṛpayeti /
atra śuddhacitiviṣaye
p. १५१)
śṛṇu rāma pravakṣyāmi dṛśyatattvaṃ yathāsthitam /
etad dṛśyamaśeṣaṃ tu dṛśimātraṃ na cetarat
cetyasya [kh: caitya] cidatirekeṇa naraśṛṅgaprāyatvāt cetyanirmuktā
[kh: caitya] citirupapannaiveti vaktuṃ dṛśyatattvaṃ nirūpayati -
śṛṇviti / dṛśyasya cetyasya tattvaṃ svarūpam / yathāsthitam ananyathetyarthaḥ /
tadevāha - etaditi
atropapattiṃ vakṣyāmi śṛṇu samyak samāhitaḥ /
etad dṛśyaṃ kāryabhūtamutpatterupalambhataḥ
atra dṛśyasya citimātratve [g, gh: dṛśi] / upapattiṃ yuktim /
upalabdhiprakārasya hemacūḍopākhyānena samyaguktatvena prakṛte
upapattirevocyata iti jñeyam / tatrādau dṛśyasya dṛkkāryatāṃ sādhayati -
etaditi / kāryaṃ kartṛvyāpāraviṣayam
utpattirnūtanābhāsaḥ pratikṣaṇamidaṃ jagat /
nūtanatvenaiva bhāti tatkṣaṇotpattimajjagat
nanu keyamutpattiriti cedāha - nūtanābhāsa iti / nūtanatvenābhāsanamityarthaḥ
/ loke hi nūtanatvenābhāsamānamevotpannamityucyate / yasmādidaṃ
jagannūtanatvenaiva pratikṣaṇaṃ bhāti tasmādityarthaḥ / etaccāgre bhaviṣyati
kecit prāhurjagadidamakhaṇḍaikakṣaṇodbhavam /
anye padārthasaṃghātamayaṃ sthiracarātmakam
nanu ghaṭādidṛśyasamudāyo hi jagaditi vyavahriyate samudāyātiriktaṃ na
kiñcidekaṃ vastu jagadityāśaṅkya vijñānavādyabhyupagatāṃ jagataḥ
kṣaṇikaikarūpatāṃ svābhimatāṃ pradarśayati - keciditi / atra
vijñānavādināmayamabhyupagamaḥ kṣaṇikavijñānasaṃtānarūpāḥ pramātāraḥ
pūrvapūrvasaṃskārajanya evottarottaravijñāne dṛśyākārāḥ / ghaṭākāraṃ
jñānaṃ paṭākāraṃ jñānamityādyanubhavena
vijñāneṣvākārasyāvaśyābhyupeyatvena tāvataiva vyavahāropapattau bāhyaṃ
nābhyupeyam / yasmin jñāne hi yāvān deśakālavastvākāro bhāsate
tāvānakhaṇḍaikarasastatkṣaṇe / kuṇḍakṣaṇo badarakṣaṇaḥ kuṇḍabadarakṣaṇa iti
krameṇa jagat kṣaṇikaṃ tattatkāladeśākārātmakamakhaṇḍaikarasaṃ
vijñānameveti / anye hi kāṇādaprabhṛtayaḥ padārthasaṃghāta eva jagat
taccākāśādirūpaṃ sthiraṃ nityam ghaṭādirūpaṃ caramanityam /
sthiracarobhayavastusamudāya eva jagadityāhuḥ / atra
kāṇādapramukhairvādibhirbāhyārthe na kiñcit pramāṇaṃ vaktuṃ śakyam
sarvavyavahārasyāvaśyābhyupeyajñānākāramātraparyavasitatvāt / evamapi
kathañcid vyavahārāspṛṣṭaṃ bāhyaṃ kalpitamajāgalastanāyitameva
[k, kh: mevāha] / vijñānavādimataṃ tu cidātmani
jagatpratibimbavādinaḥ svasyānukūlam aṃśena pratikṣaṇapariṇāmino
[pratikṣaṇapariṇāmino hi sarve eva bhāvāḥ ṛte citiśakteḥ iti
sāṃkhyatattvakaumudīsthitaḥ pāṭhaḥ / draṣṭavyā - sāṃ० kā० ५] hi
bhāvā ṛte citiśaktim ityādyanyamatāviruddhaṃ ceti tasya
prathamamupapādanamiti dhyeyam
p. १५२)
sarvathā tu samutpattimadityeva viniścitam /
tatra svabhāvavādastu nocito'tiprasaṅgataḥ
anyairyathecchamuktamapi jagad dṛśyatvahetukānumānena
vahvāgamānukūlenotpattimadeva siddhyatītyāha - sarvatheti / sthiraṃ
kṣaṇikamityubhayathā [k: bhayaṃ yathā] sthitamapītyarthaḥ / dṛśyasya
nityatvapakṣavyāvartakastuśabdaḥ / jagato naraviṣāṇatulyatāṃ sampādayituṃ
pravṛttasya tatkṣaṇikatvāks'ṇikatvasādhanaṃ vadhyamaṇḍanatulyamiti
tadupekṣaṇaṃ sarvathetyanena sūcitam / atha jagato na kiñcidupādānaṃ pramāṇena
sidhyatīti nirupādānaindrajālikasṛṣṭabhāvatulyatāṃ vaktumādau jagataḥ
satyatvaṃ sopādānatvaṃ ca vadatāṃ mataṃ krameṇa pratikṣeptumupakramate -
tatreti / jagataḥ [k: jagataḥ nāsti] kāryatve siddhe [k: siddheti] sati /
svabhāvavāda iti / kāraṇamanapekṣyaiva kāryamutpadyate tathā svabhāvāt
kāryasyotpatteḥ pūrvaṃ kāryasyāsattvādeva kaḥ kamapekṣeta / utpannaśca
svayaṃsiddho'nyaṃ kimityapekṣeta / tasmādyathā kāraṇasya kāryānapekṣatvaṃ
svābhāvikamucyate evaṃ kāryasyāpīti hi cārvākaḥ svabhāvavādamāha / taṃ
dūṣayati - nocita iti / na yukta ityarthaḥ / atiprasaṅgata iti / kāraṇamanapekṣya
jāyamāno ghaṭaḥ paṭo'pi bhavediti bhāvaḥ / mama tu
ghaṭapaṭakāraṇayorvaicitryānna ghaṭaḥ paṭo bhavet / nanu ghaṭakāraṇameva
paṭakāraṇaṃ kuto na bhavediti cet svakāraṇavaicityāditi gṛhāṇa
p. १५३)
anvayavyatirekābhyāṃ kāryakāraṇaniścayāt /
saṃvādataḥ pravṛttīnāṃ kathamākasmikaṃ bhavet
nanu kapālaḥ kāryaṃ ghaṭaḥ kāraṇamiti kuto na bhavediti cedāha - anvayeti /
anvayo hi kārye samagrakāraṇavyāptiḥ / vyatirekastu kāraṇābhāve
kāryābhāvavyāptiḥ / etajjñānena kāryakāraṇayorniyatarūpatāniścayāt /
nanvanvayavyatirekayorjñānasya bhramatvasambhavāt kathamuktaniścayaḥ
pramāṇaṃ syāditi cedāha - saṃvādata iti / tajjñānasya bhramatve
kāraṇamupādāya kāryārthaṃ pravṛtto visaṃvādyeteti bhāvaḥ / tasmāt
kāryamākasmikaṃ niṣkāraṇaṃ kathaṃ bhavet
kvacittu kāraṇe'dṛṣṭe'pyadṛṣṭaṃ kalpyameva tat /
bahūnāmanurodho hi nyāyayaḥ sarvairudāhṛtaḥ
nanvākasmikaduḥkhādisamāgame na kiñcit kāraṇaṃ dṛṣṭamiti cedāha -
kvaciditi / adṛṣṭaṃ kāraṇam / nanu dṛṣṭakāraṇadṛṣṭāntenādṛṣṭakāraṇe
kāraṇaṃ kalpanīyam athavā dṛṣṭakāraṇābhāvenākāraṇakameva [k:
kāraṇameva] kāryaṃ [k, kh, g: kāraṇaṃ] kalpanīyamiti
[veti iti sārvatrikaḥ pāṭhaḥ / sa cānāvaśyakaḥ] cedāha - bahūnāmiti
bhūyo dṛṣṭaṃ sapūrvaṃ hi kāryaṃ kvacidadarśane [gh: nam] /
dṛṣṭavat parikalpyaṃ syādanyathā sārvalaukikī
nanu kasya bahutvamiti cedāha - bhūya iti / bahuśa ityarthaḥ / prāyaḥ sarvaṃ hi
jagad dṛṣṭakāraṇakameveti bhāvaḥ / viparīte doṣamāha - anyatheti /
ākasmikatvābhyupagama ityarthaḥ / sārvalaukikī saṃpravṛttirityanvayaḥ
p. १५४)
sampravṛttirvirudhyeta tasmāt sarvaṃ sakāraṇam /
ata eva kāryahetoḥ kiñcitkāraṇatatparaḥ
kāryārthaṃ [k, kh: kāryārtha] kāraṇopādāne samīcīnā
phalaparyavasāyinī pravṛttirviruddhyeta visaṃvādyeta / niyamena
phalaparyavasāyinī na bhavediti yāvat / kvacit pravṛtteḥ phalāparyavasānaṃ tu
samagrakāraṇavaikalyāditi tātparyam / yasmāt pravṛtteḥ phalaparyavasānaṃ
tasmāt / kāryārthaṃ kāraṇe pravṛttiṃ nidarśayati - ata eveti / tatparo [k:
tatparā] dṛśyata iti sambandhaḥ
sarvatra dṛśyate lokastasmādetanna kiñcana /
kecidāhurasatkalpairaṇubhiḥ kāryamudyatam
etaccārvākābhyupagataṃ na kiñcana vicārāsahamityarthaḥ / athātra
kāṇādamatamutthāpayati nirākartum - keciditi / asatkalpairadṛṣṭaiḥ / udyatam
utpannam
tebhyo'tyantaṃ vibhinnaṃ cāpyasadatyantato bhavet /
asatsatorekatā hi viruddhā [kuto na viruddhā bhavedityanvayaḥ / viruddhā
bhavedeveti tātparyam] na kuto bhavet
tebhyaḥ aṇubhyaḥ / vibhinnaṃ kāryam / paramāṇavo hi
jālamarīcyupalabdhatrasareṇorārambhakadvyaṇukakāraṇabhūtāḥ kāryasya
dvyaṇukasya sāvayavatvahetunānumitāḥ / tatrāyaṃ sṛṣṭikramaḥ -
paripakvaprāṇyadṛṣṭasahakṛteśvarecchayā viśarāruṣu sthireṣu paramāṇuṣu
kriyotpadyate tataḥ krameṇa paramāṇudvayaṃ saṃyujyate / tasmāt saṃyuktād
dvyaṇukam / punarīśvarecchayaiva dvyaṇukeṣu kriyā tataḥ krameṇa
tribhirdvyaṇukaiḥ saṃyuktaistrasareṇuriti rītyā ghaṭādyantakaryotpattiḥ /
dvyaṇukādikāryaṃ ca paramāṇvādikāraṇebhyo'tyantabhinnam nāśānantaraṃ
cātyantamasad naraśṛṅgatulyamiti tanmatam / etannirākaroti - asaditi /
nahyeka eva ghaṭa utpatteḥ purā asat tataḥ sannāśottaramasanniti yuktam
sattvāsattvayorvirodhāt
p. १५५)
nahi pītamapītaṃ ca prakāśaṃ cāprakāśakam /
ekaṃ bhaved viruddhatvāt sāṅkaryādiprasaktitaḥ
nanu sattvāsattvayorbhāvābhāvatve'pi saṃyogatadabhāvayoriva na virodha
ityāśaṅkyāha - nahīti / saṃyogasyāvyāpyavṛttitvānna tadabhāvavirodhaḥ /
sattvaṃ tu ghaṭādau samavāyena sattāvattvam / tacca vyāpyavṛttīti
svābhāvaviruddhameva [k: svabhāva] / pītamiti / ata eva pītamapītaṃ
caikaṃ na bhavediti bhāvaḥ / nanu vastusvabhāvo hyanubhavānurodhena kalpanīyaḥ
tathā ca samavāyināmavayavināṃ daiśikavyāpyavṛttitve'pi ghaṭo'sti
nāstītyanubhavānurodhāt kālikāvyāpyavṛttitvamiṣyata iti cedāha -
prakāśamiti / aprakāśakamiti svārthaṃ kaḥ / prakāśamaprakāśaṃ ca vastu
naikaṃ bhavet / anyathā'nubhavamātrānurodhenaikasya
viruddhobhayarūpatvābhyupagame nīlaṃ tamaścalatītyanubhavānurodhena tamaso
dravyatve ekasminneva dravye bhāsvaraśuklarūpotpattyā prakāśatvaṃ
kṛṣṇarūpotpattyā tamastvamiti vaktuṃ śakyatvena
tamaḥprakāśayoraikyaprasaṅga [k: ṅgāditi] iti bhāvaḥ / pītamapītaṃ
prakāśamaprakāśaṃ ca vastu naikaṃ bhavedviruddhatvāditi sambandhaḥ /
tasmādbhāvābhāvayoḥ kāladeśabhedenāpi virodha iti siddham / nanu tamaso
dravyatve dravyacākṣuṣamālokasahakṛtamiti niyamabhaṅgaprasaṅga iti cenna
anubhavānurodhena niyamasyaivānyathā kalpayituṃ yuktatvāt / atha cāvayavivāde
dūṣaṇāntarāṇyapyāha - sāṅkaryādiprasaktita iti /
sattvāsattvādirūpaviruddhadharmādhyāsātmakasāṅkaryaprasakterityarthaḥ / ādinā
paramāṇoravayavasiddhiḥ tatsaṃyogasyāvyāpyavṛttitvabhaṅga
ityādidoṣo'vaseyaḥ / nau proktasāṅkaryādidoṣāṇāṃ sarvamatasādhāraṇyena
nedṛśairdos'irahameva paryanuyojya iti cet satyamuktam / ata [gh: eta] eva
dvaitasatyatvavādinaḥ sarvānadhikṣeptumevāṇuvādanirasanamiṣeṇemāni
dūṣaṇānyuktāni [k: nyuktāni......ḍūṣaṇāni nāsti] dattaguruṇā /
dvaitānupapattyanveṣaṇaparāṇāmadvaitināṃ punarimāni dūṣaṇāni vāsudevasya
bhagadattaprayuktavaiṣ'vāstravad [bhagadattaprayuktaṃ vaiṣṇavāstraṃ
vāsudevasyorasi vaijayantīrūpeṇa pariṇatamityeṣā kathā mahābhārate droṇaparva.i
२९ adhyāye draṣṭavyā] bhūṣaṇānyeveti [k: dadūṣaṇā] jñeyam
[g, gh: dhyeyam]
p. १५६)
īśvarecchādito vāpi kathamādikriyodbhavaḥ /
guṇasāmyaprakṛtikaṃ jagadityapyasaṃbhavi
evaṃ paraiḥ sādhitaṃ jagadabhyupagamya sāṅkaryādibhirdūṣayitvā samprati
jagadutpattireva na sambhavatīti mūlacchedakaṃ dūṣaṇamāha - īśvareti /
īśvarecchayā hi paramāṇuṣu kathamādau kriyodbhavaḥ kvacidapi kasyacidicchayā
kasmiṃścidacetane kriyotpattyadarśanāt / yadi prabhoricchāmacetanā
anuruddhyeran tarhi bhaṭān vinā rājecchāmanurudhya śastraṇyeva
śatrubhiryudhyeran / tasmānnaiṣa ārambhavādo yukta iti bhāvaḥ /
evamārambhavādaṃ pratikṣipya [k: prakṣipya]
pariṇāmavādamadhikṣeptuṃ tanmatamanuvadati - guṇasāmyeti / anīśvarāḥ
sāṅkhyāstu sattvarajastamoguṇānāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ svata eva
guṇavaiṣamyadvārā jagadākāreṇa pariṇamata ityāhuḥ / etanmatamapyasambhavi
vaiṣamyahetormṛgyatvāt sāmyahetośca hīnataḥ /
cetanenānadhiṣṭhānād dṛṣṭāntānupalambhataḥ
kuta iti cedāha - vaiṣamyeti / prakṛtirhi pralaye guṇasāmyarūpā / pralayānte ca
nirhetukaṃ tadguṇavaiṣamyamayuktam [k, kh: vaiṣamyayuktam] / nāpi
prakṛteranyat pralaye kiñcidasti yadguṇavaiṣamye hetutāmiyāt /
kathañcidviṣamaguṇāyāḥ prakṛteḥ punaḥ sṛṣṭyante
pralayanimittasāmyahetorasambhavaśca / nanvasti heturguṇānāṃ sāmye vaiṣamye
ca yaddhi seśvaraiḥ parairīśvarasya vaiṣamyanairghṛṇyaparihārāya
karmābhyupagataṃ tadeva guṇavaiṣamyādau heturiti cedāha - cetaneti /
cetanenānadhiṣṭhānāt prakṛteḥ pariṇāmo nopapadyata iti śeṣaḥ / sarvatra
cetanavyāpāramantarā jaḍeṣu kriyā'darśanāt svataḥ prakṛterjagadrūpeṇa
pariṇatiḥ bandhāya puruṣaṃ prati pravṛttiḥ mokṣāya nivṛttiśca nopapadyate /
cetanapreraṇaṃ vinā jaḍeṣvadṛṣṭamātreṇa pravṛttirnivṛttirvā na kvacid
dṛṣṭeti dṛṣṭāntābhāvānnānumānenāpyetatsiddhirityāha - dṛṣṭānteti
p. १५७)
tasmājjāgatakāryasya kāraṇaṃ nopalabhyate /
adṛṣṭe tu śrutirmūlaṃ nānyamānasya [k, kh: mānasusa]
saṅgamaḥ
yasmādevaṃ jagataḥ kāraṇanirūpaṇaṃ nopapadyate tasmādupapannamupādānaṃ
kāraṇaṃ nopalabhyate / nanu jagadrūpaṃ kāryaṃ
pramāṇasiddhamanapahnavanīyam tasyākāraṇakatvābhyupagame
paramatapraveśaḥ tasmāt kāraṇopapādanaṃ [k: pādane]
cāsmaduktamārgeṇaiva bhavatiavyamiti cedāha - adṛṣṭe tviti / parokṣe viṣaya
ityarthaḥ / śruti āgamaḥ / mūlaṃ niścāyakaṃ pramāṇamityarthaḥ / kuta evamiti
cedāha - nānyeti [k: nānyeti nāsti] / anyasya pratyakṣādernasaṅgamo
[k, kh: kṣādirna] na pravṛttirityarthaḥ
pramātṝṇāmapūrṇatvāt pramāṇasyānavasthiteḥ /
kāryakartraviyogasya [k, kh: kartṛ] bhūyodarśanahetutaḥ
kuta evamiti cedāha - pramātṝṇamiti / indriyasaṃnikṛṣṭe hi pratyakṣaṃ
pramāṇam tathā ca pramātṝṇāṃ parichinnatvenāpūrṇatvāt svargendrādau
tadindriyasannikarṣāsambhavānna pratyakṣapravṛttiḥ / anumānasya
pratyakṣamūlakatvādeva nityaparokṣe na pravṛttiḥ / kathañcit
pravṛttyupapādane vā'numānapramāṇasya
buddhikauśalyāyattatvenānyathāpyanumānapravṛttyā'navasthiterna
kiñcidanumānena prakṛtaṃ setsyati / dṛśyate ca [k, kh: ca nāsti]
tarkamātrasādhite'rthe tairthikānāṃ pṛthagabhyupagama ityabhipretyāha -
pramāṇasyeti / anumānasyetyarthaḥ / nanvāgamo hi śabdaḥ / so'pi
paricchinnapramātṛprayuktaḥ svargādiparokṣe kathaṃ pramāṇamityāśaṅkya
nādṛṣṭe'rthaṃ śabdamātrasya prāmāṇyamucyate kintvaiśvarasyaiva
śrutyāderityabhipretya tasyāgamasya pramāṇeṣu śreṣṭhatvaṃ vaktuṃ
prasaṅgādīśvaraṃ sādhayati kāryeti [k: kāryeti nāsti] / kāryaṃ
kartravinābhūtamiti bhūyodarśanājjagat sakartṛkamityarthaḥ
p. १५८)
sakartṛkaṃ jagadidaṃ sambhavāccetano hi saḥ /
kāryasyācintyarūpasya kartā sādhāraṇaḥ katham
sakartṛkamiti / nanvanumāneneśvarasādhanamanupapannam anumānaṃ hi
nityaparokṣāsādhakamityanupadamuktatvāditi [k: parokṣa] ceducyate -
kāryasya nopādānāvinābhūtatvaniyamaḥ yoginirmitakāryaṃ vyabhicārāt / nanu
tatrāpi yogīcchayā jhaṭiti saṅghaṭitaparamāṇava evopādānatāṃ bhajeranniti
cenna niyataśivakastūpakakāpālikākapālātmakakramollaṅghanena
vyabhicārānapohāt / niyataśivakādikramollaṅghanaṃ
yogasāmarthyajanitamanapahnavanīyam / tenaiva sāmarthyena kāryanirvāhe
paramāṇusaṅghaṭanakalpanasya [k, kh: apara] niryuktikatvāt /
prasiddhakāraṇādikrameṇaiva ghaṭaṃ nirmimāṇo yogī kulāla eva bhavediti ca
jñeyam / nahi karyasya kartravinābhūtatvāniyamaḥ avyabhicārāt / tasmāt kāryasya
sakartṛkatvānumānaṃ nānavasthitam / evaṃ sādhito'pi kartā na jaḍaḥ upādāna
[k, kh: dānā] gocarāparokṣajāñādimattvarūpakartṛtvasya
jaḍe'sambhavādityāha - sambhavāditi
tasmādacintyaśaktiḥ sa āgamastadvimarśanam /
pūrṇasya tvapratihataṃ pramāṇaṃ sarvato'dhikam
yasmādacintyarūpakāryasya prākṛtaḥ kartā na sambhavati
tasmādacintyaśaktirjagatkartā / taditi luptaṣaṣṭhyantaṃ tasya
pūrṇasyācintyaśakteḥ / jagatkarturvimarśanaṃ tattvāvagamako vyāhārātmā
vyāpāra āgamaḥ / asyācintyaśaktitvādevāśarīriṇo'pi vyāhārātmā vyāpāra iti
jñeyam / yasmādevaṃvidho'yamāgamaḥ [k, kh: tasmā]
tasmādapratihataṃ sarvathānyairabādhitaṃ pramāṇam / ata eva sarvataḥ
pramāṇebhyo'dhikaṃ śreṣṭhaṃ prablamityetat
p. १५९)
tatraikastu maheśānaḥ purā sṛṣṭerudāhṛtaḥ /
svatantro hyanupādānaḥ svātantryabharavaibhavāt
dṛśyaṃ dṛśimātramiti atropapattiṃ vakṣyāmi (११/७) iti pratijñāya
mahatā prabandhenāgamasya pramāṇamūrdhanyatvaṃ saṃsādhya
pratijñātārthanirvāhāyāgamoktārthamanuvadati ślokadaśakena - tatreti /
āgame ityarthaḥ / upādānarahita ityudāhṛtaḥ / tathā cāgamaḥ - ātmā vā
idameka evāgra āsīnnānyatkiñcana miṣat (aita० u० २/१/१) nāsadāsīnno
sadāsīttadānīm (ṛ १०/१२९/१) nirupādānasambhāraḥ svātmabhittau hi
līlayā / jagaccitraṃ samullikhya krīḍatyeṣa maheśvaraḥ // ityādiḥ / svātantryasya
bhara utkarṣaḥ tasya vaibhavānmāhātmyādavabhāsayadityanvayaḥ
svātmabhittau jagaccitraṃ vilāsāyāvabhāsayat /
yathā svapnamanorājye kalpitaṃ svena kevalam
vilāsāya krīḍanāya / yathā svapne manorājye vā [k: vā nāsti] svena
kevalamupādānādyanapekṣya parikalpitaṃ deham
ahaṃtvenaiva gṛhṇāti dehaṃ tadvadyaṃ jagat /
na te rūpaṃ yathā dehaḥ svapnavyāvṛttihetutaḥ
tatkāle'haṃtvena gṛhṇāti tadvad ayam īśvaraḥ svaparikalpitaṃ jagadahaṃtvenaiva
gṛhṇāti / yaduktam - svāṅgabhūteṣu [svāṅgarūpeṣu iti tatratya
pāṭhaḥ] bhāveṣu pramātā kathyate patiḥ (ī० pra० ३/१४) iti / na ta iti /
yathā hi manorājyaparikalpitadeho na te svarūpam svapnādau vyāvṛtteḥ
p. १६०)
tathāsya na jagaddeho vyāvṛtteḥ pralaye nanu /
dehādivyatiriktastvaṃ yathā kevalacinmayaḥ
dārṣṭāntike yojayati - tatheti / asya īśvarasya / ahaṃtvena gṛhītamapi jaganna
dehaḥ pralaye jagato vyāvṛtteḥ / yathā jāgradādyavasthāsvanuvṛttasya
cidātmanastavāvasthānanuvṛttadehādivyatiriktatvam [k: statā]
evamīśvaro'pi pralayānanuvṛttajagadvyatiriktaśuddhacinmaya ityāha -
dehādīti
evaṃ devo jagacchūnyacidekavapuravyayaḥ /
tenedaṃ svātmani jagaccitramunmīlitaṃ nanu
avyaya ityanityajagadvyatiriktatvanirvāhakaṃ viśeṣaṇam / tena cidekavapuṣā
īśvareṇa
kvonmīlayejjagaccitraṃ svānyasya kvāpyasambhavāt /
ṛte citiṃ kadācidvā kva kiṃ bhavitumarhati
pūrṇasya tvapratihatam (११/२३) ityuktaṃ pūrṇatvaṃ sādhayati - kveti /
svasmādanyasya dṛśyasya kvāpi svasmādanyatrāsambhavājjagaccitraṃ
kvonmīlayedityarthaḥ / kutaḥ kvāpi svānyasyāsambhava iti cedāha - ṛta iti /
kadā kva mimiti kāladeśākārapratiṣedhaḥ
yatrābhāvaściterbrūyāt sa deśo naiva sidhyati /
abhāvaśca citeḥ kena sidhyettasmāccitiḥ parā
yatreti / yatra cidabhāvastaddeśaprakāśāsambhavānna siddhyet siddheḥ
prakāśāyattatvāditi bhāvaḥ / abhāvaśceti / citaḥ sarvaprakāśakatvena
tadabhāvaḥ kena sidhyediti bhāvaḥ / tasmāt cidabhāvasyāsiddheḥ / parā aniṣedhyā
niṣedhāvadhibhūtatvāt
mahāsattā jagadgrāsaśīlā pūrṇā'vabhāsate /
samudramantarā bhaṅgā divānāthaṃ vinā prabhāḥ [kh, g:
bhā]
ata eva mahāsattā / mahatī aparicchinnā sattā yasyāḥ / ata eva jagatastayā
vyāptatvājjagato grasanaṃ śīlaṃ yasyāḥ / ata eva pūrṇā / ata eva tadavinābhūtaṃ
jagaditi sadṛṣṭāntamāha - samudramiti
p. १६१)
yathā na santi tadvad vai saṃvidrūpaṃ vinā jagat /
tasmādeṣa mahādevaḥ śudhacaitanyavigrahaḥ
yathā hi samudrādyavinābhūtāstaraṅgādayastathā [k, kh:
samudrāvi] saṃvidrūpāvinābhūtaṃ jagat / yasmātsaṃvidavinābhūtaṃ jagat
tasmācchuddhacaitanyavigraho dṛśyaleśarahita āsīditi sambandhaḥ
āsīt sṛṣṭeḥ purā tasmādutpannaṃ tatra saṃsthitam /
tasmin vilīyate cānte jagadetaccarācaram
tasmāt mahādevāt yathā hi samudrāderutpattyādimatāṃ taraṅgādīnāṃ
samudrādimātrādyātmatvam evaṃ jagataścinmātrātmatvamiti bhāvaḥ
ityāgamaprasiddho'rthastanna vipratipadyate /
adṛṣṭārtheṣu saṃvādāt pramāṇaṃ hyāgamo bhavet
itīti / tatraikastu (११/२४) ityādiślokadaśakoktaḥ / tat āgamoktam / na
vipratipadyate saṃśayaviṣayatāṃ na prāpnoti / kuta evamiti cedāha - adṛṣṭeti
/ yatpramāṇaṃ hi kvacidvisaṃvādi tatpramito'rtho vipratipadyate / yatpramāṇaṃ
sarvatrāvisaṃvādi tatpramito'rtho na vipratipadyata iti niyamaḥ / āgamastvadṛṣṭa
eva pramāṇaṃ na kvacidvisaṃvādi ato na tatsiddho'rtho vipratipadyate / ataḥ sarvathā
āgamaḥ pramāṇameva bhavediti bhāvaḥ
dṛśyante maṇimantrādisiddhayaḥ sarvato yataḥ /
nālpaprajño vijānīyād maṇimantramahāphalam
nanu vedādyāgamo neśvaroktaḥ pramāṇābhāvāditi cedāha - dṛśyanta iti /
maṇimantrauṣadhānāmāgamoktānāṃ sidhayaḥ phalotpattayaḥ sarvataḥ [k:
sarvatra] sādhakeṣu yato dṛśyante tasmādāgamaḥ sarvajñagadita iti
sambandhaḥ / yato maṇyādiphalamīśvarādanyo'lpaprajño jñātuṃ [k:
dātuṃ] na samartha ityāha - neti
p. १६२)
tasmāt sarvajñagadito hyāgamaḥ sarvadarśanaḥ /
tatrokto deva evādau sṛṣṭerjagata āsthitaḥ
sarvadarśana iti / dṛśyate'neneti darśanaṃ pramāṇavyāpāraḥ [k, kh:
pramāṇaṃ] sarvatra darśanaṃ yasya / dṛṣṭādṛṣṭaviṣaya iti yāvat /
devaścinmātramūrtirīśvaraḥ evakāreṇa pradhānādivyāvṛttiḥ
nirupādāna evādau sṛṣṭavānakhilaṃ jagat /
yasmād [k: asmā] maheśvaraḥ pūrṇasvacchasvātantryasaṃyutaḥ
ādau svayameko'pi sṛṣṭikāle upādānaṃ kutaścit saṃpādayatīti cennetyāha ##-
ghaṭādikāryamavabhāsayati īśvaro nirupādānaścet kathaṃ kvāvabhāsayediti
cedāha - yasmāditi / pūrṇamaparicchinnaṃ svacchamakṛtrimaṃ sahajaṃ
svātantryam tena yutaḥ
cidātmabhittāvakhilaṃ citramunmīlayed [k, kh, gh: laya] jagat
/
na tajjagat sambhavati bahiḥ kvacidavasthitam
cidātmeti / yasmāt svasya pūrṇatvena svānyasyāsambhavaḥ
pūrṇasvātantryayutaśca tasmāt svasmin cidātmarūpabhittau akhilaṃ
jagaccitramunmīlayediti bhāvaḥ / nanvātmabhittāvunmīlayatīti kuta etaditi cedāha ##-
pūrṇatvādīśvarasyeha sthānamanyanna vidyate /
anyasthānasthitaṃ tacca kathañcinnaiva sidhyati
kuto na sambhavatīti cedāha - pūrṇatvāditi / vrīhibhiḥ pūrṇe ghaṭe'nyasya
sthānābhāva iva digādināmātmanā pūrṇatvena nānyasya sthānamastītyarthaḥ /
ātmano'pūrṇatvābhyupagame'pi [kh, g: ātmanaḥ pū] na tadanyatra
jagatsiddhyati citprakāśabahirgatasyāprakāśādityāha - anyasthāneti
p. १६३)
tathā ca darpaṇābhoge pratibimbavadeva hi /
jagadunmīlitaṃ deve caivaṃ sarvaṃ samañjasam
nanvetadasamañjasam anyasvarūpāntaranyāvabhāsādṛṣṭeścidātmasvarūpe
jagadavabhāsānupapatterityāśaṅkyāha - tathā ceti / darpaṇeti /
darpaṇasvarūpāntaḥ pratibimbāvabhāsavad deve cidātmasvarūpe
jagadunmīlitamavabhāsata ityevamabhyupagamāt [k: ityevābhyu] sarvaṃ
samañjasamiti bhāvaḥ
jagadāderhi devasya yogīva jagataḥ kriyāḥ /
saṅkalpanagaraprakhyā sṛṣṭirdevasya sammatā
nanu nirupādānānasya kartuḥ kāryakriyā na kvacid dṛṣṭeti cedāha -
jagadāderiti / jagatkarturityarthaḥ / nanu tarhi yoginirmitavajjagadapi
svanirmāturbhidyeta / tathā ca kathamuktaṃ cidatiriktaṃ jagannāstīti cedāha -
saṃkalpeti / devasya jagatkartuḥ saṅkalpanagaravat karturanatiriktā sṛṣṭiriti
bhāvaḥ
rāma te mānasī sṛṣṭirmanomayayeva kevalā /
anekamātṛmeyādipracurā hyavabhāsate
nanu saṅkalpanagaramapi karturbhinnameveti cennetyāha - rāmetyādi / mānasī
sṛṣṭiḥ saṅkalpanagarapracurā yā'vabhāsate sā manomayīti sambandhaḥ
anekabhedabhināpi manaso'nyā nahi kvacit /
utpanā manasastatra sthitā tatraiva līyate
etadeva sādhayati - aneketi / bhedairvyāvṛttadharmairbhinnāpi mānasī
sṛṣṭiryato manasyutpannā tatraiva sthitā līnā ca tato manaso nahyanyeti
sambandhaḥ
sā kevalamanorūpā yathā tadvajjagacchivāt /
seti / mānasī sṛṣṭiḥ / yathā manasa utpattyādinā mānasasṛṣṭermanomayatvam
tathā cidātmanaḥ śivādutpattyādimajjagaccinmayamityarthaḥ / nanu
śivādutpannasya jagataḥ śivarūpataiva na citirūpateti cedāha - sa iti / nanu
citeḥ kulālavadvigrahaḥ syādityāśaṅkya netyāha - avigraheti / nāsti
cidatirikto vigraho deho yasyāḥ
p. १६४)
tripurānantaśaktyaikyarūpiṇī sarvasākṣiṇī /
sā citiḥ sarvataḥ pūrṇā paricchedavivarjanāt
sā citireva prakaraṇapratipādyā tripuretyāha - tripureti / śaktayo'sya
[śaktiśca śaktimāṃścaiva padārthadvayamucyate / śaktayo'sya jagatsarvaṃ
śaktimāṃstu maheśvaraḥ // ityayaṃ ślokaḥ
paramārthasārasyābhinavaguptakṛteryogarājakṛtavivṛtau (pṛ० १०)
śrīsarvamaṅgalāśāstraślokatvenoddhṛtaḥ /] jagatsarvam ityuktanītyā
ghaṭādyābhāsarūpā anantā yāḥ śaktayaḥ tāsāmaikyaṃ saṅghaṭṭaḥ tadrūpiṇī
/ yathā hi darpaṇe pratibhāsamānapratibimbānāṃ darpaṇa eva saṅghaṭṭamayaṃ
rūpam tatheti bhāvaḥ / nanu tarhi darpaṇavacciterjaḍarūpatvamapi syāditi cedāha ##-
jñānaśaktirūpaṃ na jaḍasya sambhavatīti bhāvaḥ / prāguktamapi pūrṇatvaṃ
samyak sādhayitumupakramate - sā citiriti
kālo deśaśca loke'smin paricchedakaraḥ smṛtaḥ /
tatrākāramayo deśaḥ kālastu syāt kriyāmayaḥ
nanu kathaṃ paricchedavarjiteti cedāha - kāla iti / kāladeśayoreva
paricchedakatvaṃ [k: katvaṃ ....... pariccheda nāsti] loke prasiddhamiti
bhāvaḥ / nanu paricchedakābhimatayordeśakālayoḥ kiṃ rūpamiti cedāha -
tatreti / tayormadhye ityarthaḥ / ihedānīṃ ghaṭaḥ ityatra iheti gṛhādirūpo deśaḥ
idānīmiti prātarādirūpaḥ kālaśca bhāsate / tatra gṛhādirūpo deśaḥ
pṛthivyādeḥ saṃsthānaviśeṣātmākāra eva / kālastu sūryādiparispandādirūpā
kriyaiva / yaduktaṃ śrīpratyabhijñāyām - mūrtivaicitryato
deśakramamābhāsayatyasau / kriyāvaicitryanirbhāsāt kālakramamapīśvaraḥ //
(२/५) iti / tathā kālaḥ sūryādisañcārastattatpuṣpādijanmaiveti ca /
nahyākārakriyābhyāṃ deśaḥ kālo vānya udayagiryādirūpeṇa
sūryādikriyārūpeṇa vopādhinopahito'khaṇḍaḥ sambhavati yataḥ
sarvavyavahārasyopādhinaiva nirvāhāttatkalpane pramāṇaprayojanayorabhāvāt
p. १६५)
yāṃ citiṃ samupāśritya syādākāraḥ kriyāpi vā /
tasyāḥ paricchedakatvamanayoḥ syāt kathaṃ vada
evaṃ deśakālayoḥ svarūpaṃ vivicya tābhyāṃ paricchedābhāvaṃ cidātmanaḥ
sādhayati - yāmiti / loke hi śatāyuṣo gṛhasthasya puruṣasya tato mahataḥ
kaliyugātmakakālasya jambūdvīpātmakadeśasyaikāṃśena śatavarṣakālena
gṛharūpadeśena ca pariccheda etāvatkālaṃ sthita etaddeśe sthita iti prasiddhaḥ /
prakṛte cidātmaikadeśāśrayeṇa satordeśakālayorākārakriyārūpayoḥ
kathañcidātmaparicchedakatvamityarthaḥ
kasmin deśe ca kāle ca citirnāstīha tadvada /
yatra na syāccitiḥ so'pi kathaṃ syāditi vai bhavet
nanu na [k, kh, g: na nāsti] cidātmāśritau deśakālau
yatastayormahattarayorekadeśastho [k, kh: yasta] ghaṭādivaccidātmeti
cedāha - kasminniti / yatreti / deśe kāle cetyarthaḥ [kh, gh:
vetyarthaḥ] / so'pīti deśaḥ kālo'pītyarthaḥ / yathā hi ghaṭaśarāvādikaṃ
mṛdavinābhūtaṃ mṛdāśritaṃ mṛdaṃ vinā na bhavati yathā [k, kh:
tathā] ca darpaṇāvinābhūtaṃ pratibimbavastu darpaṇāśritaṃ darpaṇaṃ vinā
na bhavati tathā cidavinābhūtau deśakālau na tāṃ vinā sta iti tadāśritāveveti
bhāvaḥ
p. १६६)
astitā hi padārthānāṃ prakāśo nāparaḥ khalu /
prakāśastu citiḥ proktā nāciteḥ syāt [k: nācitaḥ] prakāśatā
nanu saurālokavaccitirvastuprakāśikā tathā ca yathā saurālokarahito
ghaṭādirandhakāre'sti tathā citiṃ vināpi deśādibhāvo'pyastviti cedāha -
astiteti / sattvamityarthaḥ / vastūnāṃ sattvaṃ hi prakāśanameva netarat /
sattvātmakaprakāśo hi citireva / nāsti citiryasya so'citiḥ cidaviṣaya iti tātparyam /
tasyāciteḥ [k: nācitaḥ] prakāśatā yato nāsti tataścitireva prakāśa
ityarthaḥ / tathā ca saurālokaṃ vinā'ndhakāre
ghaṭāderbhāsanādālokādanyadastitvaṃ ghaṭādeḥ / citprakāśaṃ [k, kh:
ataści] vinā ghaṭādeḥ kathañcidapi vyavahārābhāvāccitprakāśa
evāstitvamiti bhāvaḥ
prakāśastu sumukhyaḥ syādyaḥ svatantraḥ prakāśate /
jaḍā na svaprakāśā hi citiyogaprakāśanāt
nanvastu bhāvānāṃ sattvaṃ prakāśa eveti tathāpi ghaṭaḥ prakāśate citiḥ
prakāśata iti vyavahārasāmyāt kathaṃ citirghaṭāderdṛśyasyāśrayabhūteti
cedāha - prakāśa iti / yaḥ svatantraḥ anyānapekṣaḥ prakāśate tasya prakāśa
eva sumukhyaḥ [gh: mukhyaḥ] / jaḍā iti / jaḍāścidātmabhinnā na
svaprakāśāḥ anyānapekṣaprakāśā na bhavantītyarthaḥ / hi yasmāt / citiyogena
cidviṣayatāpattyā prakāśanāt / cittādātmyamaprāptānāmaprakāśanānna
jaḍānāṃ svatantraḥ prakāśa iti bhāvaḥ
anyānapekṣaṇenaiva citiḥ svasmin prakāśate /
jaḍāścitiṃ samāśritya prakāśante na cānyathā
citistu na tathetyāha - anyeti / svasmin anyatādātmyamanupagate svasvarūpe
[k, kh: svarūpe] samādhyādidaśāsu prakāśate / tasmāccijjaḍayoḥ
prakāśavaiṣamyāccitimāśrityaiva jaḍāḥ prakāśante na svātantryeṇetyarthaḥ
p. १६७)
aprakāśe'pi vastūnāmastitā cettadā śṛṇu /
asti nāstīti loke'smin vyavasthā nahi setsyati
astu bhāvānāmākāśāśritatvavaccidāśritatvam tathāpyasti prakāśate
cetyādivyavahārādastitā prakāśād [k: kāśavad] bhinnaiveti cedāha ##-
[k: sama.....ādye nāsti] vā ? ādye
samaniyatayorghaṭatvakalaśatvayorivābhedaḥ siddha eveti matvā dvitīye
dūṣaṇamāha - astīti / yadyaprakāśe'pyastitvaṃ ghaṭādestarhi ayaṃ
nāstyaprakāśamānatvāt ityādi vyavasthā na setsyatīti bhāvaḥ / nanu tarhyayaṃ
prakāśate'sti ca yataḥ prakāśate tato'stītyādivyavahāraḥ kathamiti ceducyate
dṛśyaḥ pratyakṣatvādityādivanneya iti
tasmādvastvastitā loke citprakāśo na cāparaḥ /
yathā hi pratibibimbānāṃ sattvaṃ darpaṇa eva hi
tasmāditi / prakāśāstitvayoḥ samaniyatatvādityarthaḥ / atra dṛṣṭāntaḥ -
atheti / dharmadharmiṇostādātmyābhiprāyeṇoktam - darpaṇa eveti /
darpaṇasattvameva pratibimbānāṃ sattvamityarthaḥ
tathā citirjagatsattā tataḥ sarvaṃ citirbhavet /
adhikaṃ bhāsate yattu tannairmalyamahittvataḥ [k: mahattvataḥ]
evaṃ citprakāśayostādātmyāt citirjagatsatteti sarvaṃ jagat / nanu citireva sarvaṃ
cettarhi citirityeva bhāseta ghaṭaḥ paṭa ityadhikāṃśabhāsanaṃ kathamiti cedāha
- adhikamiti / tannairmalyeti / tasyāściternairmalyasya mahittvato [k:
mahattvataḥ] māhātmyādityarthaḥ
p. १६८)
kāṭhinyanirmalatvābhyāṃ pratibimbāvabhāsanam /
tayostu tāratamyena pratibimbaḥ sphuṭo'sphuṭaḥ
nanu darpaṇe'dhikāvabhāsaḥ pratibimbavidhayā bhavet prakṛte cidātmani
kathamadhikāvabhāsa iti cetpratibimbavidhayaiveti vaktuṃ pratibimbanimittaṃ
vivecayati - kāṭhinyeti / kāṭhinyamariktātmatvam [k, kh:
kāṭhinyabharitātmatvam] pratibimbāvabhāsanaṃ bhavediti śeṣaḥ / tayoḥ
kāṭhinyanirmalatvayoḥ / tāratamyena nyūnādhikabhāvena
darpaṇe ca jale cāpi spaṣṭametaddhi lakṣyate /
jaḍatvād darpaṇādestu svātantryaparivarjanāt
kāṭhinyanirmalatvayorādhikyena darpaṇe sphuṭaḥ pratibimbaḥ nyūnatvena
jale'sphuṭaḥ pratibimbaḥ / etacca sarvaiḥ spaṣṭaṃ lakṣyate / bhittau
nairmalyābhāvādākāśe kāṭhinyābhāvācca na pratibimbāvabhāsa iti bhāvaḥ /
nanu citeḥ svāntaḥ [k: svataḥ] pratibimbāvabhāsane
darpaṇavadbimbāpekṣāpi syāditi cedāha - jaḍatvāditi / parivarjanād
bimbāpekṣeti sambandhaḥ
bimbāpekṣā citeḥ svacchasvātantryādanapekṣatā /
nirmalatvaṃ svataḥsiddhaṃ citermālinyavarjanāt
svacchaṃ [k: svaccha] paricchedamalarahitaṃ sārvatrikaṃ yat svātantryaṃ
tasmāt citerbimbānapekṣatā / yaduktam -
antarvibhāti sakalaṃ jagadātmanīha
yadvadvicitraracanā mukurāntarāle /
bodhaḥ [paraṃ nija iti tantrasārasthaḥ (pṛ० १९)
īśvarapratyabhijñāvivṛtivimarśinīsthaśca (bhā० २ pṛ० २०३) pāṭhaḥ
/ paramārthasārayogarājavivṛtau (p. ३९) tu mūlasthita eva pāṭho
dṛśyate /] punarnijavimarśanasārayuktyā [vṛttyā iti tantrasārasthaḥ
pāṭhaḥ]
viśvaṃ parāmṛśati no mukurastathā tu // iti / (ta० sā० pṛ० १९)
nanu jalādeḥ katakādinā nairmalyaṃ sambhavati citeḥ kathamiti cedāha -
nirmalatvamiti / ākāśavadasaṅgatvena mālinyavarjanāt
p. १६९)
anekarasataiva syād mālinyaṃ tat [g, gh: sā] citernahi /
aikātmyarūpyāccicchakterakhaṇḍatvācca sarvathā
jalādigataṃ mālinyaṃ kim ? yaccitirūpe nāstītyucyate ityāśaṅkyāha -
aneketi / anekarasatvaṃ vastvantarasaṃmilitatvam / yathā pārthivarajaḥsaṃmilitatvaṃ
jale mālinyam / yathā ca darpaṇe kācānyāṃśasaṃmilitatvam / nanvevaṃvidhaṃ
mālinyaṃ citeḥ kuto neti cedāha - aikātmyarūpyāditi / avayavināṃ
svāvayavāntarāleṣu svātiriktāṃśamelanānmālinyasambhavaḥ / cidātmano
niravayavatvenaikarūpyānna mālinyamiti bhāvaḥ / evaṃ nairmalye nimittamuktvā
kāṭhinye'pi nimittamāha - akhaṇḍeti / akhaṇḍatvādariktātmabhāvahetoriti
sambandhaḥ / riktātmatvamavakāśātmatvam / avakāśavattvamiti yāvat / loke
hyavayavasaṃśleṣatāratamyena kāṭhinyatāratamyaṃ dṛṣṭam / yadavayavānāṃ
saṃśleṣādhikyam tatra kāṭhinyādhikyam / saṃśleṣanyūnatve kāṭhinyanyūnatā /
dṛṣṭaṃ caitatpāṣāṇajalayoḥ / saṃśleṣe ādhikyaṃ cāvayavāṃśānāṃ
sambandhādhikyanimittam / tathāhi - yasmādyasyāvayavāṃśā
yāvanto'dhikāḥ saṃyuktāstasya tāvadadhikaḥ saṃśleṣastāvadadhikaṃ
kāṭhinyaṃ ca [k, kh, g: ca nāsti] tathā yasya yāvadavayavāṃśā
asaṃyuktāstasya tāvadaṃśāvacchedenāntaravakāśavattvādriktātmatvācca
tasyānadhikakāṭhinyavattvamiti / citestu
niravayavatvenākhaṇḍatvādariktātmatvamiti bhāvaḥ
ariktātmabhāvahetornairmalyaṃ sarvato'dhikam /
asvato bhāsamānasya bhānamanyānuṣaṅgataḥ
ariktātmabhāvahetościternairmalyaṃ sarvato'dhikam / prakṛte nairmalyamiti
kāṭhinyasyāpyupalakṣaṇam / tathā ca citernairmalyaṃ kāṭhinyaṃ ca sarvato
darpaṇāderadhikamityarthaḥ /
avayavināmavayavāṃśeṣvavakāśatāratamyasambhavāttadavakāśeṣu
vastvantarapraveśatāratamyasaṃbhavācca kāṭhinyanairmalyatāratamyam
citerakhaṇḍatvena sarvathā riktātmatvāddhetornairmalyaṃ kāṭhinyaṃ ca
sarvato'dhikamiti bhāvaḥ / nanu jagataḥ pratibimbatve pramāṇābhāvānna
pratibimbatvamiti cet pratibimbalakṣaṇayogāt pratibimbatvamiti vaktuṃ
pratibimbalakṣaṇamāha - asvata iti / anyāsambandhe'bhāsamānatve
satyanyasambandhena bhāsamānatvaṃ pratibimbatvam [k: anyaprati] / yathā
pratibimbaghaṭo darpaṇaṃ vinā'bhāsamāno darpaṇasambandhenaiva bhāsate evaṃ
citiṃ vinā'bhāsamānaṃ citisambandhenaiva bhāsata iti jagat pratibimbātmakameva
p. १७०)
pratibimbasvarūpajñāḥ pratibimbaṃ pracakṣate /
jagadetādṛśaṃ sarvaṃ sarvaiḥ samabhilakṣitam
pratibimbamiti / pratibimbatvamityarthaḥ / etādṛśaṃ pratibimalakṣaṇavat
svato na bhāsate kvāpi bhāsate ca cidāśrayāt /
ato jagat syādādarśapratibimbasusaṃmitam
lakṣaṇaṃ jagati yojayati - svata iti / susaṃmitaṃ samam
citirvicitrā'nyabhāvairuparaktāpi bhāsinī /
svarūpādapracyutaivādarśavalleśato'pi hi
evaṃ jagataḥ pratibimbalakṣaṇayogāt pratibimbatvamupapādya
citerdarpaṇatulyatāṃ vaktuṃ pratibimbagrāhiṇo lakṣaṇaṃ citi yojayati - citiriti /
anyasvarūpoparaktatvena bhāsamānatve [k: mānetyapra]
satyapracyutasvarūpatvaṃ pratibimbagrāhitvam / bhāsinīti / bhāsanamātrarūpā / ata
eva leśato'pyapracyutetyanvayaḥ
darpaṇapratibimbānāṃ darpaṇānanyatā yathā /
cidātmapratibimbānāṃ cidātmānanyatā tathā
evaṃ mahatā prayatnena jagataḥ pratibimbatve sādhite phalitamāha - darpaṇeti
p. १७१)
darpaṇe pratibimbo hi bimbaheturnirūpitaḥ /
citiḥ(ti) svātantryahetuḥ syāt pratibimbo hi jāgataḥ
svacchasvātantryādanapekṣatā (११/५७) iti citi pratibimbane [k,
kh, g: pratibimbe] na bimbāpekṣetyuktam tannirvāhayitumupakramate -
darpaṇa iti / bimbaṃ heturyasya sa bimbahetuḥ / svātantryaṃ heturyasya sa jāgataḥ
pratibimbaḥ
svasaṅkalpādrāma paśya svātmani pratibimbitān /
bhāvān bimbavinābhūtānnirnimitāvabhāsanān
bimbaṃ vinā pratibimbane dṛṣṭānamāha - svasaṅkalpeti / svātmani
antaḥkaraṇaparichinnacaitanye / nirgataṃ nimittaṃ yasya nirnimittamavabhāsanaṃ
yeṣām darpaṇapratibimba iva nālokādinimittāpekṣāpīti bhāvaḥ /
saṅkalpānmanorājye bhāsamānā bhāvāḥ pratibimbalakṣaṇayogāt
pratibimbabhūtāḥ teṣāmavabhāsanaṃ bimbādyanapekṣameva prasiddham evaṃ
paraciti jagatpratibimbanamiti bhāvaḥ
saṅkalpa eva svātantryaṃ citerucchūnamīryate /
asaṅkalpadaśāyāṃ sā citiḥ svacchaikarūpiṇī
saṅkalpapadārtha vivṛṇoti - saṅkalpa iti / cidātmano yatsvātantryaṃ nāma
śaktiḥ tasya śaktitvādeva cidātmānatirekatvaṃ sūkṣmarūpatvaṃ ca /
tadyadocchūnaṃ puṣṭaṃ bhavati dṛśyākāratvena sthūlatāṃ prāpnotīti yāvat
tadā tatsvātantryameva saṅkalpa itīryate [k: itīryate....ṣaṅkalpa nāsti] /
yathā hi tava svātantryameva saṅkalparūpam / sa [k, kh:
tatvamapyaneka] tvayayanekabhāvān pratibimbatvenāvabhāsayati
evameveśvarasya svātantryamapi jagadavabhāsayatīti bhāvaḥ / asaṅkalpakāle ca
yathā tavātmabhūtā [k, kh: tathā cātma] citiḥ pratibimbavarjanena
svacchaikacinmātrarūpiṇī
p. १७२)
evaṃ citerviśuddhaikarūpāyāḥ sṛṣṭitaḥ purā /
bṛhat svātantryamabhavat saṅkalpātmakameva tat
evaṃ sṛṣṭeḥ purā pralaye viśuddhaikarūpā yā parā citistasyā yad
bṛhadaparicchinnaṃ svātantryaṃ tadeva sṛṣṭyādau saṅkalpātmakamabhavat /
śuddhaciddaśāyāṃ svātantryasya tadekarūpatvena sthitasya sṛṣṭyādau
jagadrūpatāpattireva saṅkalpatvamiti bhāvaḥ
tata etatsamābhātaṃ pratibimbātmakaṃ jagat /
bṛhatsaṅkalpasusthairyāccirametad vibhāsate
tataḥ saṅkalpādetajjagatpratibimbātmakaṃ samābhātaṃ bhavati / nanu
yathā'smatsaṅkalpabhāsitabhāvānāmasthiratvam
evamīśvarasaṅkalpabhāsitasyāpyasthairyaṃ kuto neti cedāha - bṛhaditi /
bṛhataḥ saṅkalpasya sthiratvenaitajjagacciraṃ bhāsate saṅkalpajāvabhāsasya
saṅkalpānyūnakālatvaniyamāditi bhāvaḥ
sādhāraṇaṃ jagad bhāti pūrṇasvātantryahetutaḥ /
anyeṣāṃ tadapūrṇatvād bhātyasādhāraṇātmanā
nanu tathāpi svasaṅkalpajātaṃ svātmana eva bhāsate nānyasya /
īśvarasaṅkalpajātajagataḥ kathaṃ sarvasādhāraṇyena bhasanamiti [gh:
bhāna] cedāha - sādhāraṇamiti / īśvarasya pūrṇasvātantryāt
sarvasvātantryāddhetorityarthaḥ / tadapūrṇatvāt svātantryāpūrṇatvāt
sarvasvātantryābhāvādityarthaḥ / īśvara idamīdṛśaṃ jagat
pramātrantaradṛśyamiti saṅkalpayati tatastathā bhāsate / jīvena tathā
saṅkalpite'pi jagati pramātrantaradṛśyamityaṃśe'svātantryānna soṃ'śo bhāsata
iti bhāvaḥ
abhyāsānmaṇimantrādyaiḥ svātantryaṃ tu yathā yathā /
tyajet saṅkocamātmasthaṃ tathā tatra hi bhāsanam
jīvānāmapūrṇaṃ svātantryamiti tatsaṅkalpitānāmasādhāraṇyamuktam / tasyaiva
svātantryasyopāyairyāvat saṅkocahānistāvat pūrṇatvamityāha - abhyāsāditi /
abhyāsaḥ śuddhacidātmatattvasyāhamityavicchinnānusandhānam / maṇimantrau
prasiddhau / ādinauṣadhiḥ / etaiḥ sādhitaiḥ / tatra tatsvātantryakalpite
p. १७३)
paśyaindrajālikaṃ rāma nirupādānayogataḥ /
bhāsayantaṃ jagaccitraṃ saṅkalpādeva sarvataḥ
atrodāharaṇamāha - paśyeti / aindrajāliko hi
sādhitamaṇimantrādyairgajaturagādirūpaṃ citraṃ jagadupādānamanapekṣyaiva
saṅkalpamātreṇa sarvato bhāsayatīti bhāvaḥ / yadvā
mānasasṛṣṭerasādhāraṇamasthairyamarthakriyābhāvaśceti [k:
sṛṣṭamasā-] bāhyasṛṣṭivaisādṛśyād dṛṣṭāntāntaramāha ##-
sādhāraṇaṃ sthiraṃ svārthakriyārhaṃ bhūya eva tu /
svātmanyupasaṃharecca jagadevaṃ vibhasate
svīyā yā'rthakriyā ghaṭāderudakāharaṇādirūpā tadarham / evaṃvidhaṃ
jagadaindrajālikaḥ sṛṣṭvā bhūyaḥ svātmani svasṛṣṭaṃ sarvamupasaṃharecca /
evamīśvarasṛṣṭamapi jagadvibhāsate
yoginaḥ paśya sṛṣṭiṃ tāṃ pūrṇasthairyasamāvṛtām /
yoginastu mitatvena sṛṣṭirbāhyā vibhāvitā
nanvevamapyaindrajālikasṛṣṭeratisvalpakālasthāyitvena vaisādṛśyameveti
matvāha - yogina iti / viśvāmitrāderyogino
nakṣatrādisṛṣṭimāpralayasthāyitvarūpapūrṇasthairyasamāvṛtāṃ
paśyetyarthaḥ / nanu tathāpi yoginaḥ sṛṣṭirīśvarasṛṣṭivat svasvarūpe kuto neti
cedāha - yoginastviti / sādhāraṇayogina īśvarāpekṣayā paricchinnatvena
parimitasvarūpatvena bahiḥsthānalābhāt parimitaśaktitvācca bāhyā
sṛṣṭirvibhāvitetyarthaḥ / yastu pūrṇayogī sa bāhyamanapekṣya śrīkṛṣṇādivat
[k, kh: śrīkṛṣṇādiḥ] svasvarūpe
evā'khilaviśvavaicitryamavabhāsayituṃ samartha iti dhyeyam
p. १७४)
amitatvāt sṛṣṭiriyaṃ cinnāthasyāntareva hi /
ata eva cidātmatvavyatirekādasatyatā
naivamīśvara ityāha - amitatvāditi / ata eva antaḥsṛṣṭatvādeva /
anyāntaranyāvabhāsanaṃ pratibimbatulyameveti [k: pratibimbatulyameveti
nāsti] pratibimbasya [g: prati nāsti]
darpaṇātmatvavyatirekeṇāsatyatvavajjagato'pi cidātmatvavyatirekādasatyatāmāha
- [k, kh: cidātmavya] cidātmatveti
jagataḥ pratibimbasyādarśātmatvaṃ vinā yathā /
ata eva vicāreṇāsatyatāṃ yāti nānyathā
asatyatā jagata ityanvayaḥ / ata eveti / pratibimbarūpatvādevetyarthaḥ / nānyatheti /
pratibimbātmakametajjagaditi vicāre kṛte na satyatāṃ prāpnotītyarthaḥ
satyaṃ svabhāvaṃ no muñcedasatyaṃ taṃ parityajet /
jagat paśya bhārgavaitat svabhāvādaticañcalam
evaṃ pratibimbatvenāsatyatvaṃ prasādhyāsatyalakṣaṇavattvādapi jagatoasatyatāṃ
vaktuṃ prasaṅgāt satyāsatyalakṣaṇamāha - satyamiti /
avyabhicaritasvabhāvaṃ satyam anyadasatyamiti tadarthaḥ / etat pratyakṣaṃ jagat /
aticañcalaṃ kṣaṇikam
satyāsatye vibhāgena bhāsete sarvato'khilam /
pratibimbādarśabhānamiva tatpravicāraya
kathamayaṃ niścaya iti cedvicāreṇa bhavedityāha - satyeti / sarvataḥ sarvatra /
akhilaṃ tajjagat pravicāraya / kathamiti cedāha - pratibimbādarśabhānamiveti /
pratibimbādarśayoraniyataniyatarūpatvena [g: niyata nāsti] bhānavad
jagaccidātmanorbhānaṃ bhavediti pravicārayeti bhāvaḥ
p. १७५)
ādarśo hyacalastatra calaṃ hi pratibimbakam /
tathā jagaccalaṃ saṃvidacalā sarvabhāvitā
etadeva dṛṣṭānte vicārapūrvakaṃ dārṣṭāntike yojayati - ādarśa iti /
yāvatpratibimbeṣu vādarśasyāvyāvṛttatvenāparityaktasvabhāvatvena satyatā
ghaṭapratibimbasyapaṭādipratibimbakāle vyāvṛttatvena parityaktasvabhāvatvāda
satyateti bhāvaḥ / tatheti / ghaṭāderjagataḥ parasparaṃ vyāvṛtteḥ saṃvidaḥ
sarvatrā'vyāvṛtterjagadasatyaṃ saṃvit satyeti jñeyam /
jagatsaṃvidoścalācalatvaṃ sarvairjñātamityāha - sarveti
ata eva hi bhāvānāṃ vicārāsaharūpatā /
tathā hi sūryāloko hi vastūnāmavabhāsakaḥ
ata eva asatyatvādeva / yaddhi asatyaṃ tanmarutoyakeśoḍrakādivadavicārasahameva
/ vicāreṇedamīdṛśamiti nirṇītaṃ na [k, kh: na nāsti] bhavediti
bhāvaḥ / vicārāsahatvamevopapādayati bhāveṣu tathā hīti
ulūkādidivāndhānāṃ viparīto'ndhakāravat /
prakāśatvāndhakāratve na vivikte'nayoḥ [vivikte'nayoḥ ityatra
sandhirārṣaḥ] sphuṭe
viparītaḥ anavabhāsakaḥ / na vivikte vivekamaprāpte / anayoḥ saurālokatamasoḥ /
vastvavabhāsakatvaṃ prakāśatvam anavabhāsakatvaṃ prakāśaviruddhatvaṃ
vāndhakāratvam / evaṃ ca saurālokasya manuṣyādīn pratyavabhāsakatvena
ulūkādīn pratyanavabhāsakatvena [k: katvaṃ naivaṃ] evaṃ tamaso'pi
manuṣyādīn pratyanavabhāsakatvenolūkādin pratyavabhāsakatvena kasya
prakāśatvaṃ kasya vāndhakāratvamiti vivektumaśakyatvena vicārāsahatvamiti
bhāvaḥ
p. १७६)
evaṃ viṣaṃ kasyacit syādaviṣaṃ kasyacid bhavet /
manuṣyādeḥ pratighātakarī bhītirhi lakṣyate
evamanyeṣāmapi svabhāvānavasthitimāha - evamiti / viṣaṃ
vatsanābhādirmanuṣyādermārakaṃ syāt tadutpannakṛmyāderaviṣamamārakam /
pratīghāto gamanapratibandhaḥ
yogināṃ guhyakādīnāmapratīghātalakṣaṇā /
kālo deśaśca dīrgho yo manuṣyādiprabhāvitaḥ
apratīghāto lakṣaṇaṃ yasyāḥ / pratīghātakarī na bhavatīti tātparyam / yaḥ kālo
deśaśca manuṣyādibhirdīrghatvena jñātaḥ sa eva devādīnāmadīrgha ityāha -
kāla iti
sa eva viparīto vai devānāṃ yogināmapi /
darpaṇe bhāsamānasya dūrāderdūratā yathā
kathamekasyaiva dūratvamadūratvaṃ ceti cet sadṛṣṭāntamāha - darpaṇa iti
tathaivāsya svabhāvo'pi vicāre [k, kh, gh: vicāro na
sthirībhavet] na sthiro bhavet /
ata āśrayarūpeṇa vinā nāsti hi kiñcana
tathaiveti / darpaṇe dṛśyamāno yaḥ sudīrgho'pi deśastasya darpaṇānatiriktatvena
yathā na dīrghatvam evamevātra citi bhāsamānālokādīnāmaprakāśatvādikaṃ
vicāritaṃ sad na sthiraṃ [g: asthiraṃ] bhavatītyarthaḥ / ataḥ
pratibimbātmakatvājjagata āśrayarūpeṇa cidātmanā vinā nāstītyarthaḥ
p. १७७)
yadastīti bhāti tattu citireva maheśvarī /
evaṃ jagaccidekātmarūpaṃ te samyagīritam
yaditi / yathā darpaṇe'stīti bhāsamānānāṃ pratibimbānāṃ darpaṇa eva svarūpam
evaṃ cidātmani yadastīti bhāti tatsarvaṃ citireva maheśvarīti svasmin
pratibimbātmakavaicitryabhāsane svaiśvaryameva nimittam na tu darpaṇasyeva
bimbamiti [k, kh: pratibimba] sūcitam / adhyāyādau yatpṛṣṭaṃ
kathaṃ citeranyaccetyaṃ [k, kh: caityaṃ] nāstīti tadiyatā [k,
kh: tadīyatā] granthenopapādyopasaṃharati - evamiti
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe jagattattvanirūpaṇe ekādaśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyām
ekādaśo'dhyāyaḥ //
p. १७८)
atha dvādaśo'dhyāyaḥ
evaṃ dattātreyamukhād jagattattvaṃ niśamya tu /
papraccha bhārgavo bhūyaḥ saṃdehakalilāntaraḥ
atrā'dhyāye cādhipadyairjagatsatyatvabhāsanam /
dṛḍhabhāvanayetyuktaṃ śailākhyānena vai sphuṭam //
evaṃ citireveti / sandehena kalilaṃ [k: kalikalu] kaluṣitamāntaraṃ mano
yasya
bhagavan saṃśrutaṃ proktaṃ bhavatā jāgataṃ nanu /
yathā bravīṣi bhagavaṃstattathaiva na cā'nyathā
jāgatam svarūpamiti śeṣaḥ / tathaiva citimātrarūpameva
tathāpi kuta etaddhi bhāti satyātmakaṃ sadā /
kuto vā'nyairbuddhimadbhiḥ satyatvena viniścitam
tathāpi asatyamapi / kutaḥ kasmāt kāraṇāt / sadā satyātmakaṃ bhāti /
rajjusarpāderasatyasya kadācidasatyatvena bhānaṃ dṛṣṭam idaṃ hi jagat kathaṃ
sadā satyātmakaṃ bhātīti bhāvaḥ / nanvetad gagananailyatulyaṃ mūḍhaireva
satyatvena viditamiti cedāha - kuto veti / anyaiḥ parairdvaitavādibhiḥ /
buddhimadbhistarkanipuṇaiḥ
tvattaḥ śrutaṃ cāpi bhūyo bhāti me satyavat kutaḥ /
brūhyetat kṛpayā nātha yathā naśyedayaṃ bhramaḥ
atha ca tvattaḥ gurorāptatamād asatyamidamiti sopapattikaṃ śrutamapi bhūyaḥ kuto
me jagat satyatvena bhāti etad brūhi
ityāpṛṣṭo bhārgaveṇa dattātreyo mahāśayaḥ /
jagatsatyabhrāntimūlaṃ pravaktumupacakrame
mahāśaya iti / mahān aparicchinnaḥ cidātmākāra āśayaścittaṃ yasya / jagat
satyamiti yā bhrāntiḥ tanmūlaṃ tannimittam
p. १७९)
śṛṇu rāma jagadbhrāntermūlametat sanātanam /
vastvavidyāpūrvakaṃ yad dṛḍhabhāvanameva [gh: dṛḍhā; k:
hṛdā] tat
etadvakṣyamāṇam / sanātanam anādi / tadevāha - vastviti / vastuno'vidyā
ayathāvadgrahaṇam etatpūrvakaṃ yadvastuno'nyarūpeṇa dṛḍhabhāvanam /
bhāvanāyā [gh: nāyāṃ] dṛḍhatvaṃ śraddhāvattvam / tat
proktabhramanimittam
paśyātmānamavijñāya svātmabuddhiṃ śarīrake /
kva māṃsarudhirāsthīni kva cidātmātinirmalaḥ
atrodāharaṇamāha [k: tatro] paśyeti /
ātmānamaparicchinnacidrūpamavijñāya ayathāvat paricchinnatvena vijñāya /
śarīramātmeti dṛḍhabhāvanāditi śeṣaḥ / svātmabuddhimiti / śarīramātmeti
buddhim / śarīraṃ kuto nātmeti cedāha - kveti / atinirmalaḥ cidekarasaḥ
kevalaṃ bhāvanādārḍhyāccidātmā dehako'bhavat /
jñāte'pyātmani cidrūpe bhūyo bhrāntiḥ śarīrake
ātmatvena dṛḍhabhāvanād dehātmatvaniścayaḥ [k: dehātmani] / evaṃ
bhāvanādeva ātmā cidrūpo na deha ityupapattyupalabdhibhyāṃ jñāte'pi
punarbhrāntiḥ
evameva bhāvanayā satyaṃ bhāti jagat khalu /
viparītaṃ bhāvayan vai dṛḍhabhrāntiṃ nivartayet
evameveti / anātmani dehe bhāvanayātmabuddhivadevetyarthaḥ /
dṛḍhasatyatvabhāvanayā asatyamiti samyag jñātamapi jagat satyamiti bhāti /
nanvevaṃ sati jagati satyatvabuddhiranivāryaiveti cennetyāha - viparītamiti /
etajjagad asatyamiti sadā viparītaṃ dṛḍhaṃ bhāvayan satyatvabhrāntiṃ nivartayet
yo yathā bhāvayedetajjagattasya tathā bhavet /
yogināṃ dhāraṇādhyānaiḥ paśya tadrūpasaṅgatim
kuta evamiti cedevameva bhāvanāsāmarthyamityāha - yo yatheti / kvaitad
dṛṣṭamiti cedāha - yogināmiti / dhāraṇā dhyānaṃ ca
bhāvanāparipākaviśeṣaḥ / bahuvacanaṃ dhāraṇāderavāntarabhedābhiprāyam /
tadrūpasaṅgatiṃ jagato bhāvanānurūpatāprāptim
p. १८०)
atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ [k: punarāvṛttamadbhu]
mahādbhutam /
asti vaṅge sundarākhyaṃ puraṃ paramapāvanam
atra jagato bhāvanānurūpatāprāptau / vartayiṣyāmi upakramiṣyāmi /
paramapāvanaṃ tīrthabhūtam
tatrāsīnnṛpatirdhīmān suṣeṇa iti viśrutaḥ /
tasya bhrātā mahāseno yavīyān priyakṛt sadā
yavīyān kaniṣṭhaḥ / bhrātuḥ [k: bhrātā] priyakṛt
śaśāsa rājyaṃ nṛpatirdharmataḥ sarvasammataḥ /
kadācidaśvamedhaiḥ so'yajad devaṃ maheśvaram
tatra rājakumārāstu mahābalaprākramāḥ /
mahatyā senayā yajñā'śvaṃ sarve hyanusaṃyayuḥ
tatra yajñe / aśvacaryāyāmaśvamanugatāḥ
aśvasya rodhakān sarvān vijitya balino balāt /
yayurairāvatītīramanvaśvaṃ nṛpateḥ sutāḥ
rodhakān śatrūn / airāvatī nadī / anvaśvam aśvapṛṣṭhataḥ
dadṛśustatra rājarṣi taṅgaṇākhyaṃ taponidhim /
baloddhatā avajñāya tamasaṅgamya te yayuḥ
tatra airāvatītīre / avajñāprakāra [k: jñākāra] eva asaṅgamyeti /
praṇāmādipūrvakaṃ samīpamagatvetyarthaḥ / te rājakumārāḥ
tadvīkṣya taṅgaṇasutaḥ pitravajñāṃ ruṣānvitaḥ /
jagrāhāśvaṃ yajñiyaṃ taṃ rājaputran hi bhartsayan
p. १८१)
atha rājakumārāste rurudhuḥ sarvato hi tam /
tāvattaṅgaṇaputro'pi gaṇḍaśailaṃ puraḥ sthitam
taṃ muniputram
viveśāśvaṃ samādāya paśyatsu rājasūnuṣu /
sāśvaṃ śilāvilīnaṃ taṃ dṛṣṭvā rājakumārakāḥ
taṃ muniputram
vibhidurgaṇḍaśailaṃ taṃ śastrairuccāvacaiḥ pṛthak /
cūrṇitād gaṇḍaśailāt sa mahatyā senayā vṛtaḥ
uccāvacairuttamairadhamaiśca / cūrṇitāt cūrṇitaikadeśāt
nirgatya taṅgaṇasuto jigāya yudhi tān kṣaṇāt /
nihatya senāṃ sauṣeṇīṃ baddhvā rājakumārakān
tān rājakumārān
praviveśa gaṇḍaśailaṃ bhūyastaṅgaṇasambhavaḥ /
atha senābhaṭāḥ śiṣṭā gatvā rājñe nyavedayan
sundarapuraṃ gatvā
sāśvarājakumārāṇāṃ haraṇaṃ gaṇḍaśailake /
suṣeṇo vismito'tyantamuvācāvarajaṃ svakam
tacchrutvā vismitaḥ
vatsāśu gaccha taṃ deśaṃ yatrāste taṅgaṇo muniḥ /
tapasvino'cintyavīryā ajeyā devamānuṣaiḥ
yato'jeyāḥ ataḥ prasādya / aśvamedhasya kālaḥ
taṃ prasādya sutānaśvaṃ cāsādyāyāhi satvaram /
na kālo'tivrajedeṣa vasanto yajñasammataḥ
abhimāno na kartavyastapasviṣu kadācana /
kruddhāstapasvino lokān bhasmīkuryuḥ kṣaṇena vai
ataḥ prasādanaparo bhūtvā svārthaṃ prasādhaya /
ityādiṣṭo mahāsenastaṃ deśaṃ śīghramāyayau
svārtham aśvādimocanam / taṃ deśaṃ taṅgaṇenāstitam
p. १८२)
apaśyattaṅgaṇaṃ tatra samāhitamatiṃ dṛḍham /
kāṣṭhakuḍyātmatāṃ prāptaṃ śāntendriyamanodhiyam
dṛḍhaṃ yathā tathā samyak svātmanyaprakampatayā āhitā sthāpitā matiryena /
ata eva kāṣṭhetyādi(nā)dehacāñcalyābhāvaḥ śāntetyādinā
bāhyāntaḥkaraṇayoścāñcalyābhāva ukto jñeyaḥ
nirvikalpadaśāmbhodhinilīnasvātmabhāvanam /
praṇamya daṇḍavad bhūyaḥ kṛtāñjalipuṭastadā
nirvikalpadaśā nirgatā viṣayākāraiḥ paricchedātmikā vikalpadaśā
yasyāścitestasyā aparicchinnatvenāmbhodhirūpatā tatra nitarāṃ līnaṃ
sūkṣmatvena sthitamātmano bhāvanamahaṃtvena sphuraṇaṃ yasya /
nirvikalpasvarūpasyāpi vyutthānānurodhena sūkṣmāhaṃvimarśanābhyupagama iti
dhyeyam / evaṃvidhaṃ taṅgaṇaṃ praṇamya
tuṣṭāva vividhaiḥ stotrairmahāseno munīśvaram /
tathā tasya saṃstuvato hyatyagādvai dinatrayam
athājagāma tatputraḥ santuṣṭaḥ pitṛsaṃstavāt /
provāca taṃ mahāsenaṃ rājaṃstuṣṭo'smi saṃstavāt
atha caturtha dine
brūhi kiṃ te'bhilaṣitaṃ sādhayāmyavilambitam /
ahaṃ putro'smyasya vibhostaṅgaṇasya mahāmuneḥ
naitasya me pituḥ kālo bhāṣaṇe śṛṇu bhūmipa /
samāhitasvānta eṣa dvādaśābdādanantaram
anantaraṃ samuttiṣṭhedityanvayaḥ
samādhitaḥ samuttiṣṭhettatra pañcābdakā gatāḥ /
saptāvaśeṣā evaṃ hi samayo'sya purātanaḥ
samayaḥ saṅketaḥ saṅkalpa iti yāvat / asya me pituḥ
p. १८३)
tatte'bhivāñchitaṃ brūhi yadasmāttat karomyaham /
na māṃ bālaṃ vijānīhi pitṛtulyaṃ tapasvinam
tat tasmāt / yadasmātte'bhivāñchitaṃ tadahaṃ karomi / atra bāla māmasamarthaṃ
na vijānīhi
nāsādhyaṃ vidyate loke yogināṃ hi tapasvinām /
śrutvā munikumāroktaṃ mahāseno'tibuddhimān
atibuddhimāniti / bālānāmanavasthitatvajña iti bhāvaḥ
prāha taṃ taṅgaṇasutaṃ praṇamya ca kṛtāñjaliḥ /
muniputra ! priyaṃ me'dya karoṣi yadi satyataḥ
tvatpituste'dya vāñchāmi samādhervyutthitasya vai /
saha sambhāṣaṇaṃ kiñcidetadatyantavāñchitam
piturityādi ṣaṣṭhyantaṃ tṛtīyayā vipariṇeyam sahayogāt [uttarārdhasthitena
sahaśabdena yogādityarthaḥ /]
anukampyo yadyahaṃ te drutametat prasādhaya /
śrutvaitadvacanaṃ rājñaḥ prāha tāpasajaḥ punaḥ
rājannasādhyaṃ hyetatte vāñchitaṃ sarvathā bhavet /
tathāpi te karomīti pratiśrutyānyathā katham
kathaṃ bravīmīti sambandhaḥ
bravīmi bhūyastat kiñcit pratīkṣasvābhiyācitaḥ /
muhūrtamātraṃ me paśya sāmarthyaṃ yogasambhavam
eṣa me'dya guruḥ śāntapade paramapāvane /
saṃsthitastaṃ bāhyayatnairapi ko vai prabodhayet
śāntapade nirvikalparūpe
paśyāhaṃ bodhayāmyenaṃ yogayuktyaiva sūkṣmayā /
ityuktvātha samāviśya samāhṛtyendriyāṇyalam
sarvathā'śakyaṃ cet tvamenaṃ kathaṃ bodhayiṣyasīti cedāha - sūkṣmayeti /
mādṛśasya sūkṣmayogayuktivido nāśakyamiti bhāvaḥ / samāviśya upaviśya /
alamatyantamindriyāṇi samāhṛtya saṃruddhya
p. १८४)
prāṇe'pānaṃ susaṃyojya mukhyaprāṇena nirgataḥ /
dehaṃ pituḥ praviśyāśu pralīnaṃ tasya mānasam
prāṇo bahirnirgacchannāntaro vāyuḥ tasmin / apānaṃ bāhyamantargacchantaṃ
vāyum / susaṃyojya ekīkṛtya / apānaṃ niruddhya niḥśeṣeṇa
prāṇavāyuviracanānantaraṃ bāhyakumbhakaṃ [gh: bāhyaṃ] kṛtveti
bhāvaḥ / mukhyaprāṇo'haṅkārātmāntaḥkaraṇam / tena rūpeṇa dehānnirgataḥ /
tasya pituḥ / maraṇe hyantaḥkaraṇaṃ pralīnaṃ saṃskāramayaṃ [k, kh:
mayaprā] prāṇena saha nirgacchati tadāntaḥkaraṇasya [k: tadantaḥ]
līnatvādeva sa na kiñcijjānāti / parakāyapraveśe [gh: praveśane] tu
nāntaḥkaraṇasya vilayaḥ kintu bāhyakumbhakābhyāsaparipākena svecchayaiva
prāṇamavaṣṭabhyāntaḥkaraṇaṃ tena saha svanirgamādikaṃ vidanneva
nirgacchatīti jñeyam
bodhayāmāsa cākṛṣya prabodhyāśu vinirgataḥ /
dehaṃ svamāviśad yāvattāvat sa bubudhe muniḥ
piturātmani pralīnaṃ niruddhaṃ mana ākṛṣya bodhayāmāsa / antaḥkaraṇasya
tamomayatvasampattirlayaḥ rajomayatvasampattiḥ prabodhaḥ
sattvamayatāsampattirnirodha ityantaḥkaraṇasya suṣuptijāgratsamādhiṣu
daśātrayaṃ jñeyam / yadyapyantaḥkaraṇasyātīndriyatvena tadākarṣaṇamaśakyam
tathāpi yogināmatīndriyajñānaṃ yogasāmarthyāditi jñeyam /
pitṛdehādvinirgataḥ / saḥ taṅgaṇaḥ
apaśyadagragaṃ bhūpaṃ stuvantaṃ praṇataṃ tadā /
kimetaditi sañcintya sarvaṃ yogadṛśā'vidat
sarvaṃ putrādiceṣṭitam
prasannacitta āmantrya putraṃ prāha suśāntadhīḥ /
vatsa ! naivaṃ puaḥ kāryaṃ krodhastu tapaso ripuḥ
prasannacitta iti / śāntabuddhitvād rājñi putre vā na tasya krodha iti bhāvaḥ / evaṃ
krodhenāśvaharaṇādikam
p. १८५)
rājñā hi rakṣite loke tapo nirvighnamedhate /
yajñavighnakriyā daityasvabhāvo na muneḥ kvacit
rājā'smākamupakārī tasyāpakaraṇenāsmākaṃ kṛtaghnatā syādityāha -
rājñeti / anupakāriṇo'pi yajñe vighno'yukta ityāha - yajñeti
prayacchāśvaṃ rājaputrānapyasmai sumanā drutam /
śīghraṃ yātveṣa yajñasya na kālatikramo bhavet
sumanā iti / roṣaṃ [k: śeṣaṃ] tyaktvetyarthaḥ / eṣa rājabhrātā
ityukto gaṇḍaśailaṃ sa praviśya kṣaṇamātrataḥ /
sāśvān rājasutāṃstasmai dadau prītyā gatakrudhaḥ
saḥ muniputraḥ / tasmai mahāsenāya
tataḥ sāśvān bhrātṛputrān saṃpreṣya nagaraṃ prati /
mahāsenastaṅgaṇaṃ taṃ praṇamyātyantavismitaḥ
apṛcchat prāñjalirbhūtvā prasādya munipuṅgavam /
bhagavan jñātumicchāmi sāśvā me bhrātṛnandanāḥ
kathaṃ gaṇḍaśailagarbhe saṃsthitāstat samīraya /
evaṃ rājñā'nuyukto'tha taṅgaṇaḥ prāha bhūpatim
kathamiti / gaṇḍaśailasya saghanatvādityarthaḥ
śṛṇu rājan pravakṣyāmi purā'haṃ pṛthivīpatiḥ /
samudravalayāṃ pṛthvīmanvaśāsaṃ ciraṃ khalu
mahādevaprasādena jñātvā citimadhīśvarīm /
tripurāṃ lokasaṃsthānaṃ nīrasaṃ vimṛśaṃstataḥ [k, kh:
tathā]
ātmarūpāṃ citim / lokasya dṛśyasya saṃsthānaṃ sthitim / nīrasamiti /
citipratibimbatvena nistattvabhūtatvāt
p. १८६)
nirviṇṇo lokayātrāyā nyasya rājyaṃ suteṣvatha /
prāviśaṃ vanametad vai bhāryā māmanvagāt satī
nirviṇṇo jātālaṃbuddhiḥ / lokayātrāyā vyavahṛteḥ
tasyābhitapyato me'dya yayurarbudavatsarāḥ /
bhāryāpi matsevanena parāṃ siddhimupāgatā
parāṃ siddhiṃ mokṣam
kadācidatha bhāvyarthagauravānme priyā satī /
samādhāveva kāmārtamānasā'bhūttatastu sā
bhāvyarthagauravāt bhavitavyasyānapohyatvāt [k: syābodhatvāt] /
samādhāveva niruddhaṃ manaḥ kāmakāreṇa prodbuddhamiti bhāvaḥ
māṃ dṛṣṭvā ratimicchantī samādhisthaṃ sthirāntaram /
asahantī kāmavegaṃ bhāvayāmāsa madratim
sthirāntaraṃ jhaṭityudbodhayitumaśakyam / mayā kṛtāṃ ratiṃ bhāvayāmāsa
gāḍhabhāvanayā prāpya sambhogaṃ tu mayā saha /
dadhāra garbhaṃ suṣuve putramenaṃ puraḥ sthitam
putraṃ nyasya madutsaṅge māṃ samādheḥ prabodhya ca /
dehaṃ bhūteṣu sātkṛtya paravyomātmatāṃ yayau
evaṃ kāmavihatā dehe'pi jātanirvedā dehaṃ tyaktavatītyāha - putramiti /
sātkṛtya saṃyojya / paravyoma paraṃ brahma
atha dṛṣṭvotsaṅga enaṃ jñātvā tasyā gatiṃ parām /
dayākrāntamanā jātastenāyaṃ varddhito mayā
tasyāḥ patnyāḥ / ayaṃ sutaḥ
śrutvā kadācinmatto'yaṃ rājyaśāstiṃ purā kṛtām /
rājyaśāsanakāmo'bhūt prārthayāmāsa māmanu
ayaṃ putraḥ / mayā kṛtām
p. १८७)
tato madupadeśena prāpya yogrddhimuttamām /
nirmāya bhāvanāyogād lokamasmin mahāśmani
yogarddhi yogaiśvaryam / asmin puraḥ sthite
samudravalayāṃ pṛthvīṃ śāsti nityaṃ sutastvayam /
talloke'śvaḥ sutā rājño niruddhāste hi mocitāḥ
ityetatte samākhyātaṃ gaṇḍaśaile'varodhanam /
iti śrutvā munivaco bhūyaḥ papraccha bhūpatiḥ
śrutaṃ tvaduktametadvai mahāścaryakaraṃ param /
taṃ lokaṃ draṣṭumicchāmi kṛpayā me pradarśaya
iti samprārthito rājñā muniḥ putraṃ samādiśat /
vatsāsmai darśaya svīyaṃ lokaṃ sarvaṃ yathepsitam
ityuktvā taṅgaṇo bhūyaḥ praviveśa samāhitim /
atha taṃ taṅgaṇasutaḥ samāsādya nṛpaṃ yayau
samāhitiṃ samādhim
gaṇḍaśailaṃ prati tataḥ prāviśanmunidārakaḥ /
praveṣṭuṃ nāśakad bhūpa āhvayantaṃ muneḥ sutam
gaṇḍaśaile prāviśat / āhvayantaṃ rājānaṃ muniputrasyāhvānakartāramiti
bhāvaḥ
so'pi gaṇḍaśilāntaḥstho rājānaṃ samupāhvayat /
atha bhūyo viniṣkramya prāha bhūpaṃ muneḥ sutaḥ
so'pi muniputro'pi
nṛpaiṣa lokaste'sādhyaḥ praveṣṭuṃ khalvayoginaḥ /
ayogād gaṇḍaśailo'yaṃ ghanaḥ sapratigho'bhavat
ayogāt bhāvanāyogasiddhiṃ vinā / ghanaḥ nibiḍaḥ / sapratighaḥ
praveśapratibandhakaḥ
netavyastvaṃ [k: tena vyastaṃ] sarvathaiva piturvacanagauravāt /
tadatra dehaṃ vinyasya koṭare tṛṇasaṃvṛte [g: saṃkule]
yasmādavaśyaṃ netavyaḥ tat tasmāt / koṭare bhūbile /
śarīropaghātakakākādibhyo rakṣaṇāya tṛṇasaṃvṛta iti
p. १८८)
manomātraśarīraḥ san śailaṃ viśa mayā saha /
ityuktaḥ prāha nṛpatiraśakto dehanirgame
dehānnirgame
kathaṃ mune dehamimamutsṛjāmi samīraya /
utsṛjāmi yadi balānnāśameṣyāmi sarvathā
balāt śvāsapratirodhajihvotpāṭanādinā [k: rodhaka]
evaṃ vadantaṃ nṛpatiṃ prahasyāha muneḥ sutaḥ /
aho yogānabhijño'si cāstu netre nimīlaya
ityuktvā mīlitākṣaṃ taṃ praviśya nimiṣārdhataḥ /
ākṛṣya talliṅgatanuṃ kṣiptvā śvabhre ca tattanum
taṃ rājadeham / tattanuṃ rājñaḥ sthūlatanum
yogasāmarthyataḥ śaile niviśya nṛpasaṃyutaḥ /
suṣuptaṃ dehavaikalyāt svasaṅkalpotthadehake
sthūladehavaikalyāt / sthūle svasaṅkalpotthānyadehake
saṃyojya bodhayāmāsa prabuddho nṛpatistadā /
gṛhītaṃ muninā.paśyat svaṃ mahāgagane tadā
liṅgadehaṃ saṃyojya / nanu prāg rājaputrādayaḥ kathaṃ sthūladehayutā nītā iti
ceducyate - te hi suṣuptā eva śailaloke nītāḥ / jāgrataḥ
svābhāvikasthūladehavato'yoginastallokāvalokanamaśakyamityeva
tadyogasāmarthyamiti pūrvottaragranthārthasiddho'bhiprāyo jñeyaḥ
ūrdhvaṃ viṣvak ca saṃpaśyan nabho bhīmamanantakam /
bhītaḥ prāha muneḥ putraṃ mune māṃ na parityaja
viṣvak paritaḥ
parityakto vinaśyāmi patiṣye'haṃ nirāśraye /
iti bhītaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā prahasyāha muneḥ sutaḥ
p. १८९)
parityaja bhayaṃ bhūpa notsṛjāmi niśāmaya /
enaṃ śailāntarasthānaṃ lokaṃ dhairyeṇa sarvataḥ
niśāmaya paśya / lokaṃ prāṇisamudāyam
atha dhairyaṃ samālambya nṛpaḥ samavalokayat /
adho dūre sanakṣatramabhramandhatamovṛtam
atha munivākyaśravaṇānantaram / abhramākāśam / andhatamovṛtamiti /
nakṣatralokoparyandhakārasya sarvabāhyasya vidyamānatvāditi bhāvaḥ
praviśya taṃ deśamapi tato'dhastāt prapaśyata [aḍabhāvaḥ
padavyatyayaścārṣaḥ] /
candramaṇḍalamāsphītaṃ tatrāgatya jaḍīkṛtaḥ
taṃ deśaṃ nakṣatradeśam / tatra [k: tatra ...... bhavat nāsti]
candramaṇḍalasamīpe āgatya rājā śītena jaḍīkṛto'bhavat
candramaṇḍalaśītena muniputreṇa rakṣitaḥ /
atha prāpya sūryalokaṃ tatkarairabhitāpitaḥ
muniputreṇa yogena śiśirīkṛtadehakaḥ /
apaśyallokamakhilaṃ svarlokapratibimbavat
pratibimbavat sthitam
atha śṛṅge hemagirermuninā saha saṃsthitaḥ /
munipradarśitaṃ sarvamapaśyat pṛthvīpatiḥ
dūrāntarāvalokāya [k: deśā] munidattaśubhekṣaṇaḥ /
apaśyadvalyātmānaṃ lokālokākhyaparvatam
dūrasāntarayordeśayoravalokanāya [kh: dūratarayoḥ]
śubhekṣaṇo'pratihatanetraḥ [k: hṛtanetraḥ]
tadbahirdhvāntasandohamantaḥ sauvarṇamedinīm /
samudrān saptadvīpāṃśca nadīgirisamākulān
tadvahiḥ lokālokabahiḥ / antaḥ lokālokāntaḥ
p. १९०)
bhuvanānyapi sarvāṇi cendrādyān vibudhottamān /
daityān manuṣyān rakṣāṃsi yakṣakimpuruṣādikān
tatrāpaśyat satyaloke vaikuṇṭhe rājate nage /
muniputraṃ svamātmānaṃ brahmaviṣṇuśivātmanā [kh, g, gh:
vidhi]
vibhajya saṃsthitaṃ sarvalokasṛṣṭyādihetave /
athā'paśyad bhūvibhāge kṛtvā rūpāntaraṃ tathā
bhūvibhāge bhūloke
praśāsanaparo bhūmeḥ sārvabhaumatvamāsthitaḥ /
evaṃ munikumārasya dṛṣṭvā yogarddhimuttamām
yogarddhi yogaiśvaryam
vismito'bhūnmahāsenastataḥ prāha muneḥ sutaḥ /
rājannetallokajātaṃ paśyataḥ kāla atyagāt
tataḥ svarlokapradarśanānantaram
arbudānāṃ dvādaśakamito'pyatra dinātmakaḥ /
gacchāvo bāhyalokaṃ taṃ yatrāste janako mama
bahirloke dvādaśārbudavarṣamito'pyatra loke ekadinātmakaḥ
ityuktvā bhūbhṛtā tena saha bhūyaḥ khamāplutaḥ [k: samāgataḥ] /
pūrvavat tadgaṇḍaśailānnirgatyābhyāyayau bahiḥ
bhūbhṛtā rājñā
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe gaṇḍaśailalokāvalokane
dvādaśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
dvādaśo'dhyāyaḥ //
p. १९१)
atha trayodaśo'dhyāyaḥ
muniputraḥ punaḥ śailād mahāsenaṃ [k: sene] vinirgame [k:
rgate] /
vidhāya mūrcchitaṃ liṅgadehaṃ saṃskāramātrakam
atrā'dhyāye yodhapadyaiḥ svapnajāgarayoḥ samā /
sthitirdṛśyaṃ bhāvanaikasiddhaṃ ceti nirūpyate //
sthūlendriyādyabhāvāt suṣuptāviva saṃskāramātrakam
samādāya vinirgatya prākṣipattaccharīke /
utthāpyāmāsa tu taṃ jīrṇadehasusaṅgatam
śailād vinirgatya / taccharīrake prāk tṛṇakoṭaranyaste / taṃ rājānam
athotthito mahāseno bāhyalokaṃ samīkṣya tu /
bhuvaṃ janāṃstarūn srotohradādīṃścāpi nūtanān
nūtanān pariṇāmāntaraṃ gatān
babhūva vismito'tyantaṃ papraccha muninandanam /
katamo vai mahābhāga ! loko'yaṃ me pradarśitaḥ
śailāntarevedaṃ [śailāntaḥ śailamadhye evedaṃ lokāntaram]
lokāntaramiti matvā pṛcchati - katama iti / mahān bhāgo bhāgyaṃ
yogasampadyasya
purādṛṣṭādapūrvo'yaṃ samācakṣvaitadadbhutam /
ityāpṛṣṭo munisuto mahāsenamuvāca ha
śṛṇu rājannayaṃ lokaḥ pūrvaṃ yo'smābhirāsthitaḥ /
sa eva cirakālena pariṇāmāntaraṃ gataḥ
śailalokagatānāṃ no dinamekaṃ yadatyagāt /
tāvataivātra kālena dvādaśārbudavatsarāḥ
kutaḥ pariṇāmāntaraṃ gata iti cedāha - śaileti
p. १९२)
atikrāntrā ato lokastvayaṃ rūpāntaraṃ gataḥ /
bhinnāṃ vyavahṛtiṃ paśya bhāṣāṃ cāpi samantataḥ
ataḥ bahukālātyayāt
evameva janānāṃ tu kālena bhidyate sthitiḥ /
evaṃ mayā tu bahudhā dṛṣṭā bhinnā jagatsthitiḥ
paśyaiṣa me sa [k, kh: paśyaivameṣa] bhagavān samāhitamatiḥ
pitā /
so'yaṃ deśo yatra pūrvaṃ tvayā me saṃstutaḥ pitā
enaṃ paśya mahāśailaṃ yatra me loka īkṣitaḥ /
tvadbhrāturvaśapuruṣā atikrāntāḥ sahasraśaḥ
yatte puraṃ vaṅgadeśe sundarākhyaṃ sthitaṃ purā /
tatrābhūt samprati vanaṃ vyāptaṃ śvāpadamaṇḍalaiḥ
tatra tatpradeśe
tvadbhrātṛvaṃśajaḥ [k: bhrāturvaṃśajaḥ] sadyo vīrabāhuriti
śrutaḥ /
mālaveśo viśālākhye kṣiprātīre pure'sti hi
tvadvaṃśyo'pi suśarmākhyo drāvideṣvabhavannṛpaḥ /
vardhane nāma nagare tāmraparṇīsarittaṭe
lokasthitiriyaṃ cetthaṃ sarvadā parivartate /
alpakālenaivametadbhavad nūtanaṃ jagat
parivartate pariṇāmāntaraṃ prāpnoti
ito'pi cirakālena nagā nadyo hradā bhuvaḥ /
anyathābhāvamāyānti evameva jagadgatiḥ
ito'pi dvādaśārbudasaṃkhyātakālādapi / nagāḥ parvatāḥ
girayo nimnatāṃ yānti nimnadeśā mahoccatām /
marudeśāstvanūpāḥ syuḥ parvatā vālukāmayāḥ
etadevāha - giraya iti / girayo'tyuccaparvatāḥ / anūpāḥ udakapracurāḥ
p. १९३)
kaṭhinā bhūḥ śilāprāyā bhavedatyantakomalā /
komalā bhūrapi bhavet pāṣāṇasadṛśī kvacit
ūṣarā bhūrurvarā syūdurvaroṣararūpiṇī /
ratnāni śarkarāḥ [k: karkarāḥ] syurvai ratnātmānastu śarkarāḥ
urvarā sasyavatī
kṣāraṃ jalaṃ svādurasaṃ madhuraṃ kṣāratāṃ gatam /
kadācinnarabāhulyaṃ kadācit paśusañcayam
kadācit kṛmikīṭādipracuraṃ jagadīkṣitam /
evametajjagat kālabhedāt pariṇataṃ pṛthak
pariṇataṃ bhavatīti śe'ḥ
tasmādayaṃ purāsmākaṃ loka evedṛśaḥ sthitaḥ /
ityākarṇya munisutavākyaṃ sa ca mahīpatiḥ
tasmāt pariṇāmāntaraprāpteḥ / īdṛśaḥ apūrvavat
mahāseno'tyantaśokāviṣṭo mūrcchāmupāgataḥ /
muniputrasamāśvastaḥ prajñāmāsādya bhūpatiḥ
atyantaśokasaṃviṣṭo vilalāpa sudīnavat /
bhrātaraṃ bhrātṛputrāṃśca dārān svātmana eva ca
svātmano'pi putrādīniti sambandhaḥ
putrādīṃśca pṛthak smṛtvā vilalāpātiduḥkhitaḥ /
atha taṃ mohato bhrātṛmukhān śocantamañjasā
taṃ rājānam
muniputro vacaḥ prāha bubodhayiṣayā nṛpam /
rājaṃstvaṃ buddhimānnūnaṃ kaṃ [k: tatki] kimarthaṃ hi śocasi
bubodhayiṣayā bodhayitumicchayā
p. १९४)
buddhimanto hi viphalaṃ jātu kurvanti karma no /
avimṛśya phalaṃ yastu karma kuryāt sa bāliśaḥ
śocitasya phalaṃ kutaḥ pṛcchasīti cedāha - buddhimanta iti / phalaṃ kiñcit
syādeveti cedāha - avimṛśyeti
tattvaṃ śocasi kaṃ brūhi kimarthaṃ vā hi śocanam /
ityuktaḥ prāha taṃ bhūpo [kh, gh: bhūyo] mahāseno'tiduḥkhitaḥ
tat tasmāt
kiṃ na paśyasi śokasya sthānaṃ mama mahāmune /
sarvaṃ yasya hataṃ [k: hṛtaṃ] tasya kāraṇaṃ pṛcchasīha kim
ekasminnapi śokaḥ syāddhate lokasya sarvathā /
kutastvaṃ pṛcchasi punaḥ sarvanāśe hyapasthite
śokasya kāraṇaṃ kutaḥ pṛcchasi mama sarvanāśaprāptau / ३० //
ityukto muniputro'pi bhūyaḥ prāha hasanniva /
rājan brūhi kimetatte kuladharmaḥ sanātanaḥ
etat svajane naṣṭe śocitavyamiti / sanātanaḥ paramparāgataḥ
yacchocanamakṛtvā tu pratyavāyo mahān bhavet /
athavā śocite naṣṭaṃ prāpyate bhūya eva tat
yasmāt kuladharmākaraṇe pratyavāyo bhavedataḥ śocasi kim ? tat naṣṭam
rājan vimṛśa dhairyeṇa śocite kiṃ phalaṃ bhavet /
naṣṭeṣu bandhuṣu yadi śocitavyaṃ tadā śṛṇu
naṣṭaṃ na prāpyate kintu śiṣṭācāratvācchocitasya saphalatvamiti cedāha -
vimṛśeti / loke śocadbhiḥ kiṃ phalaṃ prāptaṃ yad mama bhavediti
vimṛśetyarthaḥ / phalaṃ nāsti api tu kuladharma eveti cedāha - śṛṇviti
atītā bandhavo naṣṭāḥ pitāmahamukhāḥ khalu /
tat sarvadā śocitavyaṃ kutaḥ pūrvaṃ [k: sarvaṃ] na śocitam
sarvadeti anantānāṃ bandhūnāṃ mṛtatvena tacchocanasammitaṃ tavāyureva na
bhavediti tātparyam
p. १९५)
atha te bandhavaḥ kasya bandhutvaṃ vā kutastava /
mātāpitroḥ svasya vāpi purīṣakṛmayo hi ye
te bhrātrādayaḥ / tadbandhutvaṃ tava kuto hetoḥ / ekagarbhavāsādinā
bhrātrādibandhutvaṃ mameti cedāha - māteti
asaṃkhyātāḥ svadehotthā dehasambandhino'pi ca /
na te syurbandhavaḥ kasmāt kuto vā te na śocitāḥ
rājan vimṛśa kastvaṃ vai kān vinaṣṭān praśocasi /
dehastvaṃ dehabhinno vā dehaḥ saṃghātarūpakaḥ
deha evāhamiti cedāha - dehaḥ saṃghātarūpaka iti
saṃghātasyaikadeśasya vā nāśānnāśa ucyate /
pratikṣaṇaṃ tvekadeśanāśo dehasya bhāvitaḥ
saṃghātarūpadeha evāhaṃ naṣṭān dehātmakān bandhūneva śocāmīti cedāha ##-
tadekadeśanāśe vā tvayocyata iti vikalpya dvitīye [k: dvito] dūṣaṇamāha
- pratikṣaṇamiti
mūtroccāraśleṣmanakhakeśādeḥ santataṃ kṣayaḥ /
sarvātmanā tu saṃghātanāśo nahi vibhāvyate
kutaḥ pratikṣaṇaṃ nāśa iti cedāha - mūtreti / uccāro viṭ / yataḥ santataṃ
kṣayo dṛśyate ataḥ pratikṣaṇaṃ nāśaḥ siddhaḥ / prathamapakṣaṃ dūṣayati ##-
bhrātrādestava dehāṃśaḥ syāt pṛthivyādiṣu sphuṭam /
antato dehagaganamavināśyasti kevalam
kuta iti cedāha - bhrātrāderiti / pṛthivyādirūpadehāṃśaḥ syādeveti
sphuṭaṃ sarvānubhavasiddham / dehapṛthivyādyaṃśo naṣṭa eva syāditi cedāha
- antata iti / dehāṃśapṛthivyādināśāṅgīkāre'pyantataḥ
paryavasāne'vināśino gaganasya kevalasya śuddhasya nāśo durupapāda ityarthaḥ
p. १९६)
na tvaṃ dehaḥ kintu dehī maddeha iti bhāṣase /
yathā madvastramityevaṃ sa dehastvaṃ kathaṃ vada
atha ca tava mahānayaṃ vyāmoha ityāha - na tvamiti / dehasambandhī dehādanya
evetyarthaḥ / kuta iti cedāha - maddeha iti / yato maddeha iti bhāṣase / nanu
maddeha iti bhāṣaṇena kiṃ jātamiti cedāha - yatheti / madvastramityādi
matpratyayaviṣayavastrādyaṃ yathā tvaṃ na bhavasi tathā [k: tathā nāsti]
matpratyayaviṣayadho'pi [k: tatpratyaya] tvaṃ na / evaṃ sati kathaṃ sa
dehastvamityarthaḥ
yadi tvaṃ dehabhinno'si sambandhaḥ ko'nyadehakaiḥ /
yathā bhrātrādivāsobhirnāsti sambandhaleśakaḥ
iti śrutvā satyamahaṃ dehabhinno'smīti vadantaṃ pratyāha - yadīti /
dehabhinnasyāpi me bhrātrādidehaiḥ kuto na sambandha iti cedāha - yatheti /
yathā bhrātrādivāsobhistava sambandho nāsti
aviśeṣāttaccharīrairvinaṣṭaiste [k: ṣṭaistaḥ] kathaṃ śucā /
maccharīraṃ madakṣāṇi matprāṇo manmanastviti
aviśeṣāditi / śarīravastrayormamatvasya tulyatvād bhrātrādivastranāśe
śokābhāvād vastratulyadehanāśe kathaṃ śucā śoka ityarthaḥ / atha ca
maccharīramityādi vadataḥ śarīrādibhinnasya te kiṃ rūpamiti pṛcchati -
maccharīramiti / akṣāṇi indriyāṇi
vadan bhavān kiṃsvarūpo vada me pṛcchate nṛpa /
evamukto mahāseno muhūrtaṃ suvicārya tu
evaṃ kastvamityādi
p. १९७)
aprāpyāntaṃ [k: aprāpya taṃ] muneḥ praśne prāha dīnatarastataḥ /
na jāne bhagavan ko'hamiti sarvātmanāpyaham
antaṃ niścayam / dīnatara iti / bandhunāśena dīnaḥ
svātmānamavidannātmanāśamapi prāpta iva dīnatara ityarthaḥ / tataḥ
prāhetyanvayaḥ / sarvātmanā vicāraparo'pyahaṃ na jāne
svabhāvatastu śocāmi kāraṇaṃ tatra nāvidam /
prapannastvāmahaṃ dīnaḥ kimidaṃ bhagavan vada
śocane'pi nimittamavidannāha - svabhāvata iti / yathā
kṣudhātṛṣādikamadṛṣṭahetukamevaṃ mama śoko'pīti bhāvaḥ / hatabandhuḥ
prāyo hatātmāhaṃ dīnastvāṃ prapannaḥ / ataḥ kimidaṃ śokādikaṃ
sakāraṇamuta niṣkāraṇaṃ veti vada
sarve śocanti yat kasminnapi bandhau mṛte sati /
na svātmānaṃ vijānanti nānyaṃ śocanti caiva hi
kimidamiti sāmānyataḥ pṛṣṭameva vivṛṇoti - sarva iti / kasminnapi bandhau
mṛte sati sarve śocantīti yat tatkuta iti śeṣaḥ
etanme brūhi bhagavan śiṣyāya tava vai sphuṭam /
iti pṛṣṭo munisuto mahāsenamathābravīt
etat mṛtabandhuśocanādinimittam / tava śiṣyāya me / atha praśnānantaram
rājan śṛṇu mahādevyā māyayā mohitā janāḥ /
svātmānamaviditvaiva vyarthaṃ śocanti sarvadā
tripurāmāyayā mohitatvenātmānamaviditvā śocantītyāha - rājanniti / tathā ca
śoke ātmājñānaṃ hetuḥ ātmājñāne ca cidātmana īśvarasya māyākhyaṃ
svātantryameva heturityuktaṃ bhavati / aupaniṣadamate'pi mūlājñānaṃ
bhagavacchaktirmāyā tadaṃśatvāttaddhetukatvaṃ jīvāvarakatūlājñānasyeti
jñeyam
p. १९८)
yāvanna viditaṃ svātmasattattvaṃ [k: satattvaṃ] tāvadeva vai /
janāḥ śocanti vijñāya bhūyaḥ śocanti na kvacit
evamajñānasyākhilānarthahetutvamuktvā tannivartakamātmavijñānamevetyāha
- yāvaditi / sattattvaṃ [k: satattvaṃ] svarūpam / bhūyaḥ punaḥ /
vijñānānantaraṃ pūrvavanna śocantīti bhāvaḥ
yathā nidrāmohitātmā svamavijñāya śocati /
aindrajālikamantrotthamāyayā mohito naraḥ
atra dṛṣṭāntamāha - yatheti / svamātmānaṃ paryaṅke suptamavijñāya
svapne kvacinmārge svāpnacorādyairhṛtasarvasvaḥ śocati
evamaindrajālikamāyayā mohito mohitamātmānamajñātvā
tannirmitasarpāderbhītyā śocatītyanvayaḥ
tatprakalpitasarpādibhītyā yadvaddhi śocati /
tathaiva māyayā mugdhaḥ svamajñātvā praśocati
mugdho mūḍhaḥ / svamātmānam
yathā svapnāt prabuddho vā jñātaindrajālikāgamaḥ /
na śocati kvaciccānyān śucāyuktān hasatyapi
jñāninaḥ śoko nāstītyatra dṛṣṭāntamāha - yatheti / yathā svapnāt
prabuddhaḥ san paryaṅkasthamātmānaṃ vidan corādyaiḥ sarvasvaharaṇaṃ
vitathaṃ matvā śokamavadhūya bhūyastannimittaṃ na śocati anyān tathā śocato
hasatyapi / aindrajālikasyagamo mantraḥ sa mohako mameti jñāto yena
evaṃ svātmavido māyāmuktāḥ śocanti na kvacit /
śocatastvādṛśān māyāmūḍhān pravihasanti ca
dārṣṭāntike yojayati - evamiti
tat tvaṃ vijñāyātmatattvaṃ māyāmuttīrya durgamām /
jahi śokaṃ mahābāho mohotthaṃ sadvimarśanāt
tat tasmāt / śokasyājñānamūlatvādityarthaḥ / tvamātmatattvaṃ vijñāya
māyāmajñānarūpeṇa pariṇatāṃ durgamāmatikramya gantumanyairaśakyām
uttīrya māyāvaraṇānnirgatya sata ātmatattvasya vimarśanād bhūyo'nusandhānād
jahi
p. १९९)
ityuktaḥ punarapyāha mahāseno munīśvaram /
bhagavan yastvayā prokto dṛṣṭānto viṣamaḥ sa hi
dṛṣṭāntaḥ svapnendrajālādirūpaḥ
svāpno vā māyiko vāpi śūnyātmā bhāsate param /
ayaṃ jāgratprapañcastu satyaḥ sarvārthasādhakaḥ
vaiṣamyamevopapādayati - svāpna iti / māyikaḥ aindrajālikodbhāvitaḥ
corasarpādiḥ / śūnyātmā asadrūpaḥ / paraṃ kevalaṃ bhāsata [k: bhāsa
ityeva] eva tadbhāsanaṃ vastvaviṣayamiti tātparyam / ayamiti /
sarvānubhavasiddha ityarthaḥ / sarvārthasādhakatvena sarvānubhavasiddhatvāt satya
ityarthaḥ
abādhitaḥ sthiraścāpi kathaṃ svāpnasamo bhavet /
ityuktaḥ punarācakhyau muniputro'tibuddhimān
abādhita iti / sarvārthasādhakatvenābādhitatvena sthiratvena ca
sarvānubhavasiddhatvājjāgratprapañcaḥ satyaḥ etadviparītatvāt
svāpnādiprapañco'satya iti bhāvaḥ
śṛṇu rājan yattvayoktaṃ dṛṣṭānto viṣamastviti /
eṣa moho dvitīyaste svapne svāpnasya yādṛśaḥ
eṣa iti / dṛṣṭānto viṣama iti niścaya ityarthaḥ / dvitīya iti / dṛśyaṃ
draṣṭurvibhinnaṃ satyātmakamastītyādyo mohaḥ bhramaḥ [k: samaḥ] /
tatra dṛśyeṣu svāpnādirasatya iti dvitīyo bhramaḥ / svapnadaśāyāṃ
svāpnapuruṣasya rajjau sarpabhramasadṛśa ityarthaḥ
svāpnavṛkṣo'pi tatkāle kiṃ na sādhayate hitam [g: tīhitam] /
pānthānāṃ kiṃ na harati tāpraṃ chāyāpradānataḥ
jāgratprapañcavat svāpnasyāpi sarvārthasādhakatvādikaṃ
tvaduktahetutrayamastītyudāharati - svāpneti / tatkāle svapnakāle / yathā
jāgradvṛkṣo jāgratyarthasādhako'bādhitaḥ sthiraśca evaṃ svāpnavṛkṣo'pi
svapnakāle [k, kh: prabhāta] sarvārthasādhako'bādhitaḥ
sthiraścetyarthaḥ
p. २००)
phalādyaiḥ svāpnamartyādīnna tarpayati kiṃ vada /
svapne kva bādhitaḥ svāpnaḥ kvāsthiraścopalakṣitaḥ [k: kva sthira]
akhilaṃ bādhitaṃ jāgraddaśāyāmiti cecchṛṇu /
jāgratprapañco'pi sarvaḥ suṣuptau kiṃ na bādhitaḥ
akhilamiti / svāpnavṛkṣādyakhilaṃ jāgratyabhāsanādbādhitamiti
cejjāgratprapañco'pi suṣuptāvabhāsanād bādhita evetyāha [k: ityāha] ##-
na bādhitaḥ paradine'pyanuvṛttestatheti cet /
svāpnasyāpi paradine nānuvṛttiḥ kva vā vada
nanu bādho nāma nānavabhāsanam
kintūttarakālasambandharūpānuvṛttyabhāvaḥ [k: nuvṛttyabhāvaḥ .....
hetunā ityasya sthāne nuvṛttyādyanusandhānahetutā iti pāṭhaḥ] / tathā ca
jāgratprapañcasya paradine so'yamityādyanusandhānahetunā'nuvṛttisattvānna
bādha [k: bādhate na ityā] ityāśaṅkate - na bādhita iti / tathā
[gh: tathā] svapnavanna bādhita iti cedityanvayaḥ /
svāpnasyāpyetattulyamityāha - svāpnasyeti
nānuvṛttirbhāti svapne iti cennṛpate śṛṇu /
jāgratyapi kvānuvṛttibhāso navyāvabhāsake
svāpnasyānuvṛttirnānubhūyata iti cejjāgratyapi tulyamityāha - jāgratīti / kuta
etaditi cedasambhavādityabhiprāyeṇāha - navyāvabhāsaka iti / jāgrati hi
pratikṣaṇaṃ vastu navyamavabhāsate evaṃ sati kathamanuvṛttisambhava iti
bhāvaḥ
navye'nuvṛttyabhāne'pi bhāyanyatreti cecchṛṇu /
tathā svapne'pi bhātyevānuvṛttiḥ sthirabhāsane
nanu kriyādikṣaṇikabhāvānāṃ navyānāmananuvṛttāvapyanyeṣāṃ
pṛthvīgirisamudrādīnāmanuvṛttiranivāryaiveti cedetacca svapne'pi tulyamityāha
- tatheti / sthirabhāsana iti / sthiraṃ varṣādirūpacirakālasthāyi bhāsanaṃ yasya
svapnasya / dīrghasvapne putrakalatrādīnāmanuvṛtteḥ sarvānubhavasiddhatvāditi
bhāvaḥ
p. २०१)
mṛṣānuvṛttistatreti cejjāgratyapi sā tathā /
sūkṣmabuddhyā vimṛśa tadvastu jāgrati saṃsthitam
svāpnaputrakalatrādīnāmasatyatvena tadanuvṛttibhāsanaṃ bhramarūpamiti
cettulyametattavāpītyāha - jāgratīti / sā anuvṛttiḥ / athā mṛṣetyarthaḥ /
jāgratyapyanuvṛttibhāsanaṃ bhramarūpameveti bhāvaḥ / kathametat pratyeyamiti
cedāha - sūkṣmeti / andhaparamparāgatasthiratvābhimānavarjitabuddhyeti
bhāvaḥ
dehavṛkṣanadīdīpādikaṃ kṣaṇavibheditam /
kathaṃ tadanuvṛttirvai bhavedavitathātmikā
deheti / ādinā meghamaṇḍalādi / dehādīnāṃ sarvaiḥ suspaṣṭaṃ kṣaṇikatvena
jñātānāṃ [k, gh:: jñānānāṃ] kathamanuvṛttiravitathā
bhavedityarthaḥ
acalānāmapi nahi dvitīyakṣaṇasaṅgatam /
rūpamasti sarvadaiva nirjharairbheditātmanām
nanu dehāderanuvṛttyabhāve'pi parvatādīnāmanuvṛttiḥ sambhavediti cedāha ##-
nirjharairiti / anavarataṃ nirjharairbhidyamānānāṃ dvitīyakṣaṇasaṅgataṃ rūpaṃ
nācalānāmastītyarthaḥ
mūṣakairupadīkābhiḥ sūkarairnirjharādibhiḥ /
sarvatastu vibhidyante parvatāḥ sarvadaiva hi
nanu nirjharāṇāṃ parvatabhedakatvaṃ na grīṣmādiṣviti cedāha -
mūṣakairityādi / upadīkāḥ yeṣāṃ lālāsambandhena kāṣṭhādīni [k:
kāṣthādirmṛ] mṛttikātvamāpadyante [k: dyate] te
kṛmiviśeṣāḥ [dīmaka ityākhyayā bhāṣāyāṃ prasiddhāḥ] / ādinā
vanagajādibhiḥ [k: dayaḥ]
p. २०२)
parvatāmbudhibhūmukhyā [k: parvatā buddhi] apyevaṃ
kṣaṇabhedinaḥ /
atha te sampravakṣyāmi paśya sūkṣmadhiyā nṛpa
bhūḥ bhūmiḥ [k: bhūḥrbhūmīti] / parvatāmbudhibhuvo [k: tānāṃ
buddhibhuvo] mukhyāḥ [k: mukhyānāṃ] sthiratvenābhimatānāṃ
yeṣāṃ devalokādīnām / ambudhernadītoyamelanād bhuvo nadyādibhirbhedanāt
kṣaṇikatvam / prakārāntareṇa jāgratsvapna bhāvayoranuvṛttisāmyaṃ [kh:
svāpna] vaktumāha - atheti / paśya vicāraya
paricchinnānuvṛttirhi samaiva svāpnajāgratoḥ /
aparicchinnā'nuvṛttiḥ kāryeṣvatyantadurlabhā
paricchinneti / jāgradbhāvasyānuvṛttiḥ kālaparicchinnā na vā ? ādye
paricchinnānuvṛttiḥ svāpnajāgratayoḥ [k: gratoḥ] samaiva / dvitīye
dṛśyatvena kāryātmanā
siddhajāgradbhāvasyāparicchinnānuvṛttirdurlabhaivetyarthaḥ
anuvṛttiḥ kāraṇena rūpeṇāsti hi sarvadā /
iti cet [k: tat] kāraṇaṃ rūpaṃ pṛthivyādimayaṃ kila
nanu kāryasya kāraṇādatyantabhinnatvamārambhavādyabhyupagatam tatra hi
proktadoṣāvakāśo bhavet / pariṇāmavādāśraye tu na ko'pi doṣaḥ /
jāgradbhāvasya kāryarūpeṇa vyāvṛttāvapi
kāraṇarūpeṇānuvṛtterityāśaṅkya samādhātumāha - iti cediti /
pṛthivyāditī / kāraṇarūpaṃ pṛthivyādimayam bhautikānāṃ
mahābhūtakāryatvāt / yadvā pṛthivyādimayaṃ
pṛthivyādinikhilakāryapracuraṃ pradhānatattvamityarthaḥ / kāryamātrasya
kāraṇe sūkṣmarūpeṇāvasthānāditi bhāvaḥ
taccānuvṛttaṃ [k: vṛttasva] svapne'pi pṛthivyāderhi bhāsanāt /
atha svāpnasya bādho hi jāgrati hyanubhūyate
evamapi svāpnabhāvānāṃ tulyatetyāha - tacceti / kāraṇarūpamityarthaḥ /
svapne'pi pratyahaṃ pṛthivyādikāraṇarūpasya
bhāsamānatvādanuvṛttirastītyāha - anuvṛttamiti / yadvā pṛthivīti
kāryopalakṣakam / tathā ca pṛthivyādikāryasyādibhūtaṃ kāraṇaṃ yatpradhānam
tasya sukhaduḥkhamohātmakaguṇatrayamayasya svapne bhāsanāditi [k, gh:
bhāsamānā] / prakārāntareṇa punarāśaṅkate - atheti /
svāpnabhāvānāṃ bādho jāgrati sarvairanubhūyata ityarthaḥ
p. २०३)
na jāgarasya bādhastu bhāsate kasyacit kvacit /
iti cecchṛṇu vakṣyāmi bādho hyanavabhāsanam
na jāgarasyeti / jāgarabhāvasya bādhastu na kvacidavasthāyāṃ kasyacit
pramāturbhāsata ityarthaḥ / samādhatte - śṛṇviti / anavabhāsanamiti /
avabhāsanābhāva iyarthaḥ / yadyapīdaṃ rajatamityādau nedaṃ
rajatamityādirviparītagraha eva bādha ityucyate tathāpyavabhāsamānameva saditi
niyamādanavabhāsanasyāsattvaniyamāccānavabhāsanamevāsattvaprayojakamiti
bādha ityucyata iti jñeyam
suṣuptau sarvajagato'pyanubhūtaṃ hyabhāsanam /
atha bādho hyapramāṇadarśanaṃ cettadā śṛṇu
suṣuptāviti / aviśeṣeṇa sarvasya jagato'navabhāsanaṃ [k, kh:
bhāsanasarvā] sarvā'nubhūtaṃ bādho bhavatyevetyarthaḥ / nanu
nahyanavabhāsanaṃ bādhaḥ ghaṭāvabhāsanaprākkālikaghaṭānavabhāsanasya
bādhatvaprasakteḥ / kintvanyadevetyāha - atheti / apramāṇadarśanamiti /
apramāṇamiti bhāvapradhāno nirdeśaḥ / aprāmāṇyadarśanaṃ bādha ityarthaḥ /
prabuddhasya svāpnadarśane nedaṃ pramāṇamiti jñānaṃ sarvajanīnam / etadeva
bhādaḥ / nahyevaṃvidhabādho jāgratyastīti bhāvaḥ
apramāṇadṛśirnāsti [k: sadṛśī nāsti] bhrāntānaṃ
tvādṛśāṃ [k: tvadṛśāṃ] khalu /
jñātavijñeyatatvānāmapramāṇadṛśiḥ sphuṭā
yathā hi svāpnapramātuḥ svāpneṣvaprāmāṇyadarśanaṃ nāsti
evamajñātajñeyatatvānāmeva jāgratyaprāmāṇyadarśanaṃ nāstītyāha -
apramāṇeti / jāgratyapramāṇadṛśiḥ / jñeyasya tu paraṃ tattvaṃ citireva na
cetarat iti nītyā jñātavijñeyatattvānāṃ jāgrati sphuṭā'pramāṇadṛśiḥ
p. २०४)
tasmādidaṃ dṛśyajālaṃ svāpnadṛśyasamasthiti /
dīrghakālo'pi ca svapne bhāsate nirviśeṣataḥ
tasmāditi / svāpnabhāvānāmarthakriyādisattvenāvaiṣamyādityarthaḥ / nanu
jāgradbhāvo dīrghakālo bhāsate na tu svāpna iti cedāha - dīrghakāla iti /
nirviśeṣata iti / jāgratkālavadaviśeṣād [k: dasata] bhāsata ityarthaḥ
tasmādabādhito hyartharkriyākārī sthiro'pi ca /
svāpnabhāvastena tulyo jāgrabhāvo'pi sarvaśaḥ
tasmāditi / proktadiśā vaiṣamyābhāvādityarthaḥ / svasvakāle'bādhitatvādeḥ
sattvāt svāpnajāgradbhāvayoḥ sarvāṃśena tulyatvamiti bhāvaḥ
yathā jāgrati jāgrattvaṃ gṛhītaṃ jāgare sphuṭam /
svapne'pi jāgaratvaṃ tu gṛhītaṃ tadvadeva hi
janvevamapi jāgrato jāgrattvaṃ [k: tvaṃ vinaivaṃ] bhāti naivaṃ svapnasya
jāgrattvaṃ bhātītyasti vaiṣamyamityāśaṅkya pariharati - yatheti / atha jāgrati
svāpnānusandhānaṃ svāpnasya svāpnatvagrahaḥ naivaṃ svapne
jāgarānusandhānādirityasti vaiṣamyamiti cet satyam āpātadarśināmastyeva
vaiṣamyam / samyagdarśināṃ tu na talleśo'pi / tathā hi - svapne
kimakhilajāgradanusandhānaṃ nāsti uta yatkiñcijjāgradanusandhānaṃ
nāstītyucyate / ubhayathā'pi na dos'ḥ / jāgratyapi nikhilasvāpnānusandhānasya
yatkiñcittadanusandhānasya vā'bhāvaḥ sarvānubhavasiddha eva / na ca
yatkiñcitsvapnānusandhānamasti jāgrati naivaṃ svapna iti vācyam anusandhānaṃ
hi smṛtiḥ tathā ca pūrvadine [k, gh: dine'nena; kh: dine tena] na
mayetthaṃ bhāṣitamityādijāgradvyavahārasmṛterānubhavikatvāt / evaṃ svapne
seyaṃ jāgradāsīditi jāgarasya jāgrattvagrahādikaṃ sarvamapratihatameveti
sūkṣmavimarśibhirjñeyam
p. २०५)
evaṃ sthite kuto rājan viśeṣaḥ svapnajāgratoḥ /
tatsvāpnānnijabandhūṃstvaṃ nahi śocasi vai kutaḥ
evaṃ [k: evaṃ nāsti] sarvasāmye sthite / tat tasmāt svapnajāgratoraviśeṣāt
kevalaṃ bhāvanāmātrāt satyatā jagati sthitā /
śūnyatābhāvanenāpi śūnyaṃ niṣpratighaṃ bhavet
nanvevaṃ svapnajāgratoḥ [k, kh: svāpna] sāmye sarveṣāṃ jagati
satyatābhāsanaṃ kuta iti cedāha - kevalamiti / satyaṃ jagaditi
bhāvanānusandhānam tanmātrāt / tadekanimittā satyatetyarthaḥ / kevalamiti /
asatyamiti viparītabhāvanānantaritamityarthaḥ / sthitā dṛśyata iti śeṣaḥ / ata eva
śūnyatvabhāvane idameva jagat śūnyamabhāvapratyayaviṣayaṃ bhavet /
niṣpratighamākāśavadapratirodhakaṃ ca
bhāvanā hyapramāṇatvavaidhuryeṇa sthirīkṛtā /
bhavettadātmabhāvena satyametad mahīpate
nanu mayā samprati śūnyatvena bhāvyamānamapi jagat kuto na śūnyātmatāṃ
yātītyāśaṅkya te [k: śaṅkate] bhāvanā'siddhā tasmānna
śunyātmatāsampattiriti vaktuṃ bhāvanāyāḥ siddhiprakāramāha [k: siddha;
kh: asiddhiḥ] bhāvaneti / bhāvanā idamīdṛgiti pratyayasantānaḥ / tasyāḥ
sthairyameva siddhiḥ / sthairyaṃ cāpramāṇatvaniścayenonmūlanābhāvaḥ / yathā
śuktāvidaṃ rajatamiti bhāvanā [k, kh: bhāvane] nedaṃ rajatamiti
jñānenāpramāṇatvena niścite unmūlitā bhavati chinnasantānā bhavati / seyaṃ
bhāvanā asiddhā / yā tvapramāṇyaniścayavaidhuryeṇa sthirīkṛtā anunmūlitā
syāttadā tadātmabhāvena bhāvitavasturūpeṇa sā bhāvanaiva bhavet / bhāvitaṃ
sarvasādhāraṇaṃ bhāyādityarthaḥ / svenānubhūtatvādāha - satyametaditi
p. २०६)
nidarśanaṃ tvatra [gh: tatra] cedaṃ majjagad dṛṣṭameva te /
imaṃ śailaṃ parikramya caihi [k: yau hi] paśyāva samprati
nidarśanamudāharaṇam / te tvayā / śailāntastāvān pradeśaḥ syāditi tava śaṅkā
bhavedata imaṃ śailaṃ parikramya paśyāvetyāha - imamiti
ityuktvā nṛpatiṃ haste gṛhītvā paricakrame /
parikramya gaṇḍaśailaṃ rājñā saha sametya tu
śailaṃ paricakrame / rājñā saha parikramya tataḥ sametya svasthānamāgatya
punaḥ prāha mahāsenaṃ medhāvī muninandanaḥ /
rājan dṛṣṭa eṣa śailaḥ pādagavyutimātrakaḥ
medhāvī śiṣyabodhane'tikuśalaḥ / gavyūtiḥ krośayugam
dṛṣṭa evāsya garbhe te lokaḥ suvitataḥ sphuṭaḥ /
eṣa jāgraduta svapnaḥ satyo mithyātmako'pi vā
sphuṭaḥ jāgratsadṛśaḥ / eṣa mallokāvabhāsaḥ [k: śailā] / satyo
mithyātmaka eva vā vvecayeti śeṣaḥ
śailaloke yad dinaikaṃ tadatra dvādaśārbudāḥ /
vatsarāstvanubhūtāste satyāsatye vivecaya
pādagavyūtiparimitaśaile'nantadeśasya viruddhatvānnaitadvivecayituṃ śakyam
evaṃ kālasyāpi viruddhatvādityāha - śailaloka iti / bahiḥ pādagavyūtimātro
deśo dvādaśārbudamitaśca kālaḥ antarananto [k, kh: ranantaro]
deśo dinaikātmakaḥ kālaśceti parasparaviruddhasvarūpayormadhye / satyāsatye
vivecaya
p. २०७)
vivecanaṃ nāsya bhavet svapnayorbhinnayoriva /
asmādetadviddhi jagad bhāvanāmātrasārakam
nanu bāhyaviruddhamāntaramasatyamiti cedubhayorbhāsanasya
tulyatvenāntaraviruddhaṃ bāhyamapyasatyamiti vaktuṃ śakyamiti naitannirṇayaḥ
śakyakriya iti sadṛṣṭāntamāha - vivecanamiti / bhāvanāmātrasārakaṃ
svapnavad bhāvanāmātrasvarūpam na tato'dhikaṃ kiñcidityarthaḥ
abhāvyamānaṃ caitattu līyeta kṣaṇamātrataḥ /
tasmācchokaṃ jahi nṛpāvetya [k: vekṣya] svāpnasamaṃ jagat
mayā abhāvyamānametacchailajagat kṣaṇamātreṇa līyeta [k, gh: yate]
evaṃ brahmaṇā'bhāvyamānaṃ bāhyajagadapīti tātparyam / tasmāt
bhāvanāmātrasāratvājjagataḥ
svāpnacitrabhittibhūtaṃ svātmānaṃ saṃvidātmakam /
darpaṇapratimaṃ matvā saṃsthito'si yathā tathā
kathaṃ śokaṃ tyajāmīti cedāha - svāpneti / svāpnā ye bhāvāste hi
citrasadṛśāḥ / citrasya bhāsamānasya na [k: nāsatyātiriktaṃ]
bhittyatirikaṃ svarūpamastītyavivādaḥ / tathā ca svāpnacitrabhittibhūtaṃ
saṃvidātmakaṃ svātmānaṃ darpaṇapratimaṃ matvā yathā saṃsthito'si
svāpnabandhunāśe [k, kh, gh: nāśa] rājyalābhe [kh:
bhayorya] vā yathā na śocasi na prahṛṣyasi ca
p. २०८)
jāgaccitradarpaṇaṃ cāvehyātmānaṃ cidātmakam /
paramānanditasvānto bhava śīghraṃ mahīpate
tathā'vehītyanvayaḥ / svapnajāgratoratyantasāmyāt [k, gh: svāpna]
svāpnabhāvavajjāgradbhāvā api cidātmadarpaṇapratibimbarūpā eveti niścitya
svāpnaśokādyairaspṛṣṭa iva jāgracchokādyairaspṛṣṭaḥ / ata eva
nikhilavāsanāprahāṇamātreṇa niḥsāritodaghaṭāntarabhivyaktākāśavad
vāsanāriktasvāntābhivyaktātmānando [k: nātiri] bhaveti bhāvaḥ
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe śailalokadarśanaṃ nāma
trayodaśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
trayodaśo'dhyāyaḥ //
p. २०९)
atha caturdaśo'dhyāyaḥ
ityākarṇya munivaco vicārya śubhayā dhiyā /
jagatsthitiṃ svāpnasamāṃ jñātvā śokaṃ jahau drutam
atrādhyāye sādhupadyairbhāvanāmātrakaṃ jagat /
bhāvanāyāḥ siddhimapi prāha tattvānyapi kramāt //
jagad bhāvanāmātrasāramityākarṇya śubhayā sattarkayutayā dhiyā
dhairyamālambya niḥśoko bhūyo'pṛcchanmuneḥ sutam /
muniputra mahābuddhe tvaṃ parāvaradarśanaḥ
jagataḥ svāpnasāmyajñāne'pi vāsanādārḍhyād bhūyaḥ śoka āpatati ata āha ##-
svapna] / parāvaradarśanaḥ sendriyātīndriyajñaḥ
na [k: tato] te'pyaviditaṃ kiñcinmanye syāditi leśataḥ /
pṛcchāmi yadahaṃ tanme kṛpayā vaktumarhasi
ata evāha - na [k: tata] ta iti / leśato'pyaviditamiti yojanā
bhāvanāprabhavaṃ hyetat sarvaṃ vadasi tat katham /
mayā bhūyo bhāvitaṃ [k, g, gh: bhāvite] ca na bahiḥ sarvathā
bhavet
sarvaṃ jagat / tajjaganmayā bhūyo bhāvitamapi bahiḥ sarvasādhāraṇaṃ sarvathā na
bhavet tat kathamiti yojanā
tvayā tu bhāvanāsiddhyā śaile [k: śailalokaḥ] lokaḥ prakalpitaḥ /
athāpi deśaḥ kālaśca yugapad vividhaḥ katham
tvayā tu bhāvanāsiddhayā kalpitaḥ / kathaṃvidhā sā bhāvāasiddhiriti
pūrvādhyāye saṃkṣepeṇoktasya siddhihetorvistarapraśna iti tātparyam /
praśnāntaram - athāpīti / yugapaditi / ekasminneva kāle eka eva deśaḥ kālaśca
vividhaḥ kathamityarthaḥ
p. २१०)
tatrātasyamanyatarat katamaṃ tamameraya /
iti pṛṣṭo munisutaḥ pravaktumupacakrame
tatra dīrghādīrghatvābhyāṃ bhāsamānayormadhye / yadyapi pūrvādhyāye [k:
pūrvapūrvā] dvayoḥ svāpnatulyatvamuktam tathāpi jāgratprapañce
satyavāsanāviṣṭo bhūyaḥ pṛcchati - anyatarat satyaṃ bhavediti
saṅkalpo bhāvanā proktā siddhā'siddheti sā dvidhā /
siddhirvikalpā'sambhedo vikalpastvekaniṣṭhiteḥ [avikalpasut ityapi pāṭho
vyākyātaṣṭīkāyām]
krameṇottaramāha - saṅkalpa iti bhāvanā hi saṅkalpaḥ / saṅkalpo
nāmedamīdṛśamityādirmānasa ullekhaḥ / sā bhāvanā / tasyāḥ keyaṃ siddhiriti
cedāha - siddhiriti / idamīdṛgiti saṅkalpadhārāmadhye nedamīdṛgiti
viruddhakalpanayā asambhedaḥ ayogaḥ / evaṃ vikalpāsambhedasampādanāya
vikalpakāraṇamāha - vikalpastviti / ekaniṣṭhiteḥ bhavediti śeṣaḥ / ekatra
niṣṭhiteḥ satyatvagrahādityarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ - bāhyasṛṣṭau
satyatvagrahāt svamānasasṛṣṭāvasatyatvavikalpodayaḥ yāvadevaṃ
vikalpasambhedo bhāvanāyāstāvanna siddhiriti / yadvā vikalpāsambhede upāyaṃ
vaktumāha - avikalpastviti / nāsti vikalpo yasya saḥ saṅkalpa ityarthaḥ /
ekaniṣṭhiteḥ ekatra saṅkalpaviṣayamātre nitarāṃ manasaḥ sthiteḥ /
saṅkalpaviṣayānmanaso'pracalane'vikalpaḥ [kh: lane vika] saṅkalpo
bhavediti bhāvaḥ
brahmabhāvanayā paśya jātaṃ jagadidaṃ nanu /
etat sarvaiḥ satyarūpaṃ bhāvitaṃ sudṛḍhatvataḥ
tathā [k, kh: yathā] cāvikalpasaṅkalpātmakasiddhabhāvanābhāvitaṃ
[k: vā vika] sarvasādhāraṇaṃ bhāseta [k: bhāsate] / tatra ca yaḥ
kaścinnedaṃ satyamityavikalpasaṅkalpaparo bhavettaṃ prati tad dṛśyaṃ tathaiva
bhavet / ata evāha - brahmeti / brahmaṇaścaturmukhasya siddhabhāvanayedaṃ
jagajjātam / etajjagat sarvaiḥ pramātṛbhiranekajanmābhyāsāt sudṛḍhatvataḥ
satyarūpaṃ bhāvitam ataḥ sarvasādhāraṇaṃ satyatvena bhāsata iti śeṣaḥ
p. २११)
tathā svasaṅkalpabhave nāsti kasyāpi bhāvanā /
vikalpasambheda eṣo'siddhā tasmādvibhāvanā
tathā brahmasṛṣṭe iva / tava svasaṅkalpabhave jagati satyatvabhāvanā na kasyāpi /
eṣa tāvaka eva nedaṃ satyamiti yo vikalpastatsambhedo'sti / tasmātte bhāvanā'siddhā
bhāvanāyāḥ siddhiratra bahudhā saṃsthitā bhavet /
janmanā maṇinā tadvadauṣadhena ca yogataḥ
kathaṃ bhāvanāsiddhirbrahmādīnāmiti cedāha - bhāvanāyā iti / atra jagati
tapasā mantrasiddhyā ca vareṇa ca bhavennṛpa /
janmanā brahmaṇaḥ sā vai maṇinā yakṣarakṣasām
kasya kīdṛśī bhāvanāsiddhirityetadāha - janmaneti / sā bhāvanāsiddhiḥ
auṣadhena tu devānāṃ yogināṃ yogato bhavet /
tapasā tāpasānāṃ sā māntrikāṇāṃ tu mantrataḥ
auṣadhena amṛtena
viśvakarmamukhānāṃ ca varaprāptyā hi sā'bhavat [kh: bhavet] /
saṅkalpitaṃ tathā bhāvyaṃ pūrvavismaraṇe sati
viśvakarmamukhā viśvakarmamayaprabhṛtayaḥ [k: maya nāsti] /
bhāvanāsādhanaprakāramāha - saṅkalpitamiti / saṅkalpanamityarthaḥ / tathā
bhāvyaṃ tathā kartavyam / pūrvavismaraṇe sati yathā sthiraṃ bhavediti śeṣaḥ /
saṅkalpasya pūrvamārambhaḥ yasya mayā saṅkalpa itthaṃ kṛta ityasya
vismaraṇe sati saṅkalpanaṃ sthiraṃ bhavet / evaṃ saṅkalpanaṃ kartavyamiti
bhāvaḥ
p. २१२)
sthiraṃ tāvadbhavatyeva yāvat pūrvaṃ nahi smaret /
evameva nirvikalpabhāvanā yadi suthirā
evaṃ pūrvavismaraṇameva bhāvanāsiddhisampādakamityāha - sthiramiti /
pūrvaṃ na smaran saṅkalpamevānuvartayet / evaṃ cirābhyāsena yāvat pūrvaṃ
[gh: sarvaṃ] na smaret tāvad bhāvanaṃ sthiraṃ bhavatīti bhāvaḥ / evameva
nirantarābhyāsenaiva nivikalpabhāvanā viruddhavikalpāsambhinna bhāvanā yadi
susthirā tadā mahāphalaṃ sādhayediti vyavahitena sambandhaḥ
anicchayā vikalpasya yāvat sambhedanaṃ nahi /
tāvat sā bhāvanā siddhā sādhayedvai mahāphalam
nanu kiyatkālaṃ susthairyeṇa bhāvanā siddhā syādityāśaṅkyāha -
anicchayeti / viruddhavikalpasambhedo'nicchayā naiva bhavediti susthirā yadi [k:
yadā] tadā bhāvanā siddhetyarthaḥ / anicchayā yāvadvikalpasambhedo nāsti
tāvat siddhā bhāvanā mahāphalaṃ brahmāṇḍādikaṃ sarvasādhāraṇaṃ sādhayet
sambhedāttu vikalpena na siddhā tava bhāvanā /
bhāvanāṃ sādhaya kṣipraṃ yadi sraṣṭuṃ samīhasi
tava tu vikalpasambhedād bhāvanā na siddhetyāha - sambhedāditi
śṛṇu rājan deśakāladvaividhyaṃ vadato mama /
avyutpanno'si lokasya vyavahāre [k: hāraihyata] tatastava
evaṃ prathamapraśnottaramuktvā dvitīyapraśnottaramāha - śṛṇviti /
tavaitaccitraṃ bhāsata iti sambandhaḥ
etaccitraṃ bhāsate vai śṛṇu samyag bravīmi te /
jagadbhāvasvabhāvo'yaṃ vividhatvena bhāsanam
etat ekadaiva deśakālayordīrghatvaṃ hrasvatvaṃ ca / atra kāraṇaṃ bravīmi /
bhāvasya viruddhatvena bhāsanaṃ svabhāva eva
p. २१३)
eka eva hi sūryasya [k: sarvasya] prakāśo dvividhaḥ sthitaḥ /
divāndhānāmandhakāra itareṣāṃ tu bhāsakaḥ
kuta evaṃ viditamiti ced bhūyo darśanāditi vaktuṃ kāṃścittādṛśān
bhāvānudāharati - eka eveti / dvaividhyamevāha - divāndhānāmiti
jalaṃ manuṣyapaśvādeḥ śvāsasya pratirodhakam /
matsyādīnāṃ bahiḥ śvāsapratirodho jale nahi
svasminnimagnamanuṣyapaśvādeḥ / bahiḥ nirjale deśe
agnirdahati martyādīṃstaṃ bhakṣayati tittiriḥ /
vahnirnaśyati toyena sa jale jvalati kvacit
tittirirbhakṣayati taṃ na dahati / kvacit vaḍavānalakuṇḍādau
evaṃ sarve jāgatāstu bhāvā dvairūpyataḥ sthitāḥ /
evaṃ sendriyavṛttāntāstvanye ke'pi nirindriyāḥ
viruddhadvirūpatayā [kh: tāyāṃ] sarve bhāvāḥ sthitāḥ / tatra kecit
prasiddhāḥ / anye'pyaprasiddhā bhūmyādayo martyānāṃ pratirodhakāḥ
piśācādīnāmapratirodhakā buddhimadbhirjñeyāḥ / sendriyāḥ aparokṣāḥ
nirindriyāḥ parokṣāḥ bhāvānāṃ viruddhasvabhāvāḥ
svabhāvato viruddhā vai śataśo'tha sahasraśaḥ /
atropapattiṃ vakṣyāmi samāhitamanāḥ śṛṇu
nirindriyāḥ sendriyāśca bhāvā anye'pi viruddhadvisvabhāvāḥ [k: dva
nāsti] santītyāha - svabhāvata iti / kathamekasya viruddhobhayarūpateti
cedupapattipūrvakaṃ vaktumupakramate - atreti
ete hi cākṣuṣā bhāvāścakṣurvikṛtimātrakāḥ /
na cākṣuṣādaṃśato'nyad dṛśyamasti kvacid bahiḥ
bhāvānāṃ bahirasattvānnāsti virodha iti vadati - eta iti
p. २१४)
yathā pittapraduṣṭākṣo bahiḥ pītaṃ prapaśyati /
yathā taimiriko'nyastu paśyatyekaṃ dvidhā sthitam
atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / taimirikaḥ timiradoṣopahatanetraḥ
evaṃ vicitraduṣṭākṣāḥ paśyanti vividhaṃ jagat /
asti pūrvasamudrasya madhye kāraṇḍakāhvayaḥ
evamanye'pi dṛṣṭidoṣavaicitryād vividhaṃ jagat paśyantīti sodāharaṇamāha ##-
dvīpastatra janā bhāvān raktān paśyanti vai sadā /
evaṃ ramaṇakadvīpe sadā paśyanti vai janāḥ
sarvabhāvān raktān paśyanti
vyatyastamūrdhvādharato nikhilaṃ bhāvamaṇḍalam /
evamanyeṣu dvīpeṣu vividhaṃ [k: vividhā] bhāvamaṇḍalam
vyatyastam adhomastakamūrdhvapādamityādi
janā netrasvabhāvena paśyanti khalu sarvadā /
tatra tesāmanyathā tu dṛśyate yadi kutracit
tannetrasya na sa doṣaḥ kintu svabhāva evetyupapādayati - tatreti / teṣu dvīpeṣu
teṣāṃ janānāṃ yadyaraktamavyatyastaṃ vā dṛśyate tadā taiḥ (te)
svanetramauṣadhairañjanādyairaduṣṭaṃ saṃsādhya prāgvadraktaṃ vyatyastaṃ ca
paśyantītyarthaḥ
netraṃ susādhyauṣadhena paśyanti prāgvadeva hi /
atastu cakṣuṣā yāvad dṛśyate jagatītale
tāvad bhaveccākṣuṣoṃ'śaḥ pītavat pittacakṣuṣaḥ /
evaṃ ghrāṇādīndriyāṇāmaṃśā gandhādayo'pi hi
pittacakṣuṣo yathā dṛśyamānaḥ pītavarṇaścākṣuṣoṃ'śastathā puruṣasya
cakṣuṣā yāvad dṛśyate tāvat sarvamapi cākṣuṣoṃ'śa eva / evaṃ
cakṣurviṣayasya tadaṃśatvaṃ prasādhyānyendriyaviṣayepyetadatidiśati -
evamiti / yenendriyeṇa yat prakāśate tasya tadindriyāṃśatvamiti bhāvaḥ
p. २१५)
mānasāśca manomātrāstathaivākhilajāgatāḥ [kh: saṃgatāḥ] /
kramo'pyakṣasvabhāvotthastataḥ [k: bhāvastha] kiñcid bahirnahi
evaṃ manoviṣayāṇāmapi mano'śatvamityāha - mānasāśceti / tathā ca
deśakramasya kālakramasya kriayakramasya ca cākṣuṣatvāccakṣuraṃśatvamityāha
- kramo'pīti / kramaḥ paurvāparyeṇāvasthitatvam / tathā ca dravyakramo hi dik /
prayāgāt kāśī pūrveti pūrvavyavahāraviṣayaḥ [gh: pūrvasya] krama eva /
evaṃ kriyāgataḥ kramaḥ kālaḥ / kāsāñcit kriyāṇāṃ
paurvāparyāvasthitatvarūpakramasyaiva ghaṭikādikālavyavahāraviṣayatvaṃ
jñeyam / evaṃ ca yadyatkāle [k: kāle nāsti] deśaḥ kālo vā yathā yathā
mahattvenālpatvena vā bhāsate sa sarvo'pi tattatkālikacākṣuṣoṃ'śa eva vibhinna iti
naikasya viruddhobhayarūpatādoṣa iti bhāvaḥ
śṛṇu rājan bahiriti yalloke bhāti kevalam /
tadādyaṃ sarvajagatāṃ jagaccitrasya bhittivat
evaṃ pittādiduṣṭākṣāṇāṃ bhāsamānapītādivarṇadṛṣṭāntena [k, kh:
pittā] dṛśyaṃ bahirnāstīti prasādhya
bahirvastvaṃśa(rvastva)sambhavādapi tannāstīti sādhayitumupakramate
- śṛṇviti / citrasya bhittiriva bahiḥpadārtho jagaccitrasyāśrayatvāt
kāraṇatvaccādyamityarthaḥ
tasya bāhyasya vaktavyamapādānaṃ dhruvaṃ nanu [kh: na tu] /
śarīraṃ syādapādānaṃ netarad bhavituṃ kṣamam
tasya proktasya bāhyasya bahiḥpadārthasya dhruvamavadhibhūtamapādānaṃ
vaktavyam / kasmāt ? bahirityapādānasyākāṃkṣitatvāt / ghaṭādeḥ
śarīrādanyasyāpi bāhyatvenāpādānatvāsambhavāccharīramevāpādānaṃ syāditi
sambhāvayati - śarīramiti
p. २१६)
tasyāpi bahirābhāsādapādānaṃ [k: dupā] kathaṃ nu tat /
parvatād bahirityukte parvato na bahirbhavet
śarīrasyāpi bahiṣṭhatvenābhāsanānnāpādānatetyāha - tasyāpīti / atra
dṛṣṭāntaḥ - parvatāditi / parvato na bahiṣṭho bhavedityarthaḥ
yathā ghaṭo bhāsate hi bahistadvaccharīrakam [k, kh: prāhu] /
bhāsakād bahirityevaṃ vaktuṃ vāpi na sambhavet
śarīrasya bahiṣṭhatve dṛṣṭāntamāha - yatheti / atha
ghaṭādiśarīrāntarbhāsaka ātmaivāpādānamiti śaṅkate - bhāsakāditi /
ityevaṃ vā vaktumiti yojanā
dīpasūryālokabahirgatānāṃ [k: rgatāntaṃ] nahi bhāsanam /
atastu bhāsakasyāntarbhāsyamastīti yujyate
nanu yadi bhāsako'pādānaṃ tarhi sūryālokād
bahirgatānāmandhakārasthānāmabhāsanamiva bhāsakād bahiṣṭhānāṃ
bhāsanameva na bhavedato bhāsakāntareva bhāsyamabhyupeyam / tathā ca
bahiṣṭhānāṃ bhāsaka ātmā nāpādānamityāha - dīpetyādi
bhāsakaṃ tu na dehādirbhāsyatvāt parvatādivat /
na sarvathā yattu bhāsyaṃ taddhi yujyate
etāvatā bahiḥpadārthasyāpādānānirūpaṇāddarpaṇe'tivitatagaganābhāsavad
bhāsakāntareva bahiḥpadārthāvabhāsa iti siddham / atha bhāsakamātrātmatā
bhāsyasyeti hetośca bhāsyasya bahiḥpadārthasya na bhāsakamapādānamiti vaktuṃ
bhāsakasvarūpaṃ vivecayati - bhāsakaṃ tviti / nanvastu sthūlo'haṃ
paśyāmītyanubhavāddehasya bhāsyatvaṃ bhāsakatvaṃ ceti cedāha - na
sarvatheti
bhāsakasyāpi bhāsyatve bhāsakasyānavasthitiḥ /
svasyaiva bhāsakatvaṃ ca bhāsyatvaṃ nahi yujyate
nanu bhāsyasya bhāsakatve kā hāniriti cet yadi eka eva dehaḥ svātmanaḥ
svayaṃvedyo [k: svayabodho] vedakaśceti cedekasya
kartṛkarmatvavirodhaḥ dehāntarasya [k: ntarasthabhā] bhāsyo
bhāsakaśceti cet [k: cet nāsti] svasyābhāsamānasya
bhāsakatvāsiddherbhāsakadehānāṃ paramparayā
bhāsakāntarāpekṣaṇānmūlakṣatikarī bhāsakānavasthetyāha - bhāsakasyeti /
nahi yujyata iti / kartṛkarmatvavirodhāditi śeṣaḥ
p. २१७)
atastu bhāsakaṃ śuddhaṃ bhāsakaikasvarūpakam /
tacca bhārūpameveha pūrṇamekarasātmakam
ataḥ anavasthādidoṣāt / śuddham abhāsyamityarthaḥ [kh: abhāsya; k, gh:
ābhāsya] / etasyaiva spaṣṭoktiḥ - bhāsakaikasvarūpakamiti / nanu
bhāsakaṃ bhāsanakriyāvat kriyā cānityo dharmaḥ tathā ca bhāsakatvasya
kālaparicchinnatvāt kathaṃ bhāsakaikasvarūpakamiti cedāha - tacceti /
bhāsakamityarthaḥ / bhārūpameveheti / lokavadiha na kartṛkriyayorbhedaḥ kintu
kriyātmaka eva kartetyarthaḥ / darpaṇapratibimbavat kāryasya
svasvarūpānatiriktatvena svarūpātiriktakriyānupayoga iti tātparyam / ata eva
pūrṇamekarasātmakaṃ ca / ekarasaḥ vastvantarāsambhinna ātmā yasya
tena vyāptā deśākālā bhāsanāttasya pūrṇatā /
abhārūpasya cābhānād bhārūpaikarasaṃ hi tat
tena bhārūpabhāsakena / kuta iti cedāha - bhāsanāditi / sarvatra
bhāsanāddeśakālā vyāptā ityarthaḥ / ata eva tasya pūrṇatā / nahi ghaṭapaṭayoriva
bhāsakabhāsyayorbhāsanam kintu darpaṇapratibimbayoriva / tathā ca darpaṇasya
pratibimbavyāpakatvamiva bhāsakasya bhāsyavyāpakatvamiti bhāvaḥ / nanu
darpaṇapratibimbanyāyena bhāsyasya [k: bhāsyabhāsa]
bhāsakānanyatvamalaukikaṃ kutaḥ kalpyata iti cedāha - abhārūpasyeti /
bhārūpatādātmyānāpannasyetyarthaḥ / abhānāditi / yadi bhāsyasya
bhārūpabhāsakānanyatvaṃ nocyate tadā tasya bhānameva na syādityarthaḥ / ato
bhāsyaṃ bhārūpaikarasameva / ayamatrā'bhiprāyaḥ - yadi bhāsyaṃ
bhārūpabahirgataṃ tarhi kathaṃ tasya bhāsanamupapadyate / nahi bhāsanaṃ
nīlādiriva bhāsyadharmaḥ sarvadā bhāsanaprasakteḥ mama bhāsata iti
vyavahārānupapatteśca / anyathā hi mama nīla iti vyavahāro'pi syāt / nanu ghaṭādau
saurālokavad bhāsye bhāsanamanyata upanipatitam / tathā
cānyabhāsanasambandhādbhāsyabhāsanamupapadyata iti / syādetad
ghaṭasaurālokayoḥ saṃyoga iva bhasyabhāsakayostṛtīyaḥ sambandho yadi bhavet /
sa eva na sambhavati / tathā hi - kiṃ sa sambandho bhāsyātmakaḥ uta
bhāsakātmakaḥ āhosvidubhayātmakaḥ athavā'nubhayātmakaḥ ?
bhāsyātmakatve tadbhāsanāya sambandhāntarāpekṣāyāmanavasthā /
bhāsakātmakatve bhāsakasya bhānamātrarūpatvena bhānasvarūpe [k, kh:
bhāsana] bhedānupapatterbhūyo nirūpitatvāt svasya svasambandhatā'nupapattiḥ
[k: sva nāsti] / nobhayātmakatvam
bhāsanabhāsyayościccijjaḍātmatvenaikasya tadubhayarūpatāvirodhāt /
nāpyanubhayātmakatvam apasiddhāntāt / anubhayātmakaṃ hyanirvacanīyam /
anirvacanīyavādino hi bhānātmakabrahmarūpādanyanna kiñcidabhyupagacchanti /
te hi pūrṇe brahmaṇi
dṛśyamanirvacanīyamābhāsamānamabhyupagacchanto(nti) [k:
sādṛśya] dṛśyasya darpaṇapratibimbatulyatābhyupagataiva / yadāhuḥ ##-
iti / tasmāddarpaṇe pratibimbavadbhānāntareva bhāsyaṃ bhāsata iti tajjagadapi
darpaṇaikarasātmakapratibimbavat bhārūpaikarasamiti siddham
p. २१८)
antarbahirvā yat kiñcid bhārūpodarasaṃsthitam /
atastannāpādānaṃ syāt śṛṅgasyeva hi parvataḥ
anta iti / antaḥpadārtho bahiḥpadārtho vā yatkiñcidapi bhānāntargatameveti hetoḥ /
tad bhāsakamātmarūpam / yathā parvatāntargataśṛṅgaviśeṣasya parvato
nāpādānaṃ tatheti
p. २१९)
evaṃvidhaṃ hi bhārūpaṃ grastasarvaprapañcakam /
bhāti svatantrataḥ svasmin sarvatrāpi ca sarvadā
evamakhilajagaccitrabhittibhūtabahiḥpadārthā(rtho')pādānāsiddhyā'siddha
iti bhittyasiddhau citrāsiddhiriva deśakālādibhāsyarūpāsiddhāvajñātarajjoḥ
[k, kh: rajjau] sarpajaladhārābhūcchidratvādirūpavad [k:
cchidrādi] bhāsakasyaiva bhānātmano mahadalpadeśakālādirūpateti
saṃsādhya samprati gaganāntarbhāsamānabhinnabhāvavadbhānāntaramapi
bhāsyaṃ bhinnameva kuto na bhavedityāśaṅkāṃ [k: śaṅkya]
śamayitumupakramate - evaṃvidhamiti / sarvaṃ svodare kṛtvā
sthitamityarthaḥ / tadevāha - grasteti / bhātīti / sarvatra deśe sarvadā kāle
svatantrato'nyānapekṣaṃ sadevaṃvidhaṃ [k: sadaivaṃ] bhāti
etat parā citiḥ proktā tripurā parameśvarī /
brahmetyāhurvedavido viṣṇuṃ [gh: viṣṇurvai] vaiṣṇavasattamāḥ
sarveṣu śāstreṣvetadeva mukhyatvena pratipāditamityāha - etaditi /
etadbhārūpameva parā citiraparicchinnā cicchaktistraipure śāstre tripurā
parameśvarītyucyate
śivaṃ śaivottamāḥ prāhuḥ śaktiṃ śaktiparāyaṇāḥ /
etadrūpādṛte kiñcid yadi brūyustadalpakam
śaktiparāyaṇāḥ śāktāḥ / nanu nīlameghaśyāmādimūrtiṃ vaiṣṇavādyā
mukhyatvenāhuriti cedāha - etaditi / paracitirūpaṃ [k: parā] vinā
yadyanyat kiñcinmukhyaṃ brūyustarhi tadalpakaṃ kāladeśaparicchinnameva bhavet
/ tasmāt tripurādināmnāpyetadeva mukhyamiti vaktavyamiti bhāvaḥ
tayā vyāptaṃ tu cicchaktyā darpaṇapratibimbavat /
tasya bhāsyakṛtaṃ bhāsakatvaṃ ca na svataḥ sthitam
nanu grastasarvaprapañcakamityuktyā jagadvyāptirākāśasyeva [k: syaiva]
syāditi cennetyāha - tayeti / nanu sarvasya jagataḥ svasvarūpāvyatiriktatve'pi
citerbhāsakatvaṃ ghaṭādernīlādivadvibhinna eva dharmaḥ syāt / tathā ca
bhārūpasya cābhānamiti bhāsakatvasyābhānaprasaktiriti cedāha - tasyeti /
bhānasyetyarthaḥ / tasya bhāsyakṛtatvenaupādhikatvāt
sphaṭikasthajapākusumalauhityavat tadapi pratibimbātmakameveti bhāvaḥ
p. २२०)
bhāsyaṃ tu bhānanirmagnamādarśe nagarādivat /
darpaṇe nagaraṃ yadvad darpaṇānnātiricyate
tasmādādarśe nagarādivat sarvaṃ bhāsyaṃ bhānanirmagnamevetyāha -
bhāsyaṃ tviti / darpaṇe bhāsamānanagarāderdarpaṇānanyatvavacciti bhāsamānasya
prapañcasya cidavyatiriktatvamityāha - darpaṇa iti
tathā citi jagad bhāti yattannaivātiricyate /
darpaṇātmani sampūrṇe nibiḍe caikarūpiṇi
tathā pratibimbatvena citi [k: citivajja] yajjagadbhātītyanvayaḥ / nanu
darpaṇapratibimbavadeva citi jagadbhāsanamiti ko'yaṃ nirbandhaḥ gagane
jagadbhāsanavadeva kuto nābhyupeyata iti cedāha - darpaṇeti / sampūrṇe
chidrarahite nibiḍe aśithilāvayave ekarūpiṇi vastvantarāsambhinne / sacchidre hi
pṛṣṭhataḥ sthitaṃ bhāsate śithilāvayave hyavayavasandhisanniviṣṭaṃ
vastvantaraṃ bhāsate vastusamudāye ca samuditaṃ vicitraṃ bhāsate darpaṇasya
tvanaivaṃvidhatvāddarpa'nadibhinnasya tatra bhānaṃ nopapadyata iti bhāvaḥ
yathā hi bhinnaṃ nagaraṃ sarvathā nopapadyate /
tathā pūrṇe [k: pūrṇe'stu] sunibiḍe caikarūpe cidātmani
yathā nopapadyate tathopapattiṃ na samaśnuta ityanvayaḥ / nanu darpaṇe na
pratibimba iti kaścana viśeṣaḥ kintu darpaṇapratiruddhaiḥ
parāvṛttaiścākṣuṣaraśmibhirbimbasyaiva grahaṇamiti cenna bhittipratiruddhairapi
tairmukhagrahaṇaprasaṅgāt / na ca nairmalyaṃ hi pratirodhe tantramiti vācyam
saurālokādau bhittyādipratirodhadarśanena pratirodhe kāṭhinyasyaiva
niyāmakatvasya kḷptatvāt rasāsampṛktena nirmalenā'pi darpaṇena
pratirodhādarśanācca darpaṇapārśvanyastahastasya pratibimbena saha
yugapadgrahaṇānupapatteśca
pratibimbamukhāderdarpaṇāśrayatvasammukhatvāvabhāsānupapatteśca [gh:
śrayatvā] / na ca cākṣuṣaraśmīnāṃ darpaṇasamparkadoṣādeva mukhe
darpaṇāśrayatvādeḥ pārśvanyastahaste dvitvasya ca bhrāntyābhāsaḥ sambhavati
pratibimbe yādṛśadarpaṇādidharmasya nimittatvaṃ tādṛśadharmasyaiva
cākṣuṣaraśmipratirodhaniyāmakatvaṃ ceti sarvaṃ samañjasamiti vācyam
darpaṇasāmarthyāt svasampṛktacākṣuṣaraśmīnāṃhastamukhādau
dvitvadarpaṇādyāśrayatvāvabhāsakatvakalpanāto darpaṇe pratibimbakalpanasyaiva
yuktatvāt / evaṃ ca mukhānukāro'yaṃ darpaṇa ityādyabhrāntapratyayā
apyanugṛhītā bhaveranni(yuri)ti dhyeyam
p. २२१)
jagat sarvātmanā naiva hyapapattiṃ samaśnute /
ākāśastvavakāśātmā śūnyarūpatvahetutaḥ
jagadityasya cidātmano bhinnamityādiḥ / ākāśasya
cidātmavaisādṛśyānnaivamityāha - ākāśastviti / turiti
sādṛśyavyāvartakaḥ / avakāśo rikta ātmā yasya / kuta iti cedāha -
śūnyarūpeti / abhāvarūpatvādityarthaḥ / pṛthivyādicatuṣṭayābhāva evākāśa
iti tātparyam
dvaitaṃ jagat prasahate sarvatraiva hi sarvadā /
satī citiraśūnyātmarūpiṇyekarasā katham
ata eva sarvakāle sarvatra svadehe dvaitaṃ svasmādbhinnaṃ jagat prasahate / cidātmā
tvanaivaṃvidhatvāt svāntardvaitaṃ kathaṃ prasahedityāha - satīti /
sadrūpatvādevāśūnyātmarūpatvam / ekarasatvaṃ nibiḍasvarūpatā
p. २२२)
dvitīyaleśaṃ prasahedādarśātmavadañjasā /
tasmādādarśavat saṃvit svātantryabharavaibhavāt
ādarśo yathā sadrūpatvenāśūnyātmā aśithilāvayavatvenaikaraso yathā dvitīyaṃ
svāntarna sahate evaṃ citirapītyāha - ādarśeti / tasmāditi / cidātmanaḥ
svāntardvitīyasyānupapatterityarthaḥ / ādarśavat saṃvit
svātantryabharavaibhavādātmanyadvitīye'vabhāsayediti sambandhaḥ
bhāsayedadvitīye sve rūpe sarvaṃ carācaram /
nimittopādānahīnaṃ dvitīyamaticitritam
darpaṇavanna bimbāpekṣetyuktam - svātantryabharavaibhavād bhāsayediti /
svātantryamananyāpeks'tvam / tasya bhara ādhikyam / aparicchinnasvātantryamityetat
/ tasya vaibhavānmāhātmyāt / advitīye akhaṇḍe cidekarase sve rūpe [k:
svarūpe] advitīye / sarvaṃ carācaraṃ nimittopādānābhyāṃ hīnaṃ rahitam /
aticitritaṃ parasparavilakṣaṇaṃ bhāsayet
yathā'nekarūpavidhe bhāsamāne'pi darpaṇe /
ekatvaṃ bhāsate spaṣṭamaviśeṣādadūṣitam
evaṃ vicitrānekarūpatvena bhāsamānasyāpi cidātmana ekatvamabādhitameveti
sadṛṣṭāntamāha - yatheti / tattatpratibimbarūpe'nānekavidhe / aviśeṣāt
darpaṇasāmānyarūpāt / adūṣitamabādhitam
tathā vicitre jagati bhāsamāne'pyanekadhā /
anusandhānasaṃsiddhamekaṃ doṣavivarjjitam
vicitre jagati svātmasthe bhāsamāne'pi yo'haṃ prāk [svāpnānanvabhūvaṃ
[k: svapnā] sa evāhamidānīṃ
jāgaramanubhavāmītyādyanusandhānaśatena samyaksiddhamekamabādhitaṃ
svarūpam
rājan svātmani sampaśya manorājyadaśāsthitim /
anekavaicitryavapurapi caitanyamātrakam
evaṃ darpaṇadṛṣṭāntena sādhitamapi jagaccidātmaikarūpamiti samyag
hṛdayaṅgamāya dṛṣṭāntāntareṇa nirūpayati - rājanniti /
anekavaicitryarūpāpi manorājyasthitiścaitanyamātrātmikā / manorājyaṃ nāma
[k: vā] mānasaḥ saṅkalparūpaḥ / saṅkalpakāle hi svāntarakhilaṃ
bhāsate / tacca pratibimbavidhayaiveti vaktavyam / na tatra bimbādyapekṣā dṛśyate
/ tathā cāyaṃ pūrṇo dṛṣṭānta iti jñeyam / na ca manorājye saṃskārasya
bhāvasūkṣmarūpasyāpekṣāstīti vācyam saṃskārātmakabhāvasya
pratibimbādhāyakatvasyākḷptatvāt / anyathā ghaṭasaṃskāravad
mṛtpiṇḍasāmmukhye'pi darpaṇe ghaṭapratibimbāpatteḥ
p. २२३)
sṛṣṭau vā pralaye vāpi nirvikalpaiva sā citiḥ /
pratibimbasya bhāve vāpyabhāve veva [kh: caiva] darpaṇaḥ
yasmāddarpaṇapratibimbamanorājyatulyatā dṛśyaprapañcasya tasmādāha -
sṛṣṭāviti / yathā pratibimbasya sattvadaśāyāmasattvadaśāyāṃ ca darpaṇasya
darpaṇamātrātmatvam evaṃ sṛṣṭau prapañcabhāsanakāle pralaye
tadabhāsanakāle ca sā parā citirnirvikalpaiva / citimātrarūpaiveti bhāvaḥ
evaṃvidhaikarūpāpi citiḥ svātantryahetutaḥ /
svāntarvibhāsayed bāhyamādarśe gaganaṃ yathā
p. २२४)
eṣā hi prathamā sṛṣṭiravidyā tama ucyate /
pūrṇasyāṃśenaiva bhānaṃ bāhyābhāsanamucyate
etāvatā granthenaikasyaiva kālasya deśasya ca yugapadalpatvaṃ [k:
danyatvaṃ] bahutvaṃ kathamiti kṛtapraśnasya
bāhyasṛṣṭermanorājyatulyatvena kalpanāmātrasāratvānna kaścana virodha iti
samādhānamuktam / sṛṣṭeḥ kalpanāmātrasāratvena citeḥ sadā
nirvikalpakarūpatve kathaṃ nirvikalpacitereṣā vikalpamayī sṛṣṭiḥ
pravṛttetyāśaṅkāyāmāgamābhyupagataṣaṭtirṃśattattvakrameṇa sṛṣṭiṃ
nirūpayitumādau sarvasṛṣṭinidānāvidyodbhavaṃ vaktumupakramate - evamiti
/ nirvikalpacidekarasarūpāpītyarthaḥ / ādarśe yathā gaganaṃ bhāsate evaṃ sā citiḥ
svāntarbāhyaṃ padārtha bahiriti padasyārthabhūtamavabhāsayet / nanu darpaṇe
bimbabhūtabāhyagagananimittako gaganābhāsaḥ cidātmani bāhyabhāse kiṃ
nimittamiti cedāha - svātantryahetuta iti / svātantryamananyāpekṣatā
tadrūpahetuta ityarthaḥ / darpaṇasya jaḍatvena pāratantyād bimbāpekṣā /
citerajaḍatvena svātantryānna bimbāpekṣeti / yadāhuḥ -
antarvibhāti sakalaṃ jagadātmanīha
yadvad vicitraracanā mukurāntarāle /
bodhaḥ punarnijavimarśanasārayuktyā [atraiva १६८ pṛṣthasthe ṭippaṇyau
draṣṭavye]
viśvaṃ parāmṛśati no mukurastathā tu // iti
(ta० sā० pṛ० १९)
eṣeti bāhyārthāvabhāsanarūpā / sarvasṛṣṭeretadavabhāsanapūrvakatvāt
prathamā / etadbāhyāvabhāsanamevāvidyeti tama iti cocyate / nanu pūrṇasya
cidātmanaḥ kathaṃ bāhyāvabhāsanamiti cedāha - pūrṇasyeti /
vastutoṃ'śābhāvādaṃśeneveti / svasya ekāṃśeneva yadbhānaṃ tadeva
bāhyābhāsanamiti / parameśvaro hi nirvikalpacidekavapurjaḍavyāvṛttarūpatvāt
svatantra ityucyate / jaḍasya svaparābhāsane'nyāpekṣaṇāt pāratantryamucyate /
cidātmanaḥ svaparāvabhāsane'nyānapekṣaṇāt svātantryamucyate / etat
svātantryameva śaktiḥ kriyā vimarśa ityādiśabdairāgameṣūcyate / etacca
svātantryaṃ sṛṣṭau jagadavabhāsanaviṣayam / pralayādau
svarūpamātrāvabhāsanaviṣayam pralayādāvapi svarūpasphūrterakṣatatvāt /
(tathā [koṣṭhāntargataḥ pāṭho ghapustake nāsti / aprāsaṅgika iva ca
pratīyate] caitat svātantryaṃ nityānanyadharmaḥ śivasyocyate) pralayānte
ca tadeva svātantryaṃ paripakvaprāṇyadṛṣṭasahakṛtaṃ sad
aṃśenevāvabhāsayati svarūpam / paricchinnatvenāvabhāsayatīti yāvat / etadeva
bāhyāvabhāsanam / yataḥ paricchinnātmābhāsanaṃ hi
svavyatiriktadeśābhāsanāvinābhūtamiti spaṣṭameva
p. २२५)
pūrṇāhambhāvavicchedādanahambhāvaūpatā /
eṣaivāvyaktamityuktā jaḍaśaktiśca kathyate
bāhyasyaiva svarūpaṃ bhūyo vivecayati - pūrṇeti / svadehaṃ vyāptā
pūrṇāhantā yathā chinne haste anahambhāvarūpatā ahaṃbhāvarūpatā na bhavati
evamātmanaḥ paricchedabhāsanena paricchinnetarāṃśe'nahambhāvarūpatā /
ahambhāvo'hantvaṃ tadrūpabhinnatvaṃ bhavati / ahambhāvarūpadharmarahitateti
[gh: rahiteti] tātparyam / ātmanyetadbhāsanameva bāhyabhāsanam /
evaṃrūpataivāvyaktaṃ jaḍaśaktiriti ca kathyate / evaṃ ca pūrṇacidātmanaḥ
svātantryaśaktyā svātmanaḥ
paricchedāvabhāsanātmakamavidyākhyabāhyāvabhāsanaṃ bhagavataḥ prāthamikī
sṛṣṭirityuktam / idameva bāhyābhāsanamaupaniṣadānāṃ mate
mūlāvidyetyucyate / svātantryaṃ ca bhagavataścicchaktireva /
tasyāścāvasthātrayam - pralayādinirvikalpadaśāyāṃ cicchaktirūpatā tadante
vikalpābhimukhyadaśāyāṃ māyāśaktirūpatā
vikalpadaśāyāmavidyātmakajaḍaśaktirūpateti / etadeva kvacit citprakṛtiḥ
māyā'vidyayoraikyena jaḍaprakṛtiriti ca dvaividhyena nirūpitam / yadāha bhagavān
-
bhūmirāpo'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhireva ca /
ahaṅkāra itīyaṃ me bhinnā prakṛtiraṣṭadhā //
apareyamitastvanyāṃ prakṛtiṃ viddhi me parām /
jīvabhūtāṃ mahābāho yayedaṃ dhāryate jagat // iti / (bha० gī० ७/४-५)
bhūmyādyaṣṭavidhā prakṛtirjaḍaprakṛtiraparā kāryabhūtā / parā prakṛtistu
cicchaktiḥ pratibimbānāṃ darpaṇatulyatvād jagajjīvabhūtā / ata eva
yayā'ṣṭaprakṛtyātmakaṃ jagaddhāryata ityuktam / nanu jaḍaśaktyavabhāsanāt
pūrvametat (meva) kāraṇasvātantryasahakāritvena prāṇyadṛṣṭam
tatparipākaḥ paripācakaḥ kāla ityetāvadavaśyamabhyupagantavyam anyathā
vaiṣamyādidoṣaprasaktiḥ / tathā caitadabhyupagame sṛṣṭeḥ
pūrvamadvitīyacidātmamātrapariśeṣābhyupagamahāniḥ / atha ca
prāṇyadṛṣṭaparipācako hi kālaḥ sa ceśvararūpo vā'tirikto vā ?
ubhayathā'pi tasya pralaye bhedakopādhyantarābhāvena pralayārambhāt
samāptiparyantamaviśeṣādekarūpatvena pralayārambhadvitīyādikṣaṇe
evādṛṣṭaparipākena sṛṣṭyāpattiriti cedatrāhuḥ - satkāryavāde hi
sṛṣṭeḥ pūrvamapi nikhilakāryasya sūkṣmarūpeṇa māyāyāṃ
pralīnatvānmāyāpralīnaprāṇyadṛṣṭasya tatpralīnasūkṣmakāla eva paripācakaḥ /
tathāvidhamāyāyāḥ śaktitvenaiva
cidātmāvyatirekādadvaitābhyupagamanirvāhaśceti / pare tu sṛṣṭeḥ
svapnamanorājyaindrajālikasṛṣṭitulyatvena na tatropapattiprayojanagandho'pi /
yathā hi marucarīcikātoyāderanupapadyamāna eva svabhāvaḥ evaṃ sṛṣṭerapi / ata
evāgamaeṣu sṛṣṭinirūpaṇaprakriyābhedo'pi saṅgacchate / ātmavyatirekeṇa
niṣedhyāyāḥ sṛṣṭeḥ kramanirūpaṇaṃ kathañcinniṣedhyasya cittārohāya / ata
eva - na sṛṣṭirnāpi saṃhāro na sthitirnāpi ca kramaḥ / cidānandaghanaṃ
cetthamātmatattvaṃ prakāśate // iti pārameśvarādyāgamavacanasaṅgatiriti
prāhuḥ
p. २२६)
yā citiścātra vicchinnābhāsinī bahirātmanaḥ /
śivatattvamiti proktā śaktistadbhāsanaṃ bhavet
evaṃ sṛṣṭerādyāvidyollāsamuktvā tattvakrameṇa sṛṣṭiṃ nirūpayiṣyannādau
śivatattvaṃ vibhajati - yā citiriti / atra tattvaṃ nāma tasya bhāvastattvamityā
[k, kh: mityāha mahā] mahāpralayasthāyi
pṛthivyādisāmānyarūpam / tathā hi - pṛthivyādisāmānyarūpamā
mahāpralayasthāyi bhavati naivaṃ ghaṭādisāmānyam / bhūtalayo hi mahāpralayaḥ
bhautikaghaṭādestataḥ prāgeva nāśāt / atra sṛṣṭikāle / bahirātmano'vidyākhyā
yā citirvicchinnatvenāvabhāsinī sā śivatattvamiti proktā bhavati / ayaṃ bhāvaḥ ##-
(tattvāṃśenāvabhāsanaṃ [koṣṭhāntargataḥ pāṭho ghapustake nāsti /
aprāsaṅgika iva ca pratīyate]) / yathā hi
nistaraṅgaikarūpāmbudherakasmāt parasparaṃ bhedināṃ taraṅgānāmudayaḥ
evaṃ paracidātmanyanantaparicchinnasvāṃśānāmudayaḥ / tathā ca
tattatparicchinnacidaṃśadṛṣṭyā svetarabāhyabhāsaḥ / pūrṇātmanaḥ
paraśivasya tu na bāhyābhāsa iti sthitiḥ / tatra
paricchinnānantaśuddhacidaṃśānugataṃ sāmānyaṃ śivatattvamucyate / na
cedameva śivatattvaṃ paraśivarūpamiti vācyam
sāmānyarūpasyākhilaviśeṣagarbhitatvena paraśivarūpasya
niḥsāmānyaviśeṣatvāditi / tathā ca paricchinnanirvikalpacitisāmānyaṃ
śivatattvamiti paryavasitam / śaktiriti / tasyāḥ paricchinnanirvikalpaciterahamiti
yadbhāsanaṃ tadbhāsanasāmānyaṃ śaktitattvaṃ dvitīyam / yadyapi
prakāśasyātmaviśrāntirahambhāvo hi kīrtitaḥ (aja० pra० si० २२)
ityuktyāhambhāsanaṃ citeḥ svarūpameva tathā ca śivaśaktitattvayorna bhedaḥ
tathāpi nirvikalpacititvena śivatattvātmatā ahambhāsanatvena śaktitattvateti
jñeyam
p. २२७)
bahīrūpaṃ mahāśūnyaṃ kalpitaṃ yattadeva tu /
ahambhāvācchādanena sadāśivamayaṃ smṛtam
yacca paricchinnacitidṛṣṭyā bahiḥpadārtharūpamavidyākhyaṃ bhāti
tajjagaccitrāśrayatvena mahākāśatulyatvānmahāśūnyaṃ svatmanaḥ
paricchedābhāsamātrollasitatvāt kalpitam / evaṃvidhaṃ bahīrūpaṃ
yadā'hamevedamityahambhāvenāhantvenācchādayati tadā sadāśivamayaṃ
tṛtīyaṃ tattvaṃ smṛtam / saiva paricchinnacitiḥ svasmād vyāvṛttaṃ
bahīrūpamahamidamiti sāmānādhikaraṇyenāhampratyayaviṣayatvenāvabhāsayati /
evamābhāsātmakaparicchinnacitisāmānyaṃ tṛtīyaṃ sadāśivatattvamiti bhāvaḥ
p. २२८)
tadeva jāḍyamukhyatve īśvarākhyaṃ pracakṣate /
anayoḥ saṃvedanaṃ tu bhedābhedavimarśanam
tadeva sadāśivatattvameva / jāḍyamukhyatve turyamīśvarākhyaṃ tattvam /
ahamidamiti cidātmakāhamaṃśena
bahīrūpedamaṃśaniṣekāccitpradhānābhāsanarūpaṃ sadāśivatattvam /
īśvaratattvaṃ tu idamahamiti jaḍātmakedamaṃśena
cidrūpāhamaṃśaniṣekājjāḍyapradhānābhāsanarūpa(mīśvaratattva
[īśvaratattvam iti pāṭho'nāvaśyakaḥ tathāpi sarvāsu mātṛkāsu
dṛśyate])miti bhāvaḥ / anayoḥ
sadāśiveśvarayorbhedābhedavimarśanarūpamahamidamidamahamiti
yatsaṃvedanamābhāsanaṃ tat pañcamaṃ tattvaṃ śuddhavidyeti
samproktamityanvayaḥ / yadyapi bhedābhedavimarśanātmakāhamidamidamahamiti
sāmānādhikaraṇyābhāsanameva kramāt sadāśivatattvamīśvaratattvaṃ ca
tathāpyubhayavidhābhāsanānugatasāmānyarūpeṇa tābhyāṃ bhinnaṃ pañcamaṃ
śuddhavidyātattvaṃ jñeyam
śuddhavidyeti samproktametāvacchuddhamucyate /
bhedaśakteraprarūḍhyā cābhedātmāvabhāsanāt
etāvaditi / śivādiśuddhavidyāntaṃ tattvapañcakamityarthaḥ / śuddhamiti /
śuddham miśram aśuddhamiti trividhaṃ tattvam / tatraitatpañcakaṃ
śuddhamityāgameṣūcyate / atra hetuḥ - abhedātmāvabhāsanāditi /
advitīyacinmātrātmanā'vabhāsanāt / atrāpi hetumāha -
bhedaśakteraprarūḍhyeti / bhedaśaktiḥ proktajaḍaśaktiḥ tasyā aprarūḍhiḥ
pariṇatakāryarūpatvābhāvaḥ tayetyarthaḥ / bahiravabhāsarūpā (yā)
jaḍaśaktirbījāṅkuravṛks'vadavasthātrayavatī / yathā hi
bīje'ṅkurādyātmakabhedasyāprarūḍhirevaṃ jaḍaśaktau
svaprādhānyakāryarūpabhedāprarūḍhistadā cidātmano'pṛthagbhūya
bhāsanāccitprādhānyācchuddhatvam / yadā hyaṅkuravajjaḍaśakteḥ [k,
kh: jaḍacitoḥ] sūkṣmakāryarūpabhedaprarūḍhiḥ tadā
cidacidubhayaprādhānyānmiśratvaṃ māyādipuruṣāntatattvasaptakasya / yadā
vṛks'vat sthūlakāryarūpabhedaprarūḍhiḥ tadā'citprādhānyādaśuddhatvaṃ
prakṛtyādipṛthivyantacaturviṃśatitattvasyeti bhāvaḥ
p. २२९)
atha citsvātantryabharāt prarūḍhe bhedabhāvane /
jaḍaśaktirdharmibhāvaṃ citirdharmātmatāṃ yayau
atha śuddhatattvasṛṣṭyanantaram / cidātmanaḥ svātantryasya bhara ādhikyam
tasmād bhedabhāvane prarūḍhe sati / śuddhatattvapañcake hi bhedasya
jaḍaśakterahamidamityādirūpeṇa [k, kh: mida nāsti]
citinirmagnatvādaprarūḍhiḥ samprati citerunmagnatvena bhedabhāvane prarūḍhe sati
/ bhedabhāvanaṃ bhedasaṅkalpaḥ / śuddhatattveṣu cidaṃśasya dharmitvaṃ
jaḍāṃśasya tannirmagnatvenābhinnadharmatvam / prakrṭe hi tadvyatyaya ityāha ##-
tadā sā jaḍaśaktistu māyātattvaṃ pracakṣate /
māyā vibhedabuddhistu bhedapracurabhāvanāt
tadā evaṃ dharmadharmibhāvavyatyāse sati / sā dharmitvaṃ prāptā
jaḍaśaktirmāyātattvam / tatsvarūpamāha - māyeti / bhedasya jaḍaśakteḥ
[k, kh: śaktipracu] pracuratvena dharmitvena
bhāvanādvibhedabuddhisāmānyarūpiṇī māyā māyākhyaṃ tattvam
bhedapracurasaṃvītā citiḥ saṅkucitātmikā /
pañcakañcukasaṃvyāptā puruṣatvaṃ prapadyate
bhedasya pracuraṃ prācuryam tena saṃvītā vyāptā citiḥ bhedādhikye
cidaṃśācchādanāt saṅkucitātmikā citiḥ vakṣyamāṇapañcakñcukairvyāptā
kañcukitā puruṣatvaṃ prapadyate prāpnoti / pañcakañcukitacitisāmānyaṃ
puruṣatattvaṃ bhavediti bhāvaḥ / yadyapi māyā'nantaraṃ kadādipañcakaṃ
tadanantarameva puruṣatattvamityāgamikaḥ kramaḥ tathāpi kalādeḥ
puruṣadharmatvena puruṣasya prādhānyādādau nirūpaṇaṃ jñeyam
p. २३०)
kalāvidyārāgakālaniyatiḥ pañcakañcukam /
kalā kiñcitkartṛtā syādvidyā kiñcijjñatā bhavet
kañcukānyevāha - kaleti / teṣāṃ svarūpamāha - kalā kiñciditi /
kiñcitkartṛtvaṃ kalā / kiñcijjñatvaṃ vidyā
rāgatṛṣṇā paricchittirāyuṣā kāla ucyate /
niyatiḥ paratantratvametairyuktastu pūruṣaḥ
tṛṣṇā idaṃ me syāditi viṣayasāmānyecchā rāgaḥ / śatavarṣādirūpāyuṣā
paricchittiḥ paricchedaḥ kālaḥ / kiñcitkaraṇe tatsādhanāpekṣārūpaparatantratvaṃ
niyatiḥ / etaiḥ kalādiniyatyantaiḥ proktaiḥ pañcabhiḥ kañcukaiḥ yukto veṣṭitaḥ
paricchinnatāmāpāditaḥ puruṣaḥ / paramaśivasya sarvakartṛtvaṃ sarvajñatvaṃ
nityatṛptatvaṃ nityatvaṃ svatantratvaṃ ceti pañca śaktayaḥ / tā imāḥ
saṅkucitāḥ puruṣasya pañca kañcukānītyucyante / evaṃ ca kiñcitkartṛtvādi
pratipuruṣaṃ bhinnaṃ tatsāmānyaṃ kalāditattvamiti bhāvaḥ
citiśaktimadhiṣṭhāya vicitrānādikarmaṇām /
janānāṃ vāsanāpiṇḍaḥ sthitaḥ prakṛtirucyate
citiśaktimiti / vicitrāṇi śuklakṛṣṇādyanekavidhāni anādikālataḥ pāramparyeṇa
pravṛttāni yāni janānāṃ karmāṇi teṣāṃ vāsanāḥ saṃskārā
adṛṣṭābhidhāḥ tāsāṃ piṇḍaḥ samudāyaḥ / citiśaktiṃ cidātmano
jñānaśaktirūpaṃ prakāśāṃśamadhiṣṭhāya āśritya sthitaḥ prakṛtirityucyata
ityarthaḥ / jīvasambandhī prākkṛtakarmasaṃskārapiṇḍa eva prakṛtiriti tātparyam
phalaṃ tu trividhaṃ yasmāt karmaṇāṃ sā trirūpiṇī /
asyā avasthābhedo hi cittamityabhidhīyate
karmaṇāṃ phalasya sukhaduḥkhamoharūpatvena traividhyāt
tatphalajanakakarmavāsanāpi trividheti sattvarajastamomayī prakṛtistrirūpiṇītyāha
- phalaṃ tviti / asyāḥ prakṛteḥ
p. २३१)
suṣuptau prakṛtirjñeyā tadante cittamucyate /
vāsanāpiṇḍasahitā citiścittamudīritam
etadevāha - suṣuptāviti / suṣuptikāle sa vāsanāpiṇḍaḥ prakṛtirityucyate /
tadante suṣuptyante jāgratsvapnayorādau sa eva vāsanāpiṇḍaścittamityucyate / yā
hi vāsanāpiṇḍasahitā citiśaktiḥ prakṛtirityuktā suṣuptau saiva kālāntare
cittamityucyata ityāha - vāsaneti
avyaktametadevoktaṃ vāsanāpiṇḍabhāvataḥ /
puruṣāṇāṃ vibhedena cittaṃ bahuvidhaṃ bhavet
ubhayorekatāṃ draḍhayituṃ prakṛtireva cittamityuktvā bhūyaścittameva
prakṛttirityāha - avyaktamiti / vāsanāpiṇḍabhāvata iti /
prakṛticittayorvāsanāpiṇḍatvarūpaikarūpyānna bheda iti tātparyam / atha
cittaprakṛtyoḥ svarūpabhedaṃ vaktumāha - puruṣāṇāmiti / puruṣabhedena
cittaṃ bhinnam ato bahuvidhamityarthaḥ
jīvānāmavibhedena suṣuptāvekadhā hi tat /
prakṛtitvaṃ samāyāti tadante cittatāmiyāt
evaṃ puruṣabhedena bhinnamapi cittaṃ suṣuptau jīvānāmabhedahetunaikadhā
bhavati evamekībhūtaṃ tat cittameva prakṛtiḥ saiva suṣuptyante vibhinnā
cittamityāha - jīvānāmiti / taccittam / tadante suṣuptyante / jīvo hi
paricchinnacidrūpaḥ paricchedaśca dehādikṛtaḥ dehādeśca
jāgratsvapnayorvibhinnatvājjīvānāṃ bhedo yuktaḥ / suṣuptau tu
dehāderanavabhāsanāt tatparicchedābhāsanamapyātmani nāstīti
nistaraṅgasamudre taraṅgānāmabheda iva jīvānāmabhedaḥ / jīvānāmabhede ca
tadgatakarmavāsanānāmapyekarāśitā / seyaṃ prakṛtiḥ / suṣuptirnāma
paripakvakarmaṇāṃ bhogena kṣaye'nyeṣāmaparipāke sati
dagdhendhanānalavaccidātmano
jñānaśakterviṣayasaṃyojakaparipakvakarmābhāvenā'bahirmukhatve [k,
kh: karmabhāvena iti pāṭho'śuddhaḥ] madhye bhogarahitadaśāviśeṣaḥ /
evaṃ sthite'paripakvakarmasu tāvatā suṣuptikālena keṣāñcit paripāke sati
paripakvakarmaṇā [k, kh: karmaṇāṃ] jñānaśaktirvis'yābhāsena
saṃyojyate / evaṃ viṣayasaṃyojakakarmavāsanāpiṇḍaviśiṣṭā jñānaśaktireva
cittamiti bhāvaḥ
p. २३२)
etadeva pumān proktaścitiprādhānyahetunā /
avyaktaprādhānyatastu cittaprakṛtitāmiyāt
etadeva cittameva / cittameva citprādhānyavivakṣāyāṃ puruṣa ityucyate /
prakṛtiprādhānyavivakṣāyāṃ cittamityucyata ityāha - pumān prokta ityādi /
cittaprakṛtitāṃ cittarūpatām / yadvā cittatāṃ prakṛtitāṃ cetyarthaḥ / evaṃ ca
cittaṃ na tattvāntaram kintu puruṣe prakṛtau vā'ntarbhūtamiti
viśiṣṭagranthatātparyam
kriyābhedāt tat trividhamantaḥkaraṇamucyate /
ahaṅkārabuddhimanorūpeṇa nṛpasattama
evaṃvidhaṃ prakṛtitattvaṃ triguṇātmakamevāntaḥkaraṇamityucyate / tacca
trividham abhimānaniścayasaṅkalpātmakatrividhakriyāvattvādityāha -
kriyābhedāditi / kriyābhedāt tatprakṛtitattvamahaṅkārabuddhimanorūpeṇa
trividhamityarthaḥ
jñānakarmendriyāṇāṃ tu pañcakaṃ syāttataḥ pṛthak /
śabdādigaganādīni bhūtāni sthūlasūkṣmataḥ
p. २३३)
evaṃ sā paramā saṃvid bāhyābhāsaprapūrvakam /
krīḍāṃ karoti sṛṣtyādikrameṇa sarvasākṣiṇī
jñāneti / śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāni pañca jñānendriyāṇi /
vākpāṇipādapāyūpasthāni pañca karmendriyāṇi / śabdasparśarūparasagandhāḥ
pañca sūkṣmabhūtāni / ākāśavāyavagnisalilabhūmayaḥ pañca mahābhūtāni /
tata iti / triguṇātmakādahaṅkārādityarthaḥ / ahaṅkārasya
sattvarajastamoṃ'śairjñānendriyāṇāṃ karmendriyāṇāṃ sūkṣmabhūtānāṃ
pañcakaṃ pṛthagāsīt / sūkṣmabhūtebhyaḥ sthūlabhūtānyāsanniti bhāvaḥ / etat
ṣaṭtriṃśattattvanirūpaṇavistaraḥ svacchandādyāgameṣu draṣṭavyaḥ / evaṃ
prasaṅgāgataṃ tattvakramaṃ nirūpya punaḥ prakṛtaṃ [k: prakṛte]
bhāvanāmātrasāratvaṃ jagato nirūpayati - evamiti / evaṃ
ṣaṭtriṃśattattvakrameṇa sā prasiddhā paramā'navacchinnā saṃvid
bāhyābhāsaprapūrvakaṃ sṛṣṭisthityādikaṃ krameṇa kurvatī krīḍāṃ karoti /
krīḍāṃ karotīti parasaṃvidātmanaḥ sṛṣṭyādau na prayojanāntaramiti sūcitam /
sarvasākṣiṇīti / yathā sākṣiṇaḥ sākṣyagataguṇadoṣairalepaḥ evaṃ
sṛṣṭyādigataguṇadoṣairalepaḥ saṃvidātmano jñeyaḥ
tatrādyayā śrītripurāśaktyā sṛṣṭau prabhāvitaḥ /
hiraṇyagarbho yo brahmā tasyaitad bhāvanotthitam
nanu yathā śailāntarloko bhavadbhāvanotthita iti bhavadbhāvanāmātrasāraḥ
evamayaṃ bāhyaloko'pi bhāvanāmātrasāraścet kasya bhāvanayotthita
ityāśaṅkyāha - tatreti / lokasya bhāvanāsāratve siddha ityarthaḥ / ādyayā
sarvakāraṇabhūtayā / sṛṣṭau sṛṣṭiviṣaye sṛṣṭyarthamiti yāvat / prabhāvitaḥ
bhāvanāyogād bhāvitaḥ / hiraṇyagarbhākhyo yo brahmā tasya
bhāvanayaitajjagadutthitamiti sambandhaḥ
jagattatra tu yā saṃvit tvamahaṃrūpabhāsinī /
sā paraiva hi cicchaktistadbhedo na tu vidyate
nanu brahmādyudbhāvite loke sati sarvakartṛtā kathaṃ tripurāyāḥ
syādityāśaṅkyāha - tatreti / sṛṣṭisāmānya ityarthaḥ / brahmabhāvite
madbhāvite'nyabhāvite vā loke tvamahamityādirūpeṇa bhāsinī sarvāpi
paricchinnasaṃvit tripurā paraiva / yathā hi ghaṭādyavacchinnagaganasya na
mahākāśabhedaḥ evamatrāpi bhedo na vidyate
bhedastvaupādhiko bhāti hyapādhirbrahmabhāvitaḥ /
tadbhāvanopasaṃhāre nāsti bhedasya bhāsanam
nanu bhedābhāve kathaṃ bhedabhāsanamiti cedāha - bhedastviti / aupādhiko
gaganasya ghaṭādibhiriva dehaprāṇādyupādhikṛto bhedaḥ / nanūpādheḥ kuta
utthitiriti cedāha - brahmabhāvita iti / tattallokakartṛbhāvanayotthita ityarthaḥ /
bhedasyaupādhikatvādevāha - tadbhāvaneti / teṣāṃ jagatkartṝṇāṃ
bhāvanāyā upasaṃhāre virāme upādherlayāt tatparicchinnasaṃvidāṃ
ghaṭādīnāṃ nāśe paricchinnagaganānāmiva na bhedasya bhāsanamasti
[atraiva ghamātṛkā'vasitā]
p. २३४)
cito yā bhāvanāśaktirmāyayā te samāvṛtā /
tadāvaraṇahāne tu tava sā siddhimeṣyati
nanu cidātmano bhāvanāyāṃ svātantryaṃ naisargikam tat kuto mama na dṛśyata
iti cedāha - cita iti / te bhāvanāśaktirmāyayā bhagavataḥ svātantryaśaktyā
samāvṛtā'stīti śeṣaḥ / tasyā bhāvanāyāḥ proktayuktyā āvaraṇahāne sati / tava
sā bhāvanā siddhiṃ sarvasādhāraṇasṛṣṭisāmarthyam eṣyati
deśaḥ kālo'thavā kiñcid yathā yena vibhāvitam /
tathā tattatra bhāseta dīrghasūkṣmatvabhedataḥ
kiñcit gajaturagādikam / yena anāvṛtabhāvanena / tad deśakālādikam / tatra
bhāvitapradeśādau / bhāvanānurodhena dīrghasūkṣmatvabhedato bhāseta
mayaikadinarūpeṇa bhāvitaṃ tad dinaikakam /
brahmaṇā tāvadevātra dvādaśā'rbudarūpataḥ
etadeva śailalokabāhyalokayorupapādayati - mayeti / tāvat dinaikakameva / atra
brahmasṛṣṭaloke / rūpato bhāvitamityanvayaḥ
bhāvitaṃ tenaivametacciraśīghratvabhāsanam /
brahmaṇā nirmite śaile pādagavyūtisammite [atraiva
ghamātṛkā'vasitā]
tena bhāvanābhedenaiva / ekasminneva kāle ciraśīghratvabhāsanam / evameva
deśe'pītyāha - brahmaṇeti
mayā'nantapradeśasya bhāvitatvādanantatā /
evaṃ ca dvayamapyatra satyaṃ cāsatyameva ca
evayamapi etadbāhyalokasya deśakālau śailalokasya deśakālau ca /
arthakriyākāritvādirūpavyāvahārikasatyalakṣaṇasattvāt satyam
anavabhāsanarūpabādhasattvāt paramārthato'satyamapi
p. २३५)
tvamapyantaḥ krośamitaṃ deśaṃ kālaṃ kalātmakam /
vibhāvya bhūyastatraiva bhāvayānantayojanam
naitaccitramityāha - tvamapīti / antaḥsaṅkalpabhūmau ādau krośamitaṃ
parvatādirūpaṃ deśaṃ kalātmakaṃ sūkṣmakālaṃ ca vibhāvya bhūyastatraiva
krośamite deśe kalātmake kāle cāsaṃkhyayojanamanantakālaṃ ca bhāvayeti
sambandhaḥ
asaṃkhyakālamapi ca bhāsed yāvaddhi bhāvanam /
tasmād bhāvanamātrātmarūpametajjagad bahiḥ
yathā vitastimātradarpaṇe girinagarādivipuladeśasya muhūrttamite svapne
varṣātmakacirakālasya ca bhāsanam evaṃ yāvatte bhāvanamasti tāvadbhāsedeva /
bhāvanāvaraṇāpagame tvetadeva sarvasādhāraṇatayā bhāseteti bhāvaḥ /
tasmādbhāvanārūpamevaitajjagaccidātmarūpe'vyakte bahirātmani bhāsata iti
sambandhaḥ
cidātmarūpe'vyakte vai bhāsate manujādhipa /
tasmād bāhyātmakāvyaktabhittau citramayaṃ jagat
tasmādbhāvanāmātrarūpatenāsatyatvādyathā citrasya bhittmātrātmatā
tathā'vyaktabhitticitrakalpaṃ jagadvyaktabhittimātramiti sambandhaḥ
avyaktabhittimātraṃ syāt sā svabhitticidātmikā /
ata eva cirād gamyo dūradeśo'pi yoginaḥ
sā'vyaktātmikā jaḍaśaktirapi cidātmabhittau citrakalpā cidātmikaiva / ata eva
cidātmavyatirekeṇa jagato'satyatvādeva / yoginaḥ paśyantītyanvayaḥ
p. २३६)
kṣaṇena gatvā paśyanti karāmalakavad dhruvam /
tasmād dūraṃ samīpaṃ vā ciraṃ śīghramathāpi vā
kṣaṇeneti / dūratvasya satyatve kṣaṇena gamanamasambhāvyamiti bhāvaḥ / tasmād
dūrāderasatyatvāt / dūraṃ samīpamityādi bhāvanāmātrasāraṃ niścityetyanvayaḥ
bhāvanāmātrasaṃsiddhaṃ ciddarpaṇasamāśritam /
niścityaivaṃ tyaja bhrāntiṃ śuddhacidbhāvanakramāt
cidātmakadarpaṇe pratibimbavat samāśritaṃ tadatirekeṇāsatyamevaitajjagaditi
niścitya dehādyatiriktaśuddhacinmātrasya yā'hamasmīti bhāvanā tasyā
dīrghakālanairantaryānuvṛttirūpakramād jagatsatyatvabhrāntiṃ tyajetyarthaḥ
tatastvamapyahamiva svatantrasut bhaviṣyasi /
iti śrutvā munisutavacanaṃ munisattamaḥ
tataḥ satyatvābhimānanivṛttyanantaram
parityajyākhilabhrāntiṃ jñātajñeyaḥ śubhāśayaḥ /
samādhyabhyāsayogena saṃsādhya nijabhāvanām
akhilabhrāntiṃ jagatsatyatvadehātmatvādibhrāntim / jñātaṃ jñeyaṃ
jagatpratibimbadarpaṇātmakātmatattvaṃ yena / ata eva śubhaḥ kāmakrodhādirahita
āśayo yasya
svātantryamadhigamyātha cirakālaṃ vihṛtya tu /
dehābhāsamathonmūlya mahāgaganasaṃśrayaḥ
sṛṣṭyādau svātantryamadhigamya / atha cirakālavihārānantaram /
dehābhāsasyonmūlanaṃ bādhitadehābhāsasyāpi tyāgaḥ / mahāgaganaṃ
nirvikalpaparasaṃvit
nirvāṇaṃ paramaṃ prāpto mahāseno'pi bhārgava /
evaṃ jagat satyabhāvabhāvanāmātrahetutaḥ
nirvāṇamiti / bādhitānuvṛttimapi dehābhāsaṃ parityajya
nirvikalpasaṃvinmātramūrtiḥ san paramaṃ nirvāṇaṃ videhamuktiṃ prāpta
ityarthaḥ / evamuktarītyā / satyabhāvabhāvanāmātrahetuto jagad bhātītyanvayaḥ
p. २३७)
bhāti satyātmarūpeṇa vimṛśaitad bhṛgūdvaha /
vicāreṇa śamaṃ yāyād bhrāntiste cittasaṃśrayā
satyātmarūpeṇa jagad bhāti / etanmayoktaṃ vimṛśa vicāraya / bhūyo
mananarūpavicāreṇa bhrāntiḥ śamaṃ yāyāt
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe śailalokākhyānaṃ nāma
caturdaśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
caturdaśo'dhyāyaḥ //
p. २३८)
atha pañcadaśo'dhyāyaḥ
iti śrutvā śailalokākhyānamatyadbhutaṃ tadā /
bhūyo'tyantaṃ vismito'bhūd rāmo bhṛgukulodvahaḥ
atrāṣṭāvakrakathayā padyaiḥ kanakasaṃmitaiḥ /
prāha vedyamavedyaṃ ca saṃkṣepādātmano vapuḥ //
pūrvādhyāye vimṛśeti guruṇoktam / svasthānaṃ [k, kh, g:
svasthāne] gatvā samyak kutarkarahitayā śuddhayā buddhyā niścitya
punarāgatya saṃśayaṃ papracchetyāha - vimṛśyeti
vimṛśya guruṇā proktaṃ buddhyā niścitya śuddhayā /
dattātreyaṃ punargatvā natvā papraccha sādaram
bhagavan yattvayā proktamākhyānairvividhaistu tat /
tatra sāramiyajjñātaṃ mayā'tyantaṃ vicārataḥ
bhagavanniti / tvayā yatproktaṃ tatra mayā vicārata iyajjñātamiti yojanā
saṃvedanaṃ satyamekaṃ saṃvedyaṃ tatra kalpitam /
ādarśanagaraprakhyaṃ mṛṣaiva pravibhāvitam
tadevāha - saṃvedanamiti / tatra saṃvedane / atra dṛṣṭāntaḥ - ādarśeti /
ata eva mṛṣaiva pravibhāvitaṃ mithyābhūtamasadeva jñātam
sā citiḥ paramā śaktiḥ saṃvidrūpā maheśvarī /
svātmabhittau jagaccitramavyaktādiprabheditam
evaṃ mṛṣāpravibhāvane saṃvidātmanaḥ svātantryameva nimittamityāha -
seti / yatra vedyaṃ kalpitamekasmin saṃvedane tasya vedyādvailakṣaṇyanirūpaṇāya
citirityādi viśeṣaṇam / citiḥ svaparaprakāśamayī [k: para nāsti] paramā
aparicchinnā śaktirdurlakṣyā / saṃvideva rūpaṃ yasyāḥ / mahatāṃ
brahmādīnāmapīśvarī niyantrī / avyaktaṃ bahiḥpadārthaḥ
p. २३९)
bhāsayet [k: bhāvayet] svātantryamātrād nirupādānahetukam /
etāvattu mayā jñātaṃ vicārya sūkṣmayā dhiyā
svātantryamātrāt svātantryaikanimittāt / nirupādānahetukaṃ jagat
kintvevaṃvidhasaṃvittirvedyavandhyā nirūpitā /
upalabdhumaśakyaiva savedyāyāḥ sadā sthiteḥ
vedyaṃ vinā tu saṃvitteḥ kathaṃ syādupalambhanam /
upalambhaṃ vinā tasyāḥ puruṣārtho na vidyate
evamupadiṣṭeṣu nirṇītāṃśamuktvā śeṣamāha - kintviti / vedyavandhyā
śuddhā nirvikalpā / yā nirūpitā sopalabdhumaśakyetyarthaḥ / atra hetuḥ -
savedyāyā iti / sadā savedyatvenaiva tasyā upalabhyamānatvāditi bhāvaḥ / kathamiti
? ayaṃ ghaṭo'yaṃ paṭa iti vedyākāreṇaiva tasyā upalambhaniyamāt / mā'stu
tasyā upalambha iti cedāha - upalambhamiti / tasyā
vastutastathāvidhatve'pyupalambhasyaiva puruṣārthasādhakatvam anyathā bandha eva
na saṃbhavediti bhāvaḥ
puruṣārtho'pi mokṣaḥ syāt sa vā kiṃvidha ucyate /
vijñāne sati mokṣaḥ syānmukte vyavahṛtiḥ katham
saṃśayāntaram - puruṣārtha iti / saḥ mokṣaḥ / kiṃvidhaḥ kiṃrūpaḥ /
vijñānottaraṃ jīvata eva muktāvanantaraṃ tasya kathaṃ vyavahāra iti
praśnāntaram
jñānino'pi ca dṛśyante vyavahāraparāyaṇāḥ /
kathaṃ teṣāṃ hi saṃvedyamuktaṃ saṃvedanaṃ sthitam
jñānināṃ nāsti vyavahāra iti cennetyāha - jñānina iti / nanu jñānino
vyavahāre ko'yaṃ virodha iti cedāha - kathamiti / vyavahārasya
savikalpajñānatvena [k: kalpakajñāna] tatkāle saṃvedyamuktaṃ
nirvikalpasaṃvedanaṃ kathaṃ sthitaṃ bhavet
p. २४०)
sthitāyāṃ śuddhasaṃvittau vyavahāraḥ kathaṃ bhavet /
vijñānamekarūpaṃ vai mokṣo'pyekaḥ phalaṃ bhavet
sthitāyāmiti / nirvikalpasaṃvittau sthitāyāṃ vā kathaṃ vyavahāraḥ parasparaṃ
virodhāditi bhāvaḥ / mokṣasādhanavijñānasya vijñānaphalamokṣasya ca
nānātvābhāve kathaṃ jñānināṃ bhinnā sthitirloke dṛśyata iti praśnāntaram
- vijñānamiti
tatkathaṃ jñānināṃ bhedaḥ sthitau loke hi dṛśyate /
kecit karma prakurvanti kāle sacchāstracoditam
bhinnāṃ sthitimevāha - kecidityādi / kāle tattatkāle
kecit samārādhayanti devatāṃ bhinnavartmabhiḥ /
kecit samādhiparamāḥ saṃhṛtendriyamaṇḍalāḥ
bhinnavartmabhiḥ vaidikādimārgaiḥ
kecittapaḥ prakurvanti dehendriyaviśoṣaṇam /
kecicchiṣyān bodhayanti pṛthakpravacanaiḥ sphuṭam
pravacanairupadeśavākyaiḥ
kecidrājyaṃ praśāsanti daṇḍanītyuktavartmanā /
kecit pravādaṃ kurvanti sadassu prativādibhiḥ
kecicchāstrāṇi vividhānyajasraṃ racayanti vai /
anye kevalamugdhatvamāvahanti sadaiva hi
mugdhatvaṃ mūḍhatvam
ke'pi lokavigarhyāṃ tu vṛttiṃ nityamihāsthitāḥ /
ta ime jñānina iti prathitā bhūriśocanaiḥ
vigarhyāṃ nindyām / prathitāḥ vikhyātāḥ
tatkathaṃ sādhanaphalābhede'pi sthitibhinnatā /
kimete samavijñānāstāratamyamutāśritāḥ
tatkathamiti / eteṣāṃ jñānitvaṃ katham ? kimekarūpamuta vividhamityarthaḥ /
ekavidhatve kathaṃ bhinnā sthitirityāha - sādhaneti / sādhanaphale
vijñānamokṣe / tatkathamityasya vivaraṇam - kimeta iti / jñānatāratamyam
p. २४१)
etatsarvamaśeṣeṇa pravaktuṃ me samarhasi /
śiṣye'nanyaśaraṇye te nisargasadayaṃ manaḥ
sarvaṃ praśnajātam / yato nisargasadayaṃ manaḥ ato'rhasīti sambandhaḥ
ityatrisūnurāpṛṣṭo bhārgaveṇa prasannadhīḥ /
matvā yogyaṃ praśnajātaṃ pravaktumupacakrame
rāma buddhimatāṃ śreṣṭha nūnaṃ spṛśasi tatpadam /
savimarśaparo yastvamato jñātuṃ prabhāvitaḥ
tatpadaṃ spṛśasi / parasaṃvidātmarūpaṃ jñātuṃ samartho'sītyarthaḥ / kuta
etaditi cedāha - sadvimarśeti / yadyasmāttvaṃ sadvimarśaparaḥ sattarkaparaḥ
[k, kh: sattarkaparaḥ nāsti] / prabhāvitaḥ samarthaḥ
etadeva hi tacchaktipāto yatsadvimarśanam /
bhagavacchaktipātena vinā kaḥ śreya āpnuyāt
tasyeśvarasya śaktipāto'nugrahaśaktiḥ [g: prāptiḥ] /
śaktipātakāryatvācchaktipātatvam / śreyaḥ śreyomukhyasādhanaṃ sattarkam
kṛtyamātmadevatāyā jānīhyetāvadeva hi /
yat sadvimarśanaṃ nityaṃ vardhayet suprasāditā
prasanneśvarasya sutarkotpādanameva kṛtyamityāha - kṛtyamiti
yat tvayā viditaṃ tattu tādṛk satyaṃ nahītarat /
kintu tat tādṛśamapi tvayoktaṃ apracidvapuḥ
yaditi / tatra sāramiyajjñātam (१५/३) ityādinā yattvayā viditamuktaṃ
tattādṛgeva itarad anyathā na bhavatīti satyam kintu tvayoktaṃ tādṛśaṃ
paracidvapurna suviditamiti sambandhaḥ
na te suviditaṃ rāma yata evaṃ vasayataḥ /
tāṭasthyena tu yo yāvadveda tāvanna veda vai
na te tvayā / suviditamaparokṣīkṛtam yataḥ sā parā
citirātmabhittāvādarśanagaravad jagadavabhāsayediti [k: jagad nāsti]
tāṭasthyenānuvadasi / astu yathākathañcidviditameveti cedāha - tāṭasthyeneti /
na vedeti / vedanamukhyaphalābhāvānna vedetyarthaḥ
p. २४२)
yataḥ sā viditā samyak tāṭasthyamupaśāmayet /
taṭasthasaṃvedanaṃ tu svapnasaṃvedanopamam
samyag mayā viditvāpi tāṭasthyena nirūpitamiti cedāha - yata iti / sā parasaṃvit
/ parasaṃvidaḥ pratyagātmanaḥ samyagvedanamahamasmīti / evaṃ vidite'nantaraṃ
tāṭasthyanimittakaṃ sā jagadavabhāsayediti kathaṃ nirūpaṇaṃ syāditi tātparyam /
taṭasthasaṃvedanaṃ parokṣajñānam / aparokṣavastunaḥ parokṣaṃ [g:
parokṣajñānaṃ] jñānaṃ bhramarūpamevetyāha - svapneti
yathā svapnanidhiprāptiḥ puruṣāṇāṃ nirarthikā /
tathā taṭasthavijñānamamukhyaphaladaṃ bhavet
parokṣajñānaṃ vyarthamityāha - yatheti / amukhyaphaladam / śuktau
rajatadarśanena rajataprāptinimittaharṣādisambhave'pi yathā harṣo mukhyaṃ phalaṃ
na bhavatyevamatrāpītyarthaḥ
atra te kathayiṣyāmi prāgvṛttamatiśobhanam /
purā videheṣu kaścidāsīd rājā sudhārmikaḥ
atra taṭasthavijñānasyāmukhyaphalatve
vṛddhaprajño hi janakaḥ pravijñātaparāvaraḥ /
sa kadācit svātmadevīmīje kratubhiruttamaiḥ
tatrājagmurbrāhmaṇādyā vidyāvantastapasvinaḥ /
kalābhijñā vaidikāśca yajvānaścāpi satriṇaḥ
tatkāla eva varuṇo yaṣṭuṃ samupacakrame /
tenopahūtā viprādyā na yayustatra bhūriśaḥ
tatra varuṇayāge / bhūriśaḥ bahavaḥ
p. २४३)
janake hyabhisaṃprītāḥ pūjitāstena tarpitāḥ /
athājagāma varuṇadāyādo bauddhasampadā
agamane hetubhūtaṃ viśeṣaṇam - janaka iti / tatrāpi hetuḥ - pūjitā ityādi /
atha brāhmaṇādyanāgamananiścayānantaram varuṇasya dāyādaḥ putraḥ
bauddhasampadā baudhā buddhisambandhinī sampat tayā sahita ityarthaḥ /
tarkakuśala iti tātparyam
vipraveṣadharo netuṃ brāhmaṇān kūṭavartmanā /
āsādya yajñasadanaṃ nṛpaṃ saṃyojya cāśiṣā
netumājagāma / kūṭavartmanā kapaṭamārgeṇa
ākṣipattatra [k: akṣi] sabhyāṃstu śṛṇvatāṃ ca sabhāsadām /
rājaṃste yajñasadanamatyantaṃ naiva śobhate
ākṣepastiraskāraḥ / ākṣepaṃ śṛṇvatāṃ sabhāsadāṃ madhye sthita iti śeṣaḥ
kamalākaravat kākakaṅkavṛndasya sañcayāt /
sabhā vidvatsamudayaiḥ śobhinī śobhatetarām
na śobhata ityatra dṛṣṭāntaḥ - kamaleti / kuta iti cedāha - sabheti /
śobhinīti / svataḥ śobhamānā nitarāṃ śobhate
śāradaṃ haṃsasaṅghātaiḥ sapadmaṃ tu saro yathā /
tadatra vidyāviśadaṃ na paśyāmyekamapyalam
dṛṣṭāntaḥ - śāradamiti / yasmānna paśyāmi tat tasmānna śobhata iti
sambandhaḥ
svasti te'stu gamiṣyāmi nātra me saṃsthitirbhavet /
kathaṃ sabhāmimāṃ mūrkhapracurāṃ saṃviśāmyaham
evaṃ vāruṇinā proktāḥ sabhyāścukrudhurañjasā /
kimare dvijabandho tvamadhikṣipasi sarvataḥ
kruddhānāṃ vacanam - kimare iti / sarvataḥ sarvān
p. २४४)
keyaṃ tavedṛśī vidyā yayā sarve vayaṃ jitāḥ /
vṛthā katthasi durbuddhe jitvā'smāṃstvaṃ gamiṣyasi
jitā bhavāma iti śeṣaḥ
prāyo bhūlokasaṃsthānā vidvāṃsaḥ saṅgatāḥ khalu /
kiṃ tvaṃ bhūlokamevādya jetumicchasi durmate
bhūlokasaṃsthānāḥ bhūlokasthāḥ / atra saṅgatāḥ militā vartanta iti śeṣaḥ
brūhi kā te bhavedvidyā yayā'smān jetumicchasi /
ityuktavatsu sabhyeṣu vāruṇiḥ punarāha tān
samayena vijeṣyāmi sarvān vaḥ kṣaṇamātrataḥ /
ahaṃ jito bhavadbhistu samudre syāṃ nikajjitaḥ
samayena pratijñayā / samayamevāha - ahamiti
yuṣmāsvahaṃ majjayāmi jitaṃ jitamathāpi vā /
upetyaivaṃ tu samayaṃ vivadantu mayā saha
upetya aṅgīkṛtya
ityuktāḥ sammatiṃ cakruḥ sabhyā vādāya tena tu /
vivādaṃ cakruratyantaṃ tena vāruṇinā dvijāḥ
sammatiṃ pratijñāṅgīkāram
jije(gā)ya vāruṇirviprān vitaṇḍājalpavartmanā /
sindhau jimajjitā viprāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
vitaṇḍājalpavartmaneti / kathā tridhā vādajalpavitaṇḍābhedāt / vādaḥ
svasiddhāntasaṃsthāpanamātropayuktā kathā / jalpaḥ
svasiddhāntasthāpanaparasiddhāntadūṣaṇayorupayukta /
parasiddhāntadūṣaṇamātropayuktā vitaṇḍā / kāṃścidvitaṇḍāmārgeṇa
kāṃścijjalpamārgeṇa jije(gā)ya / tadanantaraṃ jitā viprāḥ sindhau
nimajjitāḥ
nimajjitāstu ye viprā dūtaistairvāruṇairhṛtāḥ /
vāruṇaṃ yajñamāsādya mumuduḥ pūjitā bhṛśam
varuṇena pūjitāḥ
p. २४५)
majjitaṃ pitaraṃ śrutvā kaholaṃ tatsutastataḥ /
aṣṭāvakraḥ samāgatya jñānavaitaṇḍyajalpakaḥ
svapitaraṃ majjitamaṣṭāvakraḥ śrutvā / vaitaṇḍyaṃ vitaṇḍā
vijitya vāruṇiṃ sindhāvādideśa nimajjane /
atha prakāśamāpanno vāruṇirdvijamukhyakān
ādideśa ājñāpayāmāsa / atha ādeśānantaram / prakāśaṃ prakaṭatām /
vipraveṣaṃ parityaktavāniti yāvat
samānayat svalokasthānaṣṭāvakreṇa nirjitaḥ /
athāgateṣu vipreṣu kaholatanayo bhṛśam
viprān vimocitān sarvānatyavartata darpataḥ /
aṣṭāvakreṇa vimatā viprāḥ khedamupāgatāḥ
atyavartata atikrāntavān / avama(mā)nena [g: avamena] iti yāvat /
vimatāḥ avamānitāḥ [k: apa]
tatkāla āgatāṃ kāñcit tāpasīṃ śaraṇaṃ yayuḥ /
tān samāśvāsya viprān sā kāṣāyāmbaravāsinī
aṣṭāvakradarpabhañjanāya śaraṇaṃ yayuḥ
jaṭilā nityataruṇī manoharavapurdharā /
sabhāmupetya provāca nṛpeṇābhisupūjitā
nityataruṇī yogena jarāvarjitā
kaholasuta vatsa tvamatyantaṃ buddhimānasi /
tvayā vimocitā viprā vāde nirjitya vāruṇim
ahaṃ pṛcchāmi kiñcittvāṃ vada hitvā sukaitavam /
yatpadaṃ viditaṃ sarvāmṛtatvapratipādakam
kaitavaṃ vitaṇḍājalpavartma / vijigīṣāṃ parityajyeti yāvat /
sarvāmṛtatvamaparicchinnāmṛtatvam
yatpade vidite sarvasandehaḥ pralayaṃ vrajet /
avijñātaṃ na kiñcit syādāśāsyaṃ vā na kiñcana
āśāsyaṃ vāñchitam
p. २४६)
avedyaṃ viditaṃ tacced vada māmupa satvaram /
tāpasyaivaṃ samāpṛṣṭaḥ kaholatanayo'bravīt
evaṃvidham avedyaṃ tatpadaṃ viditaṃ cedvada / māmupa matsamīpe
viditaṃ tatpadaṃ bhūyo vacmi tāpasi saṃśṛṇu /
na me hyaviditaṃ loke hyasti kiñcit kiyattvidam
tatpadaṃ tvayā pṛṣṭaṃ padam / bhūyaḥ asakṛt / idaṃ tvatpṛṣṭam / kiyat
atyalpamiti yāvat
mayā śāstrāṇi sarvāṇi bhūyaḥ saṃluṭhitāni vai /
yat tvaṃ pṛcchasi tadvakṣye śṛṇu tāpasi tattvataḥ
saṃluṭhitāni saṃloḍitāni samyag vimṛṣṭānīti yāvat
taddhi sarvajagaddheturādimadhyāntavarjitam /
deśakālānavacchinnaṃ śuddhākhaṇḍacidātmakam
tat tvatpṛṣṭaṃ [k: tvatpṛṣṭapadam] padam /
ādimadhyāntarahitatvādevāha - deśetyādi / śuddhamakhaṇḍamiti
vijātīyasajātīyavastvantarāsambheda uktaḥ
yadupāśritya vai sarvaṃ jagadetad virājate /
ādarśanagaraprakhyaṃ tadetatparamaṃ padam
yat proktacittattvamupāśritya / upāśrayaṇaṃ ca [k: ca nāsti] na ghaṭe
nīlarūpāderivetyāha - ādarśeti
prāpnoti tadviditvaiva niścalāmṛtasaṃsthitim /
ādarśe vidite yadvanna sandehaḥ kvacidbhavet
tat paramaṃ [k: paramapadam] padaṃ viditvā / tadvedanena sarvaṃ
sandehanivṛttyādikaṃ sadṛṣṭāntamāha - ādarśeti / yathādarśe vidite
tadgatapratibimbeṣu kvacidapi na sandeho bhavet
pratibimbānāmādarśamātrātmatvāt
p. २४७)
pratibimbeṣvananteṣu na syādaviditaṃ tathā /
nāśāsyaṃ vā bhavet kiñcidevaṃ pravidite pare
evamaviditamapi na kiñcid bhavet / evamāśāsyaṃ vā na kiñcid bhavet
pratibimbatvena jñāte āśānudayāt / evaṃ pare śuddhe svātmani vidite
taditarasyākhilasya pratibimbatvena tadananyatvāttatra sandeho vā kiñcidaviditaṃ vā
āśāsyaṃ vā na bhavediti bhāvaḥ
taccāpyavedyamanyasya vedakāderabhāvataḥ /
evaṃ tāpasi tat tattvaṃ śāstradṛṣṭyā vibhāvitam
evaṃvidhamātmatattvamevāvedyam anyasya vedakasyābhāvāt / anyavedakasya
jaḍatve vedakatvahānirajaḍatve tatrāpi vedakāntarāpekṣāyāmanavastheti bhāvaḥ /
ādinā karaṇamapyevaṃ jñeyam / śāstradṛṣṭyā na tu pratyakṣeṇa vibhāvitaṃ
jñātam
ityaṣṭāvakravacanaṃ śrutvā sā punarabravīt /
munidāraka sūktaṃ te yathāvat sarvasammatam
te tvayā yathāvaduktaṃ tatsūktaṃ sarvasammataṃ ca
yaduktaṃ vedakābhāvādavedyaṃ taditi tvayā /
prāpnoti tadviditvaiva cāmṛtaṃ padamavyayam
tatraitāvānaṃśo viruddha ityāha - yaduktamiti
iti pūrvottaravaco manyase saṅgataṃ katham /
avedyaṃ cenna jānāmi nāstīti ca nirūpaya
avedyaṃ tatpadaṃ viditvaivāmṛtaṃ padaṃ prāpnotīti pūrvottaravacaḥ saṅgataṃ
kathaṃ manyase / kuta iti cedāha - avedyaṃ cediti / avedyaṃ
cettajjñānasambhāvitameva / aviditasyāprakāśitatvena tatsattvamapyasambhavīti
bhāvaḥ [k, kh: tatvetaratatsattva]
p. २४८)
asti jānāsi yadi tadavedyamiti mā vada /
athaitattu tvayā vipra śāstradṛṣtyā vibhāvitam
dūṣaṇāntaramāha - atheti / etat paramātmatattvaṃ śāstradṛṣṭyā
vākyajñānena vibhāvitaṃ viniścitam
na tat svayaṃ vijānāsi tasmāttannāparokṣakam /
dṛṣṭvā pratyakṣataḥ sarvaṃ pratibimbaṃ yathāsthitam
svayaṃ sākṣāt / tat parātmatattvam / na vijānāsi / nāparokṣakaṃ na
pratyakṣaviṣayam / tathā ca sarvaṃ jagattatrādarśaṃ pratibimbaṃ yathā
pratibimbakalpaṃ sthitaṃ pratyakṣato dṛṣṭvā ādarśaṃ [k, kh:
ādarśa] pratyakṣeṇa na vijānāsītyetat kathaṃ vacaḥ saṅgataṃ bhavediti
bhāvaḥ
ādarśaṃ na vijānāsi pratyakṣeṇeti tatkatham /
evaṃ vadan sabhāmadhye janakasyāsya vai puraḥ
evaṃ pūrvottarāsaṅgataṃ [k, kh: tarasaṅgata] vacaḥ /
vidvatsabhāmadhye tatrāpi janakasya vidvacchiromaṇeḥ puro'grataḥ
paribhūtaṃ svamātmānaṃ manyase no kathaṃ vada /
evamuktastayā tatra naiva provāca kiñcana
ātmānaṃ paribhūtaṃ tiraskṛtaṃ na kathaṃ manyase /
sabhāsvasandarbhavākyanirūpaṇameva maurkhyadyotakam / bhūyastatraiva vākye
susandarbhatābhimānastu sutarāṃ mauḍhyapradyotaka iti bhāvaḥ
vimanā iva sañjāto lajjito'bhavadañjasā /
avāṅmukhaḥ kṣaṇaṃ sthitvā vicāryāntastayeritam
vimanā iva vyagracitta iva / antaḥ manasi
tatpraśnottaramaprāpya tāṃ prāha dvijasattamaḥ /
tāpasyahaṃ na jānāmi tvatpraśnasyottaraṃ vacaḥ
tasyāstāpasyāḥ praśnottaram / tāṃ tāpasīm
śiṣyo'haṃ te vadaitanme kathametannirūpitam /
nāhaṃ vadāmyanṛtakaṃ tapoharamanarthakam
etat tvayā pṛṣṭam / avedyaṃ viditvā'mṛtatvaprāptiriti śāstre nirūpitaṃ kathaṃ
saṅgatametadvada / aviditamapi jānāmītyanṛtakam
p. २४९)
ityāpṛṣṭā tāpasī sā prasannā tasya satyataḥ /
aṣṭāvakraṃ pratyuvāca śṛṇvatāṃ ca sabhāsadām
tasya aṣṭāvakrasya
vatsaitadaviditvaiva bahavo mohamāgatāḥ /
śuṣkatarkairavijñeyaṃ sarvatraiva sugopitam
etat proktavirodhasamādhānam / etadavijñeyam / sarvatra śāstreṣu
etāvatsu sabhāsatsu na vijānāti kaścana /
rājā'yaṃ vettyahaṃ vāpi vedmi nānyastu kaścana
na vijānāti kaścanetyetadeva bhūyaḥ spaṣṭārthamāha - nānyastviti
sarvatra hi vivādeṣu naitatpraśnottaraṃ kvacit /
prāyo vidurhi vidvāṃsastarkamātrasamāśrayāḥ
naitattarkeṇa sujñeyamapi sūkṣmadhiyā kvacit /
vinā sadgurusevāyā devatānugrahādvinā
sūkṣmadhiyāpi / devatānugrahapūrvakasadgurusevanaṃ vinā
śuddhā'dvitīyātmatattvasākṣātkāraṃ vinaitadarthasya durvijñeyatvāditi tātparyam
muniputrābhidhāsyāmi śṛṇvetatsūkṣmayā dhiyā /
nedaṃ śrutvāpi vijñeyaṃ tāṭasthyaprāṇayā dhiyā
sūkṣmayā ekāgrayā dhiyā / kuta iti cedasamāhitabuddheretad durvijñeyamityāha
- nedamiti / tāṭasthyaprāṇa iva mukhyadharmo yasyāḥ / ātmanyasamāhitayā
bahirmukhyeti tātparyam
yāvadetaddhi vijñānamanudāhṛtamātmani /
tāvat sahasraśaḥ proktaṃ śrutaṃ cāpi nirarthakam
vijñānaṃ vijñānasādhanopapattijālam / anudāhṛtamātmanīti / ātmā sūryavat
svaprakāśa iti guruvākyaṃ śrutvā'hamevaṃvidho bhavāmi na bhavāmi veti
viniścayāya samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpābhimukho yāvanna bhavediti tātparyam
/ guruṇā proktaṃ svena śrutaṃ ca
p. २५०)
yathā kaścit svakaṇṭhasthaṃ muktāhāraṃ pramādataḥ /
avijñāya hṛtaṃ caurairmanyate mūḍhabhāvataḥ
atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / pramādataḥ vismaraṇāt / avijñāya adṛṣṭvā
prabodhito'pi sa punaḥ kaṇṭhe'stīti hi kenacit /
svātmānamanudāhṛtya yāvat kaṇṭhaṃ na paśyati
tava kaṇṭhe'stīti / svasyātmānaṃ śarīram / anudāhṛtyāsammukhīkṛtya /
tatrendriyavyāpāramakṛtvetyetat
tāvannāpnoti kaṇṭhasthaṃ hāraṃ sūkṣmavimarśyapi /
evaṃ munisutātmānaṃ svasvabhāvaṃ niśamya ca
svasvabhāvaṃ svasvarūpaṃ niśamya śrutvā
bhūyo'tinipuṇo'pyantarātmānamanudāharet /
yāvat tāvad bahiḥ kutra kathaṃ tadviditaṃ bhavet
bhūyo niśamyeti sambandhaḥ / antarātmānamanudāharet samāhitacittaḥ
svarūpāntaḥ svātmaivaṃvidho na vetyātmarūpaṃ niścetumabhimukho na bhavet /
tat ātmarūpam
yathā hi dīpo viṣayān prakāśayati sarvataḥ /
svayaṃ prakāśyatāṃ naiti kvaciddīpasya kasyacit
evaṃ samāhitasyāntarmukhasyaiva phalaprāptirityuktvā
prakṛtamātmatattvasyāvedyasya vedanaprakāraṃ sadṛṣṭāntaṃ
vaktumupakramate - yatheti / sarvataḥ sarvatra / kasyacidanyasya dīpasya svayaṃ
prakāśyatāṃ naiti
prakāśate svayaṃ caivānapekṣyānyaṃ prakāśakam /
evaṃ sūryādayaḥ [k, kh: sūryodaye] sarve prakāśakatayā
sthitāḥ
sūryādayo'pyevamanyaprakāśakāḥ [k, kh: sūryodaye]
svaprakāśe'nyānapekṣāḥ svataḥ prakāśante
p. २५१)
evaṃ ca kiṃ dīpamukhā aprakāśyatvahetutaḥ /
na santi na prakāśanta iti vaktuṃ hi yujyate
evaṃ ceti / dīpādayo'prakāśyatvahetoḥ na santi na prakāśanta iti vaktuṃ yujyate
kim / na yujyata ityarthaḥ
evaṃ prakāśyabhūteṣu satsu dīpaukheṣu vai /
atyantamaprakāśyaṃ yaccittattvaṃ tatkuto vada
evamiti / evaṃ citprakāśyeṣu dīpādiṣu satsvatyantamaprakāśyaṃ
yaccittattvamasaṃvedyaṃ prakāśate cetyatra kuto vicikitsitaṃ tava tadvadeti
sambandhaḥ
asaṃvedyaṃ prakāśeta cetyatra vicikitsitam /
tasmāt tvamantarmukhayā dṛṣṭyā samyag vicaraya
vicikitsitaṃ saṃśayaḥ / dīpāderjaḍasyāpyaprakāśyasya prakāśo'stitā ca dṛṣṭā
cidātmana evaṃvidhatve kaḥ saṃśaya iti bhāvaḥ / tasmādaprakāśyasya
prakāśādisambhavād aprākāśyacidātmanaḥ prakāśanaṃ svato'sti vā na veti
samyagvicāraya
cicchaktireṣā paramā tripurā sarvasaṃśrayā /
sarvāvabhāsinī kutra kadā vā na prakāśate
prakāśātmano dīpādeḥ paricchinnasya kadācit kvacidaprakāśo'pi syāt
citestvaparicchinnāyā na kadācidaprakāśanamityāha - cicchaktiriti / paramā
sarvakāraṇatvena sarvotkṛṣṭā / tripurā turyā / sarveṣāṃ saṃśrayā /
pratibimbānāṃ darpaṇa iva jagadāśrayabhūtā / ata eva
sarvamātmanyavabhāsayatīti sarvāvabhāsinī / kutra deśe kadā kāle kena rūpeṇa na
prakāśate ? sarvatra sarvadā sarvarūpeṇa ca prakāśata evetyarthaḥ
yadā sā na prakāśeta prakāśeta tadā nu kim /
aprakāśenāpi saiva citiśaktiḥ prakāśate
sā citiśaktiḥ [k, kh: śakti nāsti] / tadā kiṃ prakāśeta ? na
kiñcit prakāśetetyarthaḥ / nanu suṣuptipralayādau na kiñcit prakāśate
ataścitprakāśaḥ kālaparicchinna iti cennetyāha - aprakāśeneti / na prakāśata
iti rūpeṇāpi citireva prakāśata ityarthaḥ / anyathā na prakāśata iti vā kathaṃ
siddhyediti bhāvaḥ
p. २५२)
aprakāśo yathā bhāti sā na bhāyāt kathaṃ vada /
bhāti cet sā kathaṃ bhāti vimṛśaitat susūkṣmataḥ
nanu suṣuptau prakāśābhāva eva kevalaṃ bhāsate na tu citiriti cedāha -
aprakāśa iti / aprakāśo hi na svaprakāśaḥ virodhāt / tasmāccitireva tatprakāśiketi
siddham / tathā cāprakāśaprakāśikā citiḥ kathaṃ na bhāyādityarthaḥ / evaṃ ca
citerabhāne'prakāśo'pi na bhāyāditi citiḥ sadā prakāśata ityeva vaktavyam / tathā
ca citiḥ sarvadā bhāti cet ? sā citiḥ svato bhāti vā parato bhāti vetyetat
sūkṣmadṛśā tvameva vimṛśetyāha - bhāsata iti
atra sarve na paśyanti kuśalā api paṇḍitāḥ /
anantardṛṣṭayastena mohitāḥ saṃsaranti ca
nanu kathametadvimṛśāmi yato dṛṣṭo ghaṭo hi vimṛśyate / śuddhā
citiradṛṣṭeti kathaṃ sā vimṛśyā bhavedityāśaṅkāyāmāha - atreti /
svarūpe śuddhacidviṣaya ityarthaḥ / kuśalāstarkanipuṇāḥ / kuta iti cedāha -
anantardṛṣṭaya iti / yato'nantardṛṣṭayastato na paśyantītyarthaḥ / tena
anantardṛṣṭitvena hetunā
yāvad dṛṣṭiḥ pravṛttiṃ tu na parityajya tiṣṭhati /
tāvadantardṛṣṭitāpi na syādeva kathañcana
antardṛṣṭitā kathaṃ syāditi cedāha - yāvaditi / dṛṣṭiḥ manaḥ tasyāḥ
pravṛttiḥ saṅkalpaḥ / tiṣṭhatīti / na svapnādikaṃ vrajatītyarthaḥ / saṅkalpaṃ
parityajya jāgraddaśāyāmeva tiṣṭhati svapnādyavasthāntaraṃ na prāpnotīti
bhāvaḥ
p. २५३)
yāvannāntardṛṣṭimeti tāvattāṃ na prapaśyati /
antardṛṣṭirnirīhā syāt sehāyāḥ sā kathaṃ bhavet
evamantardṛṣṭiṃ vinā svarūpaṃ na paśyatītyāha - yāvaditi / tāṃ
śuddhacitim / antardṛṣṭipadārthaṃ niṣkṛṣyāha - antardṛṣṭiriti / nirīhā
nirgatā īhā saṅkalpo yasyā dṛṣṭermanasaḥ sā antardṛṣṭiḥ
parihṛtya tu tāṃ samyak svabhāvamupasaṃśraya /
kṣaṇaṃ svaṃ [k, g: svabhāva] bhāvamāśritya nirvimarśastataḥ
param
tām īhām / samyak niḥśeṣeṇa parihṛtya / svabhāvaṃ svarūpam / upasaṃśrayeti /
mano hi pratyagātmanā śuddhacidrūpeṇākāśena pūrṇo ghaṭa iva svabhāvādeva
pūrṇam / vrīhipūritaghaṭavad bhūyaḥ saṅkalpairapi pūrṇam / tathā ca
vrīhimātranirasana ākāśapūrṇaghaṭavat saṅkalpamātranirasana ātmanā
pūrṇameva mana iti saṅkalpaparihārānantaraṃ svabhāvopasaṃśraye na
vyāpārāntarāpekṣeti jñeyam / evaṃ kṣaṇaṃ kiñcitkālaṃ svabhāvamāśritya
nirvimarśaḥ sthitaḥ / tataḥ param
vimṛśya smaraṇadvārā tato vetsi samastakam /
asaṃvedyaṃ suvedyaṃ ca tadevaṃ tattvamucyate
smaraṇadvārā svabhāvasaṃśrayadaśāṃ smṛtvā tacchuddhacidrūpaṃ
saṅkalpābhāvadaśāyāṃ svato bhātaṃ vā parato bhātaṃ vetyetadvimṛśa /
tataḥ evaṃ vimarśanāt / tacchuddhacittattvam / asaṃvedyaṃ suvedyaṃ caivamucyata
iti samastaṃ tvaṃ svata eva vetsi jñāsyasītyarthaḥ
viditvaivamavedyaṃ ca prāpnuyādamṛtāṃ sthitim /
etatte'bhihitaṃ sarvaṃ muniputra namo'stu te
jana evamuktaprakāreṇa itarāvedyaṃ svato viditvā prakāśāmānamupalakṣya /
amṛtāṃ sthitiṃ mokṣadaśām / upasaṃharati - etaditi
vrajāmyahaṃ tvayā caitanna vijñātaṃ sakṛcchruteḥ /
bodhayiṣyati tvāmeṣa rājā buddhimatāṃ varaḥ
sakṛcchruteḥ saṃkṣepeṇaikavāraṃ śravaṇāt
p. २५४)
pṛccha bhūyaḥ saṃśayaṃ te sarvaṃ chetsyati vai nṛpaḥ /
ityuktvā pūjitā rājñā praṇatā ca sabhāsadaiḥ
atra yaḥ saṃśayaste syāt taṃ pṛccha / sabhāsadaiḥ sabhāsadbhiḥ
vātanunnābhralekheva kṣaṇādantarddhimāyayau /
etat te'bhihitaṃ rāma vedanaprakriyātmanaḥ
vātena nunnā preritā'bhralekheva / antardhimantardhānam / ātmano vedanaprakriyā
śuddhacidātmopalabdhumaśakya iti yadadhyāyādau pṛṣṭaṃ tadevaṃ
vedanaprakāra ukta ityupasaṃhṛtaṃ guruṇeti jñeyam
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe aṣṭāvakrīye pañcadaśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
pañcadaśo'dhyāyaḥ //
p. २५५)
atha ṣoḍaśo'dhyāyaḥ
śrutvaitad bhārgavo rāmaḥ prāpya vismayamāntare /
bhūyaḥ papracchātrisūnumavitṛptaḥ kathāśruteḥ
atrādhyāye vedhapadyairvedyā'vedyā ca sā citiḥ /
nirodhasuptibhedaśca yuktyā samyag nirūpyate //
kathāśruteḥ kathāśravaṇāt
bhagavannadbhutaṃ hyetacchrutaṃ vṛttaṃ purātanam /
bhūyaḥ papraccha rājānamaṣṭāvakro mahāmuniḥ
yat papracchetyanvayaḥ
yadrājā pratyuvācainaṃ tacca me vada sarvaśaḥ /
aho'dbhutaṃ samākhyānaṃ na kvacicca mayā śrutam
vijñānavṛttasarvasvaṃ dayayā vada me guro /
ityevānuyukto'tha dattātreyo mahāmuniḥ
vijñānavṛttaṃ vijñānaprakriyā tadeva sarvasvaṃ mukhyārtho yatra /
janakāṣṭāvakrasaṃvādarūpamākhyānam / anuyuktaḥ pṛṣṭaḥ
bhārgavāya samācakhyau kathaṃ paramapāvanīm /
śṛṇu bhārgava yat proktaṃ janakena mahātmanā
nirgatāyāṃ tu tāpasyāmaṣṭāvakro muneḥ sutaḥ /
saṃvṛto bahubhirvipraiḥ sametya nṛpapuṅgavam
nṛpapuṅgavaṃ janakam
papraccha yattu tāpasyā saṃkṣipyoktaṃ [kh: saṃkṣepo]
mahārthakam /
taducyamānaṃ tu mayā samyak śṛṇu samāhitaḥ
mahānarthaḥ mokṣākhyo yasmāt / evaṃvidhaṃ tāpasyoktam
p. २५६)
rājan videhādhipate tāpasyoktaṃ tu yattayā /
tadahaṃ nāvidaṃ samyak saṃkṣepoktatvahetutaḥ
aṣṭāvakraḥ pṛcchati - rājannityādinā / saṃkṣepeṇoktatvāddhetornāvidam
kathaṃ vidyāmavedyaṃ tat samācakṣva dayānidhe /
evaṃ janaka āpṛṣṭaḥ prāha taṃ vismayanniva
avedyaṃ tacchuddhaccittatvaṃ kathaṃ vidyām / avedyaṃ tanmama vedyaṃ kathaṃ
bhavediti bhāvaḥ / vismayanniva āścaryaṃ prāpta iva / tattvapraṣṭurdurlabhatvāt
muniputra śṛṇu vaco mayā yat procyate'dhunā /
nāvedyaṃ sarvathā taddhi vedyaṃ cāpi na sarvathā
tat śuddhacidātmatattvam
avedyaṃ cet sarvathaiva tad guruḥ kiṃ vadedvada /
gururāvedayet tattvamata ādau guruṃ śrayet
avedyamiti / sarvathā'vedyatve gurūpadeśastatphalaṃ vā na bhavediti bhāvaḥ / yato
gururāvedayedato guruṃ śrayecca / ato nātyantamavedyam
etadvedanamatyantaṃ sulabhaṃ duḥśakaṃ ca hi /
yaḥ parāvṛttadṛṣṭiḥ syāttasya tat sulabhaṃ bhavet
etadvedanaṃ śuddhacidātmajñānam / kuta evamiti cedāha - etaditi [g: ya
iti] / parāvṛttā antarmukhī dṛṣṭirantaḥkaraṇasya (ṇaṃ yasya)
yaḥ parāgdṛṣṭirevāste tasya taccātidurlabham /
anirūpyaṃ kevalaṃ tadavedyamapi sarvathā
parāgdṛṣṭirbahirdṛṣṭiḥ / idamiti sarvathā'nirūpyamavedyaṃ ca
kathañcidanyarūpeṇa nirūpyaṃ vedyamapyuta /
yadyad dṛśyaṃ paśyasīha tena tadvedyamucyate
evamapyanyarūpeṇa idaṃ na idaṃ na ityatadvyāvṛttirūpeṇa nirūpyaṃ vedyañca /
nanu parairhi jñānaṃ jñānāntaravedyamityucyate tat kathamiti cedāha -
yadyaditi / yadyad ghaṭādidṛśyaṃ paśyasi tena rūpeṇaiva parairapi jñānaṃ
vedyamityucyate / tathā ca ghaṭajñānavānahamityādau jñānasya
ghaṭādyanyarūpeṇaiva vedyatvaṃ na svata iti bhāvaḥ / jñānasya [kh:
jñānasya hi ityasya sthāne tān paśyasīha iti pāṭhaḥ] hi
tattadupādhiparicchinnānantajñānānusyūtaṃ jñānasāmānyamātraṃ naijaṃ
rūpam / ata eva deśakālākārairaparicchinnam / taccāvedyameva [k, kh:
tacca] tasya tadatiriktena vedanāprasiddheriti dhyeyam
p. २५७)
yatte'vabhāsate kiñcit tadvibhāvaya saddhiyā /
bhānaśaktirbhāsyahīnā sarvabhānasamāśrayā
nanu tarhyevaṃvidhamaparicchinnajñānātmakamātmatattvaṃ kathamahaṃ
vijānāmīti cedāha - yatta iti / yattava kiñcijjñānaṃ
ghaṭādyākāramavabhāsate tat saddhiyā kutarkarahitayā sacchraddhāviśadayā
dhiyā vibhāvaya / kathaṃ vibhāvanīyamiti cedāha - bhāneti / yaddhi
ghaṭajñānaṃ tatrāṃśadvayamasti - ghaṭaḥ jñānaṃ ceti / tatra ghataḥ
prakāśyaḥ jñānaṃ prakāśaḥ / tadeva prakāśamātrātmakaṃ jñānaṃ
bhānaśaktirityucyate / sā ca bhāsyahīnā / tasyā bhānaśakterbhāsyaṃ hi ghaṭasya
mṛdiva vā nīlarūpamiva vā na [k, kh: na nāsti] svarūpāntargatamato
bhāsyahīnetyarthaḥ / sarvabhāneti / viṣayabhedena puruṣabhedena vā yāni bhānāni
vibhinnamivāvabhāsamānāni teṣāṃ sarveṣāṃ samāśrayā / bhānānāṃ
vedyāṃśaṃ vihāyānyathā [k, kh: ya tathā] svarūpebhedasya
durvacatvenābhedāt [g: tvena] sarvabhānātmatvena
sarvabhānasamāśrayeti bhāvaḥ
saiva tattattvamityeva vijānīhi muneḥ suta /
vedyameva na vittiḥ syāt svato yanna prakāśate
saiva proktabhānaśaktireva / tattattvaṃ śuddhacidātmatattvam /
evamupādhiparicchinnākhilajñānānugataṃ
bhānaśaktirūpamevātmatattvamityuktam / samprati jñāne bhāsamānabhedo hi na
svābhāvikaḥ kintvaupādhika iti sādhayitumārabhate - vedyameveti /
ghaṭādijñāne bhāsamāno yo ghaṭādirūpo vedyāṃśaḥ sa eva na vittiḥ na
jñānam / jñānāṃśasya vedyabhūto ghaṭādirna svarūpamiti bhāvaḥ / yat
yasmādvedyaṃ svato na prakāśate / vedyaṃ na vittirūpam / asvaprakāśatvāditi
bhāvaḥ
p. २५८)
vittiranyā yayā vedyaṃ vedyate na svataḥ kvacit /
vedyaṃ vibhinnarūpaṃ vai vittyaiva vedyate khalu
ato vittirvedyādanyā / yayā vittyā vedyaṃ vedyate prakāśyate / nahi vittivadvedyaṃ
svataḥ kvacit prakāśate / yata evaṃ vedyaṃ vittyaiva vedyate ato vedyaṃ
vittervibhinnarūpam
tattadrūpavibhedena vittirno bhidyate kvacit /
bhedo hi vedyadharmaḥ syānna vittiṃ saṃspṛśet kvacit
atastattadvedyarūpavibhedena vittirna kvacidbhidyate / nanu (yathā) ayaṃ
ghaṭo na paṭa itivad idaṃ ghaṭajñānaṃ na paṭajñānamiti pratyayād jñāne'pyasti
bheda iti cennetyāha - bheda iti / yathā'yaṃ ghaṭākāśo'yaṃ maṭhākāśa iti
evaṃ sa bhedo ghaṭādivedyadharma eva vitterna bhedasparśo'pi
yata ākārabhedo hi vedyapakṣe vibhāsate /
paśya vedyaṃ pṛthakkṛtya buddhyā'kāravivarjitām
pratīyamāno bhedo jñānagata eva kuto neti cedāha - yata iti / yato bhedastu
parasparamākārabhedādvaktavyaḥ / tathā cākārabhedasya
śuklanīlavartulādirūpasya vedyapakṣa eva bhāsamānatvānna vitternirākārāyā
bhedaḥ / nāyaṃ parokṣavādaḥ kintu pratyakṣata upalabhya ityāha - paśyeti /
sūkṣmayā buddhyā asaṅkalpayuktyā vittervedyaṃ pṛthakkṛtya
ākāravivarjitāṃ vittiṃ paśya
bimbānukṛtirādarśo yadvat tadvadiyaṃ citiḥ /
dṛśyākāradhṛternānārūpatāṃ pratipadyate
atra dṛṣṭāntamāha - bimbeti / yathā hyādarśa ekarūpo'pi
vibhinnabimbānukṛtirbhavati tadvadiyaṃ citirapi dṛśyānāṃ ghaṭādīnāṃ ya
ākāro nīlavartulādirūpaḥ tasya dhṛterdhāraṇānnānārūpatāṃ pratipadyate na
svata iti bhāvaḥ
p. २५९)
evaṃ vittiriyaṃ vedyā vedyavyāvṛttarūpataḥ /
na tu svabhāvato vedyā sā vittirviśvasaṃśrayā
evamiti / uktaprakāreṇa vedyavyāvṛttā / iyaṃ [g: iyam nāsti] prakrāntā /
seyaṃ [kh: sā] vittiḥ vedyavyāvṛttarūpataḥ vedyānām idaṃ na idaṃ
neti vyāvartane niṣedha(dhe) kṛte sati pariśeṣarūpato [k, kh:
apari] vedyā bhavet na tu svabhāvato vittiriyamīdṛśīti vedyā /
viśvasaṃśrayeti / ghaṭādiparicchinnā vittiḥ kathañcidiyamiti vedyā syāt /
viśvasaṃśrayā'paricchinnā śuddhavittistu neyamiti vedyeti bhāvaḥ
yata etadvedituḥ syād rūpaṃ tasmānna vedyate /
vimṛśāṣṭāvakra rūpaṃ nijamevaṃvidhaṃ sphuṭam
atra hetumāha - yata iti / śuddhā vittiryasmādvedituḥ svarūpaṃ tasmānna
vedyate / ayamatrāśayaḥ - śuddhavitterveditṛrūpatvena kartari
karaṇavyāpārāpravṛtterneyamiti vedyatā api tvātmatvena
bhāsamānavedyadehādeḥ sarvasya nāyamātmeti pratiṣede kṛte svātmarūpasya
pratiṣeddhumaśakyatvena tasya pratiṣedhāvadhibhūtasya
sarvapratiṣedhānantaramitarānullekhe svataḥ prakāśamānatvāttato vyutthitasya
taddaśāvimarśanena vedyamiva bhavediti / evaṃvidhaṃ veditrātmakam
na tvaṃ śarīraṃ prāṇo vā mano vāpyasthiratvataḥ /
śarīraṃ dhātunikaraṃ tatte rūpaṃ kathaṃ bhavet
vimarśanaprakāramevāha - na tvamiti / asthiratvataḥ śarīraprāṇamanasāṃ
sthiraikarūpatvābhāvāt / anusandhānenātmanaḥ sthiraikarūpatve siddhe
dhātunikarādyasthirātmakaśarīrādi te rūpaṃ kathaṃ bhavet
p. २६०)
taccānyaviṣayābhāse tvahaṃdhiyamativrajet /
evaṃ prāṇo mano'pi syādahaṃbuddhivyatikramāt
hetvantaramapyāha - tacceti / śarīrādikamityarthaḥ / ātmanaḥ svaprakāśatvena
sarvadā'hamiti sphuradrūpatvam / śarīrādikaṃ tu na tathā /
ghaṭādyanyaviṣayabhānakāle [k, g: bhāsanakāle] hi śarīrādikam
ahaṃdhiyam ahamiti sphūrtim ativrajet atikramya vrajet / ahamiti na sphurediti
tātparyam / na ca ghaṭādijñānakāle'pi dehādikamahantvena sphuratyeveti vācyam
ghaṭādijñānakāle gauraprāṃśutvādiguṇavato dehādeḥ
sphuraṇasyānubhavāsiddhatvāt ghaṭādijñāneṣu dehaḥ prāṃśurgaura
ityādyullekhaprasakteśca / yadvā'nyaviṣayābhāsa ityasyānyaviṣayatvenāyaṃ
[k, kh: se'nyasyānya] deho mametyanātmatvenāvabhāse ityarthaḥ / na
caivaṃ ghaṭādyavabhāsakāle śuddhātmano'pyahaiti sphuraṇaṃ nāstīti vācyam
tathā sati ghaṭāderaprakāśaprasaṅgāt / yataḥ prakāśakābhimato
dīpādiraprakāśamāno na ghaṭādikaṃ prakāśayan dṛṣṭaḥ / na ca tadā
prakāśamāno'pi nāhamiti sphuratīti vācyam / yataḥ prakāśanaṃ hi
kenacidvapuṣaiva yujyate na kevalam jāḍyāpatteḥ / tathā ca yogyatvādahamityeva
prakāśate / ala eva jñānānāṃ svataḥprāmāṇyavādibhirahaṃ ghaṭaṃ
jānāmityevākāro'bhyupagataḥ / atha ca ghaṭādijñāneṣvahamiti
svarūpasphuraṇānabhyupagame'hamasmi vā na veti
saṃśayaviparyayayorabhāvaniyamānupapattiḥ / na ca ghaṭādijñānakāle'hamiti
sphuraṇaṃ dehādiviṣayakameveti vācyam ghaṭādijñānakāle
tathātvasambhave'pyayaṃ me deha ityādidehādijñānakāle tadasambhavāt / na ca
caitro'yamiti jñānakāle
caitrīyacidātmano'pīdaṃpratyayaviṣayatvenā'haṃbuddhyatikramaṇamastīti vācyam
caitrasya tatkāle'haṃpratyayasyākṣatatvāt / na ca suṣuptau samādhau
vā'haṃpratyayo nāstīti vācyam smṛtyanusandhānānurodhena tatkāle'pi
svarūpaśpūrterabhyupeyatvena sarvairiṣṭatvāt / nanu suṣuptisamādhyorātmano
nirvikalpatvena tadā'hamiti savikalpapratyayo na sambhavīti cet ?
atrāhurāgamatattvavidaḥ - ahaṃ pratyayo hi dvividhaḥ - nirvikalpaḥ
savikalpaśceti / vikalpo nāma bhedaḥ tena sahitaḥ savikalpaḥ / tadanyo nirvikalpaḥ /
tathā ca dehādiparicchinnaviṣayako'haṃpratyayo bhedaviṣayakatvena savikalpaḥ /
samādhisuṣuptyoḥ svarūpamātraviṣayakatvena bhedāsparśādahaṃpratyayo
nirvikalpa iti / na ca samādhyādāvahaṃpratyayābhyupagame tripuṭīprasaktiriti
śaṅkanīyam tadānīmahaṃpratyayamātrapariśeṣeṇa
pratyayapratyayipratyeyabhedāsphūrteḥ / etaccoktaṃ pratyabhijñāyām -
ahaṃpratyavamarśo yaḥ prakāśātmāpi vāgvapuḥ / nāsau vikalpaḥ sa hyukto
dvayāpekṣī viniścayaḥ // (१/५३) iti / eṣa evāhaṃpratyayaḥ
pūrṇāhantāpūrṇakhyātirityādipadairāgameṣu vyavahriyate / asyāḥ
pūrṇāhantāyā bhāvivāṅnimittatvadṛṣṭyā vāgvapurityādivyavahāraḥ /
vastutastadānīṃ na sthūlaśabdamayatvamiti jñeyam / na
caivaṃvidhapūrṇāhaṃrūpatā nirvikalpacitsvabhāvasya pratyākhyātuṃ śakyā
jaḍatvāpatteḥ / yaduktaṃ bhagavatā hariṇā - vāgrūpatā
cedutkrāmedavabodhasya śāśvatī / na prakāśaḥ prakāśeta sā hi pratyavamarśinī
// (vā० pa० १/१२४) iti / śrīpratyabhijñāyāmapi -
svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā / prakāśo'rthoparakto'pi
[k, kh: prakāśārtho ..... sphaṭiko hi jaḍopamaḥ] // (१/४२) iti /
evaṃ nirvikalpacidātmano'haṃrūpatā śrībhagavatpādairapyuktā -
bālyādiṣvapi jāgradādiṣu tathā sarvāsvavasthāsvapi
vyāvṛttāsvanuvartamānamahamityantaḥ sphurantaṃ sadā (da० sto० ७) iti /
evamiti / tvadrūpādbhinnamityarthaḥ / tameva hetumāha - ahaṃbuddhīti
p. २६१)
ahaṃbuddhiṃ na vyatītya tiṣṭhatyeṣā parā citiḥ /
tasmāccitiḥ sarvavettrī tvamaṣṭāvakra tattvataḥ
yasmādahaṃbuddhiṃ citirna vyatītya tiṣṭhati tasmāt sarvavettrī citireva tvam
p. २६२)
paśya pratyāvṛttacakṣuḥ svātmānaṃ kevalāṃ citim /
ādeśakāla eva svaṃ paśyantyuttamabuddhayaḥ
naivaṃvidhamātmatattvaṃ parokṣamityāha - paśyeti / nanu śravaṇānantaraṃ
mananādikrameṇa kālāntare paśyāmīti cedāha - ādeśa iti / upadeśakāle
śravaṇakāle evetyarthaḥ / svam ātmānam
cakṣurnaitad golakaṃ te manaścakṣurudāhṛtam /
yena paśyasi svapneṣu taccakṣurmukhyamucyate
nanu cakṣuṣo bahiḥprasarasvabhāvasya kathaṃ pratyāvṛttiḥ syāditi cedāha -
cakṣuriti / pratyāvṛttacakṣurityatra vivakṣitaṃ cakṣurnaitad golakaṃ bahiḥ
sarvairdṛśyamānam kintu mana eva cakṣuḥśabdenocyate / nanu manasaḥ kathaṃ
cakṣuṣṭvatvamiti [k: cakṣuḥśabdatva] cettadeva mukhyaṃ cakṣurityāha
- yeneti / jāgrati netravyāpārasya mano'dhīnatvena svapneṣu manasa eva
cakṣūrūpatvena ca mana eva mukhyaṃ cakṣuriti bhāvaḥ
tasya pratyāvṛttirapi procyate śṛṇu bhūsura /
apratyāvṛttacakṣurvai naiva paśyati kiñcana
tasya manorūpamukhyacakṣuṣaḥ / manasaḥ pratyāvṛttiṃ vinā na kiñcidapi
paśyatītyarthaḥ
didṛkṣuścakṣuṣā kiñcittadanyebhyo hyaśeṣataḥ /
pratyāvṛttya dṛḍhaṃ tasminneva saṃyojayedyadi
etadeva nirūpayati - didṛkṣuriti / kiñciddidṛkṣuḥ puruṣo
didṛkṣitādanyebhyo'śeṣebhyo manaḥ pratyāvṛttya tasmin didṛkṣita eva yadi
niścalatvena dṛḍhatayā manaḥ saṃyojayettadā tadbhāsata ityanvayaḥ
tadā tadbhāsate spaṣṭaṃ nānyadā tu kadācana /
anyadā tu purovṛtti na spaṣṭaṃ bhāsate kvacit
tad didṛkṣitam / anyadā manaso'pratyāvṛttikāle / bhāsamānamapi na
viśeṣarūpeṇa spaṣṭaṃ bhāsata ityāha - anyadeti
p. २६३)
abhātakalpameva syādapratyāvṛttacakṣuṣā /
evaṃ śrotratvagādīnāṃ bhūdevāvehi saṃsthitim
evamaspaṣṭaṃ bhātamabhātatulyamityāha - abhāteti / evaṃ netravat /
pratyāvṛttamanasa eva śrotrādyaiḥ śabdādigrahaṇamiti bhāvaḥ
manasā'pyevameva syāt sukhaduḥkhāvabhāsanam /
nāpratyāvṛttamanasā kiñcid veditumarhati
mānasasukhādyavabhāsanamapyevamevetyāha - manaseti / puruṣo veditumarhati
tasmāttadekaparatā parāvṛttiśca cakṣuṣaḥ /
pratyāvṛttaṃ manaḥ śuddhaṃ nijarūpāvabhāsakam
tasmāduktaprakāreṇānvayavyatirekadarśanāt / didṛkṣitaikaparatā
tadanyebhyaḥparāvṛttiśca manaso didṛkṣitāvabhāsane'pekṣiteti śeṣaḥ /
ātmano nijarūpāvabhāsakaṃ pratyāvṛttaṃ mana eva / na
[etaccātraivāgre'nupadameva spaṣṭībhaviṣyati] tasya tadekaparatā'pekṣiteti
bhāvaḥ
atra te sampravakṣyāmi śṛṇu tanniyatāntaraḥ /
agocaraścedātmāsau manasā gocaro'pi ca
atra ātmāvabhāsane / yadviśeṣaṃ pravakṣyāmi tacchṛṇu / manasaḥ agocaro
gocaraśca
atra muhyanti bahavaḥ śrutyagamavivecakāḥ /
manogocaratā bāhye dviprakāreṇa saṃsthitā
atra ātmano manogocaratvaṃ tadabhāvaścetyatra / etadeva nirūpayitumupakramate
- mana iti / bāhye anātmani
ādyānyebhyaḥ parāvṛttiḥ parā tatparatā bhavet /
anyebhyastu parāvṛttimātre'pi manasaḥ sati
dviprakāratāmevāha - ādyeti / didṛkṣitādanyebhyaḥ parāvṛttiḥ / parā
dvitīyā / tatparatā tadekaniṣṭhitiḥ / evaṃ dvividhā manogoracatā manovyāpāraḥ /
anyaparāvṛttimātramevāstu tatparatā māstviti cedāha - anyebhya iti
p. २६४)
na kiñcidbhāsayedvastu taṭasthāasareṣu yat [k: tat] /
tasmāttatparatāpyatra vyāpāro mānasaḥ paraḥ
taṭasthāvasareṣu udāsīnadaśāsu / yadyasmād na [k: na nāsti] kiñcidvastu
bhāsayet tasmāttatparatā'pyatra vastubhāsane mānasaḥ paro dvitīyo vyāpāra
eṣṭavya iti śeṣaḥ / yadyapi tatparatvamātrasya manovyāpāratve na kaściddoṣaḥ
tathāpi tatparatvamātramityatra mātrapadārtha evānyaparāvṛttiriti jñeyā
evaṃ vyāvṛttabhāvānāṃ vyāpāradvayabhāsanam /
avyāvṛttā citiryasmāttasmānnātra tathā bhavet
evamuktarītyā vyāvṛttabhāvānāṃ paricchinnānātmavastūnāṃ
mānasavyāpāradvayena bhāsanam / atra cidātmaviṣaye / na tathā na
vyāpāradvayāpekṣaṃ bhāsanaṃ bhavet
anyebhyastu parāvṛttimātreṇaivāvabhāsayet /
yathā puraḥsthitādarśe kiñciddarśanahetave
tarhi kathaṃ tadavabhāsanamiti cedāha - anyebhya iti /
manaścidātmānamavabhāsayet / atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / kiñcit
pratibimbadarśanahetave
anyebhyastu parāvṛttirābhimukhyaṃ ca tasya vai /
apekṣyate darpaṇasya pratibimbadidṛkṣuṇā
tatpratibimbādanyapratibimbebhyaḥ parāvṛttistatpratibimbābhimukhyaṃ ca
bimbadidṛkṣuṇā'pekṣyate
gaganaṃ darpaṇe draṣṭuṃ yadā samabhivāñchati /
tadā'nyebhyaḥ parāvṛttimātreṇa hi kṛtārthatā
darpaṇāntargatayatkiñcitpratibimbāvabhāsane vyāpāradvayāpekṣāmuktvā
tadanatargatapratibimbagaganadarśane na vyāpāradvayāpekṣetyāha -
gaganamiti / anyebhyaḥ pratibimbebhyaḥ / kṛtārthatā
pratibimbagaganāvabhāsanasiddhiḥ
p. २६५)
gaganaṃ sarvato vyāptaṃ darpaṇe sarvadā sthitam /
avyāvṛttaṃ kintu cānyairabhicchannaṃ na bhāsate
etadevopapādayati - gaganamiti / darpaṇe pratibimbagaganaṃ sarvato vyāptaṃ
sadā sthitaṃ ca tadgatanikhilapratibimbebhyo'vyāvṛttaṃ ca [k: tteśca] /
evaṃ sthite pratibimbabhāsanakāle kuto na bhāsata iti cedāha - kintu cānyairiti /
anyaiḥ pratibimbairityarthaḥ
sarvāśrayaṃ sarvagatamapi taiśchāditaṃ yataḥ /
atastebhyaḥ parāvṛttimātreṇaiva vibhāsate
sarvapratibimbānāmāśrayamapi / darpaṇe sarvatra gataṃ sthitamapi / taiḥ
pratibimbaḥ / yataḥ chāditam ataḥ pratibimbebhyaḥ parāvṛttimātreṇa gaganaṃ
vibhāsate / yadyapyatra taṭasthasya tadgaganāvabhāsāttatparatvamapyapekṣitameva
tathāpi pratibimbadidṛkṣordarapaṇatatparasya anyapratibimbaparāvṛttimātreṇa
darpaṇatatparatvenaiva gaganāvabhāsanam na tatparatāntaramapekṣitamiti bodhyam
[kh, g: dhyeyam]
eva citiḥ sarvagatā sarvāśrayatayā sthitā /
sarvakāle samāpūrṇā manasi vyomavad dvija
dārṣṭāntike yojayati - evamiti / sarvakāle sameti / darpaṇagaganavad
ghaṭādibhāsanakāle'pi sarvagatatvādikaṃ na tyajatītyarthaḥ / darpaṇe
gaganavanmanasi pūrṇā
tasmādanyaparāvṛttimātra manasa iṣyate /
paśya vipra citiḥ kutra kadā nāstyavabhāsinī
yasmānmanasi sarvadā pūrṇā tasmāt /
saṃvidātmasvabhāvabhāsane'nātmavastubhyaḥ parāvṛttimātraṃ manasaḥ
pratyāvṛttatvamitīṣyate / atredaṃ tātparyam - śuddhacidātmanaḥ
sarvagatatvena manogatatve siddhe cidātmano'nyebhyaḥ parāvṛttasya manasaḥ
svaprakāśasya svānabhimukhyā ghaṭanā nisargasiddhaṃ svābhimukhyamiti
nāpūrvasya tatparatvasyāpekṣeti / citiḥ sarvagatetyetat sādhayati - paśyeti
p. २६६)
yadā yatra ca sā nāsti na yadā nāpi yatra ca /
tasmāccidātmāvabhāse manaso'nyaparāvṛtiḥ
sā citiḥ / na yadeti / yadetyuktaḥ kālo yatretyukto deśaśca tadā na siddhyediti
bhāvaḥ / tasmāt sarvagatatvādanyaparāvṛttiḥ kevalā'pekṣiteti sambandhaḥ
kevalāpekṣitā naivābhimukhyaṃ nūtanaṃ kvacit /
ābhimukhyābhāvahetorevā'vedyatvamiṣyate
ābhimukhyasya nisargasiddhatvānnūtanaṃ tannāpekṣitamityāha - naiveti /
cidātmano'vedyatvamābhimukhyānapekṣaṇādevocyata ityāha - ābhimukhyeti
ata eva śuddhamanovedyaṃ tattattvamucyate /
anyebhyastu parāvṛttireva śuddhirhi mānasī
ata eveti / avedyatvasyābhimukhyānapeks'ṇahetukatvādeva / keyaṃ śuddhiriti
cedāha - anyebhya iti
etadeva paraṃ tattvajñāne sādhanamucyate /
yāvannahi manaḥ śuddhaṃ tāvajjñānaṃ kathaṃ bhavet
etadeva anyaparāvṛttireva / paraṃ mukhyaṃ sādhanam / vyatirekato'sya
mukhyasādhanatvamāha - yāvaditi
śuddhe manasi vai jñānaṃ kathaṃ vā na bhaved dhruvam /
upakṣīṇaṃ sarvamatra sādhanaṃ tasya śodhane
anvayato'pi tasya mukhyatāmāha - śuddha iti / karmopāsanādi sarvaṃ [k:
sarva] śāstroktasādhanaṃ manaḥśodhana eva viniyuktamityāha -
upakṣīṇamiti / atra asmin / tasya manasaḥ śodhane
karma vopāsanaṃ vāpi vairāgyādikameva vā /
manasaḥ śodhane eva viniyuktaṃ na cānyathā
etadeva spaṣṭamāha - karma veti / ādinā bhaktiśraddhādi / na cānyathā na
sākṣājjñāne viniyogaḥ
p. २६७)
tasmācchuddhena manasā bhāsate tat paraṃ vapuḥ /
iti rājñeritaṃ śrutvā tvaṣṭāvakraḥ punarjagau
tasmāt sarvasādhanānāṃ manaḥśodhane upakṣīṇatvāt / paraṃ vapuḥ
śuddhacidvapurātmā / rājñā janakena
rājastvayoktamanyebhyaḥ parāvṛttirhi mānasī /
kevalā cet sā parā cid manasā pravibhāsate
anyebhyaḥ anātmavastubhyaḥ / tatparatvamanapekṣya manaso'nyaparāvṛttiḥ
[g: nyā parā] kevalā sampannā cecchuddhātmasvarūpaṃ bhāsata iti
tvayoktam
tat suṣuptau vibhāseta parāvṛttaṃ manastadā /
tataḥ [k: tatra] kiṃ sādhanairanyaiḥ suptimātrāt kṛtārthatā
evaṃ cet suṣuptau manaso'nyaparāvṛttatvāt tad ātmasvarūpaṃ vibhāseta / tataḥ
sādhanānāṃ vaiyarthyamityāha - kiṃ sādhanairiti
iti paryanuyukto'tha vipreṇovāca bhūpatiḥ /
samāhitaḥ śṛṇu brahman samādhānaṃ vadāmi te
paryanuyuktaḥ ākṣiptaḥ
satyaṃ suṣuptau manasaḥ parāvṛttistu sarvathā /
līnaṃ manastvaṃ cāpyasya kathaṃ tāmavabhāsayet
samādhānamāha - satyamityādi / sarvathā parāvṛttirastīti satyam / asya
manaso manastvaṃ vastvavabhāsanasāmarthyaṃ nirmalatātmakasāttvikatvamiti
yāvat / līnaṃ tamasācchannam / tasmāt tāṃ śuddhacitiṃ kathamavabhāsayet
[k: kathamanava]
kajjalena samālipte darpaṇe gaganaṃ nahi /
anyebhyastu parāvṛttimātreṇa bhāsate kvacit
atra dṛṣṭāntaḥ - kajjaleneti
p. २६८)
evaṃ vilipte manasi nidrayā'nyaparāvṛteḥ /
ayogyatvādeva mano bhāsayenna citiṃ kvacit
dārṣṭāntike yojayati - evamiti / nidrayā tamorūpayā jaḍaśaktyā /
anyaparāvṛttereva hetormano na kvacit citiṃ bhāsayet / kuta iti cedāha -
ayogyatvāditi
anyathā loṣṭakuḍyāderapi bhāyāt kuto na sā /
tasmādyogyena manasā śuddhena bhāsate hi sā
yogyena manasā'vabhāseta / ayogyenāpi yadi vastu bhāseta tarhi
loṣṭādibhirhastagṛhītairanyebhyo dūramapasaraṇena
parāvṛttairghaṭādyābhimukhyena sthāpitairapi ghaṭādikaṃ
kevalaparāvṛttairvā sā citiḥ kuto na bhāyādityāha - anyatheti / kuḍyādeḥ
kuḍyādibhiḥ / tato yogyaśuddhamanasā śuddhā citirbhāsata ityāha - tasmāditi
ataḥ sadyojātaśiśorbhāsate nahi kiñcana /
athāpi śṛṇu vakṣyāmi maṣīlipte hi darpaṇe
ataḥ sadyojātaśiśormanaso'yogyatvāt / samādhānāntaraṃ sadṛṣṭāntamāha ##-
alakṣitaṃ cāpi maṣīpratibimbanamasti vai /
saṃśleṣānna vilakṣyeta svabhāvasyānapohanāt
maṣīlipte darpaṇe maṣīpratibimbanaṃ kenāpyalakṣitamasti / asti cet kuto na lakṣyata
iti cedāha - saṃśleṣāditi / kuta evaṃ kalpyata iti cedāha - svabhāvasyeti /
sammukhasthapratibimbagrahaṇasvabhāvasya / anapohanāt anapāyāt /
sammukhasthapratibimbagrahaṇasvabhāve hi darpaṇe
maṣīpratibimbanamāvaśyakamiti bhāvaḥ
tathā manaḥ suṣuptisthaṃ saṃśliṣṭaṃ nidrayaiva hi /
ato'nyebhyaḥ parāvṛtterabhāvād bhāsayenna tām
dārṣṭāntike yojayati - tatheti / maṣīsaṃśliṣṭadarpaṇavanmano nidrayā
saṃśliṣṭam / ato nidrāsaṃśleṣāddhetoḥ / nidrākāragrahaṇāt
suṣuptāvanyaparāvṛtterabhāvānmano na tāṃ śuddhāṃ citiṃ bhāsayet
p. २६९)
ato nidrāsmṛtirapi vyutthitasya hi sambhavet /
mūḍhatāpi ca yā tasyāṃ daśāyāmanubhūyate
ataḥ suṣuptau nidrākāragrahaṇāt / suṣuptervyutthitasya na kiñcidavediṣamiti
nidrāsmṛtiḥ saṃbhavet smṛtergrahaṇapūrvakatvaniyamāditi bhāvaḥ / suṣuptau
nidrāsaṃśleṣābhyupagamādeva tasyāṃ suṣuptidaśāyāṃ
nidrātmakamūḍhatā'nubhūyata iti smṛtyanurodhena yat kalpitaṃ tadapi
sambhavediti jñeyam
tatte samyak pravakṣyāmi śṛṇu samyak samāhitaḥ /
manasastu dvidhā'vasthā prakāśāmarśabhedataḥ
evaṃ suṣuptāvātmāvabhāsaprasaktiṃ suṣuptau manaso manastvasya
līnatvānnidrātatparatvenānyaparāvṛttyabhāvācceti hetunā nirākṛtya bhūyaḥ
suṣuptyādisvarūpabhedavivecanenāpi doṣanirākaraṇāyārabhate - tata iti / tat
suṣuptisamādhyorbhedam / prakāśāvasthā āmarśo vimarśāvasthā ceti
bahirartheṣu viśrāntiryā prakāśaḥ sa ucyate /
yastadvicāraḥ svasmin vai sa vimarśa udāhṛtaḥ
etayoreva svarūpaṃ viśadayati - bahiriti / bahirmanaso yā'rtheṣu viśrāntiḥ
sambandhaḥ sa prakāśaḥ prakāśāvasthocyate / svasmin manaso'ntaḥ
pratibimbatvena gṛhītasya tasyaivārthasyāyamīdṛśa iti śabdasambhedātmā
vicāraḥ sa vimarśaḥ vimarśadaśā / idamatra tātparyam - mano
hīndriyādidvārā ghaṭādiviṣayasambaddhamādau bhavati / tatkāle hi ghaṭādivastu
kevalamayaṃ ghaṭa iti śabdollekhavarjanenāvyāvṛttarūpeṇa prakāśate / etadeva
savikalpajñānahetu [k: jñāne hetu] nirvikalpakaṃ nityānumeyamiti
jñānānāṃ parataḥprāmāṇyavādina āhuḥ / etadeva vastuprakāśo
vastudarśanamityāgameṣūcyate / evaṃ vastuprakāśottarakṣaṇe
bāhyaghaṭāderyaḥ pratibimbātmako manasyākāraḥ tasyāyamīdṛśa iti
śabdasambhedenetaravyāvṛttasvarūpavicārātmāvabhāso yaḥ sa vimarśaḥ
savikalpakamiti cocyata iti / etaduktaṃ pratyabhijñāyām - idametādṛgityevaṃ
yadvaśādvyavatiṣṭhate / vastu pramāṇaṃ tat so'pi svābhāso'bhinavodayaḥ //
so'ntastathā vimarśātmā deśakālādyabhedini / ekābhidhānaviṣaye
mitirvastunyabādhitā [k, kh: prativastunyabādhitā] // (२/१६##-
p. २७०)
prakāśo nirvikalpaḥ syād vastūnāmavibhedataḥ /
vimarśaḥ śabdasambhedād vibhedāt savikalpakaḥ
evadeva spaṣṭamāha - prakāśa iti avibhedataḥ avyāvṛttarūpeṇa vastūnāṃ
prakāśo nivikalpako bhavediti śeṣaḥ / vibhedād vyāvṛttarūpeṇa
śabdasambhedād vastūnāṃ vimarśaḥ savikalpako bhavet
ayamevaṃvidha iti śabdasambhedavarjitaḥ /
vastudarśanarūpo'sau prakāśo nivikalpakaḥ
punaretasyaiva vivaraṇaṃ ślokadvayena kriyate - ayamiti
ayamevaṃvidha iti vastudarśanamūlakaḥ /
śabdasambhinnarūpo'sau vicārātmāvabhāsanaḥ
vastudarśanaṃ nirvikalpakaṃ mūlaṃ kāraṇaṃ yasya / ayamevaṃvidha iti /
vicārātmā avabhāsanaṃ yasya saḥ savikalpaka iti śeṣaḥ
āntaro'bhinavo'nyo vā vimarśa iti kīrtitaḥ /
tatra yo'bhinavābhāsaḥ sa prokto'nubhavātmakaḥ
evaṃvidho vimarśa āntaro mānasapratibimbālambanaḥ / so'pi - abhinavaḥ
anyaśceti dvividhaḥ kīrtitaḥ / tatra tayormadhye yo'bhinavābhāsaḥ
so'nubhavātmakaḥ
anyaḥ smṛtyanusandhānātmakaḥ saṃskārasambhavaḥ /
evaṃ mano dviprakāraśaktiyuktaṃ sadā sthitam
tadanyo yaḥ savikalpaḥ smṛtirūpa'nusandhānarūpaśca vikalpaḥ
saṃskārasambhavaḥ prāganubhavotthasaṃskārajanyaḥ / evamuktarītyā manaḥ
prakāśāmarśātmakanirvikalpasavikalpakābhāsaśaktidvayayuktaṃ bhavati
p. २७१)
nidrāprakāśarūpā'sau suṣuptiścirasaṃsthitā /
jāgarāmarśabahulā cetyamūḍhadaśocyate [ca iti amūḍha iti
cchedaḥ]
evaṃ manaso dvaividhyaṃ pratipādya
suṣuptermūḍhadaśātvamupapādayitumupakramate - nidreti / nidrāviṣayako yaḥ
prakāśo nirvikalpaṃ jñānam tadrūpā suṣuptiḥ / cirasaṃsthitā
ghaṭādinirvikalpavanna kṣaṇiketyarthaḥ / castvarthe / jāgaradaśā tu āmarśabahulā
āmarśāḥ savikalpajñānāni bahulāni yasyāṃ sā
ekaikanirvikalpottaramanekasavikalpodayādāmarśabahulā jāgrat ityato hetoḥ sā
amūḍhadaśocyate / suṣuptāvāmarśābhāvānmūḍhateti tātparyam
prakāśanibiḍā yasmāt suṣuptirmūḍhatātmikā /
ata eva hi dīpādeḥ prakāśanibiḍatvataḥ
suṣuptiryasmāddhetoḥ prakāśanibiḍā kevalaprakāśātmikā vimarśahīneti
tātparyam / tasmāt suṣuptirmūḍhatārūpā / mūḍhadaśeti yāvat / atrāyaṃ bhāvaḥ
- cidātmā hi prakāśaikavapurapi nahi
śāntātmavādināmivāśmaśakalakalpaḥ jaḍatvaprasakteḥ / api tu
sphuratprakāśarūpaḥ / sphuratprakāśarūpatvaṃ hi na dīpādiṣviti jaḍato
vyāvṛttiḥ / eṣaiva sphuradrūpatā caitanyaṃ vimarśaścitiśaktiḥ kriyā spandaḥ
parāhantetyādipadairāgameṣūcyate / evaṃrūpatvādeva parātmano
jagatkriyāprabhaviṣṇutvam / yadāhurācāryāḥ - śivaḥ śaktyā yukto yadi
bhavati śaktaḥ prabhavituṃ na cedevaṃ devona khalu kuśalaḥ spanditumapi
(sau० la० १/१) iti / nahyatra śivo'nirvacanīyamṛṣātmakamāyāśaktyā
yukta ityartho'bhipretaḥ tadaiva tvaṃ tasmai diśasi nijasāyujyapadavīm (sau० la०
१/२२) iti bhajanti tvāṃ dhanyāḥ katicana cidānandalaharīm (sau० la० १/
८) iti turīyā kāpi tvaṃ duradhigamaniḥsīmamahimā mahāmāye
[mahāmāyā iti mudritagranthapāṭhaḥ] viśvaṃ bhramayasi
parabrahmamahiṣī (sau० la० २/५८) iti ca
prastutaśaktisvarūpanirūpaṇāsāmañjasyaprasakteḥ /
p. २७२)
na ca jagataḥ śaśaviṣāṇakalpatvena tatkriyāyāśca tatsamaśīlatvānna parātmano
niruktarūpatābhyupagamaḥ saprayojana iti vācyam śūnyavādaprasakteḥ / jagataḥ
śaśaviṣāṇakalpatvābhyupagame hi - yato vā imāni bhūtāni jāyante
(taitti० ३/१) janmādyasya yataḥ (bra० sū० १/१/२) etad yasmāt
samutpannam ityādiśrutismṛtyāgamānāmunmattapralapitatvaprasakteśca / na ca
nāsti śūnyavādaprasaktiḥ paracidātmano'bhyupagamāditi vācyam
abhyupagamapadārthasya jagadantaḥpātitvena śaśaviṣāṇakalpatvenāsiddheḥ /
nanu jagatsvarūpābhyupagame dvaitaprasaktiḥ neha nānāsti kiñcana (bṛ० u०
४/४/१९) ityādiśrutyādivyākopaśceti cet atattvajño'syadvaitaśāstrasya / nahi
jagataḥ śūnyatāmāha kvacidadvaitaśāstram sadeva āsīt (aita० u० १/१)
aitadātmyamidaṃ sarvam (cha० u० ६/८/७)
tadananyatvamārambhaṇaśabdādibhyaḥ (bra० su०० २/१/१४) eka eva
parātmā'sau bhāsate jagadātmanā ityādiśrutyādibhirjagataḥ satyatānirūpaṇāt /
nāstyadvaitahānirapi / yato darpaṇāntarbhāsamānapratibimbanagarasya vibhinnatvena
bhāsamānasyāpi darpaṇamātrātmatā na tato darpaṇasyādvitīyarūpatāhānirevaṃ
paracidātmani bhāsamānajagataḥ paracidātmamātratā tato
nādvaitasvarūpahāniśca / neha nānāsti (bṛ० u० ४/४/१९) ityādiniṣedhastu
dvaitamātraparyavasito'bhipretaḥ / ata eva - sarvaṃ māyeti yajjñānamajñānaṃ
parikīrtitam / sarvaṃ śiva iti jñānaṃ jñānaṃ jñānavido viduḥ //
ghaṭpaṭaśakaṭāvabhāsajālamasaditi [k: ślokasya pūrvārdho nāsti]
viditaṃ bhavedavidyā / ghaṭapaṭaśakaṭāvabhāsajālaṃ saditi suviditaṃ bhaveddhi
vidyā // (yo० vā० ६ pū० /१०/४५)
ityādisūtasaṃhitāvāsiṣṭhādyuktisaṅgatiḥ / tathā ca paracidātmā
māyā'parābhidhānasvasvātantryamātrāt svātmānameva
vicitravaiśvarūpye'nāvabhāsayati svāvabhāsitaparicchinnacidātmakajīvadṛṣṭyā
/ evamavabhāsite viśvarūpe dvaitadṛṣṭirjīvānāṃ bandhaḥ
advaitadṛṣṭirmokṣaḥ / svātantryaṃ vaiśvarūpyāvabhāsanaṃ jīvāvabhāsanaṃ
tadvandhāvabhāso mokṣāvabhāsaścetyetatsarvaṃ darpaṇapratibimbavad bhagavatā
svātantryenāvabhāsitaṃ svapnasaṅkalpanagaravadavabhāsanamātrasāram
[k, kh: svasaṃ० avabhāsanaṃ tu paracidekarūpamiti sarvamanavadyam /
tathā ca paracidātmani jīvitabhūto vimarśaḥ / suṣuptau
nidrārūpajaḍaśaktipratibimbena [k, kh: bimbairna]
vimarśāśācchādanānmūḍhateti sarvairvidvadbhirniściteti sambandhaḥ /
ghaṭādidṛśyānāṃ cidekarasatve'pi tatra vimarśāṃśānunmeṣādeva jaḍatvam /
evaṃ dīpasya prakāśanibiḍasyāpīti / tasmādvimarśānunmeṣa eva jāḍyanimittamiti
tātparyam
p. २७३)
niścitā mūḍhatā sarvairvidvadbhirapi sarvathā /
nidrā prathamajā'vyaktaṃ mahāśūnyamihocyate
suṣuptau nidrayācchādanād vimarśānunmeṣa ityuktam / keyaṃ sā nidreti cedāha
- nidreti / prathamajā'vyaktam / sṛṣṭau prathamato yaḥ
svarūpasaṅkoco'vabhāsitastannāntarīyako yo bāhyāvabhāso
jagaccitrabhittirūpatvena [k: miti] prāgudāhṛtastadeva prathamaṃ jātatvāt
prathamajam / na kenacidākāreṇa kvacid vyajyata ityavyaktam / ata
evākārādyabhāvād mahāśunyam / iha suṣuptau nidretyucyate
nāsti sāmānyapadavī suṣuptistatprakāśanam /
vastudarśanakāle'pi jāgratyevaṃvidhaṃ manaḥ
nāsti sāmānyapadavīti / nāstīti yaḥ pratyayaḥ tatsāmānyasya padavī viṣayaḥ
dṛśyasāmānyābhāva iti yāvat / proktāvyaktamevātyantābhāvaḥ / suṣuptau na
kiñcidavediṣamiti smṛtyanurodhena na kiñciditi dṛśyasāmānyābhāvaḥ
prakāśata iti bhāvaḥ / suṣuptirhi evaṃvidhanidrāprakāśanaṃ
nidrāprakāśāvasthā / vastudarśanaṃ ghaṭādinirvikalpaḥ / tatkāle'pi
jāgraddaśāyām / evaṃvidhaṃ suṣuptidaśāyāmiva mūḍhameva mano bhavati
p. २७४)
kintūttarakṣaṇodbhūtavikalpaughaistirohitam /
suṣuptāvavyaktaśaktiprakāśanibiḍatvataḥ
nanu suptāviva jāgrati na kadācidapi mūḍhatā'nubhūyata iti cedāha - kintviti /
jāgrati nirvikalpasya kṣaṇikatvena taduttarodbhūtavikalpajñānasamudāyena
mūḍhatvaṃ tirohitam / nanu suṣuptau mano vilīyata iti prasiddhamanyatra
[suṣuptikāle sakale vilīne (१/१३) iti kaivalyopaniṣadādau] tat
kathaṃ nidrāprakāśakaṃ mana ityuktamiti cedāha - suṣuptāviti /
avyaktaśaktiprakāśaikarūpatvānmanaso vimarśāṃśānunmeṣāditi tātparyam /
viviñcantīti sambandhaḥ
mano vilīnamityevaṃ viviñcanti vivecakāḥ /
vastudarśanakāle'pi caivaṃ līnaṃ mano bhavet
mana iti / tadānīṃ nirvikalpaikarūpatvena sthiratvānmanasaḥ
pratikṣaṇabhinnapariṇāmābhāvamātreṇa mano vilīnamityevaṃ [k:
mityeva] vivekanipuṇā viviñcanti niścinvanti / cetyābhimukhatā prāptaṃ
cittattvaṃ cittamucyate ityādyuktyā cidātmatattvameva viṣayeṣu prasaradiva sthitaṃ
mana ityucyate / suṣuptau sthiratvena prasaradrūpatābhāvānmano
vastudarśanātmakaghaṭādinirvikalpakāle tulya ityāha - vastviti
p. २७५)
śṛṇu brahman rahasyaṃ te vakṣyāmi svānubhūtitaḥ /
yatra muhyanti vidvāṃso'pyatisūkṣmavivecakāḥ
evaṃ suṣupterjāḍyatāmupapādya samādhisuṣuptyorbhedaupapādayitumupakramate
- śṛṇviti / svānubhūtitaḥ svānubhavānusāreṇa / rahasyatve hetumāha -
yatreti / sūkṣmavastūnāṃ svarūpasya vivecanakuśalā api yatra vakṣyamāṇārthe
muhyanti
nirvikalpasamādhiśca suṣuptirvastudarśanam /
trayametaccaikavidhaṃ prakāśanibiḍatvataḥ
tadevāha - nirvikalpeti / nirvikalpasamādhiḥ cidātmanaḥ
svaprakāśamātrātmanā'vasthitiḥ / suṣuptirvastudarśanaṃ
cāvyaktaghaṭādibhāvayoḥ prakāśau / etattrayamapyekavidhaṃ samānam / tatra
hetuḥ - prakāśanibiḍatvata iti / anudbhūtavimarśātmatvādityarthaḥ / proktāsu
tisṛṣvapi daśāsu vimarśātmakavikalpaśakteḥ sthūlāyā ayamīdṛśa
ityādiśabdamayayā [k, kh: prāptyā] abhāvāt prakāśamātrātmatvāt
prakāśanibiḍatvamitibhāvaḥ
vimarśabhedād bhedo hi lakṣyate vyāvahārikaiḥ /
tatra heturbhāsyabhedādityeva praviniścayaḥ
tarhi kathamiyaṃ suṣuptirayaṃ samādhirityādivyavahārabheda iti cedāha -
vimarśabhedāditi / tatsvarūpasāmye'pi
tattaduttarodbhūtānusandhānādirūpavimarśabhedādityarthaḥ /
samādheruttarametāvatkālamahaṃ tūṣṇīmāsamiti suṣupteruttaraṃ na
kiñcidavediṣamiti vastudarśanottaram ayaṃ ghaṭa iti ca vimarśabhedo jñeyaḥ /
nanu kāraṇasāmye kāryasāmyanaiyatyāt kathaṃ vimarśasyāpi bheda iti cedāha ##-
samādhyādīnāmapi svarūpabhedaḥ syāditi vācyam
śabdasambhedātmakavikalpatvā bhāvena teṣāṃ svarūpabhedābhāvāt
samādhau kevalacitiḥ suptāvavyaktameva ca /
darśane bhinnabhāso hi bhāsyamevaṃ tridhā sthitam
bhinnān viṣayānevāha - samādhāviti / kevalacitiḥ
dṛśyadehādyākārāsaṃvalitamātmatattvam / avyaktaṃ proktaṃ
bahiḥpadasyārthabhūtam / bhinnabhāso vyāvṛttatvena bhāsamāno ghaṭādiḥ /
yadyapi citeḥ paraprakāśyatvarūpavedyatvaṃ nāstyeva tathāpi
śuddhamanovyāpārāpekṣāyā nirūpitatvāt kathañcidvedyatvamastītyavaseyam
p. २७६)
bhāsyabhede'pi bhāsastu kevalaṃ nirvikalpakaḥ /
ataḥ prakāśanibiḍa ityeva saṃpracakṣate
nanu bhāsyabhede samādhyādeḥ svarūpabheda āvaśyaka iti cedāha - bhāsyeti
/ samādhyādibhāsastu na bhinnaḥ nirvikalpatvāt / śabdānusambhedo hi
vikalpasvarūpabhedakaḥ / sa prakṛte nāstīti na svarūpabheda iti tātparyam /
yasmācchabdāsambhedena vimarśarahitaḥ ataḥ samādhyādidaśābhedaḥ
prakāśanibiḍa iti pracakṣate
samādhiśca suṣuptiśca cirakālabhavatvataḥ /
anantaraṃ spaṣṭatayā sarvairapi vimṛśyate
nanu samādhyāditrayaṃ tulyaṃ cet samādhisuṣuptī iva vastudarśanamapi
svottarakāle sarvaiḥ spaṣṭaṃ kuto na vimṛśyata iti cedāha - samādhiśceti /
cirakālebhavatvata iti / akṣaṇikatvādityarthaḥ
kṣaṇikatvād darśanaṃ tu spaṣṭaṃ nahi vimṛśyate /
evaṃ samādhiḥ suptiśca kṣaṇikā na vimṛśyate
yathā vastudarśanaṃ kṣaṇikatvāduttarakāle spaṣṭaṃ na vimṛśyate evaṃ
kṣaṇikasamādhisuṣuptī na vimṛśyete ityāha - evamiti
suṣuptiḥ kṣaṇikā tadvat samādhirapi vidyate /
suṣuptirlakṣyate sūkṣmadṛgbhiḥ paricayāt khalu
suṣuptiḥ samādhiśca jāgradādau vidyete / tatra kṣaṇikā suṣuptistu
dīrghasuṣupteranubhavena paricayāt sūkṣmadṛgbhirlakṣyata ityāha - seti
(suṣuptiriti) / kṣaṇiketyarthaḥ
p. २७७)
samādhistvaparicayāt sūkṣmo nahi vimṛśyate /
sarveṣāṃ prāṇināṃ brahman vyavahāradaśāsvapi
samādhirananubhūtatvenāparicayānna vimṛśyata ityāha - samādhiriti
[k, kh: samādhiriti ..... sarveṣāmiti nāsti] / sūkṣmaḥ kṣaṇikaḥ / nanu
kṣaṇikaḥ samādhiḥ kasyāstīti cet āha - sarveṣāmiti / daśāsvapīti /
jāgradādiṣvapītyarthaḥ / samādhayaḥ santītyanvayaḥ
sūkṣmāḥ samādhayaḥ santi cāvyutpattyā vibhānti no /
jāgratyavimṛśiryā syāt sa samādhirudīritaḥ
tarhi te samādhayaḥ kuto na bhāntīti cedāha - avyutpattyeti /
svarūpāparicayādityarthaḥ / jāgrati samādhiḥ kiṃvidha iti cedāha - jāgratīti /
yā avimṛśiḥ yā vimarśābhāvadaśā sa samādhiḥ
vimarśābhāvamātraṃ tu samādhirabhidhīyate /
suṣuptau darśane cāpi samādhitvamataḥ sthitam
samādhilakṣaṇamāha - vimarśeti / ata eva suṣuptivastudarśanayoḥ
samādhitvaṃ sthitam
kintu mukhyasamādhitvamanayornahi vidyate /
bhedāmarśanasaṃskāragarbhitatvānna mukhyatā
nanu tarhi suṣuptyādinaiva samādhiphalaṃ bhavediti cennetyāha - kintviti /
anayoḥ suṣuptivastudarśanayoḥ / bhedāmarśaneti / bhedo'nātmabhūtaṃ
dṛśyavastu tadviṣayakaṃ yadāmarśanaṃ vikalpajñānam tasya saṃskāraḥ
sūkṣmaṃ śaktimayaṃ rūpam tena garbhitatvād yuktatvāt / suṣuptyuttaraṃ na
kiñcidavediṣamiti vastudarśanottaramayaṃ ghaṭa iti ca
nidrāghaṭarūpabhedaviṣayakamāmarśanaṃ vikalpajñānaṃ bhavati / etayoḥ
saṃskārātmakaṃ sūkṣmaṃ yacchaktimayaṃ rūpaṃ tat svakāraṇe suṣuptau
vastudarśane cāsti / kāraṇe kāryasya saṃskārātmanā'vasthānasya
satkāryavādibhiraṅgīkṛtatvāditi bhāvaḥ / samādhyuttaravimarśanasya
cidātmamātraviṣayatvena bhedo jñeyaḥ
p. २७८)
darśanaṃ jāgrati bhavedavimarśanarūpakam /
tathāpi te pravakṣyāmi muniputrādarācchṛṇu
yathā suṣuptisamādhyorakṣaṇikayoravimarśanarūpatā tathā jāgrati
kṣaṇikasuṣuptisamādhyorapītyāha - darśanamiti / jāgrati nidrācitātmanoryat
ksaṇikasuṣuptisamādhirūpaṃ darśanam tadapi
ghaṭādidarśanavadavimarśanarūpamevetyarthaḥ / nanu tarhi samādherapi
suṣuptivajjaḍāvasthātvaprasaktiriti cedāha - tathāpīti / yadyapi sāmyameva
prāptam tathāpi sūkṣmaṃ viśeṣaṃ pravakṣyāmītyarthaḥ
avyaktaṃ yatprathamajaṃ nāsti sāmānyakaṃ hi tat /
nāstītyeva hi tadbhānamatyantābhāvarūpakam
evaṃ samādherjaḍatvavyāvṛttaye viśeṣanirūpaṇaṃ pratijñāya tadarthameva
suṣuptisamādhyorviṣayaṃ parīkṣitumupakramate - avyaktamiti / sṛṣṭerādau
prathamajātaṃ bahiḥpadasyārthabhūtam avyaktaṃ yat tadeva nāsti sāmānyaṃ nāsti
sāmānyapratyayaviṣayam / dṛśyasāmānyābhāva [k: sāmānyabhāva]
iti yāvat / suṣuptau dṛśyasāmānyābhāvo bhāsata ityatrānubhavaṃ nidarśayati
- nāstīti / hi yasmāt / suṣuptau yadbhāsate tat sāmānyato nāstītyeva bhāsate /
atastatra dṛśyātyantābhāva eva bhāsata ityarthaḥ / suṣuptervyutthitasya na
kiñcidavediṣamiti smaraṇānurodhena suṣuptau nāstītyevānubhavao vaktavyaḥ /
tathā ca dṛśyasāmānyābhāva eva tadā bhāsamānaḥ siddhyatīti tātparyam
eṣā suṣuptirityuktā jaḍaśaktirbhaveccitaḥ /
darśane bhāsamānaṃ ca nāstyābhāsapadaṃ yataḥ
evañca suṣupterjaḍadaśātvaṃ siddhyatītyāha - eṣeti / yā citaḥ
paracidātmanaḥ dṛśyasāmānyātyantābhāvarūpā'vyaktātmakajaḍaśaktiḥ saiva
[g: saiṣā] suṣuptirityuktā bhavet / yataḥ kāraṇāt suṣuptau darśane jñāne
[k: jñānaṃ bhāsamānaṃ nāstyābhāsapadaṃ nāstyābhāso
dṛśyātyantābhāvo jaḍaśaktiḥ padaṃ viṣayo yasya / na kiñcidavediṣamiti
smṛtyābhāsaviṣayasyaiva suṣuptikālikadarśane bhāsamānatvād jñānasya
smṛtisamānākāratāniyamena sauṣuptajñānasya jaḍaśaktyākāratāsiddhau
suṣupterjaḍarūpateti bhāvaḥ
p. २७९)
ataḥ suṣuptireva syājjaḍadarśanasaṅgatā /
samādhau bhāsamānā yā citiḥ sā brahmarūpiṇī
ata iti / suṣuptervyutthitasmṛtyanurodhāt / suṣuptireva jaḍadarśanena
jaḍaśaktyātmakātyantābhāvajñānena saṅgatā yuktā na samādhirityarthaḥ /
nanu suṣuptāviva samādhau bhāsamānasyāpi jaḍaśaktitvaṃ kuto na bhavediti
cedāha - samādhāviti / samādhirnāma manaso'nātmaviṣayebhyaḥ
parāvṛttasya pratyakcidātmākāratayā'vasthitiḥ / tathā ca
jaḍaśaktyavabhāsābhāvaḥ / nanu pratyakciterjīvasya paricchinnarūpatvena
paricchedakopādherapi jaḍaśaktirūpasya samādhau bhāsanamastīti cedāha - sā
brahmarūpiṇīti / samādhau bhāsamānā citiranavacchinnatvena bṛhatvād
brahmarūpiṇītyarthaḥ
bhakṣiṇī kāladeśānāṃ nāstyābhāsavināśinī /
sarvathā'stimayo devī suṣuptiḥ sā kathaṃ bhavet
kutaḥ samādhau bhāsamānaciteraparicchinnateti cedāha - bhakṣiṇīti /
kāladeśānāṃ bhakṣiṇī grasanaśīletyarthaḥ /
ākāśaparicchedakopādherghaṭāderbhāsanakāla eva
paricchinnaghaṭākāśādyavabhāsanam na tvanyadā evaṃ prakṛte'pi citeḥ
paricchedakadeśakālākārāṇāṃ jaḍaśaktipallavabhūtānāṃ dṛśyebhyo
[k: deśebhyo] manasaḥ
parāvṛttatvenāvabhāsanābhāvādaparicchinnatvena sāmānyacitirūpatvāt
sarvaviṣayāvabhāsakatattatparicchinnākhilacityanusyūtarūpatvena
kāladeśādibhakṣiṇī brahmarūpiṇī [k: brahmarūpiṇī nāsti] sā citiriti
bhāvaḥ / paricchinnaciterhi atrādhunaivamākārā'sti atrādhunaivamākārā nāstīti
[k, kh: nāsti] hyabhāvarūpatā sampadyate aparicchinnatvenaiṣā tu
nāstītyābhāsasyātyantābhāvasya vināśinī / nāstītyatra
netyaṃśasyārthabhūto'tyantābhāvo'nupalabdhyātmakaprakāśajīvita-bhūto'pi
citprakāśasambandhādastitvābhiniṣiktaḥ śūnyatāṃ parityajati / nañarthasyāpi
śūnyasya citsambandhādastitvaprāpternāstyābhāsavināśinīti tātparyam /
tasmānnañarthasambandhāsambhavāt sarvathā bhāvarūpeṇābhāvarūpeṇa vā devī
prakāśaikarūpā sā paracitirastimayī sattvaikaghanā suṣuptivajjaḍātmikā kathaṃ
bhavedityarthaḥ
p. २८०)
tasmāt suṣuptimātreṇa na bhaveddhi kṛtārthatā /
bodhayāmāsa janaka ityaṣṭāvakramuktibhiḥ
tasmād jaḍamayatvena samādhivilakṣaṇatvāt / upasaṃharati - bodhayāmāseti /
iti bodhayāmāsetyanvayaḥ
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe aṣṭāvakrīye ṣoḍaśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
ṣoḍaśo'dhyāyaḥ //
p. २८१)
atha saptadaśo'dhyāyaḥ
śrutvaivaṃ janakenoktamaṣṭāvakraḥ punarnṛpam /
papraccha yattadvadāmi śṛṇu bhārgava yatnataḥ [g: saṃyataḥ]
atra māyikapadyaistu proktā kṣaṇasamādhayaḥ /
puruṣārtho na taiśceti jñānaprāptikramo'pi ca //
evaṃ jāgrati kṣaṇikasamādhayaḥ santīti
rājan yaduktaṃ bhavatā vyavahāradaśāsvapi /
sūkṣmāḥ samādhayaḥ santītyevaṃ tanme [k: tantre] vada sphuṭam
tat kṣaṇikasamādhisthānam
daśāsu kāsu te santi nirvikalpacidātmakāḥ /
evaṃ tenānuyukto'tha prāha rājā mahāśayaḥ
etadeva viśadayati - daśāsviti / vyavahāradaśātmakajāgratsvapnayoḥ
kāsvantarāladaśāsu / te nirvikalpacidātmakāḥ samādhayaḥ / mahānaparicchinna
āśayaścittaṃ yasya / aparicchinnacidākāramānasaḥ nityasamāhita iti yāvat
śṛṇu brahman pravakṣyāmi vyavahāre samādhayaḥ /
priyayā sampariṣvakto navyayā prathamaṃ yadā
vyavahāre ye samādhayastān pravakṣyāmi / tadevāha - priyayeti / priyayā
manaḥkāntayā / navyayā abhuktapūrvayā / prathamaṃ ratyāveśopakrame / yadā
saṃpariṣvaktaḥ samyagāliṅgitaḥ
tadā na veda bāhyaṃ vā'pyāntaraṃ vā kṣaṇaṃ naraḥ /
tiṣṭhenna nidrayākrāntaḥ sa samādhirudīritaḥ
tadā āliṅganakāle / ādau kṣaṇamātraṃ bāhyaṃ digdeśakālādyam / āntaraṃ
sukhaduḥkhādikaṃ vā na veda / nanu bāhyāntare [k, kh:
bāhyāntaravedanābhāvaḥ suṣuptau] vedanābhāve suṣupto bhavediti
cennatyāha - na nidrayākrānta iti / nidrākrāntyā mūḍhatāmaprāpta eva
yastiṣṭhet so'yaṃ vyavahāradaśāyāṃ kṣaṇasamādhiḥ
p. २८२)
yaccirādvāñchitaṃ kiñcidalabhyatvena niścitam /
akasmāttasya saṃprāptiryadā bhavati vai mune
yatkiñcid vastu cirakālādvāñchitam / akasmāt asambhāvitaprāptikāla
tadā na veda bāhyaṃ vā'pyāntaraṃ vā kṣaṇaṃ naraḥ /
tiṣṭhenna nidrayākrāntaḥ sa samādhirudīritaḥ
tadā na vedetyādi kṛtārtham
atarkitaṃ vrajan kvāpi nirbhayo hṛṣṭamānasaḥ /
akasmādyadi sampaśyed vyāghrādi mṛtyusammitam
atarkitam atra vyāghrādikaṃ bhavediti sambhāvanā'viṣayam / mṛtyusammitaṃ
mṛtyutulyam
tadā na veda bāhyaṃ vā'pyāntaraṃ vā kṣaṇaṃ naraḥ /
tiṣṭhenna nidrayākrāntaḥ sa samādhirudīritaḥ
atipriyaṃ svaputrādi vibhuṃ ca gṛhakarmaṇi /
arogiṇaṃ yadā'kasmāt saṃśṛṇoti mṛtaṃ kila
gṛhakarmaṇi vibhuṃ samartham
tadā na veda bāhyaṃ vā'pyāntaraṃ vā kṣaṇaṃ naraḥ /
tiṣthenna nidrayākrāntaḥ sa samādhirudīritaḥ
athānyathāpi vakṣyāmi samādheḥ sambhavaṃ śṛṇu /
jāgratsvapnasuṣuptīnāṃ madhye santi samādhayaḥ
evaṃ mahāsukhaharṣabhayaśokānāmakasmāt sambhave tatrārambhakṣaṇe mano
nirvimarśaṃ svarūpasthitaṃ bhavati / seyaṃ kṣaṇikasamādhidaśetyuktvā anyā api
vaktumupakramate - atheti / samādheranyathā prakārāntareṇa sambhavaṃ
sthitim / tadevāha - jāgraditi / jāgrad bāhyendriyavyāpāradaśā / svapno
manomātrasya sthūlavyāpāradaśā / suṣuptirmanaso nidrāyāṃ vyāpāradaśā /
tathā caitāsāmantarāle kṣaṇaṃ mano nirvimarśaṃ bhavati / ta ime samādhayaḥ
p. २८३)
dūre kiñcit paśyatastu buddhyā caikagrayā mune /
mano dīrghātmatāṃ yāti jalūkeva tṛṇāliṣu
prakārāntaramāha - dūra iti / dūre nabhomaṇḍale sūryaṃ paśyataḥ puruṣasya
mano yathā tṛṇajaḷkā'vaṣṭabdhatṛṇāt tṛṇāntarāvaṣṭambhāya
dīrghībhavati tathā dehe sthitaṃ manaḥ sūryamaṇḍalaparyantaṃ dīrghatāṃ yāti /
vyagramanasa itastataścāñcalyāḍ ṛjurūpeṇa [k: guru] dīrghatā na
sampadyata ityekāgrayā buddhyetyuktam / sūryamaṇḍalaikatatparamanasetyarthaḥ
dehe dehābhāsamayaṃ bhāve bhāvātmakaṃ tathā /
madhye tannirvikalpākhyaṃ mano lakṣaya sarvadā
evaṃ manasi sati / dehe dehākāraṃ sūryamaṇḍalarūpabhāve bhāvākāraṃ ca
bhavati / so'yaṃ samādhiḥ / evaṃ bāhyabhāvadarśanakāle sarvadā mano'sti
tallakṣaya / na ca mano dehasūryayormadhye gaganākāramiti vācyam gaganasya
nirākāratvena manaso gaganākāratvāsambhavāt / na ca gaganaṃ cakṣurdvāreṇa
manasā gṛhyata iti vācyam rūpavat eva cakṣurdvārā grahaṇasambhavāt anyathā
vāyorapi grahaṇaprasaṅgāt / na ca manasastatkāle dehādyākārasya kathaṃ
svarūpamātrasthitiriti vācyam dehādyavacchedena tattadākāratve'pi madhye
nirākāratvena svarūpaniṣṭhāyā akṣatatvāt / evaṃvidhamanoṃ'śasya
samāhitatvaṃ bahumānasātmakottamajñāninirūpaṇāvasare vakṣyati [१९
adhyāye ८० ślokato'dhyāyasamāptiparyantametad dṛśyate] / janakādayo
jīvanmuktā api rājyādivyāpāraṃ kurvantaḥ sthitāḥ teṣāmekāṃśena mano
vyavahāraparamekāṃśena samāhitamiti sadā samāhitāste ityuktirata eva
saṅgacchate
p. २८४)
bahunā kimihoktena śṛṇu sūkṣmavimarśana [sūkṣmavimarśanam iti
sārvatrikaḥ pāṭhaḥ] /
vyavahāre na kasyāpi jñānamekaṃ tu bhāsate
bahunā prakāreṇa uktena kim / sarvadaiva sūkṣmasamādhayo vartante te procyante
śṛṇu / sūkṣmavimarśaneti sambodhanena vakṣyamāṇārthasya sūkṣmatā jñeyā
/ vyavahāre jāgratsvapnayorghaṭādyākārajñānadhārā sarvānubhavasiddhā / nahi
tat sarvamekameva jñānam ākārabhedasya sarvānubhavasiddhatvāt
khaṇḍajñānasamūhātmā vyavahāro'yamātataḥ /
ata eva varṇayanti tairthikāḥ sarva eva hi
tattadākāraparicchinnakhaṇḍajñānasamudāya evāyamātataḥ prasṛto
vyavahāraḥ / jñānaikatve vyavahāra eva na sambhavediti tātparyam /
jñānasyānaikyādeva tairthikā matapravartakā ācāryāḥ sugatakaṇabhuk
prabhṛtayaḥ sarve varṇayanti
ātmānaṃ buddhimapi vā kṣaṇabhedavibheditam /
tadantarakṣaṇaugheṣu nirvikalpadaśā sthitā
yadvarṇayanti tadāha - ātmānamiti / kṣaṇabhedena bheditajñānadhāraivātmeti
sugata āha = tādṛśajñānadhāraivātmano dharmo buddhirityuvāca kaṇādaḥ /
etena kṣaṇikajñānasattve ācāryāntarasammatiruktā jñeyā / evaṃ jñānabhede
siddhe prakṛtamāha - tadantareti / kṣaṇikajñānāmantarāleṣu nirvikalpatā
sthitā / ghaṭajñānameva na svottaraṃ paṭajñānam ekatvāpratīteḥ
samūhālambanatvādyāpatteśca / evaṃ ca siddhe
jñānabhede'ntarāladaśā'varjanīyaiveti [k: varjanaiveti] tadā manaso
nirvikalpatā'kṣataiva
kaholātmaja jānīhi jānatāṃ tu pratikṣaṇam /
samādhirasti cānyasya samādhiḥ śaśaśṛṅgavat
śaśaśṛṅgavaditi jānīhītyanvayaḥ / jānatāṃ paricitasamādhisvarūpāṇām /
anyaḥ ajñātasamādhisvarūpaḥ
p. २८५)
janakoktamiti śrutvā bhūyaḥ papraccha sa dvijaḥ /
rājannevaṃ vyavahṛtau samādhirnirvikalpakaḥ
janānāṃ pratikṣaṇaṃ samādhiriti śrutvā / evaṃ pratikṣaṇaṃ samādhiścediti
sambandhaḥ
sarveṣāmasti yadi cettat kutaḥ saṃsṛtirbhavet /
suṣuptau darśane cāpi jaḍāvyaktavibhāsataḥ
samādhereva puruṣārthasādhakatvena kutaḥ saṃsṛtirbhavedityarthaḥ / nanu
suṣuptyāderiva nāsya puruṣārthasādhakatvamiti cedāha - suṣuptāviti /
nirvikalpake jñānātmakavastudarśane suṣuptau ca jaḍātmakaghaṭāderavyaktasya
ca vibhāsanāt [k: bhāsanāt] puruṣārthāsādhanatvamiti sambandhaḥ
puruṣārthāsādhanatvaṃ samādhistvavikalpakaḥ /
śuddhasaṃvidvibhātātmā tad bhūyaḥ saṃsṛtiḥ katham
naivaṃ samādhirityāha - samādhistviti / avikalpakaḥ
svarūpātiriktajaḍānavabhāsakaḥ / kuta evamiti cedāha - śuddheti /
yasmādavikalpakaḥ [k: davikalpaḥ] pūrṇasvarūpāvabhāsātmakaḥ tasmād
bhūya evaṃvidhasamādhiprāptyanantaraṃ kathaṃ saṃsṛtiḥ
etadeva hi vijñānamajñānakulanāśanam /
nirvikalpasamādhyākhyaṃ yanniḥśreyasakāraṇam
nahīto'nyajjñānamajñānakulanāśanamityāha - etadeveti / vijñānaṃ
svarūpabhūtaṃ samādhau prakāśamānaṃ jñānaṃ / yanniḥśreyasa kāraṇaṃ
tadetadevetyanvayaḥ
etanme śaṃsa rājendra sarvasaṃśayanāśanam /
ityāpṛṣṭo mahīpālaḥ prāha taṃ munipuṅgavam
sarvasaṃśayanāśanametat praśnottaram
p. २८६)
śṛṇu brahman pravakṣyāmi rahasyaṃ paramaṃ tvidam /
ajñānāt saṃsṛtiriyaṃ pravṛttā'nādikālataḥ
paramamatyantaṃ rahasyam / samādhinā saṃsārakāraṇājñānānivṛttiriti
vaktumupakramate - ajñānāditi / iyaṃ sarvānubhavasiddhā
sukhaduḥkhāvabhāsānāṃ pravāhātmatayā sthitā /
svapnavat santatā sarvaiḥ sarvadā hyanubhūyate
kīdṛśī saṃsṛtirityāha - sukheti / nanu sarvānubhavasiddhatvāt saṃsṛteḥ
satyatvenānivṛttyā'nirmokṣaprasaṅga ityata āha - svapnavaditi /
pravāharūpeṇa sarvadā'nuvartamānāpi santatāpi sarvaiḥ
svapnavadanubhūyamānatvena na satyeti bhāvaḥ
nivṛttistasya tu jñānādeveti pravibhāvitam /
tajjñānaṃ saṃvikalpaṃ syādajñānasya prabhādanam
svapnavadanubhūyamānatvādevājñānamūlakatvena tasyājñānasya sakāryasya
[k: sarvakāryasya] jñānādeva nivṛttiriti vidvadbhirniścitamityāha -
nivṛttiriti / taccājñānanivartakaṃ kīdṛśaṃ jñānamiti cedāha -
tajjñānamiti / ajñānasya prabhādhanaṃ niḥśeṣanāśanaṃ [k:
ṣatājñānaṃ] yasmāt tajjñānaṃ savikalpākhyaṃ so'hamiti
pratyabhijñārūpamityarthaḥ / atredaṃ tattvam -
vairāgyādijñānasādhanavataḥ śravaṇena parokṣamātmatattvajñānam / tataḥ
parokṣeṇa jñāte samyaṅmananena saṃśayanivṛttiḥ / tato nididhyāsanena
dehādāvahaṃbuddhyādirūpadṛḍhavāsanāyattaviparītabhāvanāvega##-
śuddhapratyagātmāparokṣajñānam / tataḥ
śāstrādhigataparātmapratyagātmanorakhaṇḍaikatvāvagāhi [k:
paramātma] pratyabhijñānaṃ so'hamiti / tadetat pratyabhijñānaṃ
saṃsāramūlājñānanāśakabhiti [k: bhūtā] / nanvetadyadi savikalpakaṃ
tadā sa hyukto dvayāpekṣī viniścayaḥ (१/५३) iti pratyabhijñoktarītyā
dvaitaviṣayatvena [k: yakatvena] bhramatvānnājñānanivartakaṃ
proktapratyabhijñānamiti cet atrocyate - nahīdaṃ dvaitavis'yakaṃ jñānam /
yathā hi prāg daśārṇeṣu dṛṣṭaścaitraḥ ka iti pṛcchantamāhānyaḥ so'yaṃ
caitra iti / tataśca so'yaṃ caitra iti vākyena na dvaitamavagamyate / praśnasya
svarūpamātraviṣayatvenottarasya tadananurūpatāpatteḥ / na ca
tadidaṃśabdavācyayorviruddhayoraikyaṃ ghaṭate yataḥ
praśnasamatvenaikaviṣayatvamuttarasya sambhavet /
tasmāttadidamityaṃśadvayenāpi niṣkṛṣṭaṃ [k, kh: nikṛṣṭaṃ]
caitrapiṇḍamātraṃ lakṣyate / tathā prakṛte'pi so'hamityabhilāpāṃśadvayenāpi
pratyabhijñātamakhaṇḍacinmātrameveti na doṣaḥ / nanvasya tarhi kathaṃ
vikalpatvamiti cecchṛṇu so'hamityabhilāpāṃśānaikyena
prasiddhavikalpatulyatvāt / abhilāpāṃśahīnaprasiddhanirvikalpavilakṣaṇatvādvā
savikalpatvamiti / nanu nirvikalpasamādhyātmakaṃ jñānamapi
prakṛtapratyabhijñāsamānaviṣayameveti / nanu nirvikalpasamādhyātmakaṃ
jñānamapi prakṛtapratyabhijñāsamānaviṣayameveti
kutastasyājñānanivartakatvamiti [kh, g: jñānā] ceducyate
samānaviṣayatve'pi svotpādakasāmagrībhedāt phalabheda iti / tathā hi -
pratyabhijñāne hi
tacchabdārthāsmacchabdārthopasthitisahakṛtānātmavastuparāvṛttaṃ manaḥ
kāraṇam / samādhau tu niruktopasthitatyanapekṣaṃ mana eveti / so'yaṃ ghaṭa
ityādipratyabhijñāmātraṃ hi akhaṇḍavastuviṣayameva / tathā ca
ghaṭamātraviṣayakavikalpasamānaviṣayatve'pi so'yaṃ ghaṭa iti pratyabhijñānasya
phalabhedaḥ sāmagrībhedakṛta eveti sarvairabhyupeyatvena nātrāpūrvakalpanaṃ
kiñcidastītyavadheyam
p. २८७)
nirvikalpakavijñānādajñānaṃ na nivartate [k, g: viva] /
nirvikalpakavijñānaṃ kenacinna viruddhyate
nirvikalpakajñānaṃ pratyabhijñābhinnaṃ samādhirūpaṃ nājñānanāśakamiti
nirūpayitumupakramate - nirvikalpaketi / kuto na nivartata iti
cedaviruddhatvādityāha - nirvikalpaketi
p. २८८)
nirvikalpakavijñānaṃ savikalpasamāśrayam /
vicitracitrābhāsānāṃ bhittivat suvyavasthitam
atra dṛṣṭāntaḥ - vicitreti / citrābhāsānāṃ bhittiriva vikalpānāṃ
nirvikalpakaṃ jñānamāśrayamityarthaḥ
nirvikalpaṃ jñānamiti kevalaṃ jñānamucyate /
tatraiva hi vikalpānāmullekhāt savikalpakam
kathametaditi cedāha - nirvikalpamiti / kevalaṃ jñānamiti /
jñeyapratibimbarahitaṃ śuddhaṃ jñānamityarthaḥ / tatraiveti / śuddhajñāna
evetyarthaḥ / yathā hi śuddha eva darpaṇe bimbasāṃmukhyadaśāyāṃ
pratibimbarūpatā evaṃ śuddha eva jñāne saṅkalpadaśāyāṃ tattadākārollekhāt
savikalpateti [k: lpaketi] bhāvaḥ
ajñānaṃ savikalpākhyajñānameva na cetarat /
tadanekavidhaṃ kāryakāraṇātmatayā sthitam
nanu nirvikalpajñānasya savikalpāśrayatve'pi kuto nājñānavirodhitvamiti cedāha
- ajñānamiti / na cetaraditi / na jñānābhāvaḥ nāpyanirvacanīyamityarthaḥ /
atrāyamāgamābhyupagamaḥ bhagavataḥ śuddhacidvapuṣo hi paramātmano
jaḍavyāvṛttaṃ yat sphuradrūpatvaṃ tadeva svātantryaṃ māyāśaktyabhidham
tathaivāvidyāvabhāsanapūrvakaṃ jagadavabhāsitamiti / yadvā na cetaraditi
jñānābhāvamātrapratiṣedhārthaḥ / tat ajñānam / kāraṇātmakaṃ
kāryātmakamityanekavidham
kāraṇaṃ svātmapūrṇatvākhyātirūpamudīritam /
cidātmā pūrṇa eva syādavacchedavivarjanāt
dvaividhyameva vivecayati - kāraṇamiti / svātmapūrṇatvākhyātireva
kāraṇarūpamajñānamityarthaḥ / nanu pūrṇatvākhyātiriti khyātyabhāvo hi
jñānābhāva evokta ityāśaṅkāyāṃ pūrṇatvākhyāti padārthameva
vivecayitumādau pūrṇatāṃ nirūpayati - cidātmeti
p. २८९)
avacchedanahetūnāṃ kalādīnāṃ hi sādhakaḥ /
tathāvidhātmanaḥ khyātirapūrṇatvena yā sthitā
kuto'vacchedavarjanamiti cedāha - avacchedaneti / avacchedanasya heturnimittaṃ
kālo deśa ākāro vā idānīmatretthamidamastīti trayameva prasiddham / nahīdaṃ
trayamapi cidātmanaḥ paricchedakaṃ bhavitumarhati pratibimbānāṃ darpaṇa iva
cidātmanastatsvarūpasādhakatvāt / nahi svasvarūpasādhakasya darpaṇasya
pratibimbaṃ paricchedakaṃ bhavitumarhati / evaṃ prakṛte'pīti bhāvaḥ /
tathāvidhātmanaḥ kālādyaparicchinnasya yā'pūrṇatvena khyātiḥ sthitā sā
pūrṇatvākhyātirityuktā mūlājñānaṃ bhavediti sambandhaḥ
atrādhunā'smītirūpā mūlājñānaṃ hi sā bhavet /
tasyaiva pallavaprāyaṃ dehātmatvādibhāsanam
apūrṇakhyāteḥ svarūpamullikhati - atreti / tasyaiva mūlājñānasyaiva /
pallavaprāyaṃ kāryātmakaṃ dehātmatvādibhāsanam ahaṃ sthūlo'hamandha
ityādibhāsanam kāyājñānamiti śeṣaḥ / anirvacanīyājñānapakṣe [k:
nīyajñāna] tu atrādhunāsmīti vṛtterajñānaprathamakāryatvena [k,
kh: nivṛtte] mūlājñānatvamityādi jñeyam
ajñānasya nivṛttyantaṃ saṃsāro na nivartate /
pūrṇātmavijñānamṛte tvajñānaṃ na [k, kh: nāti] nivartate
saṃsāramūlamajñānaṃ tannivṛttiśca jñānādevetyāha - ajñānasyeti
tacca pūrṇātmavijñānaṃ dvividhaṃ suvyavasthitam /
parokṣamaparokṣaṃ ca parokṣaṃ guruśāstrataḥ
tacceti / ajñānanivartakaṃ cetyarthaḥ / guruśāstrata gurūktaśāstraśravaṇāt /
jātamiti śeṣaḥ / guruśāstrata ityanāśritagurorna jñānamiti sūcanāya
p. २९०)
tat sākṣāt puruṣārthasya na kāraṇamiti sthitam /
yādṛśaṃ te bhavejjjñānaṃ śāstraśrutisamudbhavam
tat parokṣajñānam / na sākṣāt puruṣārthasya saṃsāraduḥkhanivṛtteḥ kāraṇam
[k: kāraṇatvam] / aṣṭāvakraṃ prati janaka āha - yādṛśaṃ ta iti /
śāstraśrutyā śāstraśravaṇena samudbhavo yasya / parokṣamiti yāvat
śraddhāmātrābhyupagataṃ phaladaṃ na pracakṣate /
aparokṣaṃ hi vijñānaṃ samādhiparipākajam
śraddhāmātreṇābhyupagataṃ niścitaṃ phaladaṃ na parokṣajñānasya
sākṣādaparokṣasaṃsārabhramanivartakatvābhāvāditi bhāvaḥ / parokṣajñānasya
sākṣāt puruṣārthāsādhakatve kena dvāreṇa tatsādhakatvamiti
cedaparokṣajñānadvāreṇetyāha - aparokṣamiti / na tadapyāpātarūpaṃ
dehādivāsanāpratibaddhaṃ pumarthasādhakamityāha - samādhīti / samādheḥ
paripākaḥ prakarṣaḥ tena jātaṃ niṣprakampamiti yāvat / ayaṃ bhāvaḥ -
dehādyahambhāvādirūpavāsanāyāścirasaṅgatatvena malinadhiyāṃ
sakṛdaparokṣe jāte'pi tasyāpātajñānasya
dṛḍhasaṃskārānādhāyakatvenāprayojakatvāt samādhiprakarṣasiddhatajjñānena
dṛḍhasaṃskārādhānād dṛḍhadehādyahaṃbhāvādivāsanāvigalanānna
bhūyo'narthasaṅgariti
saprapañcājñānanāśakṣamaṃ śubhaphalāvaham /
samādhirjñānapūrvastu vijñānaṃ janayet khalu
saprapañceti / dehātmajñānavad dṛḍhaṃ saṃśayaviparyayāparāhataṃ
śuddhasaṃvidātmaviṣayakamaparokṣajñānameva
saprapañcājñānanāśanasamarthaṃ mokṣaphalāvahaṃ cetyarthaḥ / nanu
samādhiprakarṣa evaivaṃvidhamaparokṣaṃ jñānaṃ janayati tathā ca sarveṣāṃ
jāgradādiṣu proktasamādhiparamparāyāḥ sattvājjñānaṃ kuto neti cedāha -
samādhiriti / jñānapūrva iti / parokṣajñānapūrvaka ityarthaḥ / vijñānam
aparokṣajñānam
p. २९१)
tasmādajñānināṃ nārthaḥ samādhau sambhavatyapi /
yathā'viditamāṇikyaḥ paśyan kośagṛhe maṇim
tasmāt parokṣajñānābhāvāt / samādhau satyapyajñānināṃ na puruṣārthaḥ
sambhavatīti sambhandhaḥ / nanvevamapi śāstrārthajñānāṃ
parokṣajñānasattvena teṣāṃ niruktasvābhāvikasamādhibhiḥ kuto na puruṣārtha
ityāśaṅkya sadṛṣṭāntaṃ samādhātumupakramate - yatheti /
parokṣato'viditaṃ māṇikyaṃ yena sa puruṣaḥ / arthāt kośagṛhamupagato
māṇikyaṃ paśyannapidaṃ tanmāṇikyamiti na jānātītyanvayaḥ
na jānāti yathāṇyastu śrutajñātamaṇiḥ kvacit /
dṛṣṭvā pratyabhijānāti tatparo maṇimañjasā
yathā ca śruto lakṣaṇaśravaṇena jñātaḥ [k: śrutena lakṣaṇaśravaṇe
jñātaḥ; kh: śrutaḥ ityeva] parokṣato jñāto maṇiryena sa pūrvasmādanyaḥ
puruṣaḥ kvacit kośagṛhādau maṇiṃ dṛṣṭvā tatparaḥ san [k, kh:
sa] maṇiṃ so'yaṃ maṇiriti pratyabhijānāti
atatparaḥ śrutamapi bhūyaḥ paśyan maṇiṃ kvacit /
na vijānāti tadiha brahman sunipuṇo'pi san
śrutamaṇirapyanyo yadā'tatparo maṇiṃ dṛṣṭvā kimidamiti vicāraparastadā
[kh, g: vicārā] śrutamapi maṇiṃ bhūyaḥ paśyannapi sunipuṇo'pi san
iha loke tat tasmād atatparatvāddhetoḥ so'yaṃ maṇiriti na vijānāti
tathā mūḍhā na vindanti phalaṃ vijñānasaṃśrayam /
ajñātatvāt paṇḍitāstu śrutajñānayutā api
evaṃ dṛṣṭāntamupapādya dārṣṭāntike saṅgamayati - tatheti / mūḍhāḥ
parokṣeṇājñātatvāt svābhāvikasamādhibhirvijñānasaṃśrayaṃ
phalamajñānanāśanaṃ na vindanti / paṇḍitāḥ śāstrajñāstu
śrutajanitaparokṣajñānayutā api na vijānantītyanvayaḥ
p. २९२)
atatparatvahetostu na vijānanti sarvathā /
yathā hi tārakāṃ paśyannapi jānāti na kvacit
atatparatvahetoriti / dehādivilakṣaṇaṃ paracinmayaṃ madvapuḥ śāstroditaṃ
sarvathā tat
sādhanasampādanenāparokṣīkartavyamityabhiniveśānāsādanāddhetorityarthaḥ /
punarasyārthasyātisūkṣmatvād dṛṣṭāntāntareṇa nirūpaṇamārabhate -
yatheti / mūḍho na jānātītyanvayaḥ
mūḍhaḥ śrutajñānahīnaḥ śrutajñānayuto'pi vai /
paśyannapi ca no vetti tatparatvavivarjanāt
śrutajñānahīna iti / śukratārālakṣaṇaśravaṇajanyajñānahīna ityarthaḥ /
evaṃvidho mūḍha ākāśe kvacitkāle śukratārakāṃ paśyannapi seyaṃ
śukratāraketi na jānāti / anyaḥ śrutajñānayuto'pi tatparatvavivarjanād mayā
śrukratārakā sarvathā jñātavyetyabhiniveśavarjanāt tattārakāṃ paśyannapi no
vetti
yastu śrutvā śukratārāṃ digākārādilakṣaṇaiḥ /
mayā jñeyaṃ sarvatheti tatparo buddhimān naraḥ
yastu digākārādilakṣaṇaiḥ paścimadiggatā sūryāstānantaraṃ dṛśyā
bhāsvarākārā śubhravarṇā śukratāreti lakṣaṇavākyaiḥ śrutvā mayā
śukratārāsvarūpaṃ sarvathā jñeyamiti tatparo buddhimānūhāpohakuśalo naraḥ
pratyabhijñāsyatītyanvayaḥ
ekāgramānasaḥ paśyan pratyabhijñāsyati sphuṭam /
evamajñānato mūḍhāścānye tātparyavarjanāt
ekāgramānasaḥ taditaraparāvṛttamanaskaḥ / dṛṣṭāntasiddhārthaṃ
dārṣṭāntike yojayati - evamiti / mūḍhāḥ parokṣajñānābhāvāt [kh:
parokṣā] / anye śāstrajanitaparokṣajñānavantastātparyasya
mayaitadātmatattvaṃ sarvathā jñeyamiti tatparatva(tvasya) varjanānna
vijānantīti yojanā
na vijānanti svātmānaṃ brahman satsu samādhiṣu /
bhikṣāmaṭati durdaivād yathā vai vismṛtākaraḥ
kṣaṇikasamādhiṣu satsvapi tātparyābhāvācchāstrajñāḥ svātmānaṃ na vijānanti
/ atredaṃ tattvam - ādau śāstrādinā dehādivyāvṛttaṃ pratyagātmatattvaṃ
jagadvyāvṛttaṃ parātmatattvaṃ ca cidekarasamaparicchinnamiti parokṣato jānāti /
tataḥ parokṣato jñāte
yuktyanucintanātmakamananābhidhaśrutyanugatasattarkeṇāśeṣasaṃśayamapohati
/ tato
dehādidṛśyavyāvṛttāparicchinnacidrūpo'hamityākārakacittavṛttipravāhīkara
ṇātmakadhyānābhidhanididhyāsanaṃ karoti / tena
dehādyahaṃpratyayarūpaviparītabhāvanā śithilībhavati / tataḥ
proktanididhyāsanaparipākāt
proktākāravṛtterayatnenānuvṛttirūpasavikalpasamādhirbhavati / atra
savikalpasamādhau dhyeyadhyātrādibhedaparisphūrtirasti [k: dhyānādi] /
etasyaivābhyāsaprakarṣeṇa paripāke evamahaṃ dhyāyāmityantaḥ
sūkṣmābhimānāṃśavigalane dhyeyaśuddhacinmātrātmakasthitipariśeṣo
nirvikalpasamādhiḥ / etaddhi śuddhātmatattvasyāparokṣa(kṣya)m / tato
vyutthāya samādhau sphuritaṃ śuddhasvātmarūpaṃ śāstrato viditaṃ
parātmarūpañca pratyavamṛśya sa evāhamiti pratyabhijānāti / tathā ca
mūḍhaśāstrajñayoḥ parokṣajñānatatparatvayorabhāvāt pratyavamarśānudayena
pratyabhijñānānudayānna puruṣarthasiddhiriti / (durdaivāditi /) etadeva
dṛṣṭāntadvāreṇāha - bhikṣāmiti / tathaite iti śeṣaḥ
p. २९३)
tasmādetā daśāḥ sarvāḥ samādhīnāṃ nirartha(rthi)kāḥ /
ata eva śiśūnāṃ hi sarvadā nirvikalpakam
tasmāditi / pratyabhijñāyāmanupayuktatvādityarthaḥ / samādhīnāmetāḥ
proktajāgratsvapnādyantarālarūpā daśāḥ / ata eva nirarthakatvādeva /
sadyojāgratsvapnādyantarālarūpā daśāḥ / ata eva nirarthakatvādeva /
sadyojanitaśiśūnāṃ sarvadā avicchinnamakṣaṇikamapi yacchuddhacidviṣayakaṃ
nirvikalpakamastīti śeṣaḥ
na phalaṃ sādhayed brahman ajñānasyānivṛttitaḥ /
pratyabhijñātmakaṃ yattu jñānaṃ syāt savikalpakam
tannājñānanivṛttirūpaṃ phalaṃ svakāryaṃ sādhayet / kuta etajjñātamiti
cedajñānānuvṛtterityāha - ajñānasyānivṛttita iti / tasmāt
pratyabhijñātmakaṃ proktayuktyā savikalpakarūpaṃ
jñānamevājñānanāśakamityāha - pratyabhijñātmakamiti
p. २९४)
tadeva saṃsāramūlamajñānaṃ vinivartayet /
anekajanmasu kṛtaiḥ santuṣṭā svātmadevatā
evaṃvidhapratyabhijñānasya sādhanadaurlabhyādatidaurlabhyamāha - aneketi /
kṛtaiḥ sukṛtairiti śeṣaḥ
yadā tadā mūkṣutvaṃ nānyadā kalpakoṭibhiḥ /
cetanatvaṃ janmavatsu paramaṃ durlabhaṃ bhavet
yadā bhavatīti śeṣaḥ / anyadā sukṛtābhāve kāmyaniṣiddhakarmabhirnītaiḥ
kalpakoṭibhirapi kālairna mumukṣutvaṃ prāpyata ityarthaḥ /
mumukṣutvasādhanamapyatidurlabhamityāha - cetanatvamiti
sudurlabhaṃ teṣvapi ca mānuṣaṃ janma sarvathā /
tatrāpi sūkṣmabuddhitvamatyantaṃ hi sudurlabham
teṣvapi cetaneṣvapi / tatrāpi mānuṣatve prāpte'pi
paśya brahman sthāvarāṇāṃ śatāṃśenāpi sammitam /
na dṛśyate jaṅgamaṃ vai teṣāmapi śatāṃśataḥ
etadevodāharaṇena viśadayati - paśyeti / teṣāmapi jaṅgamānāmapi
samaṃ nāsti manuṣyatv'm tatrāpi paribhāvaya /
paśutulyāḥ pradṛśyante manuṣyāṇāṃ hi koṭayaḥ
manuṣyatvaṃ manuṣyajātiḥ / tatrāpi manuṣyeṣvapi janmanā [kh: janmato; g:
janmano] manuṣyā api vyavahāre paśutulyāḥ
ye na jānanti sadasat puṇyaṃ vā pāpameva vā /
anye'pi koṭiśo martyāḥ pravṛttaḥ kāmanāparāḥ
etadeva spaṣṭamāha - ya iti / sat suvṛttam / asad durvṛttam / anye'pi
ūhāpohakuśalā buddhimanto'pi / kāmanāparāḥ santaḥ pravṛttaḥ
pravṛttimārgāśritāḥ
p. २९५)
gatāgataṃ rocayante pāṇḍityābhāsagarvitāḥ /
evaṃvidhajanānāṃ tu ke'pyanye buddhimadvidhāḥ
gatāgataṃ svargādyanityaphalam / te'pi śāstrajñāḥ kuto na paramārthaphalaṃ
vāñchantīti cedāha - pāṇḍityeti / pāṇḍityābhāsena jñānābhāsena garvitā
abhimānaṃ prāptāḥ / abhimānavatāṃ sadasadvivekābhāvaḥ spaṣṭa eveti bhāvaḥ /
evaṃvidhaśāstrajanānāṃ madhye ke'pi buddhimadvidhāḥ kiñcidvivekanipuṇāḥ
mālinyaśeṣacittāste'pyadvaitapadanāstikāḥ /
bhagavanmāyayācchannamadvaitaṃ paramaṃ padam
pāpasaṃskāramālinyaśeṣacittā dvaitapariniṣṭhayā'dvaitapadāpahnavaparāḥ /
kathamevamiti cedadvaitajñānamatidurlabhamityāha - bhagavaditi
kathaṃ sarvaiḥ samāsādyaṃ māyāndhairmandabhāgyakaiḥ /
māyāndhānāṃ tatpadaṃ tu na buddhimuparohati [kh: mava]
mandabhāgyakairiti [k, kh: rityarthaḥ] /
atyantapuṇyapākādevādvaitajñānamiti bhāvaḥ
anye durbhāgadheyāste buddhyārūḍhamapīha ye /
vṛthābhiniviśā [k, kh: niviśanti] bhūyo'pahnuvanti
kukalpanaiḥ
evaṃ māyāndhānāṃ durbhāgyānāmadvaitātmapadaṃ śrutamapi na
buddhyārūḍhaṃ bhavatītyuktvā ito'pyanye buddhyārūḍhamapi parityajantītyāha ##-
āgrahaṃ kurvanti ye tādṛśāḥ kukalpanaiḥ kutarkairapahnuvanti /
dvaitamatamasmadīyaṃ na parityājyamityāgraheṇa nirviṣayakaṃ jñānaṃ nāstyeva
asti ced ghaṭa ivopalabhyeta ityādi kutarkairapalapantīti bhāvaḥ
p. २९६)
aho bhagavatī māyā paśyanto'pi mahatpadam /
cintāmaṇi hastagataṃ tyajanti hi kukalpanaiḥ
etadapi māyāvilāsa evetyāha - aho iti / mahatpadam
apricchinnādvaitātmapadam / hastagataṃ cintāmaṇiṃ kācakhaṇḍo'yamiti
kukalpanaireva tyajanti
yeṣāṃ samārādhanena tuṣṭā [kh: saṃtuṣṭā para] sā svatmadevatā /
te māyayā vinirmuktāḥ sutarkāḥ śraddhayā yutāḥ
kuta evamiti ceddevatānugrahābhāvādityāha - yeṣāmiti / devatānugraheṇaiva
sutarkaśraddhābhyāṃ śreyaḥprāptiriti bhāvaḥ
parādvaye samāśvastāḥ prāpnuvanti paraṃ padam /
tatkramaṃ te'bhidhāsyāmi brahman saṃśṛṇu saṃyataḥ
tatkramaṃ paraśreyaḥprāptikramam
anantajanmasukṛtairdevatābhaktirāpyate /
tayā saṃrādhya suciraṃ tatprasādāttataḥ param
ananteti / anantajanmasukṛtaiḥ satsaṅgāddevatāmāhātmyaśruterbhaktirāpyate /
tayā bhaktyā / tataḥ paraṃ vairasyaṃ prāpnuyādityanvayaḥ
vairasyaṃ bhogavṛndeṣu tatparatvaṃ ca prāpnuyāt /
vairāgyatatparatvābhyāṃ śraddhayā cāpi saṅgataḥ
devatāprāsādād vicārodayastato bhogavṛndeṣu viṣayeṣu doṣadṛṣṭyā
vairasyam raso rāgastadvigamo vairasyam [k, kh: vairasyam nāsti]
vairāgyamiti yāvat / tato viṣayavaimukhyena śreyaḥsādhanānāṃ
śraddhāgurusevādīnāṃ tatparo bhavatītyāha - vairasyamityādi
sadguruṃ prāpya tatproktyā vettyadvaitaṃ paraṃ padam /
etajjñānaṃ parokṣaṃ vai hyastyadvaitamitīha yat
tatproktyā tadvacanena / etajjñānaṃ guruvākyaśravaṇajanyaṃ jñānam /
kīdṛśaṃ tat parokṣajñānamiti cedāha - astīti
p. २९७)
tato vicārayet samyagadvaitaṃ svātmadaivatam /
upapādya sutarkaistu saṃśayāṃstena nāśayet
tataḥ śravaṇajanitaparokṣajñānānantaram /
parokṣajñānamadvaitātmadaivatamevamupapadyate [k: mevopapadyate] na
vetyāgamānugatasutarkairupapādyopapattiṃ prāpayaya [k, kh: prāpya]
vicārayet niścayaviṣayaṃ kuryāt / tena evaṃvidhavicāreṇa mananātmakena
saṃśayān nāśayet / saṃśayāniti vacanena
sādhanajñānādvaitamokṣādigatākhilasaṃśayasya nāśanīyatvaṃ jñāpitam
atha niścitamātmākhyatattvamadvayamādarāt /
anudhayayedā'parokṣaṃ haṭhavṛttyāpi yatnataḥ
atha evaṃ mananānantaram / mananena niścitamadvayātmatattvamanudhyāyet
tanmātrākāraṃ cittaṃ dhārayet / taccādarāt / ādaro'nupekṣaṇam avaśyaṃ
mayaitad dhyātvā jñeyamityabhimānaḥ / yadi cittamaticañcalamiti tanmātrākāraṃ
dhārayituṃ na śakyate tadāpi yatnato haṭhavṛttyāpi dhārayedeva na tato viramet /
yatnastu sutīvraḥ hastaṃ hastena saṃpeṣya dantān dantairvicūrṇayan /
aṅgānyaṅgaiḥ samākramya jayedādau svakaṃ manaḥ // (yo० vā० sā० ४/
१७) iti vāsiṣṭhoktaḥ [k, kh: vāsiṣṭhokteḥ] / haṭhavṛttistu
prāṇasaṃyamadhāraṇādirūpā / kiyatkālamevamanudhyeyamiti cedāha -
āparokṣamiti / aparokṣānubhavaparyantamityarthaḥ
tato vikalpaviṣayīkṛtya dhyātaṃ paraṃ padam /
saṃsāramūlamajñānaṃ nāśayennātra saṃśayaḥ
tataḥ evaṃ nididhyāsanena pratyagātmatattvāparokṣānantaram / dhyātaṃ
pratyagātmatattvam / paraṃ padaṃ parātmatattvaṃ [kh: paramātma] ca
vikalpaviṣayīkṛtya so'hamiti pratyabhijñāyeti yāvat / asya
pratyabhijñānasyākhaṇḍavastuviṣayatvena nirvikalpasamādhitulyatve'pi
sāmagrīphalyorbhedādvikalpatvamiti jñeyam / evaṃ
vikalpaviṣayīkṛtamadvaitātmatattvamajñānaṃ nāśayet
p. २९८)
pakvadhyāne nirvikalpe samādhyākhye paraṃ padam /
āsādya paścāt saṃsmṛtya pratyabhijñānavān bhavet
etadeva punarviśadayati - pakveti / śravaṇamananābhyāṃ niścitasya
pratyagātmatattvasyānudhyāne pakve satyevaṃvidhapakvadhyānameva
nirvikalpasamādhiḥ / ayamatra vivekaḥ - dhyānameva paripākatāratamyena
savikalpasamādhirnirvikalpasamādhiśca / tathā hi - śuddhātmākārameva
cittaṃ ciraṃ tiṣṭhatviti saṅkalpya tatsaṅkalpamavismaran
saṃskārarūpeṇānuvartayan citte dhyeyāvaṣṭambhānuvartanena yāvanmadhye
madhye saṅkalpavismaraṇena dhyeyākāratā citte vicchidyate tāvattad dhyānam /
evaṃvidhadyānābhyāsaprakarṣeṇābhimatakālaparyantaṃ
saṅkalpasaṃskārāvicchedena citte dhyeyākāratānuvṛttau savikalpasamādhiḥ /
etatsamādhyabhyāsaprakarṣeṇa
saṅkalpasaṃskāramanapekṣyābhimatakālaparyantaṃ citte dhyeyākāratānuvṛttau
nirvikalpasamādhiriti [kh: kalpaka] / yaduktaṃ paramānande -
saṃsmṛtāvapi vicchedād dhyānaṃ proktaṃ maheśvari //
avicchedāt saṃsmṛtau tu samādhiḥ syād guṇātmakaḥ /
asaṃsmṛtāvavicchedat samādhiḥ phalamucyate // iti /
evaṃvidhapakvadhyānātmakanirvikalpasamādhau paraṃ padaṃ śuddhaṃ
pratyagātmatattvamāsādya viṣayīkṛtya paścād vyutthānottarakṣaṇe
samādhāvanubhūtaṃ pratyagātmatattvaṃ śāstrato nirṇītaṃ parātmatattvaṃ ca
saṃsmṛtya so'dvaitātmā'hamasmīti pratyabhijñānavān bhavedityanvayaḥ / nanu
samādhernirvikalpaprakāśatvena tato vyutthitasya kathaṃ tatsmaraṇam
savikalpasaṃskārasyaiva smṛtijanakatvāt / tathā hi - nirvikalpo hi kevalaṃ
ghaṭādiviṣayaprakāśa eva na tatsaṃskāraḥ smṛtijanakaḥ / anyathā mārge
gacchato nirvikalpadṛṣṭanikhilavastusmṛtiprasaṅgaḥ / nahi mārge nirvikalpaṃ
dṛṣṭaṃ sarvaṃ smaryate ghaṭo'yaṃ paṭo'yamiti savikalpajñātasyaiva smaraṇāt /
ata eva nirvikalpadṛṣṭe yāvadaṃśe savikalpasampattistāvadaṃśasyaiva kiñciditi
ucca [k, kh: uccarati] iti manuṣya iti puruṣa iti devadatta iti smṛtibheda
upapadyata iti cet ? atra kecit - samādhyuttarakṣaṇe savikalpadvāraiva
smṛtirityāhuḥ / pare tu śuddhasya pratyagātmanaḥ savikalpaviṣayatvāyogāt
samādhyanubhavādeva smṛtiḥ / na ca savikalpasamādhau śuddhasya
viṣayatvamastīti vācyam savikalpasamādheḥ proktasaṅkalpātmakatvena
śuddhasvarūpāviṣayatvāt / nanu nirvikalpasaṃskārasya kathaṃ
smṛtyādhyāyakatvamiti ceducyate - nahi savikalpādeva smṛtiriti niyamaḥ /
vikalpo hi bhedābhāsaḥ mārge nirvikalpadṛṣṭānāmapi
kiñcidityādisamānyarūpeṇa smṛtisambhavāt / ata eva suṣuptau nirvikalpadraṣṭuḥ
proktāvyaktasmṛtirupapāditopapadyate [k, kh: rūpatāpā] /
nirvikalpasamādhyasmṛtiprasaṅgācca / tathā ca yajjñāne yasya yāvānaṃśaḥ
samyak sphurati tāvadaṃśena tasya kālāntare smṛtiḥ / dṛśyasya hi na
sarvo'pyaṃśaḥ sarvajñāne sphurati kintu yathāruci yathārthitvam (२/१८)
ityādipratyabhijñoktarītyā kaścidevāṃśaḥ sphurati / ata eva sarvo vikalpaḥ
smṛtiriti śāstrajñasamayasaṅgatiḥ / tathā ca nirvikalpasamādhau
śuddhasvarūpasphūrtyā śuddhasvarūpasmṛtirupapadyata iti prāhuḥ /
etadvistarastu pratyabhijñātātparyavivṛtau draṣṭavyaḥ
p. २९९)
so'dvaitātmā'hamasmīti tvaparokṣavikalpataḥ /
saṃsāramūlamajñānaṃ sāṅgaṃ nāśayati drutam
evaṃvidhapratyabhijñārūpādaparokṣavikalpāt / sāṅgaṃ samagraṃ sakāryamiti
yāvat / pratyabhijñātātmatattvo nāśayati
p. ३००)
dhyānasya paripāko hi vikalpaparivarjanam /
vikalpo vividhakhyātirekadhā nirvikalpakaḥ
pakvadhyānameva nirvikalpa iti yaduktaṃ tadvivecayati - dhyānasyeti /
vikalpapadārthamevāha -vikalpa iti / vividhā anekavidhā khyātirvikalpaḥ /
ekadhā ekavidhā khyātirnirvikalpakaḥ / nīlo ghaṭa ityatra jñānaṃ ghaṭo nīla
ityākāratraividhyād [k: traividhyavika] vikalpatvam /
samādherghaṭādyākāratvābhāvena jñānaikarūpatvānnirvikalpatvam
anyānullekhamātreṇa vikalpo varjito bhavet /
vikalpe varjite paścānnirvikalpaṃ svataḥ sthitam
kathaṃ jñānasya nirvikalpatāsampattiriti cedāha - anyeti /
anātmollekharūpamanovyāpāravarjanamātreṇa jñāne vividhākāratā nivartata
ityarthaḥ / mātraśabdena sādhanālpatvāt susādhyatvaṃ dyotitam /
vikalpavarjanamātreṇa nirvikalpatāsampattirityāha - vikalpa iti
citre vimṛṣṭe yadvattu śuddhā bhittirhi saṃsthitā /
sampādanaṃ śuddhabhitteścitrasammārṣṭireva hi
atra dṛṣṭāntaḥ - citra iti / saṃmārṣṭiḥ saṃmārjanam
evaṃ vikalpasyāpohe nirvikalpaṃ manaḥ svataḥ /
nirvikalpātmasampattirvikalpatyāga eva hi
dārṣṭāntike yojayati - evamiti / apohe anullekhanena nirasane
nāto'dhikaṃ [k: tato] kiñcidasti padaṃ prāpyaṃ hi pāvanam [k:
pāvakam] /
atra muhyanti vibudhā api māyāmahitvataḥ
yathā hi darpaṇasammukhato bimbāpasāraṇamātreṇa
śuddhadarpaṇasvarūpasiddhirevamanullekhamātreṇa nirvikalpatāsiddhirityuktvā
nirvikalpasvarūpameva paramaṃ phalaṃ nāto'dhikaṃ kiñcidastītyāha - nāta iti /
pāvanamiti / saṃsāraduḥkhadoṣavarjitatvāt pāvanamityarthaḥ / atra
nityaprāptaivaṃvidhasvarūpaprāptau vibudhāḥ paṇḍitā api mahitvataḥ
māhātmyāt
p. ३०१)
subuddhānāṃ kṣaṇenaiva padametaddhi lakṣitam /
tridhā'dhikāriṇo brahman uttamādhamamadhyamāḥ
subuddhānām uttamādhikāriṇām / lakṣitaṃ bhavediti śeṣaḥ / etadeva viśadayati
- tridhetyādi
uttamāḥ sakṛdādeśakāle buddhyanti tatpadam /
vicāro dhyānamapi ca śrutikālasamaṃ bhavet
sakṛdādeśaḥ prathamopadeśaḥ / vicāradhyānādikaṃ kathaṃ kṣaṇena syāditi
cedāha - vicāra iti / śrutikāle eva bhavet
uttamānāṃ nahi kleśaḥ prāptau tasya padasya hi /
ahaṃ purā nidāghasya rātrau jyotsnāsumaṇḍite
atra svātmānamevodāharati - ahamiti / nidāgha uṣṇakālaḥ / maṇḍite
vāṭikāṅgaṇa iti sambandhaḥ
priyayā sampariṣvakto vikasadvāṭikāṅgaṇe /
parārddhyaśayanāsīno madirāmadaghūrṇitaḥ
parārddhyamuttamam
aśrauṣaṃ khe siddhagaṇavacanaṃ madhupeśalam /
advaitatattvāśritaṃ [k, kh: advaitatvāśritaṃ vaiva] vai tatkāle
hyavidaṃ padam
madhuvat peśalaṃ sundaram / kiṃvidhaṃ vacanamiti cedāha - advaiteti / tatkāle
śravaṇakāla evāvidam
vijñātaṃ tadvicāreṇa dhyānenāpi tadaiva hi /
evamardhamuhūrtena jñātvā tatpāvanaṃ padam
evaṃ tadaiva śravaṇakāla eva vicāreṇa mananena dhyānenāpi
nirvikalpasamādhyantanididhyāsanenāpi vijñātaṃ pratyabhijñātam /
evamuktarītyā'rdhamuhūrtena kālena tat pāvanaṃ padamadvaitātmapadaṃ jñātvā
p. ३०२)
muhūrtamabhavaṃ bhūyastatsamāhitamānasaḥ /
paramānandavārāśiparimagno hyaśeṣataḥ
tasminnevādvaitātmapade samyagāhitaṃ mānasaṃ yasya nirvikalpasamādhimān
muhūrtamabhavam / paramānandeti / niḥśeṣeṇa paramānandasamudre magno
brahmānandaikarūpa iti bhāvaḥ
atha smṛtiṃ samāsādya vicāraparamo'bhavam /
aho'dbhutapadaṃ hyetadānandāmṛtanirbharam
atha samādhyanantaraṃ vicāraparamaḥ vicāraikaparaḥ
apūrvamāsāditaṃ me bhūyastat saṃviśāmyaham /
naitasya leśamātraṃsyādaindrādisukhamapyalam
tadātmapadaṃ saṃviśāmi / tatra samāhitamānaso bhavāmītyarthaḥ / etasya
samādhisukhasya / alaṃ pūrṇaṃ sukhamapi
ābrahma sukhametasya leśato'pi na sammitam /
adyāvadhi vyartha eṣa kālo me hyativāhitaḥ
ābrahma sukhaṃ hairaṇyagarbhānandāntaṃ sarvaṃ sukham / me mayā /
ativāhito'tikrāmitaḥ kālaḥ prakṛtānandānadhigamād vyarthaḥ
aviditvā svaṃ nidhānaṃ cintāmaṇigaṇānvitam /
yathā bhikṣāmaṭati vai muṣṭipiṣṭapralipsayā
janānāṃ svātmānandānabhijñānena viṣayānandābhīpsāṃ sadṛṣṭāntaṃ
nirūpayati - aviditveti / svaṃ svīyam
aho lokāstathā svātmānandājñānavimohitāḥ /
bāhyaṃ sukhaṃ leśamātraṃ prāpnuvanti mahāśramaiḥ
svātmānandājñānena vimohitāḥ
tadalaṃ me vṛthā bāhyasukhaleśapariśramāt /
anantānandasandohatatparaḥ syāṃ hi sarvadā
p. ३०३)
alametena bāhyena vyavahāreṇa me kimu /
piṣṭapeṣaṇakalpena copālambhapadena vai
etena viṣayānandenālam / ata eva tatprāpakeṇa bāhyavyavahāreṇa me kimu
prayojanamiti śeṣaḥ / upālambhapadena nindāsthānabhūtena
tāni bhojyāni tānyeva mālyāni śayanāni ca /
bhūṣaṇāni vicitrāṇi yoṣitsambhogakāśca te
piṣṭapeṣaṇatulyatāmevāha - tānīti / asakṛd bhuktānītyarthaḥ [k:
bhūtā]
ciraparyuṣitaprāyāṇyapi saṃsevyate punaḥ /
gatānugatikatvānme jugupsā nahi jāyate
gatānugatikatvād gatānāṃ pitṛpitāmahādīnāmanugatiḥ samānācaraṇaṃ yasya
avicāraparatvāditi yāvat / paryuṣitaprāyaviṣayabhoge jugupsā
iti niścitya bhūyo'haṃ yāvadantarmukhodyataḥ /
tāvadanyo vimarśo māṃ suśubhaḥ pratyupasthitaḥ
antarmukhatāyāmudyataḥ / vimarśo vicāraḥ
aho me cittamoho'yaṃ kiṃ māmevamupasthitaḥ /
ānandaparipūrṇātmā sa evāhaṃ sthito'pi san
tamevāha - aho iti / samādhyanubhūtasukhasya svarūpatvena sarvadā
prakāśamānatvāt punaḥ kvacit pravṛttiriyaṃ moheneti bhāvaḥ / sa evānandarūpa
eva
bhūyaḥ kiṃ kartumicchāmi prāptavyaṃ vā'pi kiṃ mayā /
kimaprāptaṃ mayā kutra kadā vā prāpyate katham
kathaṃ kenopāyena
aprāptasyāpi samprāptiḥ kathaṃ satyā hi sambhavet /
aho'nantacidānandarūpe me syāt kathaṃ kriyā
aprāptasya sukhasya prāptiścet - jātasya hi dhruvo mṛtyuḥ (bha० gī० २/
२७) iti nyāyena tatsukhamanityameva syādityāha - aprāptasyeti / mama
niṣkriyasya na kāpi kriyā sambhavatītyāha - aho iti
p. ३०४)
dehendriyāntaḥkaraṇānyapi svāpnasamāni [k: svapna] vai /
mamaiva tāni sarvāṇi tvakhaṇḍaikacidātmanaḥ
nanu pūrṇacidātmanaḥ sākṣāt kriyābhāve'pi dehādidvārā syāditi cedāha -
deheti / teṣāmasatyatvena taddvārāpi na kriyeti bhāvaḥ / nanu tathāpi - arthaṃ
hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate / dhyāyato viṣayān puṃsaḥ [asya iti
prāyikaḥ pāṭhaḥ] svapne'narthāgamo yathā // (bhā० pu० २/२७/४)
ityuktarītyā manonirodhena phalaṃ bhavediti cedāha - mamaiveti / pratyekaṃ
jīvānāṃ yāni pṛthag dehādyantaḥkaraṇāntāni santi tāni sarvāṇi mamaiva
bhavanti / kuta iti cedakhaṇḍaikacidātmana iti viśeṣaṇam
tatraikamantaḥkaraṇaṃ niruddhyāpi ca kiṃ bhavet /
anyānyapyaniruddhāni manāṃsi ca mamaiva hi
tathā ca kimiti cedāha - tatreti / teṣvantaḥkaraṇeṣu madhye
etaddehāntargataikāntaḥkaraṇanirodhena kiṃ phalaṃ bhavet na kiñciditi bhāvaḥ /
antaḥkaraṇanirodhe vikṣepanivṛttiḥ syāditi cedāha - anyānīti / ekasya
nirodhe'pyanyeṣāmanirodhānna tena vikṣepanivṛttiriti bhāvaḥ
tathā caikasya manaso nirodhe mama kiṃ bhavet /
niruddhānyaniruddhāni manāṃsi mayi bhāntyalam
etanmanonirodhe etaddehāvacchedena vikṣepanivṛttiḥ syāditi cedāha - tathā
ceti / anekadehāvacchedena vikṣepasattve ekadehe vikṣepanivṛttiraprayojiketi
bhāvaḥ / nanvekameva manastvadīyaṃ nānyaditi cedāha - niruddhānīti / yathā
hyekaṃ mano bhāti tathā jagati niruddhāni yogināṃ manāṃsi anyeṣāmaniruddhāni
ca manāṃsi mayayeva bhāntītyaviśeṣād mamaiva tāni sarvāṇīti bhāvaḥ
p. ३०५)
nirodhe sarvamanasāmapi me na nirodhanam /
mahākāśāt suvitate kuto mayi nirodhanam
manaso nirodhe'pi mama nirviśeṣaikarūpasya na kaścana viśeṣo bhavedityāha ##-
mahākāśasyāpi cidātmaprakāśyatvena tato vitatatvaṃ jñeyam
evaṃ pūrṇānandarūpe samādhiḥ syāt kathaṃ mayi /
cidānandaprapūrṇasya pūrṇasya gaganādapi
evaṃ manonirodhe'pi svarūpe viśeṣābhāvānna samādherapi sambhava ityāha -
evamiti / samādhirnāma dṛśyānavabhāse svarūpānandāvirbhāvaḥ / etacca na
sambhavati aparicchinnānandarūpe mayi dṛśyāvabhāse'pyānandānirodhād
[k: pyānanda] mayi śubhāśubhaprāpakakriyā'sambhava ityāha -
cidānandeti / cidānantaprapūrṇasyetyanena kayācitkriyayā svarūpaprakāśo vā
ānandāvirbhāvo vā prāpyo nāstīti sūcitam
mama kriaya kathaṃ kā syādyayāpi [k: syādadvayā'pi] staḥ
śubhāśubhe /
ananteṣu śarīrātmābhāseṣu manmahitvataḥ
keti kriyāsvarūpākṣepaḥ [k: pekṣā; kh: pekṣaḥ] / śarīrātiriktasya me
śarīre'pyābhāsamānakriyayā na kiñcidityāha - ananteṣviti /
manmāhātmyādeva kriyādyābhāsa ityāha - manmahitvata iti
kriyābhāsāvabhāsena tadabhāvena vā'pi kim /
kartavyaṃ vā'pyakartavyaṃ mama nāstyapi leśataḥ
ato mama na kartavyākartavye ityāha - kartavyaṃ veti
p. ३०६)
tasmānnirodhane kiṃ syādahamānandanirbharaḥ /
samādhāvasamādhau vā satyapūrṇasvabhāvakaḥ
yato'haṃ samādhāvasamādhau vā satyapūrṇasvabhāva ānandanirbharaśca tato
nirodhena na kiñcit phalamityāha - tasmāditi
yasyāṃ kriyāyāṃ deho'yaṃ sthitastatraiva tiṣṭhatu /
ityahaṃ sarvathā svasthaḥ sumahānandamandiraḥ
yato mayi kriyā na sambhāvyate na vā tatphalamata āha - yasyāmiti / svasthaḥ
dehāhambhāvavarjanāt svarūpasthaḥ
anastamitabhārūpo'haṃ supūrṇo nirañjanaḥ /
uttamādhikṛtasyaivaṃ sthitirme samprakīrtitā
anastamiteti / aparicchinnacidrūpa ityarthaḥ / nirañjanaḥ kriyāmālinyarahitaḥ / evam
uktarītyā sthitirjñānaprāptiprakāraḥ
adhamānāmanekaistu janmabhirjñānajaṃ phalam /
madhyamānāṃ [k: adhamānāṃ] tu kramataḥ śravaṇaṃ ca
vicāraṇam
adhamānāṃ naikajanmanā jñānaphalam / madhyamānāṃ kālakrameṇa jñānam /
na tūttamānāmivākrameṇa tatkāle
anudhayanaṃ ca bhavati tato jñānaṃ prajāyate /
vijñānaphalasaṃyuktaḥ samādhirdurlabho bhavet
tato'nudhyānānantaraṃ [k, kh: nantarajñānaṃ] jñānaṃ
pratyabhijñānam
vijñānaphalahīnena kiṃ samādhiśatena vā /
tasmādvijñānahīnaistaiḥ phalaṃ nāsti samādhibhiḥ
tasmād vijñānātmakaphalahīnasamādhervyarthatvāt / taiḥ jāgradādau
sthitakṣaṇasamādhibhiḥ
loke'pi gacchan mārgeṣu nirvikalpaprakāśitān /
bhāvānavijñāya teṣāmajñānaṃ na nivartate
kuta evamiti cennirvikalpasyājñānānivartakatvāditi sadṛṣṭāntamāha - loka
iti / avijñāya viṣayavikalpamakṛtvā sthitasya tadajñānaṃ na nivartate
p. ३०७)
nirvikalpākhyavijñānaṃ jñānamātraṃ nijaṃ vapuḥ /
tat sarvadā bhāsamānamapyabhātavidhaṃ nanu
kuto nirvikalpādajñānānivṛttiriti cet samānaviṣayakatvenaiva
jñānasyājñānanivartakamityāha - nirvikalpeti / jñānamātraṃ
nirviṣayakamityarthaḥ / tacca śuddhasvarūpabhūtam / tat nirvikalpam / sarvadā
savikalpakāle'pi
vikalpācchādanādeva vikalpānāṃ vyapohane /
bhāsamānameva bhūyo bhātakalpamapūrvataḥ
kasmādabhātavidhamiti cedāha - vikalpeti / nirvikalpasamādhirūpaṃ jñānaṃ
darpaṇatulyaṃ sarvavikalpapratibimbāśrayam / ato vikalpairācchannatvāt
pratibimbapūrṇadarpaṇavad bhātamapyabhātavidhamityarthaḥ / ata eva vikalpahāne
bhūyaḥ sarvadā bhāsamānamevāpūrvato bhātakalpo bhavatītyāha -
vikalpānāmiti
jñānajñeyāvibhedena tvajñātaṃ jñātamucyate /
evameṣa bhavedātmavijñānakrama uttamaḥ
pūrvaṃ jñeyamiśritatvād jñānajñeyayoravibhedena
apṛthagbhāvahetunā'jñātaṃ vikalpanirasane tadeva jñātamityucyate /
upasaṃharati - evamiti / uttamaphaladatvāduttamaḥ
brahmannevaṃ śrutaṃ bhūyo vicārya jñātumarhasi [g: dhyātu] /
atha vijñāyātmatattvaṃ kṛtārthastvaṃ bhaviṣyasi
bhūyaḥ punaḥ / atha vicāradhyānātmakamanananididhyāsānantaram / vijñāya
so'hamiti pratyabhijñāya
janakenaivamādiṣṭastvaṣṭāvakro mahāmuniḥ /
pūjitastvabhyanujñāto gatvā svaṃ sthānamādarāt
ādiṣṭaḥ upadiṣṭaḥ janakena pūjitaḥ / ādarāt vicārānudhyānapūrvamiti yojanā
p. ३०८)
vicārānudhyānapūrvaṃ vijñāya paramaṃ padam /
vidhūya sarvasandehān [sarvasandehamiti ṭīkānusārī pāṭhaḥ]
jīvanmukto'bhavad drutam
paramaṃ padam advitīyātmatattvam / sarvasandeham avedyaṃ vedyaṃ kathaṃ
bhavedityādi sandeham / drutamityaṣṭāvakrasyottamādhikāritā dyotitā
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe'ṣṭāvakrīye saptadaśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
saptadaśo'dhyāyaḥ //
p. ३०९)
atha aṣṭādaśo'dhyāyaḥ
bhārgavaivaṃ hi sā saṃvid vedyavandhyā nirūpitā /
upalabdhidaśāstasyā bahudhā saṃśrutā nanu
atra setūpapadyaistu svarūpaṃ procyate kramāt /
mokṣasya manaso vyomabandhayoḥ satyavastunaḥ //
evaṃ janakoktarītyā / sā ātmarūpiṇī / tasyāḥ vedyarahitasaṃvidaḥ
avyutpattyā na jānanti janā māyāvimohitāḥ /
sā daśā bhāvyate sūkṣmadṛśaiva nānyathā kvacit
avyutpattyā svarūpāparicayena / tāṃ saṃvidaṃ na jānanti / sā daśeti
vedyarahitasaṃviddaśā / sūkṣmadṛśā abahirmukhamanasā
kiṃ bahūktena te rāma śṛṇu sāraṃ bravīmyaham /
manasā vedyate vedyaṃ manaso'to na vedyatā
pañcadaśādhyāyādau - kintveveṃvidhasaṃvittirvedyavandhyā nirūpitā /
upalabdhumaśakyaiva (१५/७) iti bhārgaveṇoktaṃ
tadetajjanakāṣṭāvakrasaṃvādena nirūpitamapi cittārohāya bhūyo nirūpayati -
kiṃ bahūkteneti / manaseti / sarvaṃ vedyaṃ manasā vedyata iti prasiddham / ato
manahsvarūpavedane karaṇābhāvānna manaso vedyatā'sti
tathā ca vedyanirmuktaṃ mano'pyastīti sambhavet /
tanmano vedyanirmuktā vittirityabhidhīyate
tathā ceti / manaso'vedyatvasiddhāvityarthaḥ / vedyānāṃ vedanāntarālādau [g:
vedanā nāsti] vedyanirmuktaṃ mano'pyastīti sambhavet / kāryāntarāleṣu
kāraṇasya [kh, g: karaṇasya] nirvyāpārasvabhāvatvāditi bhāvaḥ /
evaṃvidhaṃ mana eva vedyanirmuktā vittirityupalabdhuṃ suśakyaivetyāha -
tanmana iti / vedyanirmuktaṃ mana eva śuddhamātmatattvamiti bhāvaḥ
p. ३१०)
upalabdhisvarūpatvādviditaiva hi sā sadā /
anyopalabdhyapekṣāyāmāndhyaṃ syādanavasthiteḥ
nanvevaṃvidhātmatattvasyāvedyatve pumarthasiddhaye
tadvedanamasambhāvyamityāśaṅkyāha - upalabdhīti / svaprakāśatvena
viditaiva prakāśamānaiva / na tatprakāśe itarāpekṣeti bhāvaḥ / tasyāḥ
svaprakāśatvānaṅgīkāre doṣamāha - anyeti / anyā
svātiriktopalabdhiranyopalabhdiḥ tadapekṣāyām / vittervedanaṃ vittyantareṇa tasya
ca vittyantareṇetyanavasthāyāṃ na kiñcit prakāśeteti bhāvaḥ
kañcidbhāvaṃ [k: kiñci] hi saṃpaśyanna bhāsi kimu bhārgava /
na bhāsi cenna tvamasi tataḥ praśnastu te katham
cidātmanaḥ sadā svaprakāśatvamanubhāvayati - kañciditi /
ghaṭādidarśanakāle tvaṃ na bhāsi kimityarthaḥ / yadītarabhāsanakāle tvaṃ na
bhāsi tarhi tadā tvaṃ nāsi sattvasya bhāsanāyattatvāt / iṣṭāpattau
praśnānupapattimāha - tata iti
aho svayaṃ khapuṣpātmā san kathaṃ hitamicchasi /
kathaṃ tavatmānamahaṃ sādhayāmi vibhāvaya
ātmā nāstīti vadantamupahasati - aho iti / svātmaniṣedhakasya [k:
svātmaniṣedhakasya nāsti] tavātmānamahaṃ [k: svātmānamahaṃ]
kathaṃ sādhayāmyetadvibhāvaya / svayaṃ martuṃ pravṛttasyānyena
rakṣaṇamaśakyamiva svātmānaṃ niṣeddhuṃ pravṛttasya
mūḍhasyātmasādhanamanyena kartumaśakyamiti bhāvaḥ
sāmānyena vibhāntaṃ māṃ na jānāmi viśeṣataḥ /
iti ced rāma sāmānyameva te rūpamavyayam
nanvahamātmānaṃ na niṣedhāmi kintu sāmānyato bhāntamātmānaṃ
viśeṣarūpeṇa jñātumicchāmītyākṣipati - sāmānyeneti / loke'pi
sāmānyajñāne viśeṣajijñāsayaiva praśnaḥ ato nāhaṃ mūḍha iti bhāvaḥ /
samādhatte - sāmānyameveti / loke sāmānyaviśeṣātmakeṣu ghaṭādiṣvevaṃ
praśnaḥ sambhavati na tu niḥsāmānyaviśeṣātmakagaganatulye'khaṇḍaikarūpe / ato
yattvayā sāmānyamātmarūpaṃ jñātaṃ tadeva vastuto niḥsāmānyaṃ te
rūpamavyayaṃ nityam / anyaddehādyātmanā bhāsamānamanityaṃ na te rūpamiti
bhāvaḥ
p. ३११)
viśeṣaleśarahitametāvaddhyeva te vapuḥ /
aho jānannapi punaralaṃ muhyasi vai vṛthā
dṛśyadraṣṭṛbhāvādisarvaviśeṣarahitaṃ yadetat saṃvitsāmānyaṃ vibhāti
tadetāvadeva te nijaṃ vapuḥ / tatajjñātvāpi vṛthā'tyantaṃ tvaṃ muhyasītyāha
- aho iti
bhāsakaṃ sarvamapi ca viśeṣaviṣayaṃ bhavet /
ataḥ sāmānyarūpastvaṃ vibhāsi svata eva hi
nanu tarhi ghaṭapaṭāditattadviṣayabhāsakaṃ jñānasāmānyaṃ madvapuḥ
syāccennetyāha - bhāsakamiti / tattadbhāsakajñānasya
tattadbhāsyaviśeṣākārarūpitatvena na tadbhāsakatvena tvadrūpatetyarthaḥ / ataḥ
kevalajñānasāmānyarūpastvamanyānapekṣatayā svata eva vibhāsi / sāmānyaṃ
vā viśeṣo vā parasparānusaṃpṛktameva bhāsate na tu svātantryeṇa / cidātmā tu
niḥsāmānyaviśeṣavapuṣā bhāsata iti bhāvaḥ
śarīrādyātmanā bhāsi cecchṛṇu prabravīmi te /
śarīrātmatayā bhāsi saṅkalpenaiva nānyathā
nanu na [k: na nāsti] me tvaduktacitsāmānyavapuṣā bhāsanamasti kintu
dehendriyādisaṅghātasāmānyarūpeṇaivetyāśaṅkāṃ [k:
ndriyādisātmasa] parihartumāha - śarīreti /
śarīrāderātmatvamahaṃbuddhiviṣayatvam tacca tattaddehādisaṅkalpakāle
evetyāha - śarīrātmeti / dehādyākārollekhasaṅkalpenaiva śarīrātmatayā
bhāsi na svata ityarthaḥ
vibhāvaya sūkṣmadṛśā saṅkalpe'nyasya dehataḥ /
bhāti kiṃ tava dehatvaṃ dehastaccāpi te bhavet
etadevānubhāvayati - vibhāvayeti / dehādanyasya ghaṭādeḥ saṅkalpakāle
bhāsāanasya tava deharūpatā bhāti kim ? na bhātītyarthaḥ / nanu
dehatvasyābhāsane'pi [k: tvasya bhāsane'pi] vastuto mama cidātmanaḥ
sambandhāddehādirmama vapuriti ced bhāsyaghaṭāderapi
sambandhāviśeṣāttaccāpi tava deho bhavedityāha - deha iti
p. ३१२)
evaṃ saṅkalpyate yadyaccharīraṃ tattadeva hi /
tena sarvamayastvaṃ syāḥ kathaṃ dehātmamātrakaḥ
nanu tathāpyahaṃpratyayinaścidātmanaḥ paricchedakopādhitvādeva deho'pi
svarūpamiti ced ghaṭādijñānakāle
ghaṭādisaṅkalpātmakajñānasyaivāhaṃpratyayitvena ghaṭādīnāmeva
tatparicchedakopādhitvād ghaṭādyamapi te rūpaṃ syāt ato
bhāsamānakramikasarvabhāvamayatvameva te bhavenna tu dehamātrātmatvamityāha
- evamiti
tasmād dṛśyaṃ tava vapurnahi syādvyabhicārataḥ /
tasmād dṛṅmātrarūpo'si na dṛg dṛśyā kadācana
tasmāditi / sarvamayatvaprāpterityarthaḥ / iṣṭāpattiriti cedāha - vyabhicārata iti /
tattadbhāsanakāle taditareṣāmahaṃpratyayisambandhādyabhāvādityarthaḥ / tasmād
dṛśyasya tvadrūpatānupapatteḥ / ata eva tavātmabhūtā dṛg dṛśyātmikā na
bhavatītyāha - na dṛgiti
sā svaprabhā dṛśyarūpaviśeṣaleśavarjitā /
dehadeśakālabhedacitravaicitryacitritā
ātmarūpameva niṣkṛṣyāha - seti / ātmasvarūpā dṛg ityarthaḥ / svaprabhā
svaprakāśarūpā svasvarūpabhāsane'nyāpekṣāvarjiteti bhāvaḥ / dṛśyarūpeti /
śuddhadṛṅmātrarūpeti bhāvaḥ / nanu dehadeśādinikhilaviśeṣasya
tadekaniṣṭhatvāt kathaṃ viśeṣaleśavarjiteti cedāha - deheti /
bhedātmakacitrasya vaicitryeṇa citritā pratibimbacitritadarpaṇavajjagaccitravatīti
bhāvaḥ
p. ३१३)
tasmāt saṅkalpamātrasya varjanāt parataḥ sthitam /
śeṣaṃ śuddhacite rūpaṃ svātmānamupalakṣaya
tasmāditi / darpaṇe pratibimbavaicitryasya bimbamūlakatvavacciti jagadvaicitryasya
saṅkalpamūlakatvādityarthaḥ / parataḥ sthitaṃ saṅkalpavarjanottaraṃ
svato'bhivyajyamānam / śeṣaṃ saṅkalpatyāgāvadhibhūtam
evaṃ sakṛllakṣite tu yat sthitaṃ tadalakṣaṇāt /
ajñānaṃ sarvasaṃsārakāraṇaṃ tad vilīyate
evaṃ saṅkalpavarjanena svātmani sakṛllakṣite pratyabhijñāte sati tasmin yat
sthitaṃ dehādyaṃ tasyālakṣaṇāttu sthūlo'haṃ brāhmaṇo'hamityanabhimananādeva
taddehādāvahambhāvakāraṇabhūtamajñānaṃ vilīyate /
dehātmabhāvādyunmūlanakṣamātmapratyabhijñānenaivājñānanivṛttirna
kṣaṇikasamādhirūpānnirvikalpādāpātapratyabhijñānād veti bhāvaḥ
na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale /
saṅkalpavarjanācchuddhasvarūpasya prathaiva saḥ
nanvevamajñānanivṛtyayuttaraṃ kadā kutra kiṃvidho mokṣaḥ prāpyata
ityāśaṅkyāha - na mokṣa iti / saṅkalpavarjanakāle eva svātmanyeva
svarūpaprathātmako mokṣo bhavediti bhāvaḥ
sa svarūpātmakatvāttu nāprāptaḥ syāt kadācana /
kevalaṃ mohamātrasya nirāsena kṛtārthatā
nāṣyevaṃvidho mokṣo'pūrvaḥ prāpyate tasya svarūpabhūtaprathātmatvādityāha
- sa iti / nanu tarhyetāvān śravaṇādiprayāso vyartha iti cennetyāha -
kevalamiti / moho'jñānam
anyo mokṣo na sambhāvyaḥ kṛtakatvādvināśyataḥ [k: śyate] /
svarūpādatiriktaścecchaśaśṛṅgasamo hi saḥ
nanu niruktajñānāt svargādivadanya eva mokṣaḥ kuto neṣyata iti cettasya
kṛtakatvena vināśyatvaprasakterityāha - anya iti / ato nānyo mokṣa iti
sambandhaḥ
p. ३१४)
svarūpaṃ sarvataḥ pūrṇamanyo mokṣaḥ kva sambhavet /
svarūpe sambhavan(ved)mokṣo darpaṇapratibimbavat
kutaḥ śaśaśṛṅgatulyatvamiti cedāha - svarūpamiti /
svarūpabāhyasyāsiddheḥ samyaṅnirūpitatvānna mokṣaḥ kvacit setsyatīti bhāvaḥ /
nanu jagadiva svarūpa eva mokṣo'stviti cettarhi pratibimbavat svarūpānatirikta
evetyāha - svarūpa iti
loke'pi bandhavigamādṛte mokṣo na bhāvitaḥ /
vigamo'bhāva eva syāt satyo'bhāvātmakaḥ katham
loke'pi mokṣa iti na vastvantaramityāha - loke'pīti / vigamo hi bandhanāśaḥ /
nāśo nāma dhvaṃsābhāvaḥ / tathā cābhāvasya satyatvena bhāvatve caikameva
viruddhabhāvābhāvobhayarūpaṃ bhavediti bhāvaḥ
bhāvābhāvātmakaṃ vastu nahi sambhavati kvacit /
tathā ca svāpnabhāvāśca bhāvābhāvobhayātmakāḥ
bhāvābhāvātmakamiti / viruddhobhayarūpaṃ kvacinna sambhavati satyatāṃ na
prāpnotītyarthaḥ / ayaṃ bhāvaḥ - bhāvatvaṃ sattvam abhāvatvamasattvam
tadubhayarūpamekaṃ na sambhavati virodhāditi na bandhābhāvo'tiriktaḥ kintu
tadadhikaraṇasvātmarūpa eveti / nanu bandhābhāvasyātmarūpatve ātmana eva
bhāvābhāvaviruddhobhayarūpatvaṃ syādityāśaṅkya ātmātiriktasya
bhāvatvābhāvatvāderakhilasyāsiddhyā na viruddharūpateti vaktumekasya
viruddhobhayarūpatvāṅgīkāre svāpnabhāvānāṃ tathāvidhānāṃ
satyatvaprasaktirityāha - tathā ceti / asti
nāstītyubhayapratyayaviṣayatvādubhayātmatvam / satyāḥ syuriti sambandhaḥ
satyāḥ syurbādhahetoste tvasatyā iti cecchṛṇu /
bādho'bhāvapratyayaḥ syāt pratyayābhāvakālikaḥ
nanu svāpnānāṃ nobhayarūpeṇa satyatā tadgatabhāvarūpatāyā
bādhitatvādityāśaṅkya evamātmātiriktasyākhilasyāpi bādhasambhavānna
mokṣo'pyatiriktaḥ setsyatītyāha - bādhahetorityādi / bādhitasyāsatyatāṃ
vaktuṃ bādhalakṣaṇamāha - bādha iti / nāsti ghaṭa ityabhāvapratyaya eva
bhādhaḥ / nanvātmano'pi nāstyātmeti kasyacit
pratyayasambhavādvādhitatvenāsatyatāprasaktirityata āha -
pratyayābhāvakālika iti / ātmano nityaprakāśatvena pratyayābhāvāsambhavād
nāsatyateti tātparyam
p. ३१५)
yasyaivaṃ bādhayogaḥ syāt so'satyo nahi cetaraḥ /
asti sarvasya dṛśyasya bādho'pratyayakālikaḥ
yasya ghaṭādeḥ / evam uktarītyā /
tatpratyayābhāvakālikatadabhāvapratyayarūpabādhayogaḥ syāt so'satyaḥ / nahi
cetara iti / evaṃbādhayogarahito nāsatyaḥ / apratyayakālika iti / dṛśyamātrasya
pratyayābhāvakālikābhāvapratyayarūpabādhasattvādasatya(tva)mityartha
ḥ
tasmādasatyameva syād bhāvābhāvātmanā sthitam /
yasyābhāvasparśaleśaḥ kadācit kutracinnahi
tasmāt uktabādhayogāt / bhāvābhāvātmanā sthitamiti / asti
nāstītyubhayapratyayaviṣayībhūtaṃ dṛśyamātram / yasya vastunaḥ / kadācit kāle
kutraciddeśe vā abhāvasparśaleśaḥ
pratyayābhāvakālikābhāvapratyayasambandho nahi
evaṃvidhaṃ tu cittattvaṃ satyaṃ sarvātmanā sthitam /
tasmādvibhinnamokṣastu na satyaḥ syāt kathañcana
evaṃvidhaṃ bādhavidhuraṃ cidātmatattvameva satyam / nanu ghaṭādipratyayakāle
nāsti cidātmapratyaya iti cedāha - sarvātmaneti / darpaṇapratibimbanyāyena
sarvātmanā tasyaiva bhāsamānatvena sthitatvānna tadapratyayaḥ kadācaneti bhāvaḥ
/ tasmāditi / ātmabhinnadṛśyamātrasyāsattvādityarthaḥ
mokṣaḥ pūrṇasvarūpasya sakṛt prathanamucyate /
cetyavarjanamātreṇa citiḥ pūrṇā prakīrtitā
svarūpātiriktasya nikhilasyāsatyatvāt pūrṇamaparicchinnaṃ yat svarūpaṃ tasya yat
sakṛt prathanamaparicchinnaṃ prathanam / avidyāyā
naṣṭatvādavidyā'nāvṛtamiti yāvat / nanu sadā pūrṇasvabhāvāyāściteḥ kathaṃ
mokṣadaśāyāmeva pūrṇatvamiti cedāha - cetyeti / svabhāvataḥ pūrṇāpi
cetyasamparkādapūrṇeva bhavatīti bhāvaḥ
p. ३१६)
cetyābhāsanamevāsyāściteḥ saṅkocanaṃ bhavet /
cetyābhāne citiḥ pūrṇā paricchedavivarjanāt
etadevāha - cetyeti / asyāściteḥ / yathā hi darpaṇasvarūpaṃ pratibimbaiḥ
saṅkucitamiva bhavati tatheti bhāvaḥ / yathā hi pratibimbābhāsane
darpaṇasyāparicchinnateva bhavati tathā cetye'bhāte citiḥ pūrṇeva bhavatītyāha ##-
kālādibhiḥ paricchedo yadi tasyā nirūpyate /
acetitaḥ paricchedaścetito vā bhaved vada
evaṃ citeḥ svāntarbhātacetyaireva paricchedābhāso na vastutaḥ kālādyaiḥ
pariccheda iti vaktumupakramate - kālādibhiriti / tasyāḥ citeḥ / paricchedaḥ
paricchedakaḥ kālādiḥ / cetito vā'cetitaḥ citiprakāśito vā na vetyarthaḥ
acetane hyasiddhaḥ syāccetane saiva vyāpikā /
loke kālaparicchinno bhavo yaḥ ko'pi bhāvitaḥ
acetane acetitatve cityā'prakāśitatva iti yāvat / asiddhaḥ syāditi / cidaviṣayasya
śaśaśṛṅgatulyatvādasiddhiriti bhāvaḥ / cetana iti / cetitatve ityarthaḥ / saiva
citireva / vyāpiketi / darpaṇavyāptaiḥ pratibimbairdarpaṇasyeva [k, kh:
syaiva] citivyāptaiḥ kālādyaiściterna pariccheda iti bhāvaḥ / etadeva
sodāharaṇamupapādayati - loka iti bhāvitaḥ dṛṣṭaḥ
p. ३१७)
bhāvakālau paricchedyaparicchedakatāṃ gatau /
citā vyāptau bhavetāṃ vai yadā tarhi tathāvidhau
tatraivaṃ sthitirityāha - bhāvakālāviti / citā vyāptayoḥ prakāśitayoreva
bhāvakālayostathāvidhatā paricchedyaparicchedakatā
avyāptau tu citā yarhi kathaṃ siddhyet paricchidiḥ /
citerbahiryadā cetyamasti tat syāt paricchidiḥ
tatra paricchedyaparicchedakayormadhye'nyatarasyāpi citā'vyāptau na
paricchedasiddhirityāha - avyāptāviti / evañca prakṛte
paricchedakābhimatasya kālādeścidvyāptatvasyāvaśyameṣṭavyatvena vyāpyena
kālādinā vyāpakasya paricchedo na sambhavatīti bhāvaḥ / yadi
paricchedakābhimatakālādicetyasya cidavyāptasya citerbahiḥ sattvasambhave
paricchedastena citeḥ syādityāha - citeriti / tat tadā
citerbahiścetyasiddhiḥ sarvathā nopapadyate /
yo bahiḥ sa kathaṃ siddhyeccitisambandhavarjitaḥ
cidvyāptyā prakāśamānasyaiva svarūpasiddhirnānyasyetyāha - citeriti
sambandho'pi naikadeśaḥ syādasiddhastathetaraḥ /
tatsambandhāṃśamātrasya bhānādanyanna siddhyati
nanu citsambandhādvastusvarūpasiddhiḥ / tathā ca ghaṭe daṇḍasambandha iva citeḥ
kālādyekadeśasambandhenāpi kālādisvarūpasiddhiścidavyāptiśca siddhyatīti
cedāha - sambandha iti / citsambandhaḥ kālāderekadeśa iti vaktumayuktam /
tathā sati citsambandhāditarāṃśo'siddhaḥ syāt / kuta iti
cedanyāṃśasyābhāvādityāha - tatsambandheti
ato bahiḥ padārtho'pi citinirmagna iṣyatām /
evaṃ ca sarvātmanaiva magnaṃ cetyamapīṣyatām
yataścityanirmagno na siddhyati ato
yatrāvyaktabhittāvakhiladṛśyacitramavabhāsate tatsvarūpasiddhyarthaṃ tadapi
bahiḥpadārtharūpaṃ citinirmagnamiṣyatām / evañca
dīpālokanirmagnabhittisthacitrāṇāmarthādyathā dīpālokanirmagnatvaṃ tathā
citinirmagnaṃ cetyamiṣyatāmityāha - ata iti
p. ३१८)
kathaṃ svāntarvinirmagnaṃ svaparicchedakaṃ bhavet /
cetyamevaṃvidhaṃ rāma vicāraya suyuktitaḥ
evaṃ svāntarnirmagnena kālādinā svaparicchedo'sambhavītyāha - kathamiti /
evaṃ paricchedakakālādervyāpyatvādaparicchedakatvamuktvā samprati
gaganavyāptairghaṭādyairgaganasya paricchedavadapi cidātmano na pariccheda iti
sūcayituṃ gaganād ghaṭādikamiva cidātmano vyatiriktaṃ dṛśyaṃ nāstīti
sādhayitumupakramate - cetyamiti / evaṃvidhaṃ citinirmagnam
citerantarbhāsamānaṃ pratibimbātmakaṃ bhavet /
na bhāvodarago bhāvo bhavan loke sudṛśyate
vicāraprakāramevāha - citeriti / citinirmagnatvenāntarbhāsamānaṃ cetyaṃ
pratibimbātmakameva bhavet anyathā nirūpayitumaśakyatvat
pratibimbalakṣaṇayogācca / etacca prāg vitānitam [dvādaśādhyāye
caturdaśādhyāye ca] / anyathā'nupapattimeva darśayati - na bhāveti
bhāvānāṃ syāddhi sāṅkaryaṃ tathā ced rāma sarataḥ /
bahiḥpadārthaste prokto bhramamūlo hi sarvathā
bhāvaśarīre na bhāvāntaramityatra pratyakṣānupalabdhiṃ pradarśya
tathāṅgīkāre sāṅkaryadoṣamāha - bhāvānāmiti / ghaṭapaṭādeḥ
parasparasvarūpāntarbhāve ghaṭaḥ paṭaḥ syāt paṭo ghaṭaḥ syāditi bhāvaḥ / tathā
ca darpaṇapratibimbatulyatvād dṛśyaṃ na cidātmano vyatiriktamiti tātparyam /
prakārāntareṇāvyatiriktatāṃ sādhayati - bahiḥpadārtha iti / avyaktamityarthaḥ /
bhramamūlaḥ svarūpājñānamūla iti prāk proktam [dvādaśe'dhyāye]
p. ३१९)
tadāśrayāṇāṃ bhāvānāṃ kathaṃ syāt satyatā vada /
citisvarūpaḥ svātmaiva tattadbhāvātmanā sadā
tadāśrayāṇām avyaktātmakabahiḥpadārthāśrayāṇām /
bhrāntyāropitabhittigatacitrāṇāmiva nādhiṣṭhānātiriktatvena satyatvamiti bhāvaḥ /
tasmāt svātmaiva citisvarūpaḥ sadā tattaddṛśyabhāvātmanā bhāsata ityanvayaḥ
bhāsate svācchandyaśaktyā nādhikaṃ vidyate kvacit /
iti vākyaṃ samākarṇya punaḥ papraccha bhārgavaḥ
kuta evaṃ bhāsata iti cedāha - svācchandyeti / māyābhidhānayā
svātantryaśaktyā māyāviparikalpitendrajālasṛṣṭiriva bhāsate / ataḥ
svarūpātiriktaṃ kvacit kiñcidapi nahi vidyate
bhagavan bhavatā proktaṃ durghaṭaṃ pratibhāti me /
śuddhā citirvicitraikā bhāsata ityasambhavāt
śuddhākhaṇḍā [k: khaṇḍaciti] citirekāpi vicitrā bhāsata ityasambhavād
durghaṭaṃ pratibhāti
citiścetyamiti dvedhā vastu sarvairvibhāvitam /
tatra cetyaṃ citā bhāsyaṃ svaprabhā citirastu te
asambhavameva viśadayati - citiriti / sarvairvibhāvitaṃ
sarvānubhavasiddhamanapahnavanīyamiti tātparyam / tatra taryomadhye te citiḥ
svaprabhaivāstu / citeḥ svaprakāśatvaṃ tvaduktamevāstviti tātparyam
yathā'lokabhātamapi vastu tadbhinnamasti vai /
evaṃ citā bhāsitaṃ tu cetyamastu pṛthagvidham
citeścetyaṃ [g: cita] bhinnamiti sadṛṣṭāntaṃ sādhayati - yatheti /
ālokabhātamālokādyathā bhinnam evaṃ cito bhinnaṃ cetyamastvityarthaḥ
cetyaṃ cidātmakamiti nānubhūtiṃ samāruhet /
atha ca prāgabhihitaṃ janakena mahātmanā
nānubhūtiṃ samāruhet sarvānubhavavirodhācciccetyayorekatā
nānubhavaviṣayetyarthaḥ / ākṣepāntaram - atheti / janakenoktamiti bhavatā
yadabhihitaṃ tat kathamiti vyavahitena sambandhaḥ
p. ३२०)
saṅkalpavarjanādeva nirvikalpaṃ mano bhavet /
tadeva nirvikalpaṃ syājjñānaṃ saṃsāranāśanam
janakoktimevānuvadati - saṅkalpeti / tadeva nirvikalpaṃ mana eva /
saṃsāranāśanam pratyabhijñānadvārā saṃsāranivartakamityarthaḥ
tadeva hyātmano rūpamityuktaṃ tat kathaṃ bhavet /
ātmano hi manaḥ proktaṃ karaṇaṃ jñānakarmaṇi
kathaṃ bhavedityākṣepanidānānupapattimāha - ātmano hīti / jñānakarmaṇi
jñānakriyāyām
mano yadyātmano na syādviśiṣyeta jaḍāt katham /
mano jaḍādviśeṣaḥ syādātmano bhagavannanu
cetanasyātmanaścitikriyākaraṇaṃ manaḥ / tadabhāve ātmano
jaḍatvaprasaktirityāha - mana iti
manasaiva hi bandhaḥ syānmokṣo vā'pyātmanaḥ sphuṭam /
savikalpaṃ mano bandho [hetuhetumatorabhedenopacārād mano bandho
mano mokṣa iti cocyata iti bhāvaḥ] mokṣaḥ syānnirvikalpakam
ātmano bandhamokṣāvapi manonimittakāvityāha - manasaiveti /
bandhamokṣayormukhyahetutvād [hetuhetumatorabhedenopacārād mano bandho
mano mokṣa iti cocyata iti bhāvaḥ] bandho mokṣa iti
tat kathaṃ mana evātmā karaṇaṃ hi manaḥ smṛtam /
nirvikalpasya saṃsiddhāvapi dvaitaṃ tu śiṣyate
nirvikalpaṃ mana evātmeti prāguktaṃ tatkathamityāha - tatkathamiti / tat tasmāt
/ kartṛkaraṇayorabhedānupapatterityarthaḥ / ato darpaṇapratibimbanyāyena
dṛśyaikye'pi manaso [kh, g: manasā] dvaitaṃ pariśiṣyata ityarthaḥ
p. ३२१)
athāpi loke dṛṣṭo'sti yasya bhrāntirasan hi saḥ /
nahi bhrāntirasatyā syāttadadvaitaṃ kathaṃ bhavet
bhrāntiviṣayasyāsatyatve'pi bhrāntisvarūpasya satyatvād dvaitapariśeṣa ityākṣipati
- atheti
arthakriyā na kvacicca dṛṣṭā'satyena vastunā /
sarvaṃ hi jāgataṃ vastu sthiramarthakriyākaram
arthakriyā sthairyaṃ cāsatye rajjusarpādau na dṛṣṭam tat
kathamarthakriyākāriṇo'sthi(ṇaḥ sthi)rasya dṛśyamātrasyāsatyatetyāha
- arthakriyeti
tadasatyaṃ kathaṃ brūhi yato'dvaitaṃ prasiddhyati /
sarvaṃ ca bhrāntivijñānaṃ bhrāntyabhrāntibhidā katham
yataḥ jagato'satyatvāt advaitaṃ prakarṣāt siddhyati / yadi dṛśyajñānaṃ sarvaṃ
bhrāntirūpaṃ tarhyanyasyābhrāntijñānasyābhāvād bhrāntirabhrāntiriti
jñānabhedavyavahāraḥ kathamityāha - sarvamiti
bhrāntiḥ sarvasamā vāpi kathaṃ syād brūhi me guro /
sandeha eṣa cirato [k, kh: virato] hṛdi me parivartate
sarveṣāmekarūpā bhrāntirvā kathaṃ syādityāha - bhrāntiriti
ityevaṃ praśnamākarṇya dattātreyaḥ samastavit /
sādhupraśnaprahṛṣṭātmā pravaktumupacakrame
samastavit sarvajñaḥ
rāma sādhu tvayā pṛṣṭaṃ proktaprāyamidaṃ punaḥ /
yāvanna manasastoṣastāvad bhūyo viśodhayet
tvayā punaḥ pṛṣṭametadataḥ proktaprāyameva / sarvo'pyeṣo'pūrvaḥ [k:
apūrva] praśno na bhavatīti tātparyam / tarhi kathamasya sādhutvamiti cedāha
- yāvaditi / saṃśayanivṛttyā toṣaḥ / viśodhayet vicārayet
gururvāpi kathaṃ brūyādapṛṣṭāstanmanogatam /
prāṇināṃ hi buddhibhedāttarkaḥ pṛthagavasthitaḥ
tanmanogataṃ śiṣya jijñāsitam / punaḥ praśno'pyupapadyata ityāha -
prāṇināmiti / buddhibhedena tarkabhedāt / śiṣyahṛdgatatarkasya guruṇā
jñātumaśakyatvena sakṛdupadeśena śaṅkā'nivṛtteriti bhāvaḥ
p. ३२२)
apṛṣṭvā svasvābhimataṃ kaḥ sandehādvimucyate /
apṛṣṭurvidyā hi sudṛḍhā praśno bījaṃ nirūpaṇe
apraṣṭuḥ sandehānivṛttistasmāt [k: sandeha] praṣṭureva vidyā bhavati
nānyasyetyāha - apṛṣṭveti / praśnādeva nirūpaṇaṃ bhavatītyāha -
praśna iti
apraṣṭurnaiva vidyā syāt pṛṣṭvā vidyāttato gurum /
citirekaiva vaicitryādbhāsata iti sambhavet
tataḥ apraṣṭurvidyābhāvāt krameṇottaraṃ vaktumupakramate - citiriti
ekarūpo yathādarśaḥ praibimbādanekadhā /
paśya svapnavikalpādau mana ekaṃ hi kevalam
kathaṃ sambhavediti ced [k: ca sadṛ] dṛṣṭāntamāha - ekarūpa iti /
darpaṇasya bimbasāpekṣatvena vaiṣamyamiti dṛṣṭāntaramāha - paśya
svapneti
draṣṭṛdarśanadṛśyātmavaicitryeṇa vibhāti hi /
evaṃ śuddhaiva sā saṃvidvicitrākārabhāsinī
svapnamanorājyavikalpe mana eva bimbādyanapekṣya draṣṭrādivaicitryeṇa vibhāti /
evameva śuddhasaṃvidvicitrākārabhāsinī
citiścetyamiti dvedhā svapne'pi hi vibhāsate /
ālokamantarā tvandho bhāvaṃ jānāti vai nanu
evaṃ citervaicitryamupapādya dvitīyākṣepaṃ nirākaroti - citiriti /
ciccetyayordvaitaṃ svapne sarveṣāṃ bhāsamānamapi yathā na vastuto'sti evaṃ
jāgrati sarveṣāṃ bhāsamānamapi dvaitaṃ nāstītyarthaḥ / athālokena
bhāsamānaghaṭādestadanyatvamiva [k: meva] citā bhāsamānadṛśyasya
cidanyatvamiti tṛtīyākṣepaparihārāyāha - ālokamiti / yadyadvinā na bhāsate
tattadātmakamiti vyāpterdṛṣṭānte vyabhicāraḥ andhasyālokaṃ vinā tvacaiva
ghaṭāderbhāsanāt
p. ३२३)
andhasyābhāsamānaṃ ca rūpaṃ bhāti smṛtau kila /
naivaṃ citerabhāne kiṃ kadā kutra vibhāsate
nanvevamapyālokaṃ vinā rūpasyābhāsanādālokarūpayorabhedaprasaktiriti cedāha
- andhasyeti / janmāndhasyarūpābhāsane'pi tadanyes.āṃ
sarveṣāmālokamanapekṣya rūpasyāpi smṛtau bhāsamānatvād nālokātmatā
rūpasyetyarthaḥ / prakṛte tu na kvāpi vyabhicāra ityāha - naivamiti /
etadevopapādayati - citeriti / kadā kāle [k, kh: loke] kutra deśe
citimanapekṣya kiṃ vibhāsate na kiñcidityarthaḥ
yathādarśaṃ vinā kiñcit pratibibaṃ na bhāti vai /
ādarśānnātirikto'taḥ pratibimbo bhavedyathā
prakṛtavyāpterdṛṣṭāntamāha - yatheti / yathā ādarśaṃ vinā pratibimbo na
bhāti ato hetoreva yathā pratibimba ādarśānnātiriktaḥ
evaṃ citimṛte kiñcidatiritkaṃ na vidyate /
ata eva mano'pyanyat sarvatha nāsti vai citeḥ
dārṣṭāntike yojayati - evamiti / ata eveti / manaso'pi dṛśyatulyatvādityarthaḥ
yathā svapne manastadvajjāgratyapi mano nahi /
kalpitaṃ kāryasaṃsiddhyai karaṇaṃ kevalaṃ manaḥ
atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / svapne hi
jñātṛjñānakaraṇajñeyānāmekarūpatvena [k: kāraṇa] yathā
pṛthaṅmano nāsti tathā jāgranmano'pītyarthaḥ / yathā svapne kalpitamanasaiva
sakalakāryanirvāha evaṃ jāgratyapītyāha - kalpitamiti
p. ३२४)
yathā svapnaḥ kuṭhāraḥ syāt karaṇaṃ taruchedane /
rāma kriyā'satyarūpā satyaṃ tatkaraṇaṃ katham [kh: tathā]
svāpnatarucchedanakriyāyā asatyatvād yathā tatkaraṇaṃ kuṭhāro'pyasatyaḥ evaṃ
dṛśyāsatyatvena tajjñānasyāpyasatyatvāt tatkāraṇamapyasatyamityāha [k:
karaṇa] - yatheti / tarucchedane yathā kuṭhārastathā mana iti śeṣaḥ /
manaso'satyatvamavarjjanīyamityāha - kriyeti
asatā naraśṛṅgeṇa kaḥ kadā suvidāritaḥ /
tasmānnāsti mano rāma cāsat kāryasya kāraṇam
kāryakāraṇayorasatyatve [g: karaṇa] kriyā sutarāmasatyeti
sadṛṣṭāntamāha - asateti / kārakaṃ karaṇam
svapne dṛśikriyākāryakaraṇaṃ [k, kh: kāraṇaṃ] mana ucyate
/
yathā [kh: tathā rāma] tathā sarvadāpi mano nāsti kriyākaram
proktameva [k: proktā] punaḥ sadṛṣṭāntaṃ draḍhayati - svapna iti
cidātmā kevalaṃ svacchasvācchandyānmana ādikam /
parikalpya vyavahared dṛśyadraṣṭṛādibhedataḥ
tarhi kathametadbandhamokṣādivaicitryābhāsanamiti cedāha - cidātmeti /
svacchamapratihataṃ svācchandyaṃ svātantryam / aindrajālika iva
svīyamāyaśaktyaiva sarvaṃ parikalpya vyavaharedityarthaḥ
kvacit kvacit kevalaṃ tu nirvikalpātmanā sthitaḥ /
śṛṇu bhārgava cittattvaṃ paripūrṇamapi svayam
kvacit kvacit proktā'ntarāladaśāsu / cidātmaiva sarvatra savikalpanirvikalparūpeṇa
bhāsata ityupapādayitumupakramate - śṛṇviti
p. ३२५)
nākāśatulyaṃ caitanyāt svaprakāśamataḥ sthitam /
ākāśaśca cidātmā ca na vilakṣaṇatāṃ gatau
ākāśavat pūrṇamapi cidrūpatvānnātmavastvākāśatulyamityāha -
nākāśatulyamiti / yataścaitanyarūpamata ātmatattvaṃ svaprakāśam /
nākāśavajjaḍam / ākāśātmanoḥ sarvasāmye'pi
caitanyamātramevātmano'dhikamityāha - ākāśaśceti
pūrṇaḥ sūkṣmo nirmalaścājo'nanto'pi nirākṛtiḥ /
sarvādhāro'pyasaṅgātmā sarvāntarabahirbhavaḥ
tayoḥ sādhāraṇadharmānāha - pūrṇa ityādi / pūrṇo vyāpakaḥ / sūkṣmaḥ
apratigharūpaḥ / nirmalaḥ ekarasaḥ / ajo'nanta iti
prāgabhāvadhvaṃsābhyāmaspṛṣṭaḥ / nirākṛtiravayavasaṃsthānahīnaḥ /
sarvādhāro'pyasaṅgātmā sarvāśrayo'pyasaṃspṛṣṭaḥ / sarvāntarabahirbhavaḥ
sarvānusyūtaḥ
viśeṣastatra caitanyamākāśe tanna vidyate /
vastutaścaitanyapūrṇa ātmaivākāśa ucyate
evaṃ sarvasāmye'pi caitanyamevātmani viśeṣa ityāha - viśeṣa iti / tat
caitanyam / avāstavo hyākāśātmanorbheda ityāha - vastutastviti
nahyātmākāśayorbedo leśato'pi hi vidyate /
ya ākāśaḥ sa ātmaiva yaścātmākāśa eva saḥ
ajñāḥ paśyantyātmarūpamākāśamiti vai bhramāt /
saurālokaṃ yatholūkastamomātraṃ prapaśyati
ātmānamevājñā ākāśaṃ paśyanti / atra dṛṣṭāntaḥ - saureti / yatholūkaḥ
svanetradoṣāt saurālokamevāndhakārātmakaṃ paśyati
evamavidyādos.ādātmānamevākāśaṃ paśyanti janāḥ
ākāśameva vijñāstu paśyantyātmacidātmakam /
parā citiḥ pareśānī svacchasvātantryavaibhavāt
vijñāḥ paṇḍitāstvākāśameva ātmacidrūpaṃ paśyanti / etadevopapādayati -
parā citiriti / paracidrūpaḥ parameśvaraḥ svacchasvātantryasya vaibhavād
māhātmyād avabhāsayediti sambandhaḥ
p. ३२६)
avabhāsayedātmānaṃ paricchinnamanekadhā /
yathā rāma svamātmānaṃ svapne bahuvidhaṃ pṛthak
atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / pṛthag bhāsayasītyanvayaḥ
manuṣyādivibhedena bhāsayasyevameva hi /
anekadhā'vabhāso'pi paricchinnadṛśaiva hi
evameva cidātmano hyenakadhā'vabhāsanam / svātmano'nekadhā'vabhāso'pi na
svadṛṣṭyetyāha - anekadheti
svayaṃ svadṛṣṭyā pūrṇātmarūpiṇyeva parā citiḥ /
aindrajālika eko'pi svamātmānamanekadhā
atra dṛṣṭāntaḥ - aindrajālika iti
bhāsayaṃstatra draṣṭṝṇāṃ svadṛṣṭyā bhāsate [k: bhāsayet]
svayam /
eka eva nirvikāra evaṃ sā paramā citiḥ
yathā aindrajālikaḥ svamāyayācchanno māyāvṛtadṛṣṭyā svayamanekadhā
bhāsamāno'pi māyā'pratibaddhasvadṛṣṭaya svayameka eva bhāsate evaṃ parā
citiḥ svamāyodbhāvitāvidyācchannadṛśāmanekadhā bhāsamānāpi
svadṛṣṭyā nirvikāraikarūpetyāha - evaṃ seti
śuddhaikarūpabhāsāpi paricchinnā hyanekadhā /
paricchinnasvarūpāṇāṃ bhāsayed [kh: bhāsayan] māyayāvṛtā
śuddha ekarasaḥ ekaḥ akhaṇḍaḥ bhāso yasyāḥ sā
māyāvaraṇamapyetat paricchinnadṛśo bhavet /
yathaindrajāliko māyāvṛtaścānyadṛśo bhavet
yathā'nekarūpatā'nyadṛṣṭyā evaṃ māyāvṛtatvamapyanyadṛṣṭyaiveti
sadṛṣṭāntamāha - māyeti / svadṛṣṭyā'nāvṛtatvam [kh:
svadṛṣṭyanā] anekatvaṃ ceti bhāvaḥ
p. ३२७)
māyā paracito'tyantaṃ svātantryamatidurghaṭam /
loke'pi yogino'nye ca māntrikā aindrajālikāḥ
nanu paracidātmanaḥ śuddhacidekarūpasyaivamātmano'nekarūpatāvabhāsanaṃ na
ghaṭata ityāśaṅkya māyāśaktyā sarvaṃ ghaṭata iti vaktuṃ māyāsvarūpamāha
- māyeti / paracidātmano yad duḥsādhyaṃ ghaṭayati
evaṃvidhamatyantamatyuttamaṃ [k, kh: tamasvāta] svātantryaṃ sā
māyetyarthaḥ / atra dṛṣṭāntaḥ - loke'pīti
ācchāditaṃ svasvātantryaṃ prāpya kiñcit suyuktitaḥ /
durghaṭaṃ ghaṭayantyeva tato naitadvicitritam
ācchāditamiti / yogipramukhā hi vastutaḥ paracidātmāna eveti pūrṇasvātantryayutā
eva tathāpi paracinmāyayācchannaṃ tat svātantryaṃ
yogādisuyuktyācchannasvātantryād yatkiñcit svātantryāṃśābhivyaktiṃ prāpya
niyatakāraṇābhāvena durghaṭamapi gajaturagādikaṃ te ghaṭayanti / tathā ca
prakṛte paracidātmano'paricchinnamāyāśakteretajjagadavabhāsanaṃ na
vicitramityarthaḥ
evaṃ paraciteḥ svacchasvātantryāt svātmano vapuḥ /
anekadhā paricchinnaṃ bhāsitaṃ bhṛgunandana
evaṃ proktopapattyā
paricchedo'bhimānasya tvekadeśe suviśramaḥ /
sā'pyapūrṇatvavikhyātiryā'vidyā parigīyate
nanu pūrṇasya cidātmanaḥ paricchedaḥ kiṃvidha iti cedāha - pariccheda iti /
abhimāno'haṃbhāvaḥ / cidātmā hi dīpādijaḍaprakāśavilakṣaṇaḥ
sphuratprakāśarūpaḥ / tādṛśasphūrtyātmakaprakāśasyānātmaviśrama
evedaṃbhāvaḥ / svātmaviśramo'haṃbhāvaḥ / yaduktamajaḍapramātṛsiddhau ##-
yo'haṃbhāvaḥ sa paracidātmano'khilasvarūpaviśrāntatvād aparicchinnatvāt
[k, kh: aparicchinnapūrṇā] pūrṇāhaṃbhāva ityucyate /
evaṃvidhapūrṇākhaṇḍasvarūpasyāpi svasvātantryākhyamāyāvaśato
yadekadeśabhāsanaṃ tatra ca yaḥ svātmaviśramaḥ sa pariccheda ityucyate /
pūrṇāhaṃbhāvataḥ paramātmanaḥ svamāyāśaktyā yaḥ
svātmaikadeśāhaṃbhāvaḥ sa pariccheda iti tātparyam / apirevārthe /
yā'pūrṇatvakhyātiḥ avidyā iti ca śāstreṣu parigīyate sa eva apūrṇāhaṃbhāvaḥ
[k: pūrṇā]
p. ३२८)
atra muhyanti bahavastārkikāḥ paṇḍitā api /
svātmānamanudāhṛtya bahirdṛṣṭitayā sthiteḥ
evaṃ caikadeśe'haṃbhāva viśramāt tadatiriktākhilacidātmarpadeśa eva
ākāśatvena bhāsate ato nātmano'tirikta ākāśa iti siddham / atra
ākāśasyātmānanyatve muhyanti / kuto muhyanti iti cedāha - svātmānamiti /
anudāhṛtyeti / śrute mate'pyarthe pratyagrūpe nididhyāsanamakṛtvetyarthaḥ /
tatrāpi heturbahirdṛṣṭitayā sthiteriti
gurūpadiṣṭaṃ yat kiñcit sadvā'pyasadapītarat /
anudāhṛtya cātmānaṃ yāvanna hyavalokayet
tasmād [k: tasya] nididhyasanapūrvakāparokṣaṃ vinā
nājñānanivṛttirūpaphalaprāptirityāha - gurūpadiṣṭamiti / sadvā
prakāśādirūpatā vā itaradasadvā aprākśādirūpatā vā
tāvanna phalamāpnoti parokṣātmatayā śruteḥ /
ato mayoktaṃ rāma tvaṃ sampaśyātmani saddṛśā
tāvat aparokṣaparyantam phalam ajñānāśādiḥ / parokṣātmatayā śrutereva
śravaṇajanitaparokṣatāmātrādeva na phalam / saddṛśā
tyaktabahirmukhatvadṛṣṭyā
citiryā paramā devī sarvasāmānyarūpiṇī /
sā prakāśamayī yasmājjaḍavyāvṛttarūpiṇī
punaḥ paricchedakāraṇamāyāsvarūpanirūpaṇapūrvakamākāśasvarūpaṃ
suspaṣ'taṃ nirūpayitumupakramate - citiriti / sarvasāmānyarūpiṇī
dṛśyākāraparicchedarahitā / yasmājjaḍavyāvṛttarūpiṇī / prakāśamayīti
dīpādijaḍavyāvṛttaprakāśamayītyarthaḥ
p. ३२९)
ataḥ svātmani viśrāntistvahantā pararūpiṇī /
jaḍāścidātmaviśrāntāścidatmani vibhāsataḥ
ataḥ svātmani viśrāntirūpā pararūpiṇyahantā'paricchinnā parāhantā tasyā
bhavediti śeṣaḥ / jaḍānāṃ na svātmaviśrāntirityāha - jaḍā iti
na svarūpe svato bhānti tasmānna svātmaviśramaḥ /
citestu kevalaṃ svasminnananyāpekṣayā sadā
etadeva spaṣṭamāha - na svarūpa iti / svataḥ ananyāpekṣatayā jaḍānāṃ
cidātmāśrayeṇaiva bhāsanāt svātmani svato bhāsanābhāvānna svātmaviśramaḥ
citestu kevalaṃ jaḍamanapekṣyānanyāpekṣayā svātantryeṇa sadā svasmin
bhāsamānatvāt svasmin viśrāntirupapadyata iti sambandhaḥ
bhāsamānatvataḥ svasmin viśrāntirupapadyate /
pūrṇāhantā parā seyaṃ yā jaḍeṣu na vidyate
upapadyata iti / jaḍavadanyāpekṣā svasvarūpaprakāśe yā nāsti eṣa eva
svātmaviśrama iti bhāvaḥ / seyaṃ svatmaviśrāntireva pūrṇāhantā
vyāvṛttisparśahīneyaṃ paricchedavivarjanāt /
sarvamasyāṃ yataḥ saṃsthamādarśe nagaraṃ yathā
asyā ahantāyāḥ pūrṇatvaṃ kuta iti cedāha - vyāvṛttīti / vyāvṛtterbhedasya
sparśena hīnā sarvathā bhedasambandhavidhureti bhāvaḥ / kuta evamiti cedāha ##-
pratibimbanagaravadasyāmeva pūrṇāhantātmakaciti tādātmyena sthitaṃ sarvaṃ
dṛśyam / ataḥ paricchedakasya svātiriktasyānyasyābhāvāt paricchedābhāvena
[k, kh: paricchinnā] vyāvṛttisparśo nāstīti
p. ३३०)
vyāvṛttirvā paricchedaḥ kathaṃ kena hi sambhavet /
evaṃ pūrṇasvarūpāyāḥ pūrṇaṃ yatsphuraṇaṃ sthitam
ato vyāvṛttyādikaṃ na sambhavatītyāha - vyāvṛttiriti / punaḥ
pūrṇāhantāṃ niṣkṛṣyāha - evamiti / pūrṇasvarūpāyāściteḥ
pūrṇamaparicchinnaṃ yat svarūpasphuraṇaṃ tadeva kathyata iti sambandhaḥ
tadeva svātmaviśrāntiḥ pūrṇāhantā ca kathyate /
akhaṇḍaikarasaṃ hyetadetāvad rāma vai bhavet
nanu tathāpi citiḥ pūrṇāhanteti ca vastudvaividhyāt paricchedaḥ
syādityāśaṅkyāha - akhaṇḍeti / etāvat citiḥ pūrṇāhantā ceti
dvayamapyetadakhaṇḍaikarasam / akhaṇḍamekam ekarasaṃ cinmātram
nirūpaṇe bahuvidhamiva tat pratibhāsate /
evāvadeva svātantryaṃ yataḥ śaktirhi tanmayī
tarhi kathaṃ dvidhā nirdeśa iti cedāha - nirūpaṇa iti / tat cittattvam / etāvadeva
akhaṇḍaikarasameva svātantryamapi / pūrṇāhantā svātantryañca śaktireveti
tanmayaṃ tadekarasamityarthaḥ
prakāśāstejo yadvadauṣṇyaṃ caivāpṛthak sthitam /
evaṃ svātantryaviśrāntisahitaikarasātmikā
bhedavyavahāraviṣayaśakterapṛthaktve dṛṣṭāntamāha - prakāśa iti /
sahitā citiḥ
iyameva hi māyākhyā śaktiḥ paramadurghaṭā /
ādarśavadyatsvarūpe cidekarasarūpiṇī
iyameva pūrṇāhantaiva / durghaṭā duḥsādhyamapi ghaṭayati / durghaṭatāmeva
nirūpayati - ādarśavaditi
satyapyanekavaicitryābhāsanena vibhāsate /
tathā bhāsanakāle'pi svarūpādanivartanam
pratibimbavicitro'pyekarūpādarśa iva svarūpe cidekarūpiṇī satyapi
jagadvaicityarābhāsanena vibhāsanaṃ vaicitryabhāsanakāle'pi
cidekarasasvarūpādanivartanamiti yat etadeva tasyā atidurghaṭatvamiti śeṣaḥ
p. ३३१)
paricchedāvabhāso yaḥ so'nātmābhāsa ucyate /
sā'vidyā jaḍaśaktiḥ sā śūnyaṃ prakṛtireva ca
evaṃ svātantryākhyamāyayā yaḥ svātmanaḥ paricchedāvabhāsaḥ sa
evānātmābhāsaḥ / ābhāsābhāsyayostādātmyādāha - sā'vidyeti
atyantābhāva ākāśāstamaḥ prathamasargakaḥ /
sarvaṃ tadeva samproktaṃ paricchedanamādimam
sarvam anātmābhāsādiprathamasargāntaṃ tadādimaṃ paricchedanamevoktam /
māyayā
ādyaparicchedavāsanā'vinābhūtamanātmabhāsanamevāvidyādiśabdairucyata
ityarthaḥ
rāma yaḥ paripūrṇātmā viśramo vai samāsthitaḥ /
tasyaikadeśatābhrāntikṛtamākāśabhāsanam
evamuktamevākāśasvarūpaṃ niṣkṛṣya ślokadvayena bhaṅgyantareṇāha -
rāma ya iti / tasya pūrṇātmaviśramasya / ekadeśatābhrāntikṛtam
ata ātmapradeśo ya ātmābhimativarjitaḥ /
ākāśaḥ sa hi samproktaḥ sa hi saṃsārakāraṇam
ataḥ ahantāyā ekadeśatvabhrānteḥ / ātmābhimatirahaṃbhāvaḥ
ātmābhimativarjito ya ātmapradeśaḥ sa evākāśaḥ / sa evākāśaḥ
saṃsārakāraṇam
eṣa eva bhaved bhedaḥ paśudṛṣṭyekagocaraḥ /
rāma sūkṣmadṛśā paśya ya ākāśastvayekṣyate
nanvākāśaḥ kathaṃ saṃsārakāraṇamiti cedāha eṣa iti / ākāśa evetyarthaḥ /
saṃsārakāraṇaparicchinātmajñānabhāsitākāśāvabhāsanāntarīyakatvād
bhedābhāsasya bheda evākāśaḥ saṃsārakāraṇaṃ ceti bhāvaḥ /
ākāśātmanorabhedamanubhāvayati - rāmeti
p. ३३२)
tatratyajīvarāśīnāmātmā caitanyameva saḥ /
yathā'nyadeheṣvākāśo bhāsate yaḥ sadā tava
tatratyeti / tādṛśākāśapradeśasyetyarthaḥ / jīvarāśīnāṃ śarīriṇām / sa
ākāśaḥ / yaḥ sa evātmetyanvayaḥ
sa eva teṣāmātmā syāccidānandaghanātmakaḥ /
evaṃ svakalpitākāśagrastaṃ yaccidvapuḥ sthitam
anyadeheṣu sadā tavākāśo bhāsate yaḥ sa evākāśasteṣāṃ cidānandaghanātmaka
ātmā syāt vastunorekadeśasthatvāyogāditi yathā tathā tavāpyātmeti śeṣaḥ /
evaṃ ca yatra yatra yo ya ākāśo bhāsate tatratyaśarīriṇāṃ sa evātmeti bhāvaḥ /
evamākāśātmanoraikyamupapādya manaḥsvarūpaṃ nirūpayati - evamiti /
ākāśagrastam ākāśaparicchinnam
tadeva mana ityuktamātmaiva nahi cetarat /
tatrāvaraṇamukhyatvāt pramāṇaṃ mana ucyate
tadeva ākāśaparicchinnaṃ cidvapureva / ata ātmaiva mano retarat / nanvātmana eva
manastve kathaṃ pramātṛpramāṇabheda ityāśaṅkāpanodanāyāha - tatreti /
ātmana eva manastve siddhe satītyarthaḥ / āvaraṇamukhyatvāditi /
jaḍaśaktyāvṛtaṃ cittattvaṃ hi jīvaḥ / tatrāvaraṇātmakajadaśaktiprādhānyena
pramāṇaṃ jñānakaraṇaṃ mana ityarthaḥ
āvṛtaprādhānyatastu pramātā jīva ucyate /
evamākāśāvṛto'pi cidātmā bhūya eva tu
āvṛtacittattvaprādhānyena jīva eva pramātetyāha - āvṛteti / evaṃ
svasvātantryaparikalpitākāśātmakajaḍaśaktyā āvṛto'pi bhūyaḥ
pañcabhūtātmakadehenāpyāvṛta ityāha - evamiti
ākāśe komale'tyantaśithile nirghane'male /
kaṭhinaśliṣṭaghanatāmālinyānāṃ prakalpanaiḥ
tatrādāvākāśasyaiva guṇāntarollāsanena vāyavādirūpatetyāha - ākāśa iti /
ākāśe komale sparśābhāvavati śithile'saṃśliṣṭāvayave nirghane'nibiḍe amale
mālinyarahite / kaṭhinatvaṃ sparśaḥ śliṣṭatā saṃśliṣṭāvayavatā ghanatā
nibiḍatā mālinyaṃ samalatā eteṣāṃ prakalpanaiḥ / bhūtānyābhāsyeti sambandhaḥ
p. ३३३)
bhūtānyābhāsya dehātmā dehenāpi samāvṛtaḥ /
kumbhodaragato dīpa udaraṃ vyāpya bhāsate
bhūtānīti / asparśasyākāśasya sparśakalpanena vāyutvam / tasyaiva
vāyorasaṃśliṣṭāvayavasya saṃśliṣṭāvayavatvakalpanena tejastvam / bhavati hi
vāyavapekṣayā tejasaḥ saṃśliṣṭāvayavatvam yataḥ saṃśliṣṭāvayavasya
pṛthvīsaṃkrāntasya cakṣurgocaratopapadyate / tasyaiva tejaso nirghanatvasya
ghanatākalpanena jalatvam / bhavati hi jalasya [k: jalasya nāsti] ghanatvam
yato'bhighāta upapadyate / tasyaiva jalasya nirmalasya mālinyakalpanena pṛthvītvam
/ bhavati ca pṛthivyāṃ mālinyam yato jale nirmagnaghaṭādikamiva
pṛthvīnirmagnaṃ na dṛśyata iti / evaṃvidhabhūtarāśimayadehenāpi
samāvṛtaḥ san dehatādātmyena dehātmā'bhavaditi śeṣaḥ / evaṃ dehātmatāṃ
prāpto'pi cidrūpatāṃ na parityajatīti sadṛṣṭāntamāha - kumbheti / yathā
bhāsata iti yojanīyam
evameṣa śarīrāntaravabhāsanamātrakaḥ /
āste gūḍhapradīpātmā tadantarmātrabhāsanaḥ
eṣa cidātmā avabhāsanamātrakaḥ / citprakāśamātrarūpo [k: rūpakaḥ]
ghaṭāntargūḍhapradīpavadātmā svarūpaṃ yasya / yathā ghaṭāntarmātrabhāsano
dīpaḥ evaṃ dehāntarmātrabhāsanaḥ
dīpaprabhā ghaṭacchidrādyathā niryāti vai bahiḥ /
evamakṣadvāramukhād bhūyo niryāti vai citiḥ
netrādikaraṇasaraṇisamuditamapi ghaṭādijñānamātmabhūtameveti
sadṛṣṭāntamāha - dīpaprabheti / bhūya iti / ataḥ sadā prakāśamānā
citistattadviṣayākāreṇa punarnūtanatvenāpi prakāśata ityarthaḥ
p. ३३४)
niryāṇaṃ tu citernāsti pūrṇatvādakriyatvataḥ /
svātmāvaraṇamākāśaṃ sphūrtiśaktiścidātmanaḥ
nanu citerākāśatulyāyāḥ kathaṃ niryāṇasambhava iti cedāha - niryāṇamiti /
na vastutaściterniryāṇamasti kintu tadābhāsanamātramityāha - svātmeti
yāvannivārayettāvad niryāṇaṃ pravibhāsate /
manovyāpāra eṣa syāt sphūrttyāpahatirāvṛteḥ
yāvaditi / svātmana āvaraṇabhūtamākāśātmakaṃ jaḍaśaktirūpamajñānam
cidātmanaḥ sphūrtirūpā jñānaśaktiryāvad dūraṃ nivārayet tāvacciterniryāṇaṃ
pravibhāsate / atredaṃ tattvam - paracidātmanaḥ
svātantryodbhāsitaparicchinnāhambhāvāvabhāsanena parimitapramātā jīvaḥ / sa
ghaṭāntargatadīpavaddehāntargatacitprakāśamayaḥ /
ghaṭacchidrānnirgatadīpaprabhayā niṣkriyasya tamaso'pasaraṇavat cidātmanaḥ
sphūrtiśakteryatra yatrendriyādisamprayoganimittābhivyaktistatra tatra
tadāvarakākāśādyabhidhājñānanivṛttyā citiḥ prasṛteva bhātīti /
evamāvaraṇanivṛttireva manovyāpāro'pītyāha - mana iti
tasmādrāma mano nānyadātmaiva mana ucyate /
calā citirmanonāmnī niścalātmasvarūpiṇī
tasmāditi / āvaraṇamukhyacidātmana eva manastvādityarthaḥ / etadeva
punarniṣkrṣyāha - caleti
āvṛttyabhihatiḥ sphūrtyā calanaṃ rāma vai citeḥ /
etadeva vikalpaḥ syād vikalpaparivarjane
calanapadārthamāha - āvṛttīti / etadeva calanameva / vikalpasya calanasya
parivarjane kṛte satīti śeṣaḥ
nirvikalpaṃ pūrṇarūpaṃ vijñānaṃ muktināmakam /
rāma tyajātra sandehaṃ vikalpasya vivarjane
pūrṇarūpam / paricchedasya vikalpakṛtatvāt pūrṇarūpatā /
evaṃvidhapūrṇarūpataiva muktirityarthaḥ / atra nirvikalpavijñānasya muktirūpatve
p. ३३५)
apyāvaraṇaśeṣaḥ syāditi nāstyeva cāvṛtiḥ /
āvṛtirnahi satyā'sti yataḥ svenaiva kalpitā
sandehasvarūpamāha - vikalpavarjane'pyāvaraṇaśeṣah syāditi / asya
sambhāvanārūpatvāt sandehatvam / nanu nirvikalpasthitimātreṇāvaraṇanivṛttiḥ
kathaṃ syādityāśaṅkyāha - nāstyeveti / rajjusarpavadāvṛteḥ svenaiva
kalpitatvāditi bhāvaḥ
yathā manorathe baddhaḥ kenacicchatruṇā svayam /
tāḍyamānastarjyamāno yāvat saṅkalpavarjanam
atra dṛṣṭāntamāha - yatheti / manorathe manorājyāvasare / saṅkalpavarjane
kuryāditi sambandhaḥ
kuryāttāvattāḍanaṃ vā tarjanaṃ vāpi līyate /
kiṃ tatra śiṣyate bandhastathā'trāpi vibhāvaya
yāvattāvaditi yadā tadetyarthakam / evaṃ saṅkalpavarjanena tāḍanādervilaye sati
tatra tasmin kāle bandhanaṃ śiṣyate kim? na śiṣyata ityarthaḥ / tathā'trāpīti /
saṅkalpavarjane bandho na śiṣyata ityarthaḥ
anādikālādrāmātra bandho nāstyeva kasyacit /
jadātmabhrāntimutsṛjya ko'yaṃ bandho vicāraya
kalpanātirikto bandhaḥ kasyāpi kadāpi kutrāpi nāstītyāha - anādīti / atra
saṃsāre / nanu tarhi vyartho'yamupadeśādikrama iti cennetyāha - jaḍeti /
jaḍātmakadvaitabhrāntikṛta eva bandha iti bhāvaḥ
eṣa eva mahābandho bandhasatyatvaniścayaḥ /
mṛṣā bhītasya bālasya yakṣagraha iva sthitaḥ
bandhasatyatvaniścaya evāpohyo bandha ityāha - eṣa iti / svarūpajñāne satyapi
bandhasatyatvabhrāntyanuvṛttau [k, kh: bhrāntyāvṛttau]
jñānaphalānudayādeṣa eva mukhyo bandha iti bhāvaḥ / tasyānarthakaratve
dṛṣṭāntaḥ - mṛṣeti
p. ३३६)
yāvad bandhabhrāntimenāṃ notsṛjed buddhimānapi /
na tāvat saṃsṛtermukto bhavet kvāpi mahodyamaiḥ
bandhasatyatvabhrāntim kvāpi kāle deśe vā
ko'yaṃ bandhaḥ kathaṃ vā syānnirmalasya cidātmanaḥ /
pratibimbātmakaiḥ svātmādarśāntaḥpravibhāvitaiḥ
anāropito bandho na siddhyatītyāha - ko'yamiti /
nirmalasyākāśatulyasyāsaṅgasya cidātmanaḥ ko'yaṃ bandha iti
bandhasvarūpākṣepaḥ kathaṃ vā syāditi tatsambandhākṣepaḥ / nanu bandhasya
cidātmātirekeṇāsattve'pi tadantaḥ pratibimbabhūtairdṛśyābhāsaiḥ syāditi
cennetyāha - pratibimbātmakairiti
bandho yadi tadādarśapratibimbāgnirādahet /
bandhasya satyatābuddhirmanaso'stitvaniścayaḥ
svātmāntaḥ pratibimbātmabhūtairdṛśyairbandhasyātyantāsambhavamāha -
tadādarśeti / bandhaḥ [k, kh: bandhasatyaḥ] satyaḥ mano'stīti
dvividhabhramātirikto bandho nāstītyāha - bandhasyeti
etad dvayamṛte nāsti bandhaḥ kasyāpi kutracit /
yāvadetad dvayamalaṃ sadvicāramahājalaiḥ
dvayamalaṃ proktabhramadvayātmakamalam
nonmārjitaṃ tāvadiha tasya saṃsāranāśane /
ahaṃ vā brahmadevo vā viṣṇurvāpi ca śaṅkaraḥ
yasya proktadvividhabhramo vicāreṇa na naṣṭastasya saṃsāro duṣparihara ityāha ##-
vidyātmikā vā tripurā naiva śaktāḥ kathañcana /
tasmādrāma dvayaṃ caitat parityajya sukhī bhava
dvayaṃ proktabhramadvayam
p. ३३७)
tasmādrāma nirvikalparūpe manasi saṃsthite [k: saṃsthitaḥ] /
ātmamātratvatastasya dvaitaṃ na pariśiṣyate
evaṃ prasaṅgāgataṃ pratipādya nirvikalpadaśāyāmapi manasaḥ sattvād
dvaitāpattiriti doṣaparihāramupasaṃharati - tasmāditi /
manaso'nanyatvādityarthaḥ / tasya manasaḥ
idaṃ taditirūpeṇa bhāsanānyanmano nahi /
idamādiparityāge bhāsanātmaiva [k: manasā; kh: bhānamā] śiṣyate
manaso rūpaṃ niṣkṛṣyāha - idamiti / bhāsanādanyat / dṛśyākārasaṃvalita
ātmaiva mana iti tātparyam
rajjusarpaparibhrāntiḥ satyābhimatavastuni /
rajjurūpe hi sarpasya bhāsinīti viniścayaḥ
bhrāntisvarūpeṇāpi dvaitaṃ pariharati - rajjviti / rajjurūpe satyābhimatavastuni
rajjusarpasya bhrāntiḥ sarpasya bhāsinī
tatra sarpasya bādhe'pi rajjvālambanahetutaḥ /
cidrūpādātmano'nyattu rajjujñānaṃ sthitaṃ bhavet
tatreti / rajjusarpabhrāntyādau sarpāderāropitasya bādhe'pi bhrāntijñānaṃ
rajjuviṣayatvahetoḥ pramāturanyattadrajjujñānamabādhitaṃ sthitaṃ
bhavedityarthaḥ
sāpi [kh: sārparajju] rajjuściti yadā svapnadṛṣṭāntakalpitā /
rajjubādhe hi tajjñānaṃ kathaṃ śiṣyet kimāśrayam
naivaṃ prakṛte ityāha - seti / svapnadṛṣṭāntena yadā sā rajjuściti kalpiteti
niścayaḥ tadā rajjorapi bādhe nirālambanaṃ tajjñānaṃ pramātṛvyatirekeṇa
kimāśrayaṃ kathaṃrūpaṃ vā śiṣyedityarthaḥ / ghaṭanāśe ghaṭākāśavanna
pṛthak śiṣyata iti tātparyam
tasmād dṛśyasya bādhe tu tajjñānaṃ kevalā hi dṛk /
cidātmānatiriktatvād dvaitaṃ tena kathaṃ bhavet
tasmād bhrāntijñānāpariśeṣāt / tajjñānaṃ dṛśyajñānam / atastasya
cidātmānatirekāttena bhramajñānena kathaṃ dvaitaṃ bhavet
p. ३३८)
arthakriyā hi saṃdṛṣṭā svapnavastuṣu susthirā /
svāpnavastu sthiramiti svapne sarvairvibhāvitam
arthakriyākāritvād dṛśyaṃ satyamiti pakṣaṃ pratikṣipati - arthakriyeti /
susthirā tatkāle'bhādhitā / svāpnavastunaḥ sthairyaṃ ca
svāpnānubhavasiddhamityāha - svāpneti
etāvāneva bhedaḥ syāt svapnajāgradvibhāsayoḥ /
jāgrati svapnamithyātvaniścayo bhavati dhruvam
nanu svapnajāgarayoḥ [k: svāpna] ko bheda iti cedāha - etāvāneveti /
svapnānubhūtasya mithyātvaniścayaḥ
svapne na jāyate jāgranmithyātvasya vinirṇayaḥ /
naitāvataiva satyatvaṃ jāgradvyavahṛterbhavet
svapne jāgradanubhūtasya na mithyātvanirṇayaḥ / etāvatā bhedenaiva
yathā jāgrati vastūnāṃ sthiratārthakriyāpi ca /
dṛśyate kiṃ tathā svapne dṛśyate nahi vā vada
arthakriyā sthairyaṃ ca jāgratsvapnayostulyamityāha - yatheti / svapne tathā na
dṛśyate kimiti yojanā
na svapne jāgarā bhāvāḥ svāpnā nā naiva jāgare /
arthakriyākarā vāpi sthirā vā bhānti tatsamam
tat tasmāt / samaṃ jāgrat svapnaśceti dvayaṃ tulyam
vibhāvaya sūkṣmadṛśā ko bhedo'tītasvapnayoḥ /
paśyaindrajālikakṛte sthairyamarthakriyāmapi
atītasvapnayoḥ ko bhedaḥ ? na ko'pītyarthaḥ / cittārohāya
jāgratyanubhūyamānaṃ dṛṣṭāntaramāha - paśyeti / aindrajālikakṛte
gajaturagādau
p. ३३९)
kiṃ tāvataiva tat satyamaindrajālikanirmitam /
satyāsatyavibhāgo vai prākrṭairvidito nahi
tāvataiva arthakriyāsthairyābhyāmeva / nanu taulye'pi tayoḥ kathamekaṃ
satyamaparamasatyamiti vyavahāra iti cet satyāsatyavivekābhāvādityāha -
satyeti
ata eva mohitāste procuḥ satyaṃ hi jāgatam /
kadāpyabhāvāsaṃspṛṣṭaṃ satyaṃ rāma pracakṣate
tarhi kiṃ tayorlakṣaṇamiti cet satyalakṣaṇamāha - kadāpīti /
pratiyogitvenābhāvāsaṃspṛṣṭam / abhāvāpratiyogītyarthaḥ
abhāvaḥ syādabhānādvai tvabhānaṃ na citeḥ kvacit /
abhānamacitāmasti hyanekatvāvabhāsataḥ
kutaścidātmano'bhāvāsaṃspṛṣṭatvamiti cedanupalambhasyābhāvagamakatvena
cidātmanastadasambhavāttadabhāvāsiddherityāha - abhāva iti / abhānāt
pratiyogyanupalabdheḥ / abhāvaḥ pramitatvena siddhaḥ syāt / acitāṃ
dṛśyānāmabhānaṃ sarvato'stītyāha - abhānamiti / tatra hetuḥ -
anekatveti
parasparābhāvabhāsā acidbhāvā hi sarvathā /
cidabhānaṃ kadā kutra syād rāma pravicāraya
dṛśyānāmanekatvāvabhāse'pi kathamabhānamiti cedāha - paraspareti /
acidbhāvā dṛśyabhūtā ghaṭādayo'nekatvāt parasparābhāvabhāsāḥ /
ghaṭādīnāṃ parasparaṃ vyāvṛttānāṃ svetarabhinnatvenaiva bhānam / tathā ca
svetarānyonyābhāvavatāmeva dṛśyānāmavabhāsanāt parasparābhāvabhāsā
[g: rābhāsā] acidbhāvā iti bhāvaḥ / naivaṃ cidātmetyāha -
cidabhānamiti / ghaṭādīnāṃ pratibimbatayā cidātmanirmagnānāmeva bhānānna
tasyābhānaṃ kadācidvā setsyatīti bhāvaḥ
yadā citirna bhāyādvai tadā bhāyāt kathaṃ vada /
na bhāyādvā kathaṃ bhāyādabhāne yadi taddvayoḥ
nanu dṛśyasāmānyānupalambhadaśāsu suṣuptyādiṣu
cidanupalambhācciterapyabhāvaḥ syādityāśaṅkyāha - yadeti / yasmin kāle
citirna bhāyāt tadā yadetiśabdavācyatatkālaḥ kathaṃ bhāyāt / kiñca na bhāyāditi
proktacidanupalabdhirvā kathaṃ bhāyāt / tatkālānupalabdhyorapi
citprakāśyatvāditi tātparyam / nanu tatkālānupalabdhyorabhāne'pi cidabhāvaḥ
setsyatīti cedāha - abhāna iti / taddvayoḥ tatkālatadanupalabdhyoḥ
p. ३४०)
rāma bhāyādeva citistasmāt satyaiva sā citiḥ /
rāma satyāsatyabhedaṃ śṛṇu saṃkṣepato bruve
bhāyādeveti / tatkālatadanupalabdhyorabhānenāsiddhyā tadupalabdhireva siddhyatīti
bhāvaḥ / tasmāt tadabhāvāsiddheḥ / evaṃ cidātmanaḥ satyatāṃ tadvyatirekeṇa
dṛśyasyāsatyatāṃ pratipādya punaretasyaiva dārḍhyāya satyāsatyalakṣaṇaṃ
prakārāntareṇa vaktumāha - rāmeti
anyānapekṣabhāsaṃ syāt satyamanyadasatyakam /
anyathā rajjusarpādyamapi satyaṃ bhavennanu
anyānapekṣeti / svaprakāśaṃ satyamitaradasatyamiti phalitārthaḥ / anyatheti /
nāstītyabhāvapratyayena bādhitamasatyamabādhitaṃ satyamiti cedityarthaḥ / rajjviti /
yatra rajjusarpādijñānottaraṃ nāyaṃ sarpa ityādibādhajñānamanutpannaṃ tat
sarpādyamapi satyaṃ bhavedityarthaḥ
bādho hyabhāvavijñānaṃ tadbhāve'pi hi sambhavet /
abhāve bhāvavijñānamapi sambhavati sphuṭam
etadevopapādayati - bādha iti / bhavadabhyupagato bādho'bhāvavijñānam tacca
bhāve satyābhimate'pi sambhavet / abhāve'satyābhimate
bhāvavijñānamastītyabādhitasatyajñānaṃ ca sambhavatīti sphuṭaṃ
sarvānubhavasiddham / satyābhimatasya bādhitatvamasatyābhimatasyābādhitatvaṃ
tanmate syāditi bhāvaḥ
p. ३४१)
tato na bādhitaṃ satyamasatyaṃ bādhitaṃ bhavet /
iti pakṣo na yuktaḥ syāt sarvathā vyabhicārataḥ
tataḥ uktātiprasaṅgāt / yanna bādhitaṃ tat satyaṃ yadbādhitaṃ tadasatyamiti
tvatpakṣo na yuktaḥ proktarītyā sarvathā vyabhicārāt
cito'bhāne na kiñcit syānna syāttadapi sarvathā /
tasmādyaścinna bhātīti vadet tārkikasatkharaḥ
matpakṣe cidatiriktasvāsvaprakāśatvena citaḥ svaprakāśatvena na doṣa ityāha ##-
svaprakāśā'bhyupagantavyeti bhāvaḥ / citaḥ paraprakāśyatvena
nityaprakāśatvamanabhyupagacchantaṃ tārkikamupahasannadhikṣipati -
tasmāditi / uktānupapatterityarthaḥ
sa bruyānnāhamasmīti tatra kena kimucyate /
yasyātmani syāt sandeho bhānābhāvena sarvadā
kena kiṃ samādhānamucyate / atimūḍhatvena samādhānottarānarha iti tātparyam
so'nyeṣāṃ nāśayenmohaṃ nipuṇaistarkagumphanaiḥ /
tadā gaṇḍaśilā'pyeṣā'pyanyamohaṃ vināśayet
yadi mohaṃ tarkagumphanairupalakṣitaśāstrapraṇayanena janānāṃ nāśayet tadeti
yojayet
tasmādarthakriyābhāsamātreṇa nahi satyatā /
sarvameva hi vijñānaṃ bhrāntireva na saṃśayaḥ
tasmāt satyāsatyavibhedasya proktavidhatvāt / sarvasya jñānasya bhrāntitve
bhrāntyabhrāntivibhedo na syāditi śaṅkāṃ nirākartumupakramate -
sarvameveti
apareyaṃ mahābhrāntisteṣvabhrāntatvaniścayaḥ /
yathā hi bādhavijñānāt pūrvaṃ bhrāntirbhavettathā
teṣu jāgatabhrāntijñāneṣu / nanu sarvaṃ jñānaṃ bhrāntirūpaṃ cedabhrāntitvena
kathaṃ bhātīti cedāha - yatheti
p. ३४२)
sarvajāgatavijñānamabhrāntiriva hi sthitam /
yathā ca rajatajñānaṃ śuktijñānād bhramātmakam
tarhi kadaiteṣāṃ bhrāntitvaṃ gṛhyata iti cedāha - yatheti
evaṃ cidātmavijñānāt sarvaṃ jñānaṃ bhramātmakam /
nabhonīlabhramaḥ sarvasamāno bhāsate tathā
cidātmavijñānād advitīyapūrṇacidātmāparokṣāt / sarvaṃ jāgataṃ jñānam /
bhramasya kathaṃ sarvasādhāraṇatvamiti śaṅkāmapanudati - nabha iti / yathā
tatheti yojanīyam
jāgato bhrama eṣa syāt sarveṣāṃ doṣahetutaḥ /
abhrāntiḥ śuddhavijñānaṃ yaccidātmatayā sthitam
doṣahetuta iti / dūratvadoṣavadavidyādoṣasya sāmyaditi bhāvaḥ /
abhrāntimupapādayati - śuddhavijñānamiti / sarvajñānānusyūtaṃ
cinmātrarūpam
evametattvayā pṛṣṭaṃ proktaṃ yuktyanusaṅgatam /
sandehamatra santyajya rāma proktaṃ viniścinu
upasaṃharati - evamiti / yuktyanusaṅgataṃ yuktiyuktam / mayā proktam
kathaṃ mukte vyavahṛtiriti pṛṣṭaṃ purā tu yat /
tatte pravakṣyāmi rāma śṛṇu samyak samāhitaḥ
purā pañcadaśādhyāyādau mukte kathaṃ vyavahṛtiriti pṛṣṭam
muktā hi jñānino loke hyuttamādhamamadhyamāḥ /
prārabdhopanatairbhogaiḥ khidyamānāḥ kṣaṇe kṣaṇe
adhamānāha - prārabdheti / prārabhenopanataiḥ
prāptairbhogairviṣayajanitasukhaduḥkhaiḥ
p. ३४३)
svarūpajñāstu ye rāma te mandajñāninaḥ smṛtāḥ /
yetu prārabdhasaṃprāptān bhuñjānā api no viduḥ
pūrṇātmasvarūpajñā api vaiṣayikasukhe doṣagrahāt sukhe duḥkhe ca tattatkāle
khidyamānā mandajñānino'dhamajñānina ityarthaḥ / samprāptān viṣayān
madhukṣībā rasamiva madhyāste jñāninaḥsmṛtāḥ /
ye tu prārabdhakoṭīnāṃ phalairapi vicitritaiḥ
kathaṃ no viduriti cedāha - madhukṣībeti / satatasamāhita[k:
hitaḥ]svāntāḥ [k: svāntāḥ nāsti] / suṣuptau
mandamārutamaśakadaṃśanajātasukhaduḥānubhavavad
āpātasukhaduḥkhānubhavo madhyajñānināmityarthaḥ [kh:
madhyamānā]
na svasthiteḥ pracyavante nodvijantyāpadāṃ gaṇaiḥ /
na vismayanti cāścaryairna hṛṣyanti mahāsukhaiḥ
svasthiteḥ svarūpasamāhiteḥ
antaḥśāntā bahirlokasamāste jñāniṣūttamāḥ /
evaṃ buddhivibhedena jñānapākavibhedataḥ
antaḥśāntāḥ kāmakrodhādijanitakṣobharahitāḥ /
bahirajñānilokasamavyavahāravattvena tatsamāḥ / adhamajñānino na santataṃ
svarūpasamādhiḥ api tu prārabdhena vāsanāśeṣeṇa ca madhye samādhivicchedāt
kleśayogaḥ / nāyaṃ jīvanmuktaḥ api tu kevalajñānī / itarau dvau jīvanmuktau / tatra
dvitīyastu paripakvanirodhasamādhiḥ / tṛtīyastu paripakvabāhyasamādhiḥ / evaṃ
buddhyādibhedena tṛtīyeṣvapi vyavahāravacitryamityāha - evamiti
p. ३४४)
prārabdhaśeṣamāhātmyād vyavahārā vicitritāḥ /
madhumattādivatteṣāṃ vyavahāro'pi sambhavet
teṣāṃ jñāninām
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe aṣṭādaśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyām
aṣṭādaśo'dhyāyaḥ //
p. ३४५)
athaikonaviṃśo'dhyāyaḥ
iti dattātreyamukhācchrutvā bhārgavanandanaḥ /
bhūyaḥ papraccha muktānāṃ vyavahārakramaṃ kramāt
pūrvādhyāyānte saṃgraheṇoktāṃ jīvanmuktasthitiṃ tadbhedanimittaṃ ca
nirūpayituṃ rāmapraśnamavatārayati - itīti
bhagavan bhūya etanme vistareṇa nirūpaya /
yathā buddhivibhedena jñānapākavicitratā
etadityuktameva viśadayati - yatheti / jñānapākaḥ jñānasiddheraprakampyatā
jñānaṃ tvekavidhaṃ svātmamātrabhānātmakaṃ nanu /
upeyaṃ ca tadeva syādyanmokṣastatprathātmakaḥ
jñānapākavacitryamākṣipati - jñānamiti / yat yasmāt / tatprathātmakaḥ
jñānātmaprathātmakaḥ
tat kathaṃ buddhibhedena pākabhedasamāśrayam /
sādhanānyapi bhidyante'thavā neti tadīraya
tat tasmāt mokṣopāyamokṣayorekarūpatvāt /
buddhestīvramandatvabhede'pyupāyopeyayorekavidhatvena jñāne kathaṃ [k:
kathaṃ nāsti] pāka vicitrateti bhāvaḥ // samāśrayaṃ jñānaṃ jñānasya
sādhanāni
iti pṛṣṭaḥ punastena dattātreyo dayānidhiḥ /
vistareṇa tamevārthaṃ pravaktumupacakrame
tena rāmeṇa / tamevārthaṃ jñānaparipākabhedam
śṛṇu rāma pravakṣyāmi rahasyaṃ hyetaduttamam /
sādhane na vibhedo'sti jñānaṃ na citrasādhanam
jñānasādhane vibhedo nāsti / etadeva spaṣṭamāha - jñānamiti
p. ३४६)
tāratamyāt sādhanānāṃ phalaprāptirvibheditā /
pūrṇe tu sādhane jñānamanāyāsena siddhyati
sādhanānāṃ tāratamyād alpānalpatvahetoḥ / phalaprāptiḥ jñānasiddhiḥ / pūrṇe
tviti / anekaprāgjanmārjitasādhanapūrtisampattau
apūrtitāratamyena tvayā sā(tvāyāsā)pekṣaṇādbhavet /
vastutaḥ sādhanaṃ kiñcid jñāne naivopayujyate
sādhanapūrtau jñānamākāśaphalapātavadanāyāsena [k: phalapāta
nāsti] sidhyati apūrtipakṣe'pyapūrtitāratamyenāyāsatāratamyāpekṣetyāha ##-
- vastuta iti
jñānaṃ kvacinnaiva sādhyaṃ sidhatvāttu svabhāvataḥ /
caitanyameva vijñānaṃ tat sadā svaprakāśakam
svabhāvataḥ svarūpatvāt sādhanānāṃ tadutpattāvanupayoge'pi jñaptāvupayogaḥ
syāditi cedāha - caitanyamiti
tatra kā sādhanāpekṣā nityabhānasvarūpake [k: nityā] /
caitanyaṃ [kh: caitanyaṃ ....... nirmale nāsti] nihitaṃ
cittakaraṇḍe'tisunirmale
tadāvaraṇanivāraṇa eva sādhanopayogaṃ jñānasya maṇirūpakatvena nirūpayati
- caitanyamiti / atisunirmala iti /
sphaṭikakaraṇḍāntargatapadmarāgavaccittāntargatamapi caitanyamanāvṛtameveti
[kh, g: vṛttameveti] tātparyam
anantavāsanāpaṅkamagnaṃ naivopalakṣyate /
nirodhasalilaiḥ samyag vāsanāpaṅkamārjane
ananteti / paṅkatulyavāsanaughapūritasphaṭikakaraṇaḍatulyacittāntargatatvāt
padmarāgatulyamapi caitanyaṃ na svarūpeṇopalakṣyata ityarthaḥ /
tadupalakṣaṇayuktimāha - nirodheti / mārjane kṛte sati
p. ३४७)
vicāraśitayantreṇa yatnāccittakaraṇḍake /
cirāt saṃghaṭite rāma suyuktyodghāṭite tataḥ
vicāreti / tataḥ paṅkamārjane kṛta ityanvayaḥ /
śravaṇādirūpavicārānantarameva nididhyāsanarūpanirodhasambhavāt /
cirādanādikālāt saṅghaṭite cittakaraṇḍe dehāditādātmyamāpanne
vicāratīkṣyayantreṇa yuktyā mananasahitaśravaṇena udghāṭite dehādibhyo vivecite
/ dṛśyadehāditādātmyahāne iti tātparyam
bhāsamānaṃ tu maṇivaccaitanyamupalabhyate /
rāma tasmād vāsanānāṃ nirāse sādhanaṃ smṛtam [kh: sthitam]
dehāditādātmyāpannameva caitanyaṃ cittamityucyate / tasya dehāditādātmyameva
saṅghaṭṭanam / tasya dehādibhyo vivecanamudghāṭanam nirodhena vāsanāpagame
[k: vāsanāpagame nāsti] bhūyo dehāditādātmyānāsādanam / evaṃ
vicāreṇa dehādibhyo vivecitaṃ caitanyamātmatattvaṃ nirodhena maṇivat svato
bhāsamānamevopalabhyata ityāha - bhāsamānamiti / tasmāt svarūpe
sādhanānupayogāt / sādhanamupayuktaṃ smṛtam
vāsanālpādhikyabhāvād [k, kh: nātmyā] buddhistu vividhā
bhavet /
yasya yāvad vāsanaugho buddhimācchādya saṃsthitaḥ
yasya janmāntarasamarjitapuṇyādisādhanādinā citte yāvadvāsanā nyūnā'dhikā vā
tasya tāvat sādhanāpekṣā'lpānalpatetyāha [k, kh: kṣātmānātmyate]
- yasyeti
sādhanāpekṣaṇaṃ tasya tāvadeva bhṛgūdvaha /
vāsanā vividhāḥ proktāstatra mukhyā vadāmi te
tatra yatnenāpohāya [kh: yatnenāpohāya nāsti] prabalāḥ kāścana
vāsanāḥ parigaṇayati - vāsaneti / vāsanāḥ saṃskārāḥ
p. ३४८)
aparādhakarmakāmabhedena trividhā hi sā /
aśraddhaivāparādhaḥ syād mukhyaḥ svātmavināśanaḥ
tā eva krameṇa vivecayannādyamaparādhamāha - aśraddheti / śraddhā
gurvāgamoktaṃ yat tattathaiveti dṛḍhaniścayaḥ tadabhāvo'śraddhā
viparītagrahaścāpi hyaparādhastu pauruṣaḥ /
prāyaḥ kalāsu kuśalā aparādhavaśānnanu
ajñānabījapallavabhūtaviparītagraho'pi puruṣāparādha ityāha - viparīteti /
pauruṣaḥ puruṣasvabhāvābhyupagataḥ / mahatāṃ
śāstrajñānāmapyetadvaśādeva jñānānudaya ityāha - prāya iti
satsaṅgaśāstrayogaiśca paraṃ tattvaṃ hi no viduḥ /
nirviśeṣaṃ paraṃ tattvaṃ nāsti naiva ca sambhavet
satsaṅgādisādhanasattve'pi [k: satyatve'pi] / vividhaviparītagrahānāha ##-
asti tannaiva vijñātaṃ śakyate kenacit kvacit /
jñātvāpi paramaṃ tattvaṃ naitattattvaṃ [k: naiva tattvaṃ] paraṃ
bhavet
na jñātuṃ śakyamiti dvitīyaḥ / nididhyāsanāntasādhanena jñātvāpi naitatparaṃ
tattvamiti tṛtīyaḥ
etajjñānāt kathaṃ mokṣa ityādi bahudhā sthitaḥ /
viparītagraho vāpi caitatsaṃśaya eva vā
etasya nididhyāsanenāparokṣīkṛtasya jñānāt / ādinā [k, kh:
anādirnāsti] nāsti kaivalyamokṣa ityādisaṃgrahaḥ /
proktaviparītagrahavattatsaṃśayo'pi puruṣāparādha ityāha - etatsaṃśaya iti
aparādhah pauruṣastu vāsanādyā prakīrtitā /
śāstravidyāsu kuśalāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
eṣo'parādha evādyā vāsanetyāha - aparādha iti
p. ३४९)
anayā vihatā rāma saṃsṛtiṃ samupāgatāḥ /
purā duṣkṛtasaṃskāravaśād buddhau tu yat sthitam
anayā aparādharūpavāsanayā / dvitīyāṃ vāsanāmāha - pureti
mālinyamupadeśasya grahaṇapratibandhakam /
yenācāryaiḥ samyaguktamapi no gṛhyate khalu
mālinyaṃ mauḍhyam / yena buddhau sthitena
sā karmavāsanā proktā durjeyāpi nirodhataḥ /
kāmaḥ kartavyaśeṣaḥ syādananto bahuśākhakaḥ
seyaṃ karmavāsanā / durjeyeti / prāyaḥ sarvavāsanā nirodhājjeyāḥ iyaṃ tu
durjeyetyarthaḥ / tṛtīyāmāha - kāma iti / idaṃ kartavyamidaṃ kartavyamiti
kartavyaśeṣātmakaḥ saṃskāragaṇaḥ / ananto vistīrṇaḥ / bahuśākhakaḥ
asaṃkhyeyabhedaḥ
rāmābhodhau taraṅgāṇāṃ saṃkhyāṃ kuryāddhi kaścana /
pārthivānāmaṇūnāṃ vā tathā tārāgaṇasya vā
asaṃkhyeyatvameva nirūpayati - rāmeti
ekasyāpi hi kāmānāṃ saṃkhyātuṃ naiva śakyate /
iyaṃ rāma tṛtīyā te saṃproktā kāmavāsanā
ekasyāpi puruṣasya
ākāśādapi vistīrṇā hyacalā bhudharādapi /
āśāpiśācī prokteyaṃ rāma [g: rāmeyaṃ] yā kāmavāsanā
anantatvamevāha - ākāśāditi / sarvajagadvyāpakatvād duṣpūratvādvā
vistīrṇā / nirasitumaśakyetyāha - acaleti / piśācī iti proktā / iyaṃ kāmavāsanā
anayaiva hi sarvo'yaṃ loka unmattavat sthitaḥ /
yena dandahyamāno'yaṃ loka ākrandate sadā [k, kh: tadā]
piśācītvamupapādayati - anayeti / grasta iti śeṣaḥ / yena āśāpiśācīgrasanena
p. ३५०)
ke'pi loke dhanyatamā mahāmantrasamāśrayāt /
vinirmuktāstayā bhānti narāḥ sarvāṅgaśītalāḥ
ke'pīti / lokottamā ityarthaḥ / mahāmantraḥ paravairāgyam
etābhistisṛbhī rāma vāsanābhiryato manaḥ /
samākrāntamato nūnaṃ tattattvaṃ nāvabhāsate
etābhiḥ aparādhakarmakāmarūpābhiḥ / tattattvaṃ nityāparokṣamapyātmatattvam
ataḥ sarvasādhanasya vāsanānāśanaṃ phalam /
tatrādyā hyaparādhatvaniścayād vinivartate
ataḥ nityāparokṣapratyagātmatattve sādhanānupayogāt / trividhavāsanānāśe
pratyekaṃ sādhanamāha - tatreti / tāsvityarthaḥ / ādyā
aśraddhādyaparādharūpā / aparādhatvaniścayād mama
jñānānutpattiretadaparādhamūlikaiveti niścayāt
dvitīyā janmanaikena nivartetāpi janmabhiḥ /
aiśvareṇa prasādena nānyathā koṭiyuktibhiḥ
dvitīyā mauḍhyarūpā karmavāsanā / aiśvaraprasādenālpāyā ekana janmanā
analpāyā anekajanmabhirnivṛttiḥ / nānyathā īśvaraprasādaṃ vinā
tṛtīyā vinivarteta vairāgyādisusādhanaiḥ /
doṣadṛṣṭyaiva vairāgyaṃ bhavennaivānyathā kvacit
tṛtīyā kāmavāsanā / vairāgyaviṣayavaimukhyāditīvrasādhanaiḥ / vairāgye
kāraṇamāha - doṣadṛṣṭyaiveti / viṣayeṣu sadā doṣacintanādityarthaḥ /
etenāparādhatvaniścaye aiśvaraprasāde ca gurūpadeśavicārayośca
īśvarārādhanaṃ kramāt kāraṇaṃ jñeyam
proktānāṃ vāsanānāṃ vai svalpānalpavibhedataḥ /
tasyāścālpānalpabhāvāpekṣā bhavati bhārgava
proktānāṃ kāmavāsanānām / tasyāśca doṣadṛṣṭeśca / alpānalpabhāvāpekṣā
/ vāsanālpatve doṣadṛṣṭyalpasattvādyapekṣeti
p. ३५१)
tatrādyaṃ sarvamūlaṃ syānmumukṣutvaṃ na cetarat /
mumukṣāmantarā yattu śravaṇaṃ mananādikam
tatra sādhaneṣu madhye sarvamūlaṃ sarvasādhanasampattihetu / ata evādyam / nanu
mumukṣāmantarāpi śāstrakuśalānāṃ śrāṇādisādhanamastīti cet tanna
phalaparyantamityāha - mumukṣeti / ādinā nididhyāsanam
na mukhyaphalasaṃyuktaṃ kevalaṃ śilpavad bhavet /
na śilpajñānamātreṇa prāpyate paramaṃ padam
phalībhūtāparokṣajñānābhāvena śāstraprakriyājñānamātrasampattyā [k:
sampattyādiśilpa] śilpavat tāvatā na saṃsāranivṛttirūpamahāphalamityāha
- na śilpeti
mumukṣāmantarā yaistu śrutaṃ samyag vicāritam /
śavālaṅkāravat sarvaṃ teṣāṃ vyarthaṃ bhavet khalu
amumukṣoḥ sādhanasampattirvyarthetyāha - mumukṣāmiti
vyarthā sāpi bhavenmandā mumukṣā rāma sarvathā /
yathā phalaśrutericchā sāmānyā na phalāvahā
mumukṣā'pyatīvrā vyarthetyāha - vyartheti / sā mumukṣā / phalaśrutyā
sarveṣāmanutkaṭā [k: kaṇṭhā] sāmānyā icchā bhavatyeva / sā yathā na
tattatphalāvahā evaṃ prakṛte'pītyāha - yatheti
phalaśrutyuttarodbhūtā necchā karmaphalāvahā /
phalaśrutyā kasya nāma na syāt sā jīvadharmiṇaḥ
etadeva spaṣṭamāha - phaleti / icchā'nutkaṭā / sā icchā / tasyāḥ phalāvahatve
[k: vahavattve] sarveṣāṃ sarvaṃ phalaṃ śayo bhavediti bhāvaḥ
tasmādāpātarūpāyā mumukṣāyā na vai phalam /
yathā mumukṣā tīvrā syāttathā tasyā'ciraṃ [tasyā aciramiti cchedaḥ /
sandhirārṣaṇ] phalam
tasmād mandamumukṣāyāḥ phalābhāvāt / amandāpi sā tīvrā tīvrataretyādirūpeṇa
yathotkaṭā tathā tasyā aciraṃ phalaṃ bhavedityāha - yatheti
p. ३५२)
mumukṣā yā mukhyatamā sā sādhanagaṇeṣvalam /
pravṛttimutpādayed vai sā hi tatparatocyate
alam atyantam / sā sādhaneṣvatyantapravṛttiḥ
yathā sudagdhasarvāṅgo na śītānyadapekṣate /
tathā yadā vimuktyanyannāpekṣeta hi sarvathā
tīvramumukṣāyāṃ dṛṣṭāntaḥ - yatheti / śītajalāderanyannāpekṣate
sā mumukṣā bhavettīvrā samarthā phalasādhane /
eṣā vimukteranyatra doṣadṛṣṭyaiva jāyate
tīvramumukṣāyāṃ kāraṇamāha - eṣeti / tīvramumukṣetyarthaḥ
tīvravairāgyamukhataḥ krameṇa tīvratāmiyāt /
doṣadṛṣṭyā hi vairāgyaṃ viṣayaprītināśanam
doṣadṛṣṭyā mumukṣodayakramamāha - tīvreti / vairāgyamukhataḥ
vairāgyadvārataḥ / sāmānyā mumukṣaiva tīvratāṃ krameṇa prāpnuyāt /
tatkramamāha - doṣadṛṣṭyeti / vairāgyaṃ viṣayavaimukhyam
vairāgyeṇa mumukṣutvaṃ tīvraṃ tatparatodayam /
tatparatvaṃ sādhaneṣu pravṛttiratitīvrataḥ [k: tīvratā]
tatparatāyā udayo jananaṃ yasmāt
atitīvaraprakṛtyaiva drutaṃ phalamavāpnuyāt /
iti dattātreyavaco niśamya bhārgavaḥ punaḥ
tīvramumukṣutvaṃ tīvrapravṛttidvāreṇaiva phalasādhakamityāha atitīvreti
p. ३५३)
papraccha sandigdhamanāḥ saṃśayaṃ sumahattaram /
bhagavan bhavatā proktaṃ satsaṅgo mūlakāraṇam
mūlakāraṇam ādikāraṇam
īśvarānugrahaścāpi doṣadṛṣṭirapīti ca /
kimādikāraṇaṃ mukhyaṃ tatprāptirvā kathaṃ bhavet
satsaṅga īśvarānugraho doṣadṛṣṭiśca mūlakāraṇamityuktam / teṣu madhye
mukhyamādikāraṇaṃ kim? tasyāpi kiṃ kāraṇamiti pṛcchati - kimādīti
nahi niṣkāraṇaṃ kiñcid bhavediti hi niścayaḥ /
tat kathaṃ syādvinā hetoretanme vada vistarāt
nanu na tasya kiñcitkāraṇamiti cedākasmikatvaprasaktirityabhiprāyeṇāha -
nahīti
iti pṛṣṭaḥ prāha rāmaṃ dattātreyo dayānidhiḥ /
bhārgava śṛṇu te vakṣye śreyasaḥ paramodbhavam
paramodbhavamiti / paramaṃ prakṛṣṭam ādyam udbhavamutpattim / śreyasa
ādikāraṇamiti yāvat
parā sā yā citirdevī svasvātantryasya vaibhavāt /
svātmanyeva jagaccitraṃ darpaṇapratibimbavat
satsaṅga eva mūlakāraṇam / sa ca
prākṛtavicitrasukṛtaparipākavaśādityetatkarmapravṛttinirūpaṇapūrvakaṃ
vaktumāha - pareti / sā prakaraṇapratipādyatvena prasiddhā / svīyasvātantryasya
māyāśaktervaibhavānmāhātmyād jagaccitram unmeṣayaditi yojayet
saiva hairaṇyagarbhākhyāṃ tanumāsthāya vai parā /
anādyajñānasaṃcchannajīvānāṃ hitakāmyayā
saiva parā citireva
unmeṣayadāgamābdhiṃ sarvakāmapūraṇam /
tatra jīvāḥ svabhāvena vicitrakāmavāsanāḥ
teṣāṃ kāmā eva hitā iti sarvakāmaprapūraṇam āgamābdhimunmeṣayat / kuto
jīvānāṃ kāmahitatvamiti cedāha - tatreti / sṛṣṭau svabhāvena / anādikālika
kāmavāsanayā [k, kh: kāmavāsanāyā ityadhikaṃ] kāmānubhavaḥ
tadanubhavād vāsanotpattiriti bhāvaḥ
p. ३५४)
kathaṃ teṣāṃ śubhaṃ bhūyādevaṃ cintāparāyaṇaḥ /
asṛjat kāmyakarmāṇi phalacitrāṇi sarvaśaḥ
kāmavāsanayaiva jananamaraṇapravāhapatitānāṃ teṣāṃ cintāparāyaṇo
hiraṇyagarbha āgamābdhau kāmyakarmāṇyevāsṛjat pratipāditavān / sarvaśaḥ
sarvatra
sadasadvāpi hi janaḥ karotyeva svabhāvataḥ /
tathā ca kenāpi karmaparipākavaśena tu
tatrādau mānuṣyaprāptiprakāramāha - sadasadveti / svabhāvataḥ
karmavāsanayā
bhraman yonivibhedeṣu mānuṣyamupasaṅgataḥ /
kāmanāvaśataḥ kāmye karmaṇyabhimukho bhavet
upasaṅgataḥ prāptaḥ / karmaṇyabhimukhaḥ pravṛttaḥ
kāmanāyā viśeṣeṇa yadeśvaraparo bhavet /
tadaiśvarāṇi śāstrāṇi prasaṅgādavalokayet
kāmanāyā viśeṣeṇa kāmyakarmaphalaṃ nirvighnena me bhūyāditīcchāviśeṣeṇa
kāmyakarmaphalaśrutyā pravṛttaḥ kāmyakarmaṇi /
vihatastatphalāprāptyā [g: prāptivaigu] vaiguṇyāt sūkṣmakarmaṇaḥ
etadeva vivicyāha - kāmyeti / kāmavāsanayā kāmyaprāptyupāyamanviṣyan
āgamasthakāmyaphalaśruteḥ tatra pravṛttaḥ / tatra sūkṣmakarmaṇaḥ
karmaikadeśaleśasyāpi vaiguṇyād lopādavaśyasambhāvya(vyāt)
tatphalāprāptyā vihato duḥkhitaḥ / kathaṃ kṛtvā karmaphalaṃ prāpnuyāmiti
kartavyajijñāsayā praṣṭuṃ kañcit satpuruṣaṃ pūrṇāśayaṃ prāptakāmaṃ vrajet
śaraṇīkuryād ityanvayaḥ
p. ३५५)
kartavyajijñāsayaiva kañcit satpuruṣaṃ vrajet /
tatprasaṅgavaśāt kvāpi māhātyamaṃ śṛṇuyāt kvacit
tatprasaṅgavaśāditi / satpuruṣāḥ kāmiṣu vimukhā eva tiṣṭhanti / tathāpi
satpuruṣāṇāṃ kvāpi deśe kvacit kāle yaḥ prasaṅgaḥ parasparaṃ
praśnaprativacanātmakaḥ kathāviśeṣastatra maheśvarasya māhātmyaṃ
śṛṇuyāt / etaduktaṃ vāsiṣṭhe - sadā santo'bhigantavyā yadyapyupadiśanti
no / yā hi svairakathāsteṣāmupadeśā bhavanti tāḥ // (yo० vā० sā० १/७) iti
maheśvarasya ca tataḥ prākpuṇyaparipākataḥ /
tasya prasādane bhūyat pravṛttirapi bhārgava
yasya [yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapoyajñakriyādiṣu /
nyūnaṃ sampūrṇatāmeti sadyo vande tamacyutam // iti sampūrṇaḥ śloko
bhaktigrantheṣu bahuśo dṛśyate /] smṛtyā ca nāmoktyā
ityādimāhātmyaṃ śrutvā tata aiśvarāṇi śāstrāṇyavalokayet / tataḥ
puṇyaparipākavaśāt tatprasādane [k, kh: tatpratipādane]
pravṛttirbhūyāt
tasmāt prākpuṇyapākena satsaṅgamabhigamya tu /
prāpnoti śreyaḥsopānapaṅktimatyantadurlabhām
evaṃ prākpuṇyaparipākādeva satsaṅgapūrvakaṃ krameṇa
śreyaḥprāptirityupasaṃharati - tasmāditi
prāyaḥ satsaṅgamūlaiva śreyaḥprāptirudīritā /
kvacidutkṛṣṭapuṇyena cotkṛṣṭatapasāpi vā
utkṛṣṭapuṇyena utkṛṣṭatapasā parameśvaraprītaye kṛtena
śreyaḥ prāpnoti sahasā hyākāśaphalapātavat /
tasmāt kāraṇavaicitryācchreyaḥprāptivicitratā
prāgjanmakṛtena puṇyādinā / sahasā akasmāt satsaṅgādikaṃ vinaiva / tasmāt
kāraṇavaicitryāt svarūpāvarakavāsanānāśakasādhanānāmalpānalpatvena
vaicitryāt śreyaḥprāptivicitratā jñānāvarakavāsanānivṛttitāratamyena
jñānavaicitryamiti bhāvaḥ
p. ३५६)
tathā ca buddhibhedena vāsanātāratamyataḥ /
sādhanānāṃ tāratamyād vicitrā jñānināṃ sthitiḥ
tathā ca ceti / jñānatāratamye siddhe cetyarthaḥ / buddhibhedena
vāsanātāratamyataḥ / sarvabuddhau vāsanāsāmyābhāvāt / ata eva
sādhanasāmyaṃ nāstītyāha - sādhanānāmiti
svabhāvādyasya vai buddhervāsanā viralā bhavet /
tasyālpasādhanenaiva jñānasiddhirbhavedalam
etadeva vivicyāha - svabhāvāditi / prākkṛtapuṇyakarmādisaṃskārāt / viralā
alpā / alamatyantamapratibaddhā jñānasiddhiḥ
yasya svabhāvāt saṃśuddhaṃ vāsanā nahi leśataḥ /
tasya svalpanimittena bhavejjñānaṃ mahattaram
svabhāvāt puṇyakarmādiprakarṣasaṃskārāt saṃśuddhaṃ mana iti śeṣaḥ /
svalpanimittena janakasyeva sakṛcchrutamātreṇa mahattaraṃ niṣprakampaṃ
cirābhyāsaparipakvajñānasadṛśam
yasya svabhāvādatyantavāsanānibiḍaṃ manaḥ /
tasya jñānaṃ jātamapi samācchāditakalpakam
svabhāvāt atipāpakarmasaṃskārāt / ācchāditakalpakam
ajñānanāśanāsamartham
tenaiva sādhitaṃ bhūyaścirādabhyeti pūrṇatām /
ata eva jñānināṃ tu dṛśyate vividhā sthitiḥ
tenaiva ācchāditajñānavataiva / nididhyāsanaprakarṣeṇa sādhitam / cirāt [k:
cirāt nāsti] ekena anekena vā janmanā / pūrṇatāmajñānanāśanasamarthatām
/ ata eva karmasaṃskārabhedena buddhisthiti bhedādeva
p. ३५७)
cittapākavibhedena sthitibhedo bhṛgūdvaha /
tasmād buddhau vāsanābhistvāvṛttestāratamyataḥ
etadeva spaṣṭamāha - citteti / jñānisthitibhedaḥ / etadeva bhūyo vivecayati ##-
jñānaṃ bhinnaṃ lakṣyate hi sthitibhedastathā bhavet /
rāma paśya sthiterbhedaṃ jñānināṃ tu parasparam
jñānisthitibhedaḥ / etadeva udāharati - rāmeti
brahmaviṣṇumaheśānāṃ svabhāvajñāninastu te /
teṣāṃ paśya sthiterbhedaṃ svabhāvaprabhavairguṇaiḥ
svabhāvajñāninaḥ / teṣāṃ citte karmādivāsanābhāvād anāvṛtajñānāḥ /
sthitibhedaṃ sṛṣṭyāditatparatvaṃ sattvādiprākṛtaguṇaiḥ
naiṣāṃ jñānasya mālinyaṃ vaktuṃ śakyaṃ kathañcana /
svabhāvaguṇamāhātmyaṃ bhinnameva tathāpi hi
jñānamālinyaṃ jñānāvaraṇaṃ na vaktuṃ śakyam sarvajñatvādyaiśvaryasya
prasiddhatvāt / tathāpi viśuddhajñānitve'pi
yathā jñāniśarīraṃ tu gauraṃ na śyāmatāṃ vrajet /
evaṃ cittasvabhāvo'pi nānyabhāvaṃ prapadyate
jñānasya svabhāvānabhibhāvakatvamāha - yatheti
asmān rāma tathā paśya jñānino'trisutān sthitān /
durvāsasaṃ candramasaṃ māṃ ca bhinnasthitiṃ gatam
svātmānaṃ codāharati - asmāniti
krodhinaṃ kāminaṃ tyaktasarvaliṅgaparigraham /
vasiṣṭhaṃ paśya karmiṣṭhaṃ sanakādīṃśca nyāsinaḥ
bhinnasthitimevāha - krodhinamiti / liṅgaṃ varṇāśramacihnam / parigrahaḥ
strīdhanādiḥ / nyāsinaḥ saṃnyāsinaḥ
nāradaṃ bhaktisaṃmagnaṃ kavayantaṃ ca bhārgavam /
daityapakṣasaṃśrayiṇaṃ guruṃ devasamāśrayam
bhārgavaṃ śukraṃ / kavayantaṃ kāvyaṃ racayantam
p. ३५८)
vāgminaṃ ca vyāsamapi [kh: vāgminaṃ vyāsamapi ca]
śāstranirmāṇatatparam /
janakaṃ paśya rājānaṃ bharataṃ tyāginaṃ tathā
vāgminaṃ vādakuśalam / bharato jaḍabharataḥ
bhinnasthitīn svabhāvena jñāninaḥ paśya cāparān /
rahasyaṃ te pravakṣyāmi śṛṇu bhārgavanandana
aparān cyavanayājñavalkyaviśvāmitrādīn / evaṃ sthitibhedanimittaṃ vaktumāha
- rahasyamiti
trividhā [k, g: vividhā] yā vāsanoktā dvitīyā tatra yā bhavet /
karmajā mūḍhatārūpā sā sarvebhyo mahattarā
trividhā aparādhakarmakāmarūpā / sarvebhyaḥ aparādhakāmavāsanābhyaḥ
yeṣāṃ talleśakaścitte nāsti medhāvinastu te /
aparādhavihīnānāṃ teṣāṃ kāmādivāsanāḥ
tasyāḥ karmavāsanāyā leśaḥ pūrvasampāditasādhananaṣtatvānnāsti / te
medhāvina ityucyanta iti śeṣaḥ / aparādho'pi svanimittakarmaviśeṣābhāvānnāsti /
kāmādivāsanā avilīnā [k: vilīnā] iti sambandhaḥ
abhyāsenāvilīnāśca jñānasyāpratibandhikāḥ /
tato vairāgyādikaṃ tu na teṣāmupayujyate
abhyāseneti / abhyāsābhāvenāvilīnā iti bhāvaḥ / jñānasyāpratibandhikā iti /
idamatra tātparyam -
karmavāsanayā'tyantamūḍhacittānāmaparādhādivāsanābhāve'pi mauḍhyādeva na
jñānodayaḥ / svalpakarmavāsanayā īṣanmūḍhacittānāmaparādhakāmavāsanā
jñānapratibandhikāḥ / yeṣāṃ punaraparādhakarmavāsane leśato'pi na stasteṣāṃ
kāmavāsanā na jñānapratibandhikā iti / tata iti kāmavāsanāyā apratibandhakatvāt
/ ādinā doṣadarśanam
p. ३५९)
na vā bhūyo'pi mananaṃ samādhiścopayujyate /
sakṛcchravaṇamātreṇa mananaṃ dhyānameva ca
vairāgyāderiva mananāderapyanupayogamāha - na veti / bhūyaḥ asakṛt /
teṣāṃ jñānotpattikramamāha - sakṛditi
tatkāla īṣat saṃprāpya jñātāsandigdhatatpadāḥ /
bhavanti jīvanmuktāste janakapramukhā iva
tatkāle śravaṇakāle / tatpadaṃ pūrṇātmapadam
viparītābhyāsavaśānnaiva taiḥ kṣapitāḥ khalu /
kāmādivāsanāḥ samyak sūkṣmā nirmalabuddhibhiḥ
jñānāpratibandha(ka)tvādeva kāmakrodhādivāsanā na kṣapitāḥ
atastaistatpade jñāte cāpi pūrvasthitāstu tāḥ /
kāmādivāsanāḥ prāgvat pravartante nirantaram
ataḥ abhyāsena akṣapitatvāt
na tābhirīṣadvā buddhesteṣāṃ lepo bhavet kvacit /
vidvadbhiste hi saṃproktā muktāśca bahumānasāḥ
lepaḥ svarūpacyutinimittamālinyam / evaṃ ca yeṣāṃ vairāgyādyabhyāsena [k:
dyanabhyāsena] kāmakrodhādivāsanāḥ prārabdhaviśeṣajātā
jñānāpratibandhikā na naṣṭāsteṣāṃ jñānotpattyanantaramapi
kāmitvakrodhitvādikamiti bhāvaḥ / evaṃ
sthitibhedamupapādyottamatvādibhedamapi jñānināmāha - te hi saṃproktāḥ /
bahumānasā uttamā bhavantīti śeṣaḥ
rāma karmavāsanābhiratimūḍhaṃ tu yanmanaḥ /
tasya jñānaṃ naiva bhavet śivoditamapi kvacit
aparādhakarmavāsanayordārḍhye jñānaṃ na bhavedevetyāha - rāma karmeti
p. ३६०)
dṛḍhāparādhayuktānāmapi na syāt kathañcana /
yasyāparādharūpāpi karmarūpāpi vāsanā
jñānaṃ na syāt vāsanā svalpetyanvayaḥ
svalpā kāmātmakāścāpi bahulāstasya bhārgava /
bahulaśravaṇaiśtadvad mananaiśca samādhibhiḥ
kāmātmakāḥ vāsanāḥ / bahuleti / bhūyaḥ kṛtaśravaṇādibhirityarthaḥ
cirakālena vijñānaṃ bahukleśena jāyate /
tasya vyavahṛtiḥ svalpā tatrābhyāsaprakarṣataḥ
tasya tatra samādhyabhyāsaprakarṣādvyavahṛtiḥ svalpā
śārīranirvāhamātropayoginī [k: śarīra]
mano yadi bhavennaṣṭaprāyaṃ nirvāsanatvataḥ [k: nirvāsanaṃ
tataḥ] /
jñāninastvīdṛśāḥ proktā madhyamā naṣṭamānasāḥ
evaṃ svalpavyavahṛtiparāṇāṃ yoganiṣṭhāprakarṣeṇa yadi
kāmādivāsanānāśād mano naṣṭaprāyaṃ sadā niruddhaṃ bhavet tadā
īdṛśajñānino ye te madhyamā naṣṭamānasāḥ
teṣāmeva tu keṣāñcidabhyāsasyāprakarṣataḥ /
vāsanāviralaṃ yasmādanaṣṭaṃ mānasaṃ bhavet
teṣāṃ yoganiṣṭhānāmeva yeṣāṃ keṣāñcid alasānāmabhyāsāprakarṣād
vāsanāviralaṃ mano'naṣṭaṃ bhavet
samanaskāstu te proktā mandajñānayutāstu vai /
kevalajñāninastvete jīvanmuktāstathetare
ete mandajñānino na jīvanmuktā ityāha - kevaleti / itare madhyamā uttamāśca
jñāninaḥ
kevalajñānino dṛṣṭaduḥkhabhājo bhavanti hi /
prārabdhatantrāste proktā dehānte muktibhāginaḥ
jīvanmuktyabhāve dṛṣṭaduḥkhabhogo bhavedityāha - kevaleti /
prārabdhatantrāḥ prārabdhā dhīnāḥ
p. ३६१)
ye naṣṭamānasāḥ proktāstaiḥ prārabdhaṃ parākṛtam /
manobhūmau tu prārabdhabījaṃ bhogāṅkuraṃ bhavet
anye tu na prārabdhatantrā ityāha - ya iti / parākṛtaṃ jitam / nanu tat
prārabdhaṃ kiṃ bhavediti cet svata eva naśyatītyāha - mana iti
manobhūmerabhāvena tat prārabdhaṃ tu kālataḥ /
kusūlasthaṃ bījamiva vinaśyed naṣṭaśaktikam
tannāśaprakāraṃ sadṛṣṭāntamupapādayati - manobhūmeriti /
kusūlasthabījavad manaḥsambandhābhāvena kālena naṣṭaśaktikaṃ
sadāśrayaliṅgadehanāśād videhamuktikāle naśyatīti bhāvaḥ
yathātyantasumedhāvī yugapad daśa pañca ca /
kāryāṇi kurute kvāpi bhavedaskhalito'pi ca
athoktamajñānināṃ bahumānasatvanirūpaṇamupakramate - yatheti /
yugapadekakāle
bhūya evaṃvidhā dṛṣṭāḥ kriyānaipuṇyasaṃśrayāḥ /
yathā gacchan vadan kurvan yugapallakṣyate janaḥ
evaṃvidhā medhāvino loke bhūyo bahuśo dṛṣṭāḥ / etadevodāharati - yatheti
tatra caikena manasā kathaṃ syāt trividhā kriyā /
adhyetṛṇāṃ bahūnāṃ ca yugapallakṣayed guruḥ
evaṃ yugapadekamanasā'nekakriyā kathaṃ syādityāha - tatreti /
proktapuruṣeṣvityarthaḥ / udāharaṇāntaram - adhyetṝṇāmiti
apabhrāṃśānuccaritaṃ(nūccarita)varṇabhedavyavasthitam /
rāma yaste hataḥ śatrurarjuno haihayādhipaḥ
apabhraṃśeti / svoccārānantaroccaritavarṇānāṃ bhedenāyathāvarṇena
vyavasthitamapabhraṃśamapaśabdam / udāharaṇāntaram - rāma yasta iti
sahasrabāhuryugapad hetibhirbahubhiḥ pṛthak /
ayudhyadaskhalan kvāpi medhāvī dṛṣṭa eva te
hetibhirāyudhaiḥ / askhalan tattacchastraprayagamārgādapracyutaḥ san / te
[k, kh: te nāsti] tvayā
p. ३६२)
teṣāṃ mano bahuvidhaṃ bhūtvā tattatkramānugam /
yathā kāryaṃ bahuvidhaṃ sādhayettadvadeva hi
evaṃ yugapadvividhakriyā ekena manasā na sambhavatītyata āha - teṣāmiti /
arjunādimedhāvināmityarthaḥ / tattatkramānugaṃ
tattatkarmasādhanānukūlavyāpārakramayuktam
uttamajñānināmātmadṛṣṭirbāhyagatāpi ca /
aviruddhā sarvadā syādyeṣāṃ te bahumānasāḥ
ātmadṛṣṭiḥ ātmākāraṃ manaḥ / bāhyagatāpi ca viṣayākāramapi ca /
manaso'nekatvād aviruddheti
tat prārabdhaṃ manobhūmau bhavedaṅkuritaṃ pṛthak /
bhaved jñānāgninā dagdhaṃ bhūtaṃ bhūtaṃ punaḥ punaḥ
evamuttamajñānino bahumānasatvamupapādya prārabdhabhogābhāvaṃ nirūpayati
- tat prārabdhamiti / aṅkuritaṃ sukhaduḥkhākārāṅkuravat / tathāpi
phalaparyavasāyi na bhavatītyāha - bhavediti / aṅkurātmanā bhūtaṃ bhūtaṃ
tattatprārabdhaṃ punaḥ punarjñānāgninā dagdhaṃ bhavati na [k, kh: na
tadvilakṣaṇa] tu dvikṣaṇāvasthāyi bhavediti tātparyam
prārabdhabījāṅkuraḥ syāt sukhaduḥkhasamāgamaḥ /
tadvimarśaḥ phalaṃ proktaṃ kuto dagdhāṅkure phalam
prārabdhātmakabījasyāṅkuraḥ sukhaduḥkhasambandhaḥ / sukhādi nirvikalpakaṃ
phalaṃ sukhādervimarśaḥ savikalpakam / āpātata eva sukhāderbhānamiti tātparyam
āhṛtairanusandhānaisteṣāṃ vyavahṛtirbhavet /
yathā prauḍho hi bālena saha khelan hi dṛśyate
nanvevaṃ sarvatrāpātapratyayenānusandhānābhāve kathaṃ vyavahāra iti cedāha
āhṛteti / na teṣāṃ svato'nusandhirudeti kintu vyavahāropayuktānusandhānaṃ balāt
svecchayā āhṛtya vyavaharanti / evaṃ vyavahāre'pi
tannimittaharṣādirnāntarabhyudetīti sadṛṣtāntamāha - yatheti
p. ३६३)
hṛṣṭo viṣaṇṇaśca śilāgajādīnāṃ vināśane /
evaṃ hṛṣyanti sīdanti kāryeṣu bahumānasāḥ
śilāgajādīnāmiti / śilādinirmitagajaturagādisenayoryuddhakrīḍāyāṃ
svīyagajādināśe paragajādināśe ca yathā bālo visīdati hṛṣyati ca evaṃ prauḍho
bahirhṛṣyan viṣīdannapi nāntarvikāramāyātītyarthaḥ / evamiti / prākṛtānāṃ hi
dṛśyasatyatvaniścayāt saṃskāraprābalyenā'nicchato'pi balādanusandhistato
harṣaviṣādāśca bhavanti / uttamajñāninastvasatyatvaniścayāt [k:
niścayātmasaṃskāra] saṃskāraśaithilyena svataḥ
sarvatrānusandhyādyabhāve'pi vyavahārasiddhaye
prayatnenāhṛtadhāraṇāsaṃskārādanusandhipūrvako bāhyavyavahāra iti bhāvaḥ
yathā'nyakāryasaktasya harṣodvegau na cāntarau /
evaṃ teṣāṃ vyavahṛtau samā sarvatra saṃsthitiḥ
dṛṣṭāntāntaramāha - yatheti / na cāntarāviti / anyapuruṣavyavahāre
lābhālābhayorantarharṣādyabhāve'pyanyahṛdayarañjanāya hṛṣyati khidyati
cetyarthaḥ / teṣām uttamajñāninām / samā anyakāryavat svakārye'pi
medhāvināṃ jñānināṃ tu vāsanānāśahetave /
viruddhavāsanābhyāsanirodhāderabhāvataḥ
jñānināṃ vyavahārabhede nimittaṃ niṣkṛṣyopapādayati - medhāvināmiti
anuvṛttirbhavet pūrvavāsanā'nāśahetutaḥ /
ataḥ kecit karmaniṣṭhāḥ kāminaḥ krodhino'pare
anuvṛttiriti / prākkṛtakarmānurūpaśubhāśubhāntaḥkaraṇavāsanāyā
jñānāpratibandhikāyā avināśitattvad [k, kh: tattvajñāno]
jñānordhvamapi tattadvāsanānuvṛttirbhavedevetyarthaḥ / ataḥ
tattadvāsanānuvṛtteḥ
p. ३६४)
uttamajñānino bhānti vividhācāratatparāḥ /
samanaskastatra yo vai mandajñānī nirūpitaḥ
mandajñānino'pi samāhitadaśāyāmuttamajñānitulyatvamevetyāha -
samanaska iti
tenāpi vedyamakhilamasatyatvena niścitam /
svarūpavittau no kiñcidbhāsate hi samādhiṣu
tenāpi mandajñāninā'pi [k: bheda] / samādhiṣu samāhitadaśāsu /
svarūpasyādvayacidātmano vittiranusandhānaṃ yasmin kāle tasmin kāle vedyaṃ na
kiñcidbhāti / tathā ca tasya tadetarajñānivadeva na [k: na nāsti]
harṣaviṣādādīti bhāvaḥ
samādhirvai svarūpasya vimarśo nānya ucyate /
nirvikalpasvarūpaṃ tu sarvāśrayatayā sadā
evaṃ mandajñāninaḥ samādhidaśāṃ nirūpyottamasya samādhim -
tattvātmabodha [tattvātmabodho bhagavan iti mudritapustakapāṭhaḥ]
evaikaḥ sarvāśātṛṇapāvakaḥ / proktaḥ samādhiśabdena na tu tūṣṇīmavasthitiḥ
// (yo० vā० ५/६२/८) iti vāsiṣthoktarītyā sahajasamādhirūpaṃ nirūpayati ##-
mūḍhasamādhiḥ / nanu haṭhayogināmapi samādhau jñānināmiva
nirvikalpātmatattvameva bhāsate tathā ca kuto na tasya samādhitvamiti cedāha -
nirvikalpeti / sadā sphuratyeveti sambandhaḥ
sphuratyeva hi sarveṣāṃ tadasphūrtau na kiñcana /
tathā vikalpavikalaṃ sphuret proktadaśāsu ca
tadasphūrtau na kiñcana sphurediti śeṣaḥ / vikalpavikalaṃ nirvikalpātmarūpam /
proktadaśāsu paricchinnajñānāntarālādidaśāsu
p. ३६५)
tāvatā nahi sarveṣāṃ samādhiḥ syāddhi bhārgava /
ye tadvimarśasaṃyuktāḥ sa teṣāmeva saṃsmṛtaḥ
svarūpajñānaṃ vinā nirvikalpasvarūpasphūrtimātreṇa na samādhiḥ
siddhyatītyāha - tāvateti / haṭhayogino yadi svarūpasphūrtimātraṃ [k:
svasvarūpa] nirodhakālikaṃ samādhiḥ syāccet sarveṣāmapi proktadaśānāṃ
samādhitvaṃ syāditi bhāvaḥ / yeṣāṃ
nirvikalpātmatattvavijñānavatāmanusandhānātmakavimarśapūrvako nirodhaḥ sa
eva teṣāṃ samādhiriti vidvadbhiḥ saṃsmṛtaḥ /
atredaṃ vijñānarahasyam - śravaṇādibhiraparicitanirvikalpacidātmatattvo
haṭhayogī dvividhaḥ - pātañjaloktāṣṭāṅga saṃsiddhaḥ [k: saṃ
nāsti]
tantroktaṣaṭkarmādisādhanapūrvakaprāṇāyāmaprakarṣaparipākakuṇḍalī##-
samādhyādāvanātmavikalpollekhahānaṃ saṅkalpya krameṇa
sarvavikalpamapahāya sarvānte'khilavikalpābhāvamullikhaṃstatastadullekhamapi
tyaktvā tatsaṃskāraśeṣamātrastiṣṭhati / tathā ca pātañjalaṃ sūtram -
virāmapratyayābhyāsapūrvaḥ saṃskāraśeṣo'nyaḥ (१/१८_ iti / dvitīyastu
suṣumṇāyāṃ prāṇavāyoratyantapraveśe tadādau prāṇanirodhajātāyāsasya
suṣumṇāpraveśamātreṇa vinaṣṭatvād bhārāpagama iva sukhī bhavati / tato
madamūrcchāgrastamiva mano mūrcchitaprāyaṃ bhavati / dvayorapi tatkāle
suṣuptāviva sukharūpateti / śraṇādibhirvijñātanirvikalpacidātmatattvasya
jñānayoginastu samādheḥ pūrvamapyavidyāvaraṇanirmuktanirvikalpātmatattvaṃ
pratibimbakramacitritadarpaṇadṛśyavikalpavicitraṃ sadā prasphuratyeva / tataḥ
samādhyādau vikalpāṃśamapahāya vikalpāṃśāpagamasākṣī
prasphurannirvikalpacidrūpaḥ pariśiṣṭastiṣṭhatīti / na ca haṭhayogyapi tadā
tāvataiva rūpeṇa tiṣṭhatīti vācyam tāvadeva rūpaṃ jñānayoginaḥ samādhau
parihṛtājñānavaraṇavikṣepobhayabhāgaṃ bhavati / haṭhayoginastu tadā
svarūpaṃ parihṛtājñānavikṣepāṃśamapyajñānāvaraṇāṃśāvṛtameva
bhavet / jñāninastva parokṣajñānenāvaraṇāṃśasya vinaṣṭatvāt anāvṛtaṃ
svarūpamiti bhedāt / nanu haṭhayogināṃ tarhi suṣuptisamādhyoḥ ko bheda iti
ceducyate suṣuptau manasastamaḥpariṇāmena
gāḍhaghanacchannābhradarśanaiśāndhakāravad gāḍhamauḍhyayutam samādhau
tu manasaḥ sattvapariṇāmena
prakāśamānamapyātmatattvamabhracchannasūryavadavidyāvṛtaṃ nālaṃ
bhāsate / jñāninastu manasaḥ sattvapariṇāmenāvidyāvaraṇābhāvena ca
nirabhranirmalanabhomadhyagatadyumaṇirivālaṃ pradyotamānaṃ
tadātmatattvamityādi praviditātmatattvānāmanubhavasaraṇimavatīrṇameveti na
kiñcidapūrvamiti dhyeyam
p. ३६६)
vyavahāraparā vittirapi vedyavivarjitā /
viditaṃ nābhasaṃ nailyaṃ yathā bhūyo'valokane
evaṃ jñānināmeva samādheḥ samādhitvamupapādyottamajñānināṃ
vyavahārakāle'pi samādhiravyāhata ityāha - vyavahāreti / samādhirnāma
vedyasambandharahitavittidaśā / uttamajñānināṃ vyavahāre'pi
vedyasambandhavarjitaiva vittirityarthaḥ / etadevopapādayati - viditamiti
asatyatvena vijñātaṃ na vittistena saṃyutā /
anyathā naiva bhedaḥ syāttattvātattvavibhāsayoḥ
viditaṃ dṛśyamānamapi nailyamasatyatvena vijñātaṃ sad bhūyo'satyatvena
jñānānantaraṃ punaravalokane tena nailyena vittiḥ pūrvavanna saṃyutetyarthaḥ /
nanu nailyavitterviṣayasambandha āvaśyaka eveti cedāha - anyatheti /
viṣayasambandhābhyupagama ityarthaḥ / tattvātattvavibhāsayoriti / ākāśe nailyaṃ
nāstīti nailyabādhajñānavato ya ākāśasya tattvātmako yathārtho vibhāsaḥ yaśca
proktabādhajñānavidhurasyākāśaviṣayako'tattvātmako'yathārtho vibhāsaḥ
tayorubhayornailyasambandhābhyupagame bhedo na syāt / na ceṣṭāpattiḥ kartuṃ
śakyā arthakriyābhedasya sarvānubhavasiddhatvāt / nahi
marujalatattvajñastadattvajña iva tajjalāharaṇādau pravartate / atastattvajñasya
jñāne na marūdakasambandha iti bhāvaḥ / na ca bhādhajñānāt pravṛttiḥ
pratibadhyata iti vācyam kḷptakāraṇābhāvādevāpravṛttisiddheḥ
pratibandhakatvakalpanāyā anyāyayatvāt
p. ३६७)
tathā'satyagṛhītasya vedyasya nahi vedane /
sambandhaḥ kutracidvā syājjñānināmata eva hi
dṛṣṭāntasiddhārthaṃ dārṣṭāntike yojayati - tatheti / asatyatvena gṛhītasya
vedyasya jñāninaḥ kutracidvedane sambandho nahi syāt / ata eva jñānināṃ
vedyahīnā vittirbhavediti sambandhaḥ
vedyahīnā bhavedvittirbādhitasya vibhāsanāt /
amanaskasya sutarāṃ yataḥ sā conmanī daśā
vedyahīneti / vedyasambandharahitetyarthaḥ / atra hetuḥ - bādhitasya
vibhāsanāditi / ayaṃ bhāvaḥ - abādhitajalāderyathā'jñasya
marvādisambandha(ddha)tvena bhāsanam naivaṃ jñasya
vittisambaddhadharmisambaddhatvena bhānamiti / amanaskasya madhyamajñāninastu
sutarāṃ vittau vedyasambandhābhāvaḥ / atra hetuḥ - yata iti / tasya sā
sthitirunmanī daśetyayucyate
mano vai niścalaṃ yatra taduktaṃ conmanī daśā /
manasaścalanaṃ tat syāt satyavedyasya saṅgatiḥ
etadeva viśadayati - mana iti / yatra yasyāṃ daśāyām / manaso
viṣayavyāpṛtau vittau vedyasambandho bhavet / madhyajñānino
manovyāpārābhāvānna vedyasambandha iti bhāvaḥ / nanu tarhi
manaścalanamuttamajñānino'stīti vedyasambandhaḥ iti bhāvaḥ / nanu tarhi
manaścalanmuttamajñānino'stīti vedyasambandhaḥ syāditi cedāha - manasa iti /
satyatvena jñātavedyavyāpṛtireva prakṛte manaścalanaṃ vivakṣitamiti bhāvaḥ
uttamajñāninaścaite daśe yugapadāsthite /
sa sarvadā vyutthataśca samādhisthaśca bhārgava
ete daśe manaso'tyantaniścalatā asatyavedyasaṅgatirūpābhāsacalatā ca /
yugapadekakāla eva / uttamajñānināṃ bahumānasatvād manaso'nekākāratā
yugapat sambhavediti bhāvaḥ / ata evāha - sarvadeti
p. ३६८)
tasmāttasyāpi vedyena rahitā vittirāsthitā /
evametaddhi saṃproktaṃ pṛṣṭaṃ yadyat purā tvayā
tasmād manaso dvividhatvāt / tasyāpi uttamajñānino'pi / upasaṃharati - evamiti
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe jñānisthitivibhedakathanam
ekonaviṃśo'dhyāyaḥ //
iti tripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyām
ekonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ //
p. ३६९)
atha viṃśo'dhyāyaḥ
atra te vartayiṣyāmi purā vṛttaṃ śṛṇuṣva tat /
purā brahmasabhāmadhye satyaloke'tipāvane
śrīgurucaraṇadvandvaṃ natvā smṛtvā parāṃ citiṃ tripurām /
sarvāntarātmarūpāṃ vidyāgītāṃ sphuṭāṃ ca vivṛṇomi //
saṃśuddhyai svasya dhiyastaddāsatvasya saṃsidhyai /
tatparajanasantuṣṭyai siddhaḥ syādyatna eṣa tatkṛpayā //
atra jālakapadyaistu sarvārthasyāpi saṃgrahaḥ /
bodhasaukaryasaṃsiddhyai vidyāgītātmanocyate //
nikhilaprakaraṇārthaṃ saṃgraheṇa vivakṣurviśvāsaprakarṣasiddhaye'dhikāriṇāṃ
sukhabodhāya ca sasādhanaṃ vijñānaṃ jñānisthitinirūpaṇāpadeśena
sākṣādvidyāśaktipratipāditāṃ vidyāgītāmupadeṣṭuṃ dattagururupakramate -
atreti / jñānināṃ sthitiryā pṛṣṭā tatretyarthaḥ / purā pūrvakāle / vṛttamatītam
jñānaprasaṅgaḥ samabhūt sūkṣmātsūkṣmavimarśanaḥ [k: nam] /
sanakādyā vasiṣṭhaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
sūkṣmeti / atisūkṣmavicārarūpaḥ / sanakādyāḥ samuditā ityanvayaḥ
bhṛguratriraṅgirāśca pracetā nāradastathā /
cyavano vāmadevaśca viśvāmitro'tha gautamaḥ
śukraḥ [kh: śukaḥ] parāśaro vyāsaḥ kaṇvaḥ kāśyapa eva ca /
dakṣaḥ sumantuḥ śaṅkhaśca likhito devalo'pi ca
evamanye ṛṣigaṇā rājarṣipravarā api /
sarve samuditāstatra brahmasatre mahattare
brahmasatre jñānayajñaprasaṅge
p. ३७०)
mīmāṃsāṃ cakruratyuccaiḥ sūkṣmātsūkṣmanirūpaṇaiḥ /
brahmāṇaṃ tatra papracchur-ṛṣayaḥ sarva eva te
bhagavan jñānino loke vayaṃ jñātaparāvarāḥ /
teṣāṃ no vividhā bhāti sthitiḥ prakṛtibhedataḥ
prakṛtibhedataḥ prākṛtasaṃskārabhedāt
kecit sadā samādhisthāḥ kecinmīmāṃsane ratāḥ /
apare bhaktinirmagnāścānye karmasamāśrayāḥ
tadevāha - keciditi
vyavahāraparāstveke bahirmukhanarā iva /
teṣu śreyān hi katama etanno vaktumarhasi
teṣu samādhisthādiṣu / śreyān śreṣṭhaḥ
svasvapakṣaṃ vayaṃ vidmaḥ śreyāṃsamiti vai vidhe /
iti pṛṣṭo'vadad brahmā matvā'nāśvastamānasān
nanu yūyaṃ sarve vidyāpāraṅgatā [k, kh: sarve tadvidyā] etad
[k, kh: eva] vijñātuṃ svataḥ samarthā eveti cedāha -
svasvapakṣamiti / svīyaṃ svīyaṃ pakṣamevāgamayuktighaṭitatvena śreyāṃsaṃ
vidma iti hetorvaktumarhasīti yojanā / nāhamapyetadvedmītyanvayaḥ / kuta evaṃ
sarvajño vidhiravadat ? iti cedāha - anāśvastamānasāniti /
aśraddhāhatacittān / mayātra samādhānamuktāmapi svapakṣo'nenāpi prokta iti na
grahīṣyantīti mattveti bhāvaḥ
munīndrā nāhamapyetadvedmi sarvātmanā tataḥ /
jānīyādimamarthaṃ tu sarvajñaḥ parameśvaraḥ
sarvātmanā sarvāṃśena asandigdhatayeti yāvat / tataḥ tasmāddhetoḥ / tatra yāma
ityanvayaḥ / tasya parameśvarasya na kvacidajñānamiti jñāpayitum - sarvajña
iti
p. ३७१)
tatra yāmo'tha [k: yāmo'rtha] saṃpraṣṭumityuktvā tatra tairyayau /
saṅgamya devadeveśaṃ viṣṇunābhisamāgatam [k: viṣṇu nā]
tatra sarvajñasamīpe kailāse / ityuktvā atha tadanantarameva tatkāle taiḥ
sanakādyaiḥ saha yayau / arthādviṣṇunā samāgataṃ sahitaṃ devadeveśaṃ
mahādevaṃ saṅgamya prāpya
papraccha ṛṣimukhyānāṃ praśnaṃ taṃ lokasṛḍ vidhiḥ /
praśnaṃ niśamya ca śivo jñātvā vidhimanogatam
taṃ praśnaṃ jñāniṣu bhinnasthitiṣu kaḥ śreṣṭha iti ṛṣibhiḥ kṛtam /
vidhimanogatam anāśvastā [k: śvāsā] ete madvaco na grahīṣyantīti
matvā'nāśvastamanasa ṛṣīn devo vyacintayat /
kiñciduktaṃ mayā'trāpi vyarthameva bhavennanu [k, g: na tu]
matveti / yogadṛśā'nāśvastamanasa ṛṣīn jñātvetyarthaḥ /
cintanaprakāramevāha - kiñciditi / mayāpītyanvayaḥ / atra
prakṛtapraśnaviṣaye / nanviti sambhāvanādyotakaḥ
svapakṣatvena jānīyur-ṛṣayo'śraddhayā yutāḥ /
iti matvā pratyuvāca devadevo maheśvaraḥ
kutastvaduktaṃ [k, kh: kutastveta] vyarthaṃ bhavediti cedāha -
svapakṣatveneti / mahādevasya pakṣo'yamiti jānīyuḥ / kuta evamiti
cedaśraddhāhatatvādityāha - aśraddhayā yutā iti / maduktaṃ vyarthaṃ
bhavediti matvā
śṛṇudhvaṃ munayo nāhamapyetadvedmi susphuṭam /
ato vidyāṃ bhagavatīṃ dhyāyāmaḥ parameśvarīm
etāvatā granthena sanakādibhirapyaviditatvāt
prakaraṇapratipādyārthasyātyuttamatvam brahmādyukterapi
vaiyarthyakathanādaśraddhāyā jñānaṃ prati prabalapratibandhakatvam
ṛṣibhirbrahmādiṣvapyajñānasya sambhāvitatvādajñānasya durnirasanatvam
saguṇamūrtīnāṃ paricchinnatvaṃ ca sūcitam / atha
prakaraṇapratipādyaparadevatāyāḥ śuddhacicchakteḥ sarvottamatvāvagamanāya
taddhyānenāśraddhānāśapūrvakasarvasaṃśayanivṛttimṛṣīṇāṃ vaktuṃ
mahādevavākyamudāharati - śṛṇudhvamiti / etad bhavatprṣṭam / ataḥ
prakṛtārthe saṃśayanivṛttyabhāvāt / vidyāśakteravidyāvirodhitvānna
taduktāvaśraddhā syāditi tātparyam / parameśvarīmiti tasyā vāgādyabhāve'pi
pūrṇasvātantryayuktatvenāsmatsaṃśayacchedane samarthaiveti bhāvaḥ
p. ३७२)
tatprasādānnigūḍhārthamapi vidmastataḥ param /
ityuktā munayaḥ sarve vidhiviṣṇuśivaiḥ saha
nidūḍhārthaṃ rahasyārtham / tataḥ paraḥ dhyānena prasādanānantaram / iti
śivenoktāḥ
dadhyurvidyāṃ maheśāniṃ tripurāṃ ciccharīṇīm /
evaṃ sarvairabhidhyātā tripurā ciccharīriṇī
maheśānīm abhīṣṭadāne svatantrām tripurāṃ jāgratsvapnasuṣuptyāditrikebhyaḥ
purāṃ turyām aparicchinnāmiti tātparyam / ciccharīriṇīmiti /
avidyātatkāryaleśarahitatvenānāvṛtacidrūpatvena sarvajñatvāt
praśnārthanirūpaṇe samarthatvaṃ dyotitam / evaṃ proktarītyā
svābhilaṣitadānayogyarūpeṇa [k, kh: jñāna] anyathā
phalaprāptyanupapatteḥ / taduktam - yathā yathā dhyāyati taṃ tathaiva
cintāmaṇistvaṃ samupaiṣi deva iti
āvirāsīccidākāśamayī śabdamayī parā /
abhavad meghagambhīraniḥsvano gaganāṅgaṇe
cidākāśamayī aparicchinnacidekarūpā ata eva dṛśyadoṣaleśavarjanāt parā
uttamā / evaṃvidhāyāḥ kathamāvirbhāvasambhava iti cedāha - śabdamayīti /
śabdarūpeṇendriyagocaratāṃ brahmādīn prati svasyāvabhāsayaditi tātparyam /
tatparakāramevāha - abhavaditi / meghānāmiva gambhīro mahān niḥsvanaḥ
śabdaḥ / gaganāṅgaṇe ākāśapradeśe
p. ३७३)
vadantvṛṣigaṇāḥ kiṃ vo dhyātā tad drutamīhitam /
matparāṇāṃ hi keṣāñcinna hīyetābhivāñchitam
niḥsvanasvarūpamevāha [k: svarūpa nāsti] vadantviti / brahmādīn vihāya
ṛṣigaṇā iti sambodhanaṃ praśnarūpadhyānanimittasya ṛṣigaṇaniṣṭhatvena /
kiṃ kimartham / vaḥ yuṣmābhiḥ / tadīhitamīpsitam vadantviti sambandhaḥ / drutamiti /
mayi prasannāyāṃ phalaprāptau na kālavilambo bhavediti tātparyam / tadevāha ##-
yeṣāṃ teṣām madbhaktānāmityarthaḥ / na hīyeta kālādyantaritaṃ na bhavet
iti śrutvā parāṃ vāṇīṃ praṇemurmunipuṅgavāḥ /
brahmādayo'pi tadanu tuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ
vāgrūpeṇābhivyaktāṃ śrutvā śravaṇendriyadvārā hṛdayaṅgamīkṛtya
praṇemuḥ daṇḍavannatāḥ brahmādayo'pi praṇemuḥ daṇḍavannatā tadanu
praṇāmānantaram
atha procur-ṛṣigaṇā vidyāṃ tāṃ tripureśvarīm /
namastubhyaṃ maheśāni śrīvidye tripureśvari
atha brahmādistutyanantaraṃ vidyāṃ tuṣṭuvuriti sambandhaḥ / śrīmatī dīptimatī
anavacchinnaprakāśarūpā vidyā cidrūpā ata eva tripurā turyā
śuddhacidadvayarūpā tathāsvarūpāpyanantasvātantryaśaktimattvādīśvarī
aśeṣotpādayitrī tvaṃ sthāpayitrī nijātmani /
vilāpayitrī sarvasya parameśvari te namaḥ
samastajagatsṛṣṭyādisvātantryamapi tavaiva ataśca tvameva parameśvarītyāha
- aśeṣeti / nijātmani darpaṇasadṛśe svasvarūpe sthāpayitrī
pratibimbasadṛśajagaddhārayitrītyarthaḥ / svātmanīti
yogyatayotpādayitrītyādāvapi yojanīyam
anūtanā sarvadā'si yato nāsti janistava /
navātmikā sadā tvaṃ vai yato nāsti jarā tava
utpattināśavadaśeṣajagadāśrayabhūtāyā api tava notpattināśāvityāha -
anūtaneti / nūtanamutpattimat / yato nāsti jareti / sthitarūpanivṛttyā
rūpāntaraprāptirūpavipariṇāmāvasthā nāstīti bhāvaḥ /
etaccāśeṣavikārābhāvopalakṣakaṃ jñeyam
p. ३७४)
sarvā'si sarvasārā'si sarvajñā sarvaharṣiṇī /
asarvā'sarvagā'sārā'sarvajñā'sarvaharṣiṇī
tadaiśvaryaṃ varṇayati - sarā'sīti / darpaṇasya pratibimbātmatvavat
svāntaravabhāsitajagatastvatsvarūpatvāt tvameva sarvā'si / nanu
kathamavikṛtādvitīyarūpāyā aparimitasarvavikārarūpateti cedāha -
sarvasārā'sīti / sāraṃ dṛḍhamanaśvaraṃ rūpam / tathā ca ghaṭādiṣu mṛdiva
sarvatrāvyabhicaritasārātmakasadrūpeṇānuvṛttatvāt [k:
bhicāravṛttisārā] sarvasārātmatvam / nanu kiṃ pradhānātmaka[k:
tmakājaśakti]jaḍaśaktirūpeṇānuvṛttatvamiti [k: nuktatva]
cennetyāha - sarvajñeti / sarvatra
jñānātmakacitprakāśarūpeṇānuvṛttetyarthaḥ / nanu citprakāśo'pi
svātantryavarjita udāsīno nimittabhūtaḥ kṛteḥ [g: prakṛtaḥ] svātantrye
jaḍatulyayogakṣemaḥ sāṃkhyānāmiva bhavediti cennetyāha - sarvaharṣiṇīti /
tasya svātantryamevānandaḥ / ānando viśvāhantāpariṇāmaḥ (yo० hṛ० dī० १/
१३) ityādyuktanītyā sarvatra svātantryāt sarvaharṣavatī
aparicchinnānandarūpetyarthaḥ / loke'pīha [g: loke'pi hi] yasya yāvat
svātantryaṃ tāvāṃstasyānanda iti spaṣṭameva / yasya yāvat pāratantryaṃ
tāvattasyānandācchādanam yāvatpāratantryanivṛttistāvadānandābhivyaktiriti
tātparyam / proktaviśeṣaṇeṣu
sarvapadārthasyābhāsanamātrasāratvenāvyatiriktatvādvastutaḥ sarvātmatvādikaṃ
nāstītyāha - asarvetyādi / sarvagatatve sāratā syāt sarvagatatvābhāvāt
sāratvābhāva ityāha - asarvagā'sāreti
p. ३७५)
devi bhūyo namastubhyaṃ purastāt pṛṣṭhato'pi ca /
adhastādūrdhvataḥ pārśve sarvataste namo namaḥ
evaṃ stutvā namaskārasya sammukhe kartavyatvena paradevatāyā aśarīriṇyāḥ
sāmmukhyadaurlabhyāt svapuraḥpṛṣṭhādyakhiladikkālavyāpakatvena ca sarvato
namaskurvanti ṛṣayaḥ - devīti / bhūyaḥ aparimitakṛtvaḥ
brūhi yatte'paraṃ rūpamaiśvaryaṃ jñānameva ca /
phalaṃ tatsādhanaṃ [k: tasmāddhanaṃ] mukhyaṃ sādhakaṃ
siddhameva ca
evaṃ devatāṃ stutipūrvakaṃ namaskṛtya jijñāsitārthaṃ pṛcchanti -
brūhīti / yadyapi jñāniṣūttamajijñāsayaiva
pravṛttāstathāpyalabhyaparadevatāsamāgamaparituṣṭā jñātasyāpyarthasya
dārḍhyasampattaye daśadhā munayaḥ praśnaṃ cakruriti /
paramityatrākārapraśleṣāpraśleṣābhyāṃ paraṃ rūpamaparaṃ rūpamiti
praśnadvayam uttarānurodhāt / te aiśvaryaṃ te jñānaṃ jñānasya mukhyaṃ
phalaṃ sādhanaṃ sādhakaṃ ca jñāne [k: jñānaṃ] siddham
siddhestu paramāṃ kāṣṭhāṃ siddheṣūttamamevaca /
devyetat kramato brūhi bhūyastubhyaṃ namo namaḥ
siddheriti jātyekavacanam / nirdhāraṇe ṣaṣṭhī / siddhīnāṃ madhya ityarthaḥ /
paramāṃ mukhyāṃ kāṣṭhāṃ paryavasānabhūmim yatprāptyanantaraṃ nāsti
prāptavyasiddhyantaramiti tātparyam / jñānasiddheṣu [k: jñānā]
ityāpṛṣtā mahāvidyā pravaktumupacakrame /
dayamānā ṛṣigaṇe spaṣṭārthaṃ paramaṃ vacaḥ
āsamantāt sarvairmunibhiḥ pṛṣṭā / bhūyaḥ praṇāmena bhaktyā ca parituṣṭā
prakarṣeṇa sarvasaṃśayacchedanārhayuktiyogena vaktum /
nanvāptakāmāyāstasyāḥ prativacane kiṃ nimittamiti cedāha - dayamāneti /
spaṣṭārtham asandigdham / paramamatisundaraṃ śravaṇānandanam
p. ३७६)
śṛṇudhvamṛṣayaḥ sarvaṃ [k: sarve] pravakṣyāmi krameṇa tat /
amṛtaṃ hyāgamāmbhodheḥ samuddhṛtya dadāmi vaḥ
śrotṝnabhimukhayati - śṛṇudhvamiti / tad bhavatpṛṣṭam /
āgamāmbhodheḥ śāstrasamudrādamṛtamiva sārāṃśaṃ vo yuṣmabhyaṃ
dadāmi
yatra sarvaṃ jagadidaṃ darpaṇapratibimbavat /
utpannaṃ ca sthitaṃ līnaṃ sarveṣāṃ bhāsate sadā
evamabhimukhīkṛtyādyaṃ praśnaviṣayaṃ paraṃ rūpamupapādayati - yatreti
/ parā pratibhā mama paraṃ rūpamīritamiti ṣaṣṭhaślokenānvayaḥ / iha
ghaṭapaṭādivicitradṛśyākārā pratibhā jñānaśabdavācyā
svaprakāśā'napahnavanīyāsti / tasyā apahnave na praśno nāpi cottaraṃ ghaṭate
praśnaprativacanādeḥ pratibhāyattatvāt / nahi
tasyāstattaddṛśyākārakṣaṇikapratibhāmātrapariniṣṭhitaṃ rūpam
smṛtyanusandhānādyanupapatteḥ / atastadrūpaṃ
tattatpratibimbaparicchinnadarpaṇāṃśarāśyanusyūtamahāpratibhaiva / evaiṣa parā
pratibhā sāmānyajñānarūpā deśakālādyaparicchinnā mama paraṃ sarvamaulaṃ
rūpamiti tātparyam / tadeva yatretyādipañcabhiḥ ślokaiścittārohāya viśiṣyate /
yatra yasyāṃ parapratibhāyām idaṃ sarvaṃ pratyakṣasiddhaṃ jagat utpannaṃ
nūtanābhāsaviṣayaṃ sthitamābhāsadhārāviṣayam līnam ābhāsāviṣayam sadā
sarveṣāṃ pramātṝṇāṃ kramādbhāsate / nanu bhūtale ghaṭādiriva pṛthak san
bhāsata iti cennetyāha - darpaṇapratibimbavaditi / darpaṇe
pratibimbasyotpattisthitilayāvabhāsavat parapratibhāyāmavyatirekeṇaiva jagata
utpattyādibhāsanamiti
yadeva jagadākāraṃ bhāsate'viditātmanām /
yadyogināṃ nirvikalpaṃ vibhātyātmani kevalam
nanu darpaṇe bimbanimittakaṃ pratibimbabhāsanam parapratibhāyāṃ kuto
jagadavabhāsanamiti cet svasvātantryākhyamāyāśaktinimittakamityāha -
yadeveti / yadeva parapratibhākhyatattvameva aviditātmanāṃ
māyāśaktyavasthāntarātmakāvidyāvṛtamanasāṃ
kāmalādoṣāvṛtanayanānāṃ śaṅkhe pītimeva [k: pītamiva; kh:
pītameva] jagadākāraṃ bhāsate / yadeva tattatvaṃ yogināṃ
vidyāvinaṣṭāvidyānāṃ nirvikalpaṃ dṛśyadvaitākāravarjitaṃ bhāti / nanu
tathāpi tadasya bhātīti bhāsyabhāsakadvaitānapagama iti cedāha - ātmani
kevalamiti / svātmani cidrūpe dehādidṛśyābhāsaleśavikale kevalamahamiti
draṣṭṛmātrarūpeṇa bhāsata ityarthaḥ
p. ३७७)
gambhīrastimitāmbhodhiriva niścalabhāsanam /
yat subhaktairatiśayaprītyā kaitavavarjanāt
nanu tathāpi tanna [k, kh: tannirvi] nirvikalpaṃ bhavitumarhati tadā
kṣaṇikakevalajñānadhārāyā eva bhāsamānatvāttatra ca
kṣaṇikakevalajñānānāṃ parasparaṃ bhinnatvādityāśaṅkyāha - gambhīreti
/ yogināmātmatattvaṃ gambhīrastimitāmbhodhivad niścalabhāsanaṃ bhavati /
gambhīramiti deśāparicchedaḥ stimitamiti kālāpariccheda ukto jñeyaḥ /
anantādvayarūpeṇaiva tadbhāsanamiti [k, kh: bhāna] tātparyam / evaṃ
tadeva tattvaṃ bhaktaśreṣṭhairapi sevyata ityāha - yat subhaktairiti / sevyata iti
sambandhaḥ / suṣṭhu dvaitamālinyavarjanena bhajantīti subhaktāḥ
parātmatattvavidaḥ / atiśayaprītyeti / prītiranuraktiḥ cittavṛttiviśeṣaḥ tasyā
atiśayatvamanavadhitvam / seyaṃ prītirdvaitināṃ na ghaṭate / ātmanastu kāmāya
sarvaṃ priyaṃ bhavati (bṛ० u० २/४/५) ityuktyā teṣāṃ
parātmaprīterātmārthatvenātmaprītervyāvṛttatvena nyūnatvena
cānavadhitvābhāvāt / advaitināṃ parātmanaḥ svātmābhedena
tatprīteritarārthatvābhāvānnoktadoṣa iti dhyeyam / kaitavavarjanāditi / kaitavaṃ
śāṭhyam [kh, g: kāpaṭyam] / yathā hi vārayoṣā viṭeṣu prītiṃ
kurvanti tatkaitavam / arthagatā hi tāsāṃ mukhyā prītiḥ / yato'mukhyāmapi
viṭagatāṃ mukhyāmiva kṛtvā pradarśayanti ataḥ sā prītiḥ kaitavādbhavati
dvaitināmīdṛśyeva bhaktiriti sudhībhirvimarśanīyam
p. ३७८)
svabhāvasya svarasato jñātvāpi svādvayaṃ padam /
vibhedabhāvamāhṛtya [k: māruhya] sevyate'tyantatatparaiḥ
advaitināṃ svātmabhūtaparātmasevanaṃ kathaṃ sambhavet
sevyasevakayorbhedavimarśamantareti cedāha - vibhedabhāvamāhṛtyeti /
vibhedasya [k, kh: vivekabhedasya] bhāvaḥ sattā / tamāhṛtya
balājjñātvā / āhāryabhedajñānenetyetat / etadevāha - jñātvāpīti /
svasmādadvayamadvitīyaṃ padaṃ prāpyaṃ parātmatattvaṃ jñātvāpi / evaṃ
jñānavataḥ kuto vibhedabhāvāharaṇamiti cedāha - svabhāvasya svarasata iti /
svabhāvasya cittasya svarasataḥ svābhāvyāt / yathā hi keṣāñcijjñānināṃ
pūrvasaṃskāravaśādrājyādikriyā evaṃ vāsanāvaicitryādetadapīti bhāvaḥ /
nanvevaṃvidhānāṃ sevanamanādarapūrvakaṃ syāditi cedāha - taparaiti /
tatparatvayutairityarthaḥ
akṣāntaḥkaraṇādīnāṃ prāṇasūtraṃ yadāntaram /
yadabhāne na kiñcit syādyacchāstrairabhilakṣitam
akṣeti / akṣāṇīndriyāṇi antaḥkaraṇaṃ manaḥ ādinā buddhyāderdehasya ca [k:
ca nāsti] grahaṇam eteṣām / āntaraṃ pratibimbānāṃ darpaṇa iva yat
svabhāvabhūtam / yadvā eteṣāṃ yadāntaraṃ prāṇasūtram / yathā hi
sūtrapāñcālikā svāntarasthena prāṇatulyena sarvaceṣṭānidānasūtreṇaiva
tattacceṣṭāṃ karoti evamakṣādīnāṃ svasvaceṣṭānidānabhūtāntaraprāṇasūtram /
atha ca yasyābhāne'prakāśane kiñcidapi na syānna sattāṃ prāpnuyāt / evaṃvidhe
paratattve kiṃ pramāṇamiti cellakṣaṇāvṛttyā śāstramevetyāha -
yacchāstririti / evaṃ proktarūpā parā'navacchinna pratibhaiva devyā
jagatkrīḍāparāyā mama paraṃ vāstavaṃ rūpamiti yojayet
p. ३७९)
parā sā pratibhā devyāḥ paraṃ rūpaṃ mameritam /
brahmāṇḍānāmanekānāṃ bahirūrdhve sudhāmbudhau
evaṃ paraṃ rūpaṃ pratipādyā'paraṃ rūpamupapādayitumādau tripurāsaguṇamūrti
[k, kh: purā] prakṛte prastutāṃ nirūpayati - brahmāṇḍānāmiti
/ brahmāṇḍānāmityādikathanamanavadhikaiśvaryanirūpaṇadvārā
saguṇamūrtibhya utkṛṣṭatvena praśaṃsitum / sudhāmbudhau amṛtajalārṇave
maṇidvīpe nīpavane cintāmaṇisumandire /
pañcabrahmamaye mañce rūpaṃ traipurasundaram
maṇidvīpe navaratnamaṇisa.kḷptanavakhaṇḍātmakadvīpe / nīpāḥ
kadambavṛkṣaviśeṣāḥ teṣāṃ [k: teṣāṃ nāsti] vane vipine /
cintāmaṇiḥ bhaktānāṃ cintitaphalaprado maṇiviśeṣaḥ amṛtamathanasamaye
mahatā prayatnena daivaireka āsāditaḥ / tādṛśamaṇigaṇaviracite sundare mandire
/ pañcabrahmamaye brahmaviṣṇurudreśvarātmacatuṣpāde sadāśivāmaphalake
mañce traipurasundaraṃ triṣu pureṣu dhāmasu jāgradādiṣu
sarvaspṛhaṇīyatvenātisundaram anugataṃ yatparaṃ rūpaṃ paracidātmatattvam
tatsambandhi bhaktānugrahāya svasvātantryamātranimittāvabhāsitaṃ rūpam
anādimithunaṃ yattadaparākhyamṛṣīśvarāḥ [kh: hyetada] /
tathā sadāśiveśānau vidhiviṣṇutrilocanāḥ
anādimithunaṃ prāṅmāhātmyakhaṇḍe pratipāditam utpattivarjitaṃ
kāmeśvarakāmeśvarīrūpam / yadyapi
brahmādyanugraheṇāvirbhāvarūpotpattistatrābhihitā tathāpi na ādiḥ kāraṇaṃ
yasyeti vigraheṇa kāraṇāt svasvātantryabhinādutpattivarjanaṃ jñeyam /
evaṃvidhaṃ yattadeva me'paraṃ rūpam / evaṃ [k, kh: evaṃ nāsti]
pradhānamaparaṃ rūpamabhidhāya yadyadvibhūtimatsattvam (bha० gī० १०/
४१) iti bhagavaduktanyāyenāpradhānarūpāṇyapyāha - tatheti /
sadāśivādyāḥ pañca
anugrahatirodhānasṛṣṭisthitilayātmakapañcakṛtyādhikāriṇaḥ
p. ३८०)
gaṇeśaskandadikpālāḥ śaktayo gaṇadevatāḥ /
yātudhānāḥ surā nāgā yakṣakimpuruṣādayaḥ
gaṇeśo vināyakaḥ / skandaḥ ṣaṇmukhaḥ / dikpālā indrādayaḥ / śaktayaḥ
prāguktāḥ kumārīlakṣmīpramukhā anyāśca / gaṇadevatāḥ vasurudrādayo
gaṇarūpāḥ / yātudhānādikiṃpuruṣāntāḥ pūjyā ityanvayaḥ
pūjyāḥ sarvā mama tanūraparāḥ parikīrtitāḥ /
mama māyāvimūḍhāstu māṃ na jānanti sarvataḥ
yātudhānāsurādiṣu yā yāḥ pūjyā mūrtayaḥ tāḥ sarvā mamāparāḥ tanūḥ
tanvaḥ / evaṃ sarvatra tattadrūpeṇa sthitāṃ māyāvimūḍhā māṃ na jānantītyāha
- mameti / tāḥ sarvā mūrtayo matsambandhinya eveti na jānantīti bhāvaḥ
pūjitā'hameva [k: pūjitā hyeva sarvaistairda] sarvairdadāmi
phalamīhitam /
na matto'nyā kācidasti pūjyā vā phaladāyinī
kutastā mūrtayastvatsambandhinya iti cettatra tatra pūjyā phalapradā cāhamevetyāha
- pūjiteti / īhitaṃ icchitam / kuta etaditi cet pūjānurūpaphaladātṛtvasya
saṃvidatirikte durghaṭatvamityāha - na matta iti
yathā yo māṃ bhāvayati phalaṃ mat prāpnuyāttathā /
mamaiśvaryamṛṣigaṇā aparicchinnamīritam
yathā yatphaladātṛtvena tatphalaṃ [k, kh: tatphalaṃ nāsti] mat
mattaḥ tathārūpāyāḥ / tṛtīyaṃ praśnamuttarayati - mameti / aparicchinnam
anantam
p. ३८१)
anapekṣyaiva yatkiñcid ahamadvayacinmayī /
sphurāmyanantajagadākāreṇa ṛṣipuṅgavāḥ
tatra mukhyamaiśvaryamāha - anapekṣyaiveti / svarūpādbhinnaṃ
yatkiñcitkāraṇamanapekṣyaiva jagadākāreṇa sphurāmītyarthaḥ / nanu
svarūpātiriktakāraṇābhāve'pi svāṃśabhedāpekṣayā jagadākāratā syāditi cenneti
bodhayitum - advayacinmayīti / akhaṇḍacinmātratvena mamāṃśābhāvāditi
tātparyam
tathā sphurantyapi sadā nātyemyadvaitacidvapuḥ /
etanme mukhyamaiśvaryaṃ durghaṭārthavibhāvanam
nanu pūrvaṃ tavādvayacinmātratve'pi jagadākāratāpattyanantaraṃ
vicitrānekarūpatā syāditi cedāha - tatheti / vicitrajagadākāreṇa sadā
sphurantyapyahamadvaitacidātmakaṃ vapuḥ svarūpaṃ nātyemi na parityajāmi /
vicitrajagadākārasya rpatibimbatulyatvānna me svarūpapratihatiriti bhāvaḥ / etad
anapagatādvaitacinmātrarūpāyā api vicitrajagadātmanā sphuraṇam /
durghaṭārthasya vibhāvanaṃ sampādanam
mamaiśvaryaṃ tu rṣayaḥ paśyadhvaṃ sūkṣmayā dṛśā /
sarvāśrayā sarvagatā cāpyahaṃ kevalā sthitā [k: citiḥ]
sarveṣāṃ dṛśyānāmāśrayā sarveṣu gatā'nusyūtā cāpi
kevalādvaitacinmātrātmanāhaṃ sthitā evaṃvidhaṃ mamaiśvaryaṃ paśyadhvam
svamāyayā svamajñātvā saṃsarantī cirādaham /
bhūyo viditvā svātmānaṃ guroḥ śiṣyapadaṃ gatā
aparamaghaṭitaghaṭanasāmarthyarūpamaiśvaryamāha - svamāyayeti /
svasambandhinī yā māyāśaktiḥ paramasvātantryarūpā tayā ahaṃ svaṃ
svātmānamajñātvā'jñānāvṛtaṃ kṛtvā saṃsarantī cirādanādikālād
jananamaraṇapravāhapatitā satī śiṣyasya padaṃ svarūpaṃ prāptā bhūtvā bhūyaḥ
punaḥ guroḥ sakāśāt svātmānamātmatattvaṃ viditvā muktā bhavāmīti
sambandhaḥ
p. ३८२)
nityamuktā punarmuktā bhūyo bhūyo bhavāmyaham /
nirupādānasambhāraṃ sṛjāmi jagadīdṛśam
etada(evama)vidyādermāyikatvena satyabandhābhāvānnityamuktāpi
vāraṃ vāraṃ punarmuktā bhavāmi / atha ca īdṛśamanantavicitraṃ
jagannirupādānasambhāraṃ yathā tathā upādānādikāraṇasāmagrīṃ vinaiva
sṛjāmi
ityādi santi bahudhā mamaiśvaryaparamparāḥ /
na tad gaṇayituṃ śakyaṃ sahasravadanena vā
tad aiśvaryaṃ sahasravadanena ādiśeṣeṇāpi na gaṇayituṃ śakyam / anantatvāditi
bhāvaḥ
śṛṇvantu saṃgrahād vakṣye madaiśvaryasya leśataḥ /
jagadyātrā [k: dhātrā] vicitreyaṃ sarvataḥ saṃprasāritā
aiśvaryasyānantatvameva bhaṅgyantareṇāha - śṛṇvantviti / jagadrūpī
yātrā vyavahāro'vabhāsa iti yāvat / iyamanādyanantā sarvāparokṣabhūtā
samprasāritā samyagabādhitasthirārthakriyārharūpeṇa prasāritā avabhāsitetyarthaḥ
mama jñānaṃ [k: mamājñānaṃ] bahuvidhaṃ
dvaitādvaitādibhedataḥ /
parāparavibhedācca bahudhā cāpi tatphalam
evaṃ parātmanaḥ parāparam aiśvaryaṃ ca pratipādya
tadudbhāvitāvidyābandhānmokṣasiddhaye caturthapraśnottaramāha - mameti /
bahuvidhatāmevāha - dvaiveti / dvaitajñānamupāsanam /
advaitamanubhavarūpam / paramaparokṣam [k: param nāsti] / aparaṃ
parokṣam / evaṃ jñānasya bahuvidhatvāt phalamapi bahuvidhamityāha -
bahudheti
dvaitajñānaṃ tu vividhaṃ dvitīyālambanaṃ yataḥ /
dhyānameva tu tatproktaṃ svapnarājyādisammitam
dvaitājñānasyānekavidhatve hetumāha - dvitīyālambanaṃ yata iti / yato
dhyātuḥ svarūpātiriktamūrtimantrādivividhaviṣayakadhyānameva
dvaitajñānamityarthaḥ / asya jñānasyādvaitajñānādapakṛṣṭatvaṃ dyotayituṃ
viśeṣaṇam - svapnarājyādisammitam / ādinā manorājyādisaṃgrahaḥ /
dhyānasya smṛtyanusandhānarūpatvenāprāmāṇyāt
svapnarājyabhramatulyatvamiti dhyeyam
p. ३८३)
taccāpi saphalaṃ jñeyaṃ niyatyā niyataṃ yataḥ /
aparaṃ cāpi vividhaṃ tatra mukhyaṃ tadeva hi
nanu dhyānātmakadvaitajñānasya bhramatulyatve niṣphalatvāpattiriti cedāha -
taccāpīti / smṛtirūpamapītyarthaḥ / saphalamityeva jñeyam / kathametaditi cedāha
- niyatyā niyataṃ yata iti / yadyapi smṛteḥ
sāmānyato'jñānanivṛttirūpaprakṛtaphalaṃ sākṣāt pāramparyeṇa vā nāsti
tathāpi proktasmṛtiviśeṣāṇāṃ
bhagavanniyatiśaktiniyamitatvāccittaśodhanadvārā proktaphalavattvamiti jñeyam /
nanu dvaitajñānamālambanabhedānnānāvidhamityuktam / tatra kiṃ sarvaṃ samam
uta yatkiñcinmukhyamiti cedāha - aparaṃ ceti / dvaitaṃ cetyarthaḥ
proktamukhyāparamayadhyānaṃ [k: mayaṃ dhyānaṃ]
mukhyaphalakramam /
advaitavijñānameva paravijñānamīritam
kiṃ taditi cedāha - prokteti / brahmāṇdānāmanekānām (२०/३६)
ityādinā proktaṃ yanmukhyamaparaṃ rūpam tanmayaṃ tadekaviṣayakaṃ
yaddhyānaṃ tadeva mukhyam / kuta iti cedāha - mukhyaphalakramamiti /
mukhyaḥ sākṣātprāpyaḥ phalasya cittaśuddhyāderjñānasādhanasamudāyasya
kramaḥ paramparā yasmādityarthaḥ / mukhyā'pararūpadhyānena
sākṣājjñānasādhanasampattiḥ sadāśivādidhyānena tvetaddhyānaprāptidvāreti
jñeyam / dhyānātmakadvaitajñānasya sākṣādajñānanāśakatvābhāvenaitasmāt
sākṣādajñānanāśakamadvaitajñānameva śreṣṭhamityāha - advaiteti /
paravijñānaṃ śreṣṭhavijñānam
p. ३८४)
māmanārādhya paramāṃ ciraṃ vidyāṃ tu śrīmatīm /
kathaṃ prāpyeta paramāṃ vidyāmadvaitasaṃjñikām
nanvalaṃ dvaitavijñānenāpakṛṣṭena sarvairadvaitavijñānaṃ
śreṣṭhamevāśrayitavyamiti cedāha - māmiti / śrīmatīṃ vidyāṃ
śrīvidyābhidhānāṃ paramāṃ śarīreṣu mūrdheva ityuktarītyā saguṇamanmūrtiṣu
sadāśivādiṣu sumukhyām / ciraṃ bahukālamanārādhya kathamadvaitavidyā
prāpyeta ? naiva prāpyeteti bhāvaḥ / vidyāṃ jñānam
tadevādvaitavijñānaṃ kevalā yā parā citiḥ /
tasyāḥ śuddhadaśāmarśo dvaitāmarśābhibhāvakaḥ
evaṃ dvaitajñānaṃ nirūpyāparokṣātmakaṃ paramadvaitajñānamāha -
tadeveti / kevalā dṛśyadvaitaleśavarjitā parā anavacchinnā yā citiḥ
parasvarūpatvena proktā tadevādvaitavijñānam / nanu
proktapararūpātmakakevalaciteḥ citrasya bhittirivājñānasahitajagadāśrayatvena
kathamajñānanivartakatvaṃ syāditi cedāha - tasyā iti / paraciteḥ yā
śuddhadaśā vedyābhāsasambhedavarjitarūpā jñeyavarjitasāmānyajñānarūpeti
yāvat tasyā āmarśo nirduṣṭapramāṇenāparokṣajñānam / sa
dvaitāmarśābhibhāvakaḥ dvaitaviṣayo ya āmarśo'vabhāsaḥ
tasyāprāmāṇyagrahotpādanenābhibhāvakaḥ tiraskārajanakaḥ
arthakriyotpādanānarhatvasampādaka iti yāvat / yathā hi darpaṇe jñāte
tadgatapratibimbasarpavyāghrāderbhayādyarthakriyotpādanānarhatā evamiti
tātparyam
cittaṃ yadā svamātmānaṃ kevalaṃ hyabhisampatet /
tadevānuvibhātaṃ syād vijñānamṛṣisattamāḥ
etadeva bhūyaḥ sphuṭatayopapādayati - cittamiti / yadā yasmin kāle kevalaṃ
dṛśyākārakalaṅkarahitaṃ parokṣato viditaṃ svaṃ svarūpabhūtamahaṃ
pratyayinamātmānamakhilāvasthānugatasāmānyacidrūpam / kevalamiti
citte'pyanveti / kevalaṃ vikalpasaṃskāravarjitaṃ dṛśyavimukho'smi
ātmābhimukho'smītyādisavikalpasamādhidaśāsthasaṃskāreṇāpi varjitamiti yāvat /
evaṃvidhaṃ cittaṃ citaḥ prasaradrūpajñānaśaktiḥ / abhisampatet abhitaḥ
paricchedavarjanena sarvataḥ samyagekībhāvasamāpattyā pate / cittasya
śuddhacidātmani majjanena tadekībhāvaprāptyā nirvikalpasamādhiryadā bhavediti
tātparyam / tataḥ samādhervyutthitasya tadeva samādhāvanubhūtaṃ
śuddhacidrūpamanuvibhātaṃ syāttadevāhamityakhaṇḍākāreṇa pratyabhijñātaṃ
syād bhavet / tadeva proktapratyabhijñānameva paraṃ vijñānamityucyata iti śeṣaḥ
p. ३८५)
śrutito yuktito vāpi kevalātmavibhāsanam /
dehādyātmāvabhāsasya nāśanaṃ jñānamucyate
evaṃ paraṃ jñānaṃ nirūpyāparajñānasvarūpaṃ nirūpayati - śrutita iti /
śrutitaḥ sāṅgaśravaṇena / yuktito vāpi kevalatarkeṇa vā / kevalātmano
dehādiparicchedavarjitacidātmanaḥ / vibhāsanaṃ viśeṣato niścayarūpeṇa
parokṣato yadbhāsanam / tacca kiṃvidhaṃ tadāha - dehādīti / dehaprāṇādau
paricchinne dṛśye ya ātmatvāvabhāso'haṃpratyayaḥ [k, kh:
ātmāva] tasya nāśanaṃ tatrāprāmāṇyagrāhakam
evaṃvidhakevalātmavibhāsanamaparajñānamucyate / nanu yuktito vāpīti
kevalatarkeṇa jñānopapādanamadvaitaśāstraviruddhamiti ceducyate -
śravaṇādikaṃ vinottamādhikāriṇāmanupāyākhyajñānasya
kevalatarkamātrajanitasyāgameṣvabhyupagatatvāt / yaduktam - uttamānāṃ tu
vijñānaṃ guruśāstrānapekṣaṇam iti / prasiddhāścākṛtaśravaṇā jñānino
vāmadevakarkaṭikādayaḥ
tadeva bhavati jñānaṃ yajjñānena tu kiñcana /
bhāsamānamapi kvāpi na vibhāyāt kathañcana
evaṃ parāparajñāne kramānnirūpya bhūyaḥ phaloddeśena [k:
phalādeśena] dvaitajñānādvivecanāya paraṃ jñānaṃ ślokapañcakenāha
- tadeveti / yatkiñcana dṛśyaṃ bhāsamānamapi kvāpi kvacidapi yajjñānena
kathañcana kenāpi prakāreṇa na vibhāyād jñātadarpaṇatattvasya
tatpratibimbamiva na pṛthaksattvena viśeṣādabādhitatvena bhāyāt tadeva paraṃ
jñānaṃ bhavatītyarthaḥ
p. ३८६)
tadevādvaitavijñānaṃ yadvijñānena kiñcana /
avijñātaṃ naiva bhavet kadācilleśato'pi ca
yathā hi darpaṇatattvajñānena pratibimbaṃ leśato'pi kadācidapi
pratibimbakāle'nyadā vā'vijñātaṃ na bhavet tathā yadvijñānena yatkiñcanāpi
dṛśyamavijñātaṃ na bhavet tadevādvaitavijñānam
sarvavijñānātmarūpaṃ yadvijñānaṃ bhavet khalu /
tadevādvaitavijñānaṃ paramaṃ tāpasottamāḥ
sarveṣāṃ ghaṭādivyāvṛttaviṣayāṇāṃ paricchinnaviśeṣajñānānāṃ [k:
viṣaya] pratibimbaparicchinnadarpaṇāṃśānāṃ mahādarpaṇa ivātmarūpaṃ
yadvijñānaṃ bhavet / khalvityevārthaḥ / ātmasvarūpameva na kathañcidanyatheti
tātparyam / tadeva paramadvaitavijñānam / nanu pratyabhijñātmakaṃ jñānaṃ
kathaṃ sarvajñānātmarūpam pratyabhijñāviṣayasya śuddhacitastathātvaṃ
syāditi ceducyate -
darpaṇāntaḥpratibimbadarpaṇāntaraṃśavattayoratyantamabhedapratyayena
tathāvyavahārasambhavāt
jāte yādṛśavijñāne saṃśayāścirasambhṛtāḥ /
vāyunevābhrajālāni vilīyante paraṃ hi tat
yathā darpaṇatattve jñāte tatpratibimbasvarūpagatākhilasaṃśayā
darpaṇamātratvaniścayena vilīyante tathā yādṛśavijñāne jāte sati
pradhānaprakṛtikā vā sṛṣṭiḥ paramāṇuprakṛtikā veti dṛśyagatāḥ deho
vāhaṃ prāṇo vetyādidraṣṭṛgatāśca saṃśayāścirādanādikālāt sambhṛtā
hṛdi nihitā vilīyante / vāyunevābhrajālānīti vilaye vilambābhāvadyotanāya / tat
jñānam
p. ३८७)
kāmādivāsanāḥ sarvā yasmin santi na kiñcana /
syurbhagnadaṃṣṭrāhiriva tadvijñānaṃ paraṃ smṛtam
yathā jñātadarpaṇatattvasya tatpratibimbagatākhilakāmadveṣādivāsanāvilayaḥ
evaṃ yasmin jñāte sati dṛśyagatakāmādyakhilavāsanā na kiñcaneti
niḥsvarūpā luptā bhaveyuriti tātparyam / prārabdhādivaśāt kāścana vāsanā
aluptā api bhagnadaṃṣṭrāhiriva syuḥ / yathā hi bhagnaviṣadaṃṣṭraḥ sarpo na
maraṇādyanarthāvahaḥ tathā tā vāsanā na janmāntararūpānarthapradāḥ
tadadhigama uttarapūrvāghayoraśleṣavināśau (bra sū० ४/१/१३) iti nyāyena
tatkāmādivāsanayā kṛtakarmaphalāsaṃśleṣāt
vijñānasya phalaṃ sarvaduḥkhānāṃ vilayo bhavet /
atyantābhayasaṃprāptirmokṣa ityucyate phalam
evaṃ jñānaṃ nirūpya phalaṃ nirūpayati - vijñānasyeti / sarvaduḥkhānāṃ
śārīrādīnām / yadyapi sarvaduḥkhavilayaḥ suṣuptyādāvasti tathāpi
bhāviduḥkhasambhāvanayā bhayamastītyata āha - atyanteti / eṣa eva mokṣa
ityucyate
bhayaṃ dvitīyasaṅkalpādadvaite vidite dṛḍham /
kutaḥ syād dvaitasaṅkalpastamaḥ sūryodaye yathā
kuto'syātyantābhayasamprāptiriti cedāha - bhayamiti / ayaṃ vyāghro'yaṃ
vṛścika ityādidvitīyasaṅkalpādeva loke bhayaṃ prasiddham suṣuptau
dvaitasaṅkalpābhāvena bhayābhāvāt / advaite dṛḍha vidite sati
niḥsandigdhādvaitajñāne sati tena jñānenāvidyāyā naṣṭatvena nimittābhāvānna
punardvaitasaṅkalpa ityāha - kuta iti / yathā darpaṇādvayatattve vidite
punastatpratibimbeṣu na dvitīyatvaniścaya evaṃ prakṛte'pīti bhāvaḥ
ṛṣayo na bhayaṃ kvāpi dvaitasaṅkalpavarjane /
ato yatphalamanyat syāttadbhayaṃ sarvathā bhavet
bhayanimittadvaitasaṅkalpavarjane bhayasambhāvanāpi nāstītyāha - ṛsaya iti
/ kvāpi deśe kāle vā / evaṃ dvaitasaṅkalpavarjitaṃ svarūpameva phalaṃ
mokṣātmakamityuktvā svarūpātiriktasya nābhayātmakaphalatvamityāha - ata iti
/ niruktasvarūpasyaiva phalatvāt / svarūpādanyattu bhayapradatvād
bhayamevetyarthaḥ
p. ३८८)
antavattu dvitīyaṃ syād bhūyo loke samīkṣaṇāt /
sānte bhayaṃ sarvathaivābhayaṃ tasmāt kuto bhavet
tasya bhayapradatvameva sādhayitumāha - antavaditi / nāśavadityarthaḥ /
dvitīyam anyat / kuta etadavagatamiti cedāha - bhūya iti / loke
putrakalatragṛhadhanāderanyasyāntavattvasya bahudhā dṛṣṭatvādityarthaḥ /
ataḥ sānte naśvare sarvathaiva bhayaṃ bhavet / tato'bhayaṃ sāntāt kuto bhavet
saṃyogo viprayogāntaḥ sarvathaiva vibhāvitaḥ /
phalayogo'pi tasmāddhi vinaśyediti niścayaḥ
evamanyasya svarūpato'ntavattvena bhayapradatvamupapādya tatsambandhasyāpi
tathātvād bhayapradatvamahā - saṃyoga iti / sambandha ityarthaḥ /
viprayogāntaḥ viprayogo viyogaḥ svarūpanāśaḥ so'nte yasya sambandho naśvara iti
yāvat / evaṃvidhaḥ sambandhaḥ sarvairvibhāvito dṛṣṭaḥ / ataḥ phalasya yogaḥ
sambandho'pi naśyedeva
yāvadanyat phalaṃ proktaṃ bhayaṃ tāvatprakīrtitam /
tadevābhayarūpaṃ tu phalaṃ sarve pracakṣate
tasmādanyaphalaṃ svarūpataḥ sambandhataścānityamiti [k, kh:
sambandhatastasmādani] bhayapradamevetyāha - yāvaditi /
tasmādyadātmasvarūpādananyadeva mokṣākhyaṃ phalamadvaitaśāstroktaṃ
tadevābhayarūpaṃ phalamiti sarve paṇḍitāḥ prakṛṣṭatvena kathayantītyāha -
tadeveti / yattadeveti [kh: etade] sambandhaḥ
p. ३८९)
yadātmano'nanyadeva phalaṃ mokṣaḥ prakīrtitaḥ /
jñātā jñānaṃ jñeyamapi phalaṃ caikaṃ yadā bhavet
yadātmano'nanyattadevābhayarūpaṃ phalaṃ sarve pracakṣate / evaṃvidhaṃ
phalameva mokṣaḥ prakīrtita iti yojanā / mokṣākhyaṃ
phalamadvitīyātmasvarūpamevetyetadvivicya pradarśayitumāha -
jñātetyādinā / yadā jñātṛjñānajñeyaphalānāṃ bhedānavabhāsādekatvaṃ
bhavet tadetyanvayaḥ
tadā hi paramo mokṣaḥ sarvabhītivivarjitaḥ /
jñānaṃ vikalpasaṅkalpahānaṃ mauḍhyavivarjitam
paramaḥ dvaitaśāstraprasiddhādutkṛṣṭo mokṣo bhavet / atra hetugarbhaṃ
viśeṣaṇam - sarvabhītivivarjita iti / ito'nyo [k: yato] mokṣo na
sarvabhītivivarjita iti tātparyam / jñātrādīnāṃ
svarūpoddeśapūrvakamekatvamupapādayati - jñānamiti /
vikalpātmakādvaitaviṣayā ye saṅkalpāścittavṛttiviśeṣāḥ teṣāṃ hānaṃ
varjanaṃ yatra / etacca suṣuptyādāvapyastīti cedāha - mauḍhyavivarjitamiti /
śuddhasvarūpasphuraṇaṃ jñānamiti bhāvaḥ
jñātuḥ svacchātmarūpaṃ tadādāvanupalakṣitam /
upalakṣaka [k: upadeśaka] evāto guruḥ śāstraṃ ca netarat
etadeva jñātuḥ svarūpamityāha - jñāturiti / nanvevaṃvidhasvarūpameva
jñānaṃ cettadādāvapi sthitameveti cedāha - svacchātmarūpamiti /
saṅkalpamauḍhyābhyāṃ varjitaṃ svarūpaṃ pūrvaṃ na sthitamiti bhāvaḥ / nanu
jñānāntarālādinivikalpadaśāsu sthitameveti cedāha - ādāvanupalakṣitamiti /
sthitamapi tannopalakṣitaṃ na paricitam nirvikalpatvenānanubhūtatvāditi tātparyam /
ato jñānasya svasvarūpānatiriktatvād mohenānupalakṣitasvarūpasya
mohanirasanopāyenopalakṣaka eva guruḥ śāstraṃ ca / netaraditi / na
tayorvyāpārāntaramastītyarthaḥ
p. ३९०)
etadeva hi vijñeyasvarūpābhidhīyate /
jñātṛjñānajñeyagato yāvad bhedo'vabhāsate
etadeva saṅkalpamauḍhyavarjitaṃ saṃvidrūpameva / evaṃ
jñātṛjñānajñeyānāmekarūpatāmupapādyaitadeva jñātrādīnāṃ vāstavaṃ
rūpamityāha - jñātreti / saṅkalpāvarjanena yāvadbhedo'vabhāsate
tāvajjñātā jñānamapi jñeyaṃ vā na bhavet kvacit /
yadā bhedo vigalito jñātrādīnāṃ mithaḥ sthitaḥ
tāvajjñātrādīnāṃ bhāsamānaṃ svarūpaṃ na vāstavaṃ bhavedityāha -
tāvaditi / yadā sarvathā saṅkalpavarjanena jñātrādīnāṃ mitho bhāsamāno bhedo
vigalito bhavet tadā jñātrādīnāṃ satyasvarūpasampattirityanvayaḥ
tadā jñātrādisampattiretadeva phalaṃ smṛtam /
jñātrādiphalaparyantaṃ na bhedo vastuto bhavet
etadeveti / evaṃvidhajñātrādirūpamevetyarthaḥ / phalaṃ paramokṣākhyaṃ
smṛtam / nanu jñātṛjñeyaphalānāmaikye'pi
cittavṛttirūpapratyabhijñātmakajñānasya kathaṃ tadaikyamiti ceducyate -
cittaṃ hi jaḍaśaktyāvṛtaparicchinnacaitanyameva / tadvṛttiviśeṣo hi
pratyabhijñānamakhaṇḍacaitanyākāram / tenājñānanivṛttau
paricchedakajaḍaśaktervilayāccittattve [k: ccitte] vilīne
tatpratyabhijñānameva pūrṇacaitanyatāṃ prāptamiti tadaikyamavarjanīyameveti /
tasmānna jñātrādiphalāntānāṃ vastuto bheda ityāha - jñātrādīti
vyavahāraprasiddhyarthaṃ bhedastatra prakalpitaḥ /
ato'pūrvaṃ labhyamatra phalaṃ nāstyeva kiñcana
nanu tarhi kathaṃ śāstreṣu jñātrādibhedavyavahāra iti cet ? upadeśārthaṃ
prakalpita ityāha - vyavahāreti / tatra śāstreṣu / ataḥ jñātrādīnāmabhedāt
ātmaiva māyayā jñātṛjñānajñeyaphalātmanā /
yāvadbhāti bhavettāvat saṃsāro hyacalopamaḥ
yāvadavidyayā bhedasaṅkalpanaṃ tāvadayamavidyāvabhāsito
jananamaraṇādirūpaḥ saṃsāraḥ susthira ityāha - ātmaiveti / māyayā avidyayā
p. ३९१)
yadā [k: yathā] kathañcidetattu bhāyād bhedavivarjitam /
saṃsāro vilayaṃ yāyācchinnābhramiva vāyunā
yadā yasmin kāle kathañcid atidurghaṭena devatānugrahaikamūlakena
sadgurupadeśādinā / etad jñātrādivibhedāvabhāsaṃ sarvaṃ bhedavivarjitameva
bhāyāt / tadā vilayaṃ yāyāt / vilaye niḥśeṣatvavilambābhāvayordyotanāya
dṛṣṭāntaḥ - chinnābhramiti /
mahāsamudāyādvicchinnamabhrakhaṇḍamityarthaḥ
evaṃvidhamahāmokṣe tatparatvaṃ hi sādhanam /
tatparatve tu saṃpūrṇe nānyat sādhanamiṣyate
evaṃ phalaṃ pratipādya sādhanamāha - evamiti / mahāmokṣe pūrṇamokṣe /
tatparatvasyaiva mukhyasādhanatvaṃ vaktumāha - tatparatva iti / iṣyate
phalasādhanāyopayujyate
apūrṇe tatparatve tu kiṃ sahasrasusādhanaiḥ /
tasmāttātparyameva syānmukhyaṃ mokṣasya sādhanam
vyatirekato'pi mukhyatāmāha - apūrṇa iti / kiṃ sahasrasusādhanaiḥ
samyaksādhanapracayairapi na phalodaya iti bhāvaḥ / tasmād evamanvayavyatirekāt
tātparyaṃ sarvathaitattu sādhayāmīti saṃsthitiḥ /
yastātparyeṇa saṃyuktaḥ sarvathā mukta eva saḥ
tātaryaṃ tatparatvam / tatsvarūpamāha - sarvatheti / etattu etadeva prakṛtaṃ
mokṣākhyaṃ phalameva / etadavaśyaṃ sādhayiṣyāmīti tatsādhanasampādane
vilambāsahanaprayojakacittavṛttiviśeṣaḥ / mukta eva sa iti /
tatsādhanasyāvaśyaphalaparyantatvād muktaprāya evetyarthaḥ
p. ३९२)
dinairmāsairvatsarairvā muktaḥ syādvā'nyajanmani /
buddhinairmalyabhedena ciraśīghravyavasthitiḥ
phalasyāvaśyaṃbhāvitvamevāha - dinairiti / nanu kathaṃ
sādhanaparipūrtāvekākārāyāṃ kālavilambavaiṣamyamiti cedāha -
buddhinairmalyeti / buddhermālinyatāratamyena kālavilambatāratamyamiti bhāvaḥ
buddhau tu bahavo doṣāḥ santi sarvārthanāśanāḥ /
yairjanāḥ satataṃ tvevaṃ pacyante ghorasaṃsṛtau
buddhimālinyameva nirūpayati - buddhau tviti / sarveṣāṃ
dharmādipuruṣārthānāṃ nāśanāḥ / yaiḥ doṣaiḥ / evaṃ jananamaraṇādiprāptyā /
pacyanta iti / duḥkhamanubhavantīti tātparyam
tatrādyaḥ syādanāśvāso dvitīyaḥ kāmavāsanā /
tṛtīyo jāḍyatā proktā tridhaivaṃ dos'saṃgrahaḥ
tāneva gaṇayati - tatreti / doṣeṣvityarthaḥ / anāśvāso'viśvāsaḥ
śāstrārtheṣvidamitthameva bhavediti dṛḍhasambhāvanā'bhāvaḥ / asyādyatvaṃ
sādhanapratibandhakeṣu mukhyatvena / kāmavāsanā viṣayābhilāṣādiḥ / jāḍyatā
jaḍatvam śāstrārthāgrahaṇanimittaṃ cittasya tamoṃ'śarūpaṃ mauḍhyam /
saṃgraha iti / vistārastveteṣāṃ śākhopaśākhā bhūto'nanta [k:
śākhāsvābhu] iti bhāvaḥ
dvividhaḥ syādanāśvāsaḥ saṃśayaśca viparyayaḥ /
mokṣo'sti nāsti vetyādyaḥ saṃśayaḥ samudāhṛtaḥ
ādyasyāvāntarabhedamāha - dvividha iti / tatsvarūpamevāha - mokṣa iti /
etaccopalakṣaṇaṃ muktasya punarāvṛttirasti nāsti vetyādeḥ
nāstyeva mokṣa ityādyo bhavedatra viparyayaḥ /
etaddvayaṃ tu tātparye mukhyaṃ syāt pratibandhakam
mokṣo nāstyeveti viparyayaḥ / ādyaśabdena punarāvṛttirastyevetyādiḥ /
evaṃvidhānāśvāsasya pratibaddhyamāha - etad dvayaṃ tviti /
dvayamevetyarthaḥ / prārabdhasyāpi sādhāraṇapratibandhakatvānmukhyamiti
[k: mukhyatvamiti]
p. ३९३)
viparītaniścayena naśyedetad dvayaṃ kramāt /
atropāyo mukhyatamo mūlacchedo na cāparaḥ
etannirasane upāyamāha - viparīteti / mokṣo bhavedeveti
dṛḍhasambhāvanārūpaḥ proktasaṃśayāderviparīto niścayaḥ / etad dvayaṃ
proktasaṃśayo viparyayaśca / kramāditi / niścayasya
svasaṃskārānuvṛttirūpadārḍhyatāratamyakramāt
saṃśayādisaṃskārānuvṛtteḥ kramānnāśa iti bhāvaḥ / saṃśayaviparyayasattve
kathaṃ niścayodaya iti cet sādhanamāha - atreti / niścaye ityarthaḥ
anāśvāsasya mūlaṃ tu viruddhatarkacintanam /
tatparityajya sattarkāvartanasya prasādhane
ko'yaṃ mūlaccheda iti cedāha - anāśvāsasyeti / āśvāsaviruddhatarkacintanam
/ tad viruddhatarkacinaṃ [g: tad viruddhatarkacinatanan nāsti] parityajya /
sattarkasya proktasambhāvanātmakāśvāsānukūlatarkasya / āvartanasya
prasādhanamabhyasanaṃ tadanuvartanānukūlamānasavyāpāraḥ / tasmin kṛte sati
viparīto niścayaḥ syād mūlacchedanapūrvakaḥ /
tataḥ śraddhāsamudayādanāśvāsaḥ praṇaśyati
viparītaniścayaḥ proktasambhāvanārūpaḥ / mūlacchedanapūrvakaḥ
viparītatarkanimittasaṃskāracchedanapūrvakaḥ / tataḥ tadanantaram / śraddhāyāḥ
proktabhāvanāyā udayāt / atra viparītaniścayarūpabhāvanaiva dṛḍha / satī
śradhetyucyate / praṇaśyati nivartate
kāmādivāsanā buddheḥ śravaṇe pratibandhikā /
kāmādivāsanāviṣṭā buddhirnaiva pravartate
dvitīyadoṣapratibaddhyamāha - kāmādīti / buddheḥ pratibandhikā /
śrutārthasya buddhāvanavatāranimittam / gurūktārthe sā buddhirnaiva pravartate
tamarthaṃ naiva gṛhṇāti
p. ३९४)
loke'pi kāmī kāmyasya sadā dhyānaikatatparaḥ /
puraḥsthitaṃ na paśyecca śrotroktaṃ śṛṇuyānna ca
atrārthe lokaprasiddhimupapādayati - loke'pīti / kāmyasya kāmitasya
strīdhanādeḥ / śrotroktaṃ karṇe uccaritamapi śabdaṃ na śṛṇuyāt
kāmādivāsitasyaivaṃ śrutaṃ cāśrutasammitam /
kāmādivāsanā tasmājjayed vairāgyasampadā
tasmāt kāmādivāsitasya kāmādivāsanāviṣṭacittasya / evaṃ
proktadhyānatatparatvāt / śrutamapi hṛdayānārohādaśrutena sammitaṃ tulyaṃ
bhavet / tasmāt śravaṇapratibandhakatvāt / vairāgyasya vaitṛṣṇyasya sampadā
sampattyā jayet
santi kāmakrodhamukhā vāsanāstu sahasraśaḥ /
tatra kāmo mūlabhūtastannāśe nahi kiñcana
kāmādivāsanetyatrādipadārthaṃ kāmavāsanāyā mukhyatvaṃ cāha - santīti /
kāmavāsanā krodhavāsanā / ādyarthakamukhapadena [k, kh: mukhya]
lobhamadamātsaryādivāsanāḥ / kāmo viṣayecchā / krodho'yaṃ me'pakārī sarvathā
hantavya ityādicittavṛttiḥ / tattadviṣayadarśanamātreṇa jhaṭiti
kāmādyudbhavanimittaḥ saṃskāraścittagato vāsaneti jñeyam / krodhādīnāṃ
kāmamūlakatvāt kāmo mukhya ityāha - tatreti / tāsu vāsanāsvityarthaḥ / nahi
kiñcana krodhādikaṃ bhavediti śeṣaḥ
tato vairāgyasaṃyogād [g: saṃpanno] nāśayet kāmavāsanām /
āśā hi kāmaḥ saṃprokta etanme syāditi sthitā
tataḥ kāmasya mukhyatvāt / kāmasvarūpamāha - āśeti / iti sthitā āśā
śakyeṣu sthūlabhūtā sā sūkṣmā'śakyeṣu saṃsthitā /
dṛḍhavairāgyayogena sarvāṃ tāṃ pravināśayet
tasyānantatāmāha - śakyeṣviti / prāptuṃ śakyeṣu strīdhanādiṣu /
sthūlabhūtā idaṃ me syāditīcchārūpā / aśakyeṣu brahmāṇḍabhedanādiṣu /
sūkṣmā proktasaṃskārarūpā / dṛḍhavairāgyayogena sārvakālikasya
śmaśānavairāgyādibhinnatīvravairāgyasya yogena sampattyā / sarvāṃ sthūlāṃ
sūkṣmāṃ ca / tāṃ vāsanām
p. ३९५)
tatra mūlaṃ kāmyados'parāmarśaḥ pratikṣaṇam /
vaimukhyaṃ viṣayebhyaśca vāsanā nāśayediti
tatra dṛḍhavairāgye / kāmyasya strīdhanāderbhogyaviṣayasya doṣaḥ
[naśvaratvarūpaḥ nāśena duḥkhapradatvarūpaḥ
saṃbhāvitanāśānusandhānena bhayahetutvādirūpaśca doṣa iti granthayojanā /
] naśvaratva-nāśena duḥkhapradatva-saṃbhāvita##-
(naśvaratvena nāśena duḥkhapradatvena sambhāvitanāśānusandhānena
bhayahetutvādirūpaḥ) ityevaṃ koṣṭhake sthāpitaḥ pāṭho dṛśyate kapustake
/ mūlamātṛkāyāṃ ṭippaṇīrūpeṇa sthitaḥ syāditi saṃbhāvyate /] tasya
parāmarśo'nusandhānam / viṣayebhyo vaimukhyaṃ
viṣayasvarūpasyānusandhānābhāvo dehayātrānupayuktādhikāsevanaṃ ca
yastṛtīyo buddhidoṣo jāḍyarūpo vyavasthitaḥ /
asādhyaḥ so'bhyāsamukhaiḥ sarvathā ṛṣisattamāḥ
jāḍyarūpaḥ prākkṛtaduṣkarmanimittakatamoṃ'śapracuratā /
abhyāsādyairnivartayitumasādhyaḥ
yena tātparyataścāpi śrutaṃ buddhimanāruhet /
tajjāḍyaṃ hi mahān doṣaḥ puruṣārthavināśanaḥ
astu kiṃ tenaikena ? anyasādhanapauṣkalyāt phalaṃ bhaviṣyatīti cedāha -
yeneti / sthitena jāḍyenetyarthaḥ / cakārāditaranikhilasādhanasaṃgrahaḥ /
puruṣārthasyājñānanivṛttermokṣasya vā / vināśanaḥ pratibandhakaḥ
tatrātmadevatāsevāmṛte nānyaddhi kāraṇam /
sevāyāstāratamyena jāḍyaṃ tasya harāmyaham
tatra jāḍyanāśane / mamātmadevatārūpāyāḥ sevāṃ japapūjādhyānādirūpām
ṛte vinā
p. ३९६)
jāḍyālpānalpabhāvena sadyo vā parajanmani /
bhavettasya phalaprāptirjāḍyasaṃyuktacetasaḥ
jāḍyālpeti / jāḍyālpatve sevānalpatve sadyaḥ jāḍyasevayoralpatve'nalpatve vā
cirakālāt jāḍyānalpatve [k, kh: jāḍyālpatve] sevālpatve parajanmani
iti vivekaḥ
sarvasādhanasampattirmamaiva praṇidhānataḥ /
upayāti ca yo bhaktyā sarvadā māmakaitavāt
evaṃ jāḍyanāśe matsevāheturityuktvā jāḍyarahitānāmapyetadāvaśyakamityāha
- sarveti / sarveṣāṃ tatparatvavāsanānāśādirūpāṇāṃ satsaṅgādīnāṃ ca
sādhanānāṃ sampattiḥ / praṇidhānataḥ dyānādirūpasevanāt / bhavediti śeṣaḥ /
etadeva spaṣṭamāha - upayātīti / sevata ityarthaḥ / bhaktyā
anavacchinnānurāgeṇa / akaitavādakāpaṭyāt niṣkāmanayeti bhāvaḥ
sa sādhanapratyanīkaṃ vidhūyāśu kṛtī bhavet /
yastu māmīśvarīṃ sarvabuddhiprasarakāriṇīm
sa evaṃvidhopāsakaḥ / pratyanīkaṃ vighnam / kṛtī kṛtārthaḥ / yaḥ sādhakaḥ /
sarveṣāṃ buddheḥ prasaraḥ pravṛttiḥ tatkaraṇaśīlām
anādṛtya sādhanaikaparaḥ syād mūḍhabhāvataḥ /
pade pade vihanyeta phalaṃ prāpyeta vā na vā
anādṛtya anupagamya / ata eva mūḍhabhāvanaḥ mūḍhacittaḥ / vihanyeta
vighnairhato bhavet / phalaprāptāvapi saṃśaya evetyāha - phalamiti
tasmāttu ṛṣayo mukhyaṃ tātparyaṃ sādhanaṃ bhavet /
evaṃ tātparyavāneva sādhakaḥ paramaḥ smṛtaḥ
sādhananirūpaṇamupasaṃharati - tasmāditi / tātparyavataḥ phalābhāvasya
buddhidoṣakṛtatvāditi bhāvaḥ / vairāgyaśamādikaṃ pratibandhanivartakam /
devatopāsanaṃ kāryasādhāraṇakāraṇam / atastatparatvamevātra mukhyaṃ
kāraṇamiti bhāvaḥ / sādhakamāha - evamiti / proktamukhyatātparyavāneva
mukhyasādhaka ityarthaḥ
p. ३९७)
tatra madbhaktiyuktastu sādhakaḥ sarvapūjitaḥ /
siddhirātmavyavasitirdehānātmatvabhāvanā
tatra tatparatāvatsu / madbhaktiyuktaḥ mayayanuraktaḥ matsevāpara iti yāvat /
sarvapūjitaḥ sādhakottama ityarthaḥ / tatsādhanasyāvaśyakaphalāntatvāt / evaṃ
sādhakamuktvā siddhiṃ nirūpayati - siddhiriti / ātmano vyavasitirvyavasāyo
niścayaḥ / sā vyavasitiḥ kiṃvidheti cedāha - deheti / dehe
dehādāvanātmatvabhāvanaṃ yataḥ
śuddhātmasvarūpaniścayāddehaprāṇādāvanātmatvābhimāno bhavediti
tātparyam
ātmatvabhāvanaṃ nūnaṃ śarīrādiṣu saṃsthitam /
tadabhāvanamātraṃ tu siddhirmauḍhyavivarjitam
etadeva [k, kh: tadeva] punarviśadayati - ātmatveti / ātmatvasya
bhāvanamanuvṛttānubhavasaṃskārarūpo'bhimānaḥ / sarveṣāṃ sadā saṃsthitam /
tadabhāvanamiti / śarīrādāvātmatvasyābhāvanaṃ viparītaniścayena
tatsaṃskārānuvṛttyucchedanam / etanmātrameva siddhiḥ /
nanvevaṃvidhasaṃskārānuvṛttyabhāvaḥ suṣuptāvastīti cedāha -
mauḍhyavivarjitamiti / yadyapi suṣuptāvapyasti saṃskārastathāpi tasya
vilīnatvenocchinnaprāyatvam jñeyam / yadvā
prakṛtilayarūpasāṃkhyādimokṣavyāvṛttyarthamiti jñeyam
ātmā vyavasitaḥ sarvairapi no kevalātmanā /
ata eva tu samprāptā mahānarthaparamparā
dehānātmabhāvane viśeṣeṇa phalamupapādayati - ātmeti / sarvairapi
vyavasitaḥ / no kevalātmanā na dehādivyavacchedena kintu dehādimayatvena / ata
eva dehādyavivekādeva sarvairajñaiḥ kintu dehādimayatvena / ata eva
dehādyavivekādeva sarvairajñaiḥ prāptā
tasmāt kevalacinmātraṃ yad dehādyavabhāsakam /
tanmātrātmavyavasitiḥ sarvasaṃśayanāśinī
tasmāt avivekasyānarthahetutvāt / yatprakāśena dehaprāṇādyavabhāsate
evaṃvidhaṃ yatkevalaṃ cinmātraṃ tanmātre ātmavyavasitirahaṃvimarśaḥ /
sarveṣāṃ svātmarūpādiviṣayāṇāṃ saṃśayānāṃ nāśinī siddhirityucyata
ityanvayaḥ / evaṃ ca cidātmanaḥ svaprakāśarūpatvena sarvadā'hamiti
bhāsamānatvānnāpūrvaṃ tasya bhāsanam api tu dehādyavivekena bhāsamānasya
tadvivekena tadabhāvanameva siddhiriti
p. ३९८)
siddhirityucyate prājñairnātaḥ siddhiranantarā /
siddhayaḥ khecaratvādyā aṇimādyāstathaiva ca
ataḥ ātmavyavasitirūpasiddheḥ / anantarā etadanantaraṃ phalatvena labhyā nāsti /
nanu khecaratvādisiddhayo'nyāḥ santīti cedāha - siddhaya iti /
khecaratvaparakāyapraveśādyā aṇimalaghimādyāḥ
ātmavijñānasiddhestu kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm /
tāḥ sarvāstu paricchinnāḥ siddhayo deśakālataḥ
naitadaṃśenāpi tāḥ samā ityāha - ātmeti / kalā ṣoḍaśo'śaḥ / tatsāmyamapi
nārhantītyarthaḥ / kuta evamiti cedāha - tā iti / khecaratvādyāḥ tāsāṃ
brahmāṇḍāntarbrahmakalpaparyantameva sattvamiti deśakālaparicchinnāḥ
iyaṃ syādaparicchinnāḥ svātmavidyā śivātmikā /
svātmavidyāsādhaneṣu tāḥ sarvāḥ supratiṣṭhitāḥ
iyamātmajñānarūpā siddhiḥ / svātmeti /
pūrṇacidānandarūpaśivātmakasvātmajñānarūpatvānna
kāladeśavyavadhānamiti bhāvaḥ / tāsāmetadantarbhūtatvaṃ nirūpayati -
svātmeti / tāḥ siddhayaḥ / tāsāmetadantarbhūtatvaṃ nirūpayati - svātmeti / tāḥ
siddhayaḥ / supratiṣṭhitāḥ jñānasādhanaikadeśasādhyā evetyarthaḥ
ātmavidyāvidhāvetāstvantarāyaprayojakāḥ /
kiṃ tābhirindrajālātmasiddhitulyābhirīhitam
nanvevaṃ cejjñāniṣu tāḥ siddhayaḥ kuto na dṛśyanta iti cedāha -
ātmavidyeti / ātmavidyāyā vidhau prāptau etāḥ siddhayaḥ antarāyasya vighnasya
prayojakāḥ nimittabhūtāḥ / atastīvramumukṣūṇāmantarāyarūpāsu tāsu na
pravṛttiriti bhāvaḥ / kuta evaṃvidhamahāphaleṣu na pravṛttiriti cedāha -
kiṃ tābhiriti / indrajālarūpasiddhitulyābhiḥ phalgubhistābhiḥ
khecaratvādisiddhibhirīhitamīpsitaṃ mokṣākhyaṃ prāpyate kim ? nāpyata
ityarthaḥ
p. ३९९)
yasya sākṣād brhmapadamapi syāttṛṇasammitam /
kiyantyetāḥ siddhayo vai kālakṣapaṇahetavaḥ
kuta etadalaukikaṃ khecaratvādyapyanīhitamiti cedāha - yasyeti / mumukṣoḥ
brahmapadaṃ satyalokaḥ sākṣāt prāptamapīti śeṣaḥ / saṃmitaṃ tulyam / tasyaitāḥ
siddhayaḥ kiyanti jñānāntarāyatvena kālakṣapaṇahetavaḥ
tasmāt siddhirnetarā syādātmavijñānasiddhitaḥ /
yayā'tyantaśokanāśo bhavedānandasāndratā
tasmāt phalgutvād vijñānasiddheranyā'dhikānāsyevetyarthaḥ / kuta iti
cedasādhāraṇaṃ jñānaphalamāha - yayeti / jñānasiddhyetyarthaḥ /
ānandasāndratā ānandaikarasatā
saiva siddhirnetarā tu mṛtyugrāsavimocinī /
iyamātmajñānasiddhirvividhābhyāsabhedataḥ
saiva evaṃvidhaphaladaiva / mṛtyorgrasanaṃ grāsaḥ / tadvimocanaṃ
nānyasiddheriti bhāvaḥ / evaṃ siddhiṃ nirūpya tasyāḥ pūrṇatvarūpapākaṃ
vaktumupakramate - iyamiti / abhyāsasya bhedatastāratamyāt
buddhinairmalyabhedācca paripākavibhedataḥ /
saṃkṣepastu trividhā cottamā madhyamā'dhamā
buddhīti / abhyāsasya buddhinairmalyasya ca tāratamyād
jñānasiddhiparipāko'pyuttamādibhedena vividhaḥ /
dehādyatiriktaśuddhacidrūpasyāhamiti pratyakṣavimarśanaṃ jñānasiddhiḥ /
tasyābhyāsaḥ tadekākāravimarśadhārānurūpaḥ paripākabheda iti bhāvaḥ
p. ४००)
loke dvijānāmṛṣayaḥ paṭhitaśrutisammitā [k: paṭhitā śruti] /
medhayā ca mahābhyāsād vyāpāraśatasaṃkulā
etadeva nirūpayituṃ dṛṣṭāntamāha - loka iti / ṛṣaya iti sambodhanam /
dvijānāṃ yā paṭhitā dhāraṇādhyayanena samyag dhṛtā śrutirvedaḥ tatsaṃmitā
tattulyā / paṭhitaśrutestraividhyamāha - medhayeti / dhāraṇāvatyā
buddhyetyarthaḥ / abhyāsa āvartanādirūpaḥ
apyaskhalitavarṇā yā paṭhitā śrutiruttamā /
samāhitasya vyāpāre'samāhitasya cānyadā
apīti / atimedhāvatātiśayābhyāsena dhṛtā śrutiḥ vyāpāraśatasaṅkulāpi
paṭhanasamaye'nekavyāpāraṃ kurvato'pi askhalitavarṇā / varṇetyupalakṣaṇaṃ
svarasyāpi / varṇasvaraviparyayarahitā yā śrutiḥ paṭhitā sottamā / vyāparakāle
samāhitasya śrutyānupūrvīgatacittasyā'vyāpāre'samāhitasya yā'skhalitā sā
madhyamā
pūrvavadyā'pyaskhalitā paṭhitā madhyamā śrutiḥ /
yā sadā hyanusandhānayogādeva bhavettathā
pūrvavad varṇādiṣvaskhalitā yā śrutiḥ / anusandhānayogāt samāhitatvādeva /
tathā askhalitā
paṭhitā śrutiratyantāskhalitā tvadhamā [k: madhyamā] hi sā /
evamevātmavijñānasiddhiruktā tridharṣayaḥ
adhamā / dṛṣṭāntamupapādya dārṣṭāntike yojayati - evameveti
yā mahāvyavahāreṣu pratisandhānavarjane /
anyadā tadvarjane vā sarvadā pratisandhitaḥ
yā jñānasiddhiḥ jñānasthitiḥ / mahāvyavahāreṣu rājyakṛtyādirūpavyāpāreṣu
satsvapi / pratisandhānavarjane samāhitatvābhāve'pi / anyadā vyāpārābhāve
pratisandhānavarjane / sarvadā pratisandhāne satyeva / anyūnādhikabhāvā
syādityanvayaḥ
p. ४०१)
anyūnādhikabhāvā syātsottamā madhyamā'dhamā /
atrottamaiva saṃsiddheḥ parā kāṣṭhā nirūpitā
anyūneti / avismaraṇādinaikarūpateti tātparyam / sā jñānasiddhistrayāṇāṃ
kramāduttamā madhyamā'dhamā cetyarthaḥ / atra tisṛṣu jñānasiddhiṣu madhye
uttamaiva jñānasiddheḥ parā kāṣṭhā
svapnādiṣvapyavasthāsu yadā syātparamā sthitiḥ /
vicārakṣaṇatulyeva siddhiḥ sā paramottamā
evaṃ jñānasiddheḥ parāṃ kāṣṭhāṃ sadṛṣṭāntaṃ nirūpya bhūya etadeva
prakārāntaraiḥ svagataparagatatatsidherjñānāya nirūpayati - svapnetyādi /
ādyaśabdena bāhyasaṅkalpāvasthā / vicārakṣaṇasadṛśī
śarīrādyahaṃbhāvavarjanena śuddhacinmātrāhaṃbhāvarūpā
sarvatra vyavahāreṣu yatnāt saṃskārabodhataḥ /
yadā pravṛttiḥ siddheḥ sā parā kāṣṭhā samīritā
svataḥ pravṛttau saṃskāro na prabudhyate / kintu āhāryajñāna iva svaprayatnena
saṃskārodbodhena yadā pravṛttiḥ
ayatnenaiva parame sthitiḥ saṃvedanātmani /
avyāhatā yadā siddhistadā kāṣṭhāṃ samāgatā
ayatnenaiveti / yathā hi laukikānāmayatnenaiva bāhyapravṛttiḥ tathā
saṃvedanātmani parame dehādyanavacchinne avyāhatā'vicchinna sthitiḥ
vyavahāraparo bhāvān paśyannapi na paśyati /
dvaitaṃ tadā hi sā siddhiḥ pūrṇatāmabhisaṅgatā
evaṃ svagate jñānasiddhiparākāṣṭhājñānāya tatprakāramuktvā
paragatajñānāyāha - vyavahāreti / bhāvān paśyannapi dvaitaṃ na paśyati /
dvaitādarśanaprayuktavyavahāraskhālityaṃ kādācitkamanyairjñātuṃ śakyameva
jāgarādau vyavaharannapi nidritavad yadā /
sthitistadā hi sā siddhiḥ pūrṇatāmabhisaṅgatā
jāgarādāviti / pūrvottarānusandhānasya vicchedānnidritavat sthitiḥ
p. ४०२)
evaṃ siddhimanuprāptaḥ siddheṣūttama ucyate /
vyavahāraparo nityaṃ na samādhiṃ vimuñcati
mukhyabhūtaṃ caramapraśnaṃ prativadati - evamiti /
proktaparākāṣṭhātmakajñānasiddhimanuprāptaḥ / mukhyapraśnārthatvād bhūyo
bahuprakārairetannirūpayati - vyavahāreti / vyavahāraparasyāpi na
samādhiviccheda iti bhāvaḥ
kadācidapi medhāvī sa sidheṣūttamo mataḥ /
jñānināṃ vividhānāṃ ca sthitiṃ jānāti sarvadā
kadācinna muñcatīti sambandhaḥ / medhāvī evaṃvidhadhāraṇāprakarṣavān /
vividhānām uttamamadhyamādīnāṃ sarvadā vidyamānāṃ sthitiṃ jānāti
svānubhūtyā svāntareva sa siddheṣūttamo mataḥ /
saṃśayo vāpi kāmo vā yasya nāstyeva leśataḥ
svānubhūtyeti / aheḥ pādānivāhaya iti nyāyena svāntaḥsthitasarvasthityanubhavena /
saṃśaya iti / tanmūlāvidyāyā naṣṭatvāditi bhāvaḥ
nirbhayo vyavahāreṣu sa siddheṣūttamo mataḥ /
sarvaṃ sukhañca duḥkhañca vyavahārañca jāgatam
nirbhaya iti / hānilābhādyanusandhānābhāvāditi bhāvaḥ / vyavahāraṃ
darśanasparśanādirūpaṃ jagatsambandhi
svātmanyevābhijānāti sa siddheṣūttamo mataḥ /
atyantaṃ baddhamātmānaṃ muktaṃ cāpi prapaśyati
svātmanīti / darpaṇavajjagadvyavahārapratibimbāśrayatvena svātmano jñātatvāt /
atyanteti / svātmanaḥ sāmānyacidrūpatvena jñātatvāt svātmatādātmyāpannameva
sarvaṃ baddhaṃ muktaṃ ca jīvaṃ paśyati / tasya sarvānusyūtatvena sarvātmatvāt
p. ४०३)
yaḥ svātmani tu sarvātmā sa siddheṣūttamo mataḥ /
yaḥ paśyan bandhajālāni sarvadā svātmani sphuṭam
svasya sarvātmatvena sarvādhiṣṭhānatvena sarvajīvabandhaṃ svātmani jānannapi
tdasatyatvaniścayānmikṣaṃ nāpekṣate
mokṣaṃ nāpekṣate kvāpi sa siddheṣūttamo mataḥ /
siddhottamo'hameveha na bhedastvāvayoḥ kvacit
kvāpi kadācidapi / siddhottamaṃ stauti - siddhottama iti / iha jagati
etadva ṛṣayaḥ proktaṃ suspaṣṭamanuyuktayā /
etanmayoktaṃ vijñāya na kvacit parimuhyati
upasaṃharati - etaditi / praśnānāmuttaramityarthaḥ / anuyuktayā pṛṣṭayā /
jano na parimuhyati
ityuktvā sā parā vidyā virarāma bhṛgūdvaha /
śrutvaitadṛṣayaḥ sarvaṃ sandehamapahāya ca
vidyāgītāmupasaṃharati - ityuktveti / apahāya tyaktvā
natvā śivādīn lokeśān jagmuḥ svaṃ svaṃ niveśanam /
vidyāgītā mayaiṣā te proktā pāpaughanāśinī
niveśanaṃ sthānam / gītāṃ stauti - pāpauheti / śrutā arthato'vagatā
pāpaughānāśinī
śrutā vicāritā samyak svātmasāmrājyadāyinī /
vidyāgītā'tyuttameyaṃ sākṣādvidyānirūpitā
vicāritā bhūyo mananena hṛdayaṅgamīkṛtā / svātmasāmrājyaṃ
pūrṇānandasvarūpātmikā muktiḥ / itaragītābhyo'tyuttamā / tatra hetuḥ -
sākṣādvidyeti / anyagītānirūpakaśrīkṛṣṇādeḥ śarīritvena
samāyatvasambhavāditi dhyeyam
paṭhatāṃ pratyahaṃ prītā jñānaṃ diśati sā svayam /
saṃsāratimirāmbhodhau majjatāṃ taraṇirbhavet
jñātumasamarthānāṃ kevalaṃ paṭhatāmapi vidyāprasādena kramāt phalaṃ
syādityāha - paṭhatāmiti /
saṃsāranimittāvidyātmakāndhakārasamudramagnānāmuddhāreṇa tārakamityāha
- saṃsāreti / taraṇirnaukā sūryo vā
p. ४०४)
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe vidyāgītānāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ //
yathāmati mayā gītā vidyoktā vivṛtā kramāt /
śrīvidyāpādakamale samyag bhūyāt samarpitā //
kvāhaṃ mandamatirvidyāgītā kva gahanāśayā /
yatno'yaṃ svātmaśuddhyarthaṃ tatsaṃsargānmayā kutaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
vidyāgītāvyākhyānaṃ viṃśatitamo'dhyāyaḥ //
p. ४०५)
śrutvetthaṃ bhārgavo rāmo dattātreyamunīritam /
avidyājālavibhrāntermuktaprāyo babhūva ha
atra varipapadyaistu mukhyaṃ jñānasya sādhanam /
lakṣaṇaṃ śāstratattvaṃ ca praśnottaratayoditam //
bhārgavapraśnamavatārayati - śrutvetthamiti / sandehaśeṣasya
vidyamānatvādāha - muktaprāya iti
punaḥ papracchātrisutaṃ kiñcinnatvā subhaktitaḥ /
bhagavan brūhi vijñānasādhanaṃ [kh: vijñānaṃ] suviniścitam
kiñcit papraccha
sārabhūtaṃ ca sulabhaṃ yat sākṣāt phaladāyakam /
jñānināṃ lakṣaṇaṃ cāpi yena jñāsyāmi tān drutam
prāksādhanaṃ bhūyaḥ proktamiti cedāha - sārabhūtamityādi / tān jñāninaḥ
jñānināṃ dehasaṃyoge viyoge ca sthitiṃ tathā [k: yathā] /
vyavahāraṃ kurvatāṃ cāpyanāsaktaṃ manaḥ katham
dehasaṃyogetyādi / dehasaṃyogaviyogayoḥ [k: viyoga nāsti]
dehabhānābhānayoḥ sthitiṃ dehadvārā vyavahāraṃ kurvatāṃ jñāninām
anāsaktaṃ vāsanārahitam
etat sarvaṃ sukṛpayā spaṣṭaṃ me vaktumarhasi /
evamatrisutaḥ pṛṣṭo jamadagnisutena vai
etatsarvaṃ sādhanādikam
santuṣṭaḥ prāha karuṇāsindhuḥ sambodhya bhārgavam /
śṛṇu rāma pravakṣyāmi rahasyaṃ jñānasādhanam
samyakpraśnena bhaktiyuktena santuṣṭaḥ / rahasyaṃ śāstreṣvaprasiddham
p. ४०६)
jñānasya sādhanaṃ mukhyaṃ devatānugrahaḥ paraḥ /
yaḥ sarvabhāvataḥ svātmadevatāmupasaṅgataḥ
paraḥ mukhyo'nugrahaḥ / ayaṃ me paramabhaktaḥ etadvāñchitamavaśyaṃ
pūraṇīyamiti svīyatvena grahaṇam / anugrahe kāraṇamāha - sarvabhāvata iti /
vāṅmanaḥkarmabhiḥ / upasaṅgataḥ sāmīpyaṃ samyakprāptaḥ
satatamatyaktadevatābhāvana iti tātparyam / japadhyānakarmaikaparaḥ
svātmadevatāṃ svāntaryāmitayā sthitām
tasya jñānaṃ susulabhaṃ bhavatīti viniścayaḥ /
etat sarvottamaṃ rāma proktaṃ jñānasya sādhanam
tasya proktadevatātatparasya / etat devatātatparatvam / rahasyaśāstreṣu proktam
anyānapekṣametattu phalasaṃsādhane kṣamam /
etadvihāyānyadatra na samyak phaladaṃ bhavet
sarvottamatvamupapādayati - anyeti / etat tatparatvam / turavadhāraṇe
etadevetyarthaḥ / kṣamaṃ samartham / etat tatparatvam / anyat śravaṇādi / na
samyakphaladam / devatānugrahaṃ vinā kevalaśravaṇādyaiḥ phalaparyavasāyi
jñānaṃ na bhavediti bhāvaḥ
śṛṇvatra kāraṇaṃ rāma sakāraṇamidaṃ bhavet /
vijñānaṃ kevalacitiryā sarvasyāvabhāsikā
atra anugrahaṃ vinā na phalamityatra / idaṃ tatparatvenāvaśyaṃ phalamiti /
sakāraṇaṃ dṛṣṭakāraṇayutam / etadevopapādayati - vijñānamiti /
phalabhūtaṃ vijñānam / sarvāvabhāsikā kevalā sāmānyā citiḥ
tasyāvabhāsarūpāyāḥ kalpitāvaraṇaṃ tu yat /
vicārāt tadapohena tatsvarūpopalakṣaṇam
tasyāḥ svaprakāśātmabhūtāyāḥ kathaṃ phalatvamiti cedāha - tasyā iti /
sandhirārṣaḥ / citeḥ svasvātantryaparikalpitaṃ yadāvaraṇavidyākhyam /
vicārācchravaṇādirūpāt / tasyāvaraṇasyāpohena nāśena / tasyāḥ kevalaciteḥ
svarūpasyopalakṣaṇaṃ so'hamiti pratyabhijñānaṃ syāt
p. ४०७)
taccānyeṣāṃ bahirbhāvatatparāṇāṃ sudurlabham /
bhaktānāmanyaparatāhānena tatparatvataḥ
tacca svarūpopalakṣaṇaṃ ca / cakāreṇa phalaṃ kevalātmanā sthityādi /
devatāparāṇāṃ kathaṃ sulabhamiti cedāha - bhaktānāmiti
sulabhaṃ śīghrasamprāpyaṃ bhavatyeva suniścitam /
devatātatparastvevaṃ bhūtvā svalpānyasādhanaḥ
sulabhamiti / strīdhanādibahirbhāvaparāṇāṃ manaso bahirmukhatvena durlabham
svātmadevatāparāṇāṃ manaso bahirmukhatvābhāvāt sulabhamiti bhāvaḥ /
devatātatparasya sulabhatayaiva jñānatatphalodayakramamāha - devateti / evaṃ
vāṅmanaḥkarmabhirdevatātatparo bhūtvā svalpāni tātkālikāni
vairāgyādyanyasādhanāni yasya
jñātvā kathañcidātmānamanyān prati nirūpayet /
nirūpayan sadā rāma samāveśaṃ samāpnuyāt
kathañcit parokṣato'parokṣato vā / anyān jijñāsūn / sadā sarvakāle / samāveśaṃ
tadākāracittatām
evaṃ nirūpaṇādyaistu samāveśe dṛḍhe sati /
śivatāmāpya taccittaṃ harṣodvegavivarjitam
evaṃ samāviṣṭamanasā / nirūpaṇādyaiḥ nirūpaṇasvarūpānusandhānaiḥ /
samāveśasya dārḍhyam aprayatnena cittasya tadākāratām / śivatāṃ
śuddhacidātmaikarūpatām / ata eva harṣodvegavivarjitam
yatra yatra vrajati tat sarvaṃ tacchivasātkṛtam /
karotyuttamavijñānī jīvanmuktapadasthitaḥ
yatra yatra dṛśye / taccittam / tad dṛśyaṃ sarvaṃ śivasātkṛtaṃ
śivaikarūpaṃ karoti / dṛśyasambandhe'pi [k, kh: dṛśye]
cidātmākāratāṃ na parityajatīti bhāvaḥ
tasmāt subhaktiyogenānyebhyo bhūyo nirūpaṇam /
śreṣṭhaṃ sādhanametattu nānyadetatsamaṃ bhavet
tasmād evaṃrītyā mahāphalaprāpteḥ / etatsamaṃ
bhaktiyogapūrvakadevatātatparatayā saha svātmatattvanirūpaṇasamam
p. ४०८)
bhaktyā nirūpaṇasamaṃ na bhavedanyasādhanam /
jñānināṃ lakṣaṇaṃ rāma durvijñeyaṃ bhavet khalu
dvitīyapraśnottaraṃ vaktumāha - jñānināmiti
yataḥ sarvāntaraṃ tattu netravāgādyagocaram /
na nirūpayituṃ śakyaṃ lakṣituṃ vā'paraiḥ kvacit
jñāninaḥ śuddhacinmātrarūpeṇāvasthitatvāt tatsvarūpaṃ dehādeḥ
sarvasyāntaram / ata evāha - netretyādi / ata evāha - na nirūpayitumiti /
lakṣituṃ lakṣaṇayuktatvena jñātum
yathā śāstrajñatā loke tvanyairna jñāyate kvacti /
dehavastrabhūṣaṇādyairevamanyairna vedyate
atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / jñānitvaṃ na vedyate
vidvatā hi svasaṃvittimātravedyā na cānyathā /
yathā saṃsvāditarasarasajñatvaṃ hi bhārgava
yathā madhurādirasajñatā svānubhavamātravedyaivaṃ jñānitvamapītyāha -
vidvatteti / rasasambandhi rasajñatvam
tathāpi caturairvidyāvadbhistadbhāṣaṇādibhiḥ /
vedyate hi yathā svasya mārgaḥ sūkṣmapipīlakaiḥ
tathāpi durvijñeyatve'pi / tasya jñānino bhāṣaṇamukhaprasādādyaiḥ / atra
dṛṣṭāntaḥ - yatheti / sūkṣmapipīlikānāṃ mārgo yathā taireva vedyate evaṃ
jñānilakṣaṇaṃ jñānimātravedyamiti bhāvaḥ
santi sthūlalakṣāṇāni tvanekāntāni tāni tu /
sūkṣmalakṣmāṇi cānyāni durvijñeyāni vai paraiḥ
nanu śāntyādisthūlalakṣaṇāni santīti cettāni vyabhicaritānītyāha - santīti /
paraiḥ ajñānibhiḥ
p. ४०९)
nirūpaṇaṃ bhāṣaṇaṃ ca sādhanābhinayastathā /
jñānināmiva cānyaistu kartuṃ śakyo hi lakṣyate
sthūlalakṣaṇānāṃ vyabhicāramupapādayati - nirūpaṇamityādi / sādhanasya
vairāgyāderabhinayaḥ parapradarśanārthaṃ taccihnasya dhāraṇam /
anyairajñānibhirdāmbhikaiḥ
anirmalāntaḥkaraṇairabhyastaṃ jñānasādhanam /
sthirībhavati yatteṣāṃ lakṣaṇaṃ tat prakīrtitam
astu tāni sthūlalakṣaṇāni kānīti cedāha - anirmaleti / nirmalāntaḥkaraṇānāṃ
jñānasādhanavairāgyādyabhyāso nopayukta iti tātparyam / yatsādhanaṃ
sthirībhavati aprayatnena sthitaṃ bhavati
yasya mānāvamānau ca lābhālābhau jayājayau /
neṣadviśeṣituṃ śaktau vidyāt taṃ jñāniṣūttamam
tadevāha - yasyeti / saṃmānādibhiryasya mukhādau prasādādiviśeṣo na
bhavediti tātparyam
svātmānubhavavārtāsu pṛṣṭo gūḍhārthamapyuta /
asandigdhaḥ prativaded jhaṭiti jñāniṣūttamaḥ
gūḍhārthaṃ samādhyanubhavādikam / jhaṭiti avimṛśyaiva / anubhūtārthasya
nirūpaṇe hi na sandeho nāpi kālavilamba iti prasiddhameva
yasyotsāho bhaved jñānavārtāsvatitarāṃ kila /
nirūpaṇe hyavaimukhyaṃ jñānino lakṣaṇaṃ hi tat
jñānaprakriyānirūpaṇe avimukhatā sonmukhatā
anārambhaḥ svabhāvena santoṣaḥ śucicittatā /
mahāpatsvapi śāntātmā sa bhavejjñāniṣūttamaḥ
anārambhaḥ apravṛttiḥ / svabhāvena yatnaṃ vinaiva / cittasyābahirmukhatā
śucicittatā kāmādirahitatā / śāntātmā udvegahīnaḥ
etadādīni lakṣmāṇi bhārgavottama jñāninām /
svātmanastu parīkṣāyāṃ susthirāṇi na saṃśayaḥ
ādinā dṛśyānabhiṣvaṅgādi / svātmano jñānitva parīkṣaṇe suthirāṇi
avyabhicaritāni parasyaitānyāropitānyanāropitāni ca vivektumaśakyāni / tato na
parajñānitvalakṣaṇānīti bhāvaḥ
p. ४१०)
sādhakastu sadā svātmaparīkṣātatparo bhavet /
yathā parīkṣaṇe'nyasya nipuṇaḥ saṃpravartate
nanu svaparīkṣaṇaṃ vyarthameveti cennetyāha - sādhaka iti / nipuṇaḥ
sūkṣmārthavicāracaturaḥ
tathā parīkṣan svātmānaṃ siddhiṃ na kathamāpnuyāt /
yadā'nyaguṇadoṣāṇāmavicāraṇatatparaḥ
na kathamāpnuyāt āpnuyādevetyarthaḥ / parīkṣāprakāramāha - yadeti /
paraguṇadoṣavicāraparasya svaguṇādyanusandhānaṃ na bhavediti bhāvaḥ
svīyānāṃ guṇadoṣāṇāṃ vicāraparamo bhavet /
tadā sarvasādhānānāṃ prāptyā siddhimupaiṣyati
vicāraparamaḥ vicāraparaḥ / tadā saguṇadoṣavicāre kṛte sati / doṣāṇāṃ hānena
guṇānāmupādānena jñānasādhanasampattyā siddhimeṣyati
evaṃ proktāni lakṣmāṇi jñānināṃ bhṛgunandana /
svātmanastu parīkṣāyāmupayuktāni sarvathā
proktārthamupasaṃharati - evamiti
anyeṣāṃ tu parīkṣāyāmanekāntānyamūni tu /
yato ye jñānino'tyantaśuddhasvāntā bhṛgūdvaha
anekāntāni vyabhicaritāni / amūni lakṣaṇāni / prāg dambhiṣvanvayavyabhicāra
uktaḥ samprati vyatirekavyabhicāramāha - yata iti / yasmāt kāraṇādityarthaḥ
teṣāmāpātasaṃsiddhasādhanaiḥ siddhirāsthitā /
ataḥ pūrvavāsanānurodhavyāpāratatparāḥ
svabhāvādevāparādhakarmavāsanārahitā ye teṣāṃ tātkālikāpātasādhanaireva
jñānasiddhau pūrvasthitakāmādivāsanā'nivṛtteḥ pūrvavadeva
svavyāpāratatparā ajñānitulyavyavahāriṇaḥ teṣu proktalakṣaṇābhāvāt kathaṃ te
parīkṣaṇīyā iti bhāvaḥ
p. ४११)
kathaṃ parīkṣaṇīyāste sāmānyavyavahāriṇaḥ /
jñāninastu tatparīkṣāṃ kuryurabhyāsavaibhavāt
sāmānyaḥ sarvasādhāraṇo vyavahāro yeṣāṃ te / jñānināṃ parīkṣā jñānibhiḥ
kartuṃ śakyetyāha - jñāninastviti / jñānābhyāsasya vaibhavād māhātmyāt
āpātadarśanādeva yathā ratnaparīkṣakāḥ /
mandajñānavatāṃ dehasaṃsthā mūḍhasamaiva hi
āpātadarśanādeva parīkṣāṃ kuryuriti sambandhaḥ / atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti
/ ratnaparīkṣakā hi ratnasvarūpaparicayābhyāsaprakarṣamāhātmyādyathā
āpātadarśane'pi idaṃ kṛtrimamakṛtrimamiti ratnaparīkṣāṃ kuryurevaṃ
jñānino'pītyarthaḥ / evaṃ jñānilakṣaṇaṃ nirūpya tṛtīyapraśnottaraṃ
tatsthitimāha - mandeti / dehasaṃsthā
dehābhimānastannimittavyāpārastatphalaṃ ca / mūḍhasamā ajñānitulyā
yato na teṣāṃ sahajasamādhiprāptirasti hi /
yāvad vimarśanaparāstāvatte pūrṇarūpiṇaḥ
kuta evamiti cedāha - yata iti / sahajaḥ sārvakālikaḥ / teṣāṃ kathaṃ
mūḍhasamatvamiti cedāha - yāvaditi / vimarśanaṃ svarūpānusaṃdhānaṃ
pūrṇacinmātrarūpiṇaḥ
yadā vicāravimukhāstadā dehamayatvataḥ /
sukhaduḥkhajuṣo'tyantaṃ paśutulyatayā sthitāḥ
vicāravimukhāstyaktānusandhānāḥ
madhye madhye pūrṇadaśāsādanānnirvṛtā api /
teṣāṃ yā sā paśudaśā sadvimarśāntarālagā
nanu tajjñānasya bādhitatvena na tato mokṣa iti cennetyāha - madhya iti /
pūrṇadaśānusandhānena / nirvṛtāḥ naṣṭasaṃsāratāpāḥ / teṣāṃ
pūrṇadaśāntarālagā paśusthitirna bandhāyetyāha - teṣāmiti
p. ४१२)
na bandhanāya bhavati dagdharajjuriva sthitā /
lākṣārasairyadā vastraprāntayugmaṃ surañjitam
tatra dṛṣṭāntaḥ - dagdheti / tatpaśudaśāyā bandhakatvābhāvamupapādayati
- lākṣeti
vyāptyā vāsomadhyamapi sarvaṃ lākṣāruṇaṃ bhavet /
evaṃ tasya vyavahṛtiścidāmarśanamadhyagā
vyāptyeti / yathā vastrāñcaladvayaṃ lākṣārasaiḥ suṣṭhu rañjitaṃ ced
lākṣārasasya vyāptyā sarvaṃ vāsomadhyamapi lākṣāruṇaṃ bhavet evaṃ tasya
mandajñānino'nusandhānamadhyagaḥ paśudaśāvyavahāraścinmātrībhūto na
bandhanāyeti bhāvaḥ
cidrūpātmaikatāṃ yātā na tato bnadhanāya sā /
madhyavijñānināṃ dehasaṃyogo nāsti sarvathā
madhyajñānināṃ sthitimāha - madhyeti
dehātmatvagraho dehasaṃyogaḥ procyate budhaiḥ /
sa nāsti madhyavijñānavato rāma kadācana
kuto vidyamānadehasya sambandho neti cedāha - deheti / sa dehātmatvagrahaḥ
abhyāsātiśayāttasya mano līnaṃ hi sarvadā /
sadā samāhitasvānto vyavahāro na tasya hi
kuto neti cenmanaso layādityāha - abhyāseti / līnaṃ saṅkalpavarjanena
niruddham / tasya madhyajñāninaḥ
yo dehayātrānirvāhaḥ so'pi tasya suṣuptivat /
yathā kaścit suṣuptistho vāsanāmātrataḥ kvacit
bhojanādivyavahārastasyāstīti cet tasyākiñcitkaratvamāha - ya iti / kuta evamiti
cettasyābhāsatvāditi sadṛṣṭāntamāha - yatheti / vāsanā saṃskāraḥ
kiñciduktvā ca kṛtvā ca na paścādveda [kh: paścādveda na]
kiñcna /
yathā ca madirāmatto vadan kurvanna veda vai
dṛṣṭāntāntaram - yatheti
p. ४१३)
evameṣa [kh: meva] mahāyogī lokayātrābahirgataḥ /
kiñcit kadācit kurvaṃśca na vijānāti tatpunaḥ
lokasambandhinī yātrā vyavahāraḥ / tadbahirgataḥ tadrahitaḥ / puarna vijānāti
nānusandhatte
prārabdhavāsanābhyāṃ tu sa deho nirvahet sadā /
yastūttamaḥ suvijñānī [k: ttamaḥ sa vi] dehastasyāpi nāsti hi
nanvanusandhānābhāve daihikavyavahāraḥ kathaṃ nirvahediti cedāha -
prārabdheti / vāsanā saṃskāraḥ / yathā śiśoḥ prārabdhodbuddhasaṃskāreṇa
stanyapāne pravṛttirevamiti bhāvaḥ / uttamasya sthitimāha - yastviti
vyavahāraṃ karotyeṣa rathasārathivat sthitaḥ /
yathā rathena vyāpāraṃ kurvan na rathadehakaḥ
tarhi pūrvasmādasya ko viśeṣa iti cedāha - vyavahāramiti / kathaṃ karotīti
cedāha - ratheti / etadevopapādayati - yatheti
sārathiḥ syādevameva dehavyāpāratatparaḥ /
na dehī nāpi vyāpārī śuddhasaṃvedanātmakaḥ
na dehīti / dehatadvyāpārayostyaktābhimāna iti tātparyam
antaratyacchasusvānto bahirvyavaharatyasau /
yathā strīveṣito nāṭye [kh: nāndye] dvairūpyamupasaṅgataḥ
antariti / atyacchaṃ dṛśyākāraleśarahitam ata eva suṣṭhu svātmarūpamātreṇa
sthitaṃ svāntaṃ yasya / antariti svātmamātradṛṣṭyā / bahiriti lokadṛṣṭyāpi /
asau uttamajñānī / atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / strīveṣitaḥ puruṣaḥ
yathā krīḍana [kh: krīḍatku] kumāreṇa prauḍhastaddoṣavarjitaḥ /
evameṣa jagatkrīḍātatparo nirmalāśayaḥ
vyavahāraphalābhāve dṛṣṭāntaḥ - yatheti / taddoṣeṇa
krīḍāsambandhijayaparājayanimittāntaraharṣādinā varjitaḥ / eṣa uttamajñānī
p. ४१४)
madhyajñānī nirodhasya prakarṣeṇācalasthitiḥ /
acalasthitiretasya vicārasya prakarṣataḥ
madhyamottamayoḥ sthitibhedanimittamāha - madhyeti / nirodhasya prakarṣaḥ
parā kāṣṭhā / etasya uttamajñāninaḥ / vicārasya prakarṣaḥ
niṣprakampaniścayarūpaphalaparyavasāyitā
buddhestu paripākeṇa madhyamottamayorbhidā /
atra te śṛṇu vakṣyāmi saṃvādaṃ jñāninormithaḥ
kuta evaṃ sādhanabhedena bhinnā sthitiriti cedāha - buddheriti /
buddhāvaparādhādirūpadoṣālpatve vicāramātreṇaiva kiñcinnirodhena
niṣprakapaniścayastadanalpatve tu nirodhabāhulyāpekṣaṇamiti bhāvaḥ /
vyavahāre'pi jñānināṃ manaḥ kathamanāsaktamiti praśnasyottaramuktaprāyamiti
jñeyam / taditthaṃ mandajñānina āsaktermadhye madhye'nusandhānena
vicchedenādṛḍhamūlāsaktimattvāt
taditarayoranusandhānābhāvaśaithilyābhyāmanāsaktatvaṃ manasa iti / atra
vijñānaprakriyāprasaṅge / sarvasandehanāśanaṃ saṃvādam
purā hi parvateśo'bhūd [kh, g: pārva] rājā ratnāṅgadāhvayaḥ
/
sa vipāśāmanu purīmadhyāsīdamṛtābhidhām
vipāśāmanu vipāśānadītīre sthitāṃ purīm
tasya putrau mātmānau sthitāvatimanīṣiṇau /
rukmāṅgadahemāṅgadau janakasyātivallabhau
manīṣiṇau nirmalaprajñau / vallabhau priyau
tatra rukmāṅgado hyāsīcchāstrāṇāṃ pāradarśanaḥ /
hemāṅgado'tivijñāno jñānināmuttamo'bhavat
p. ४१५)
tāvubhau nirgatau sarvasenābhiḥ parivāritau /
mṛgayārthaṃ vasanteṣu yayaturgahanaṃ vanam
vasanteṣviti / bahuvacanaṃ bahudinabodhakam / gahanaṃ vanaṃ mahāraṇyam
tatrānekān mṛgān vyāghrān śaśakān mahiṣānapi /
hatvā'tyantapariśrāntāvāsādya hradamāsthitau
kañcana hradam
taddhradasya pare pāre nyagrodhe brahmarākṣasaḥ /
samastaśāstrasārajño [k: pārajño] vidvadbhirvivadatyalam
nyagrodhe vaṭavṛkṣe sthita iti śeṣaḥ / alam atyantam
nirjitān bhakṣayannāste cirakālāddhi bhārgava /
rukmāṅgadaścāramukhād niśamya vādakautukī
nirjitān viduṣaḥ / cārāḥ vṛttāntaprāpakāḥ / brahmarākṣasavṛttaṃ niśamya
gatvā tatra bhrātṛyutastena vādaparo'bhavat /
nirjitastena vādeṣu gṛhīto brahmarakṣasā
tatra nyagrodhapradeśe / tena brahmarākṣasena
rukmāṅgado'tha taddṛṣṭvā prāha hemāṅgadastu tam /
bho brahmarākṣasainaṃ tvaṃ na bhakṣayitumarhasi
rukmāṅgado gṛhītaḥ / taṃ brahmarākṣasam / enaṃ madbhrātaram
māṃ jitvā'varajaṃ hyasya tato nau saha bhakṣaya /
hemāṅgadavacaḥ śrutvā provāca brahmarākṣasaḥ
astya tvayā gṛhītasyāvarajaṃ mām / nau bhrātarau
cirāya labdho hyāhāro bubhukṣā māṃ prabādhate /
etena pāraṇāṃ kṛtvā vivadāmi tvayā saha
etena tvadbhrātrā / pāraṇām upavāsasamāptim
tatastvāmapi nirjitya bhakṣitena tvayā tataḥ /
atyantaṃ tarpito bhūyāmiti me nṛpa niścayaḥ
p. ४१६)
cirādeṣa varaḥ prāpto vasiṣṭhāttu mahātmanaḥ /
kadācidāgataḥ śiṣyo vasiṣṭhasya tu bhakṣitaḥ
eṣa nirjitasya bhakṣaṇātmakaḥ / varaprāptimevāha - kadāciditi / atrāgato mayā
bhakṣitaḥ
devarātābhidhastena śaptastena mahātmanā /
itaḥ paraḥ bhakṣayitvā manuṣyaṃ brahmarākṣasa
devarātābhidhaḥ śiṣyaḥ / tena bhakṣaṇanimittena / śāpaprakāramāha - ita iti
dagdhaṃ bhavettava mukhamiti paścād mayā muniḥ /
bhūyaḥ samprārthito mahyaṃ prāyacchad varamuttamam
iti śapta ityanvayaḥ / śāpaprāpteḥ paścāt / bhūyaḥ bahukṛtvaḥ
vādeṣu nirjitān martyān bhakṣaya tvaṃ samantataḥ /
iti tadvādavijitān bhakṣayāmi tatastvaham
varamevāha - vādeṣviti / iti varaṃ prāyacchadityanvayaḥ / tat tasmāt / tataḥ
tadanantaram prāpta ityanvayaḥ
cirāyaiṣa [kh: deṣa] mayā prāpta āhāraḥ sarvato'dhikaḥ /
bhakṣayitvā tato vāde tvāṃ vijeṣyāmi bhūmipa
tataḥ tasmāt
ityuktvā bhakṣaṇodyuktaṃ punarhemāṅgado'bravīt /
brahmarākṣasa madvākyaṃ kiñcicchṛṇu suyācitaḥ [k: mayā
citaḥ]
api kiñcit prāpya cainaṃ parityajasi tadvada /
datvā tubhyaṃ tadenaṃ tu mocayāmi sahodaram
kiñcidapi yatprāpya / enaṃ mad bhrātaraṃ taddattvā
ityuktaḥ prāha bhūyastaṃ nṛpaṃ sa brahmarākṣasaḥ /
śṛṇu rājannāsti tadvai kiñcid yenainamutsṛje
ito'dhikaṃ priyaṃ kiñcinnāstītyāha - śṛṇviti
p. ४१७)
kaḥ prāṇapriyamāhāraṃ tyajet kālopasaṅgatam /
kintvekaḥ samayo me'sti praśnā me hṛdi saṃsthitāḥ
tatra hetuḥ - kaḥ prāṇa iti / kāle kṣudhākāle / upasaṅgataṃ prāptam /
samayaḥ pratijñā / tamevāha - praśna ityādi
tān me yadi pratibryūstatte bhrātaramutsṛje /
tato hemāṅgadaḥ prāha pṛccha tān saṃvadāmi te
tān praśnān / tat praśnottaraprāptyā / tān praśnān
ityukto nṛpaputraṃ taṃ papraccha brahmarākṣasaḥ /
gūḍhapraśnān krameṇaiva tadvakṣye śṛṇu bhārgava
gūḍhapraśnān guptottaravatpraśnān
ākāśādvitatā kā [k: yā] syāt sūkṣmā ca paramāṇutaḥ /
sā kiṃrūpā sthitā kutra vadaitannṛpaputraka
tāneva praśnānāha - ākāśādityādi / sā pṛṣṭarūpā
vitatā citirkāśāśāt sūkṣmā ca paramāṇutaḥ /
sphuradrūpā svātmasaṃsthā śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
krameṇottaramāha - vitatetyādi / citirbrahmarūpaṃ sāmānyacaitanyam /
sarvāntaratvādagocaratvācca sūkṣmatvam / svātmasaṃsthā svarūpa eva sthitā
ekāpi sā'tivitatā kathaṃ sūkṣmatarā bhavet /
sphurattvaṃ kiṃ kimātmā ca vadaitannṛpanandana
vitatā sūkṣmāpyekā ca [g: ca nāsti] kathaṃ bhavet
kāraṇatvāddhi vitatā sūkṣmā'grāhyatvato'pi ca /
sphurattvamātmā ca citiḥ śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
upādānakāraṇatvena sarvavyāptyā vitatā / agrāhyatvāt / sphurattvamātmā ca
cinmātrameva / na tato'dhikamiti tātparyam
sthānaṃ tadupalabdhau kiṃ kathaṃ vā sopalabhyate /
upalabdhyā ca kiṃ vā syād vadaitannṛpanandana
tasyāḥ cita upalabdhau / kathamiti / kathamiti sādhanapraśnaḥ / kimiti phalapraśnaḥ
p. ४१८)
dhīḥ sthānamupalabdhau tu svaikāgryāt sopalabhyate /
upalabdhyā janirna syācchṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
suṣṭhau parokṣajñānena mohavarjitamaikāgryaṃ dṛśyākāratānullekhaḥ /
yadvā svaviṣayakamekāgryam / cittasya dṛśyākāratāvarjanena
svātmacinmātrākāratāsampattiḥ / etena mūḍhasamādhirvyāvṛttaḥ
dhīḥ keyaṃ te [k: te nāsti] samākhyātā tadaikāgryaṃ ca kīdṛśam /
janirvā'pi bhavet kā sā vadaitannṛpanandana
citirjāḍyāvṛtā dhīḥ syādaikāgryaṃ svātmaviśramaḥ /
janirdehātmatābuddhiḥ śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
jāḍyaṃ prāguktā jaḍaśaktiravyaktākhyā / svātmani viśramo
dṛśyānunmukhatvam
kasmācciternopalabdhiḥ kena vā sopalabhyate /
janiḥ kathaṃ vā samprāptā vadaitannṛpanandana
kasmānnimittāt / kena karaṇena [k: kāra]
avivekād nopalabdhirātmanā sopalabhyate /
janiḥ kartṛtvābhimānācchṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
ātmanā svenaiva karaṇāntaranairapekṣyeṇeti [k: kāra] yāvat
ko'vivekastvayā proktastathātmā vāpi ko bhavet /
ko vā kartṛtvābhimāno vadaitannṛpanandana
aviveko'pṛthagjñānamātmānaṃ pṛccha svātmani /
tadvāsanābhimānaḥ syācchṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
apṛthagjñānamaikyādhyāsaḥ / ātmānamiti / tasya durnirūpatvena
tadupalabdhisādhanasya coktatvena niṣeddhumaśakyatvena pratyagrūpatvena ca
svenaiva jñātuṃ śakyamiti bhāvaḥ / tasyāhaṃ karteti jñānasya vāsanā
saṃskāraḥ
p. ४१९)
avivekaḥ kena naśyettasya kiṃ vā hi kāraṇam /
tasyā'pi kiṃ kāraṇaṃ syād vadaitannṛpanandana
tasya avivekanāśakasya / tasyāpi tatkāraṇasyāpi
vicāreṇa sa naśyedvai vairāgyaṃ tasya kāraṇam [kh: vāraṇam] /
tatkāraṇaṃ doṣadṛṣṭiḥ śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
viṣayadoṣadṛṣṭiḥ
ko vicāro bhavet kiṃ vā vairāgyaṃ sampracakṣate /
doṣadṛṣṭiśca kā proktā vadaitannṛpanandana
dṛgdṛśyayoḥ parīkṣāto dṛśye tatparivarjanam /
duḥkhabuddhiḥ sā hi dṛśye śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
dṛgdṛśyayorjijñāsāpūrvakasvarūpavivecanaṃ parīkṣā / saḥ vicāraḥ / tasya
rāgasya dṛśye parivarjanaṃ vairāgyam / dṛśye duḥkhasādhanatvabuddhiḥ sā
dos'dṛṣṭiḥ
etatsarvaṃ kena bhavet sa vā kasmādavāpyate /
tatra vā kiṃ nidānaṃ syād vadaitannṛpanandana
etatsarvaṃ vicārādikam / kena sādhanena / nidānaṃ mūlakāraṇam
devatānugrahāt sarvaṃ bhaktyā sa [ka: sā] hi samāpyate /
nidānaṃ satsaṅga eva śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
saḥ anugrahaḥ
kā devatā ca samproktā kā ca sā bhaktirucyate /
santaśca kīdṛśāḥ proktā vadaitannṛpanandana
devatā syājjagaddhātro bhaktistatparatocyate /
santaḥ śāntā dayāvantaḥ śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
jagaddhātrī jaganniyantrī / tatparatvaṃ tatpravaṇatvam
sadā bibheti ko loke sadā duḥkhaparo'pi kaḥ /
sadā dainyayutaḥ ko vā vadaitannṛpanandana
p. ४२०)
madhādhanī sadā bhīto duḥkhī bahukuṭumbavān /
āśāgrastaḥ sadā dīnaḥ śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
nirbhayaḥ ko bhavelloke nirduḥkhaścāpi ko bhavet /
adīnaḥ [k: ahīnaḥ] sarvadā kaḥ syād vadaitannṛpanandana
nirbhayaḥ saṅgarahito nirduḥkho jitamānasaḥ /
jñātajñeyastvadīnātmā śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
jñātajñeyo jñānī
durlakṣyaḥ syāt ko hi loke videho dṛśyate ca kaḥ /
niṣkriyasya kriyā kā syād vadaitannṛpanandana
videho deharahitaḥ
jīvanmukto hi durlakṣyo videho dehavānapi /
tatkriyā niṣkriyasyoktā śṛṇu tvaṃ brahmarākṣasa
ayaṃ jīvanmukta iti parerlakṣitumaśakyaḥ / dehakriyāyāṃ
cābhimānābhāvādvideho niṣkiryaśca jīvanmuktaḥ
kimasti kiṃ nāsti loke ko'tyantāsambhavī bhavet /
etāvaduktvā nṛpate mocaya drutamagrajam
etāvat caramaṃ praśnatrayam
dṛgasti nāsti vai dṛśyaṃ vyavahāro hyasambhavī /
uktametad brahmarakṣo muñca madbhrātaraṃ drutam
dṛksāmānyacaitanyam / dṛśyābhāvādeva
tadviṣayakavyavahārasyāsambhavitvam
śrutvaitadatha santuṣṭo mumoca brahmarākṣasaḥ /
rukmāṅgadaṃ tataḥ paścādabhavad brāhmaṇo hi saḥ
etat praśnottaram / saḥ brahmarākṣasaḥ
tejasvinaṃ tapomūrtiṃ dṛṣṭvā brāhmaṇarūpiṇam /
papracchatū rājasutau ko bhavāniti śaṅkitau
brahmarakṣaso brāhmaṇarūpatāṃ dṛṣṭvā śaṅkitau saṃśayaṃ prāptau
p. ४२१)
atha prāha brāhmaṇāgryaḥ svaṃ vṛttaṃ vai yathātatham /
ahaṃ purā brāhmaṇastu magadheṣvabhiviśrutaḥ [kh, g: māga]
yathātathaṃ [k: yathātathaṃ nāsti] yathārthabhūtam /
pāṇḍityādiguṇairviśrutaḥ
vasumāniti vikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ /
sabhāsu nirjitā bhūyo mayā vidyābhimāninā
vidvāṃsaḥ śataśo viprāstato'tyantasugarvitaḥ /
kadācid magadheśasya [kh, g: māga] sabhāyāmaṣṭakaṃ munim
tato vidvajjayāt
parāvarajñaṃ saṃśāntaṃ vādārthī saṅgato'bhavam /
śuṣkatarkaikanipuṇa ātmavidyāvicāraṇe
parāvarajñatvādeva saṃśāntam / vicāreṇa saṅgato vādārthaṃ pratyupasthitaḥ
tato mayā sa ākṣiptaḥ kevalaṃ tarkayuktibhiḥ /
samādhānavacastasya vahvāgamasubṛṃhitam
saḥ aṣṭakaḥ
dūṣayitvā tarkajālairadhikṣepaparo'bhavam /
adhikṣipto'pi bahudhā mayā rājasabhāgataḥ
samādhānavacanamapi dūṣayitvā / adhikṣepaḥ tiraskāraḥ
śāntastūṣṇīṃ babhūvātha śiṣyastasya mahātmanaḥ /
kāśyapo māṃ krodhavaśāccchaśāpa nṛpasaṃsadi
aṣṭakaḥ śāntaḥ
ācārya me'dhikṣipasi tvamasthāne dvijādhama /
yatastasmācciraṃ kālaṃ brahmarakṣo bhaviṣyasi
asthāne adhikṣepanimittābhāve'pi
śapta evamahaṃ tena bhīto'tyantaṃ tadā munim /
vepamānaḥ praṇamyāśu cāṣṭakaṃ śaraṇaṃ gataḥ
vepamānaḥ śāpabhītyā kampitaḥ
p. ४२२)
mayi so'tha dayāṃ cakre virodhinyapi śāntadhīḥ /
śāpasyāntaṃ dadau mahyaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu
antaṃ śāpamokṣāvadhi / tat śāpāntam
praśnāṃstvayā [k: tvayāpi hi] mayi kṛtān pratyuktāṃśca mayā hi
tān /
sthāpitān kevalaistarkairyadaikaḥ prativakṣyati
tvayā sthāpitān dūṣitottaratvenānuttarīkṛtān / eko [k, kh: evaṃ]
vidvān
kaścid vidvāṃstadā śāpādvimuktastvaṃ bhaviṣyasi /
tacchāpādadya [k: datha] te muktaścirāya nṛpanandana
tacchāpāt tādṛśāṣṭakaśiṣyaśāpāt / te tvattaḥ
tattvāṃ manye mahātmānaṃ jñātajñeyaṃ nṛṣūttamam /
ityuktastena vipreṇa vismito'bhūnnṛpātmajaḥ
tat tasmāddhetoḥ
tato bhūyo nṛpasuto'nuyuktastena sarvaśaḥ /
vasumantaṃ bodhayitvā samyak prāgāt puraṃ svakam
anuyuktaḥ pṛṣṭaḥ / tena brāhmaṇena samyak pṛṣṭārthān bodhayitvā
praṇamya vasumantaṃ taṃ sahito bhrātṛsainikaiḥ /
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ bhārgava tvayā
upasaṃharati - etaditi
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍe rākṣaopākhyāne ekaviṃśo'dhyāyaḥ //
iti śrītripurārahasye jñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyām
ekaviṃśo'dhyāyaḥ //
p. ४२३)
atha dvāviṃśo'dhyāyaḥ
śrutvaivaṃ rākṣasakathāṃ rāmo bhṛgukulodvahaḥ [k: dbhavaḥ] /
punaḥ papracchāvadhūtakuleśaṃ praśrayāśrayaḥ
atra rūpakapadyaistu proktaṃ jñāniviceṣṭitam /
proktaṃ jñānaprakriyāyāstattvaṃ cātyantasaṃgrahāt //
bhārgavapraśnamavatārayati - śrutveti / praśrayo vinayaḥ
bhagavan kiṃ tena pṛṣṭaṃ śāpamuktadvijena vai /
hemāṅgadena kiṃ proktametanme kṛpayā vada
kautukyatyantamatrāhaṃ na tadalpaṃ bhavet kvacit /
iti pṛṣṭaḥ punaḥ prāha dattātreyo dayāparaḥ
atra tatsaṃvādaśravaṇe / tatra hetuḥ - na taditi / rājakumāreṇa
mahāviduṣoktaṃ tādṛśena brāhmaṇena pṛṣṭaṃ ca nālpaṃ kvacidapi
bhavedityarthaḥ
rāma tatte pravakṣyāmi mahārthaṃ tatprabhāṣitam /
tataḥ papraccha vasumān hemāṅgadamupasthitam
tena rājakumāreṇa pratibhāṣitam upa samīpe sthitam
rājaputra kiñcidahaṃ pṛcchāmi tvaṃ samīraya /
ahamaṣṭakayogīśāt tadajñāsiṣamāditaḥ
tat parātmatattvam / ajñāsiṣaṃ jñātavān / āditaḥ ādau
bhūyastvaduktyā ca samyag viditaṃ [k: vihitaṃ] paramaṃ padam /
kintu te jñātatattvasya kathaṃ sthitiriyaṃ bhavet
te tava / iyaṃ mṛgayādivyavahārarūpā
kathaṃ jñātasuvijñeyo vyavahāraparāyaṇaḥ /
dhvāntaprakāśayoryadvat sthitirekatra sambhavet
kimatra bādhakamiti cedāha - kathamiti / vyavahāraparāyaṇaḥ kathaṃ bhavediti
śeṣaḥ / śāstrajñānāmiva paratattvajñānāmapi bhavediti cennetyāha -
dhvānteti / dhvāntaprakāśayorekatra sthitiryadvadviruddhaiva
sambhavedevametadapītyarthaḥ
p. ४२४)
etanme rājatanaya brūhi samyag yathāsthitam /
ityāpṛṣṭaḥ prāha hemāṅgadastaṃ brāhmaṇottamam
etad jñānini viruddhaṃ vyavaharaṇam
brahman te bhrāntiradyāpi na samyak pravināśitā /
vyavahāreṇa kiṃ jñānaṃ bādhyate svātmasambhavam
pravināśitā pravinaṣṭā / kuta iti cedāha - vyavahāreṇeti / kiṃ
vyavahāreṇātmasvarūpabhūtajñānasya virodhaḥ utājñānanāśakaso'hamiti
pratyabhijñātmakajñānaviśeṣasya virodha [virodho veti iti vāghaṭitaḥ
sārvatrikaḥ pāṭho'nāvaśyakaḥ uta ityanena gatārthatvāt /] iti vikalpya nādya
[k: vikalpaḥ / nādya] ityāha - kiṃ jñānaṃ bādhyata iti /
svātmarūpeṇa sambhavaḥ sthitiryasya tat / kimityākṣepe [k, kh:
kṣepaḥ] / na bādhyata ityarthaḥ
vyavahāravaśād jñānaṃ bādhyate cet [k: ca] tataḥ katham /
puruṣārthasya lābhaḥ syāt svāpnajñānasamena vai
kuta evamiti cedāha - vyavahāreti / vyavahāreṇa svarūpabhūtajñānasya bādhe
svāpnajñānavattasyāsatyatvena [k: sattvena] tādṛśena svarūpeṇa
yutasya mumukṣoḥ svarūpanāśāt kasya kathaṃ mokṣākhyapuruṣārthaḥ syāditi
bhāvaḥ
sarvo'pi vyavahāro'yaṃ jñānamāśritya sambhavet /
tajjñānaṃ bādhyate tena kathaṃ tanme samīraya
atha ca svarūpabhūtajñānāśritatvādvyavahārasya kathaṃ
jñānabādhakatvamityāha - sarva iti / tena svamiśritavyavahāreṇa / tad
vyavahārasya jñānabādhakatvam
p. ४२५)
jñānaṃ tadeva hi bhaved yatredaṃ bhāsate jagat /
saṅkalpād vyavahāro hi jñāne sarvaḥ [k: sarvaṃ] prakāśate
pratibimbānāṃ darpaṇavat sarvavyavahārāśrayaṃ jñānameva
svarūpabhūtamityāha - jñānamiti /
dvitīyasyāpyajñānanāśakajñānaviśeṣasya kiṃ vyavahāraḥ svarūpanivartako
vā'prāmāṇyagrāhako veti vikalpya svarūpasya kṣaṇikatvānnivartakānapekṣaṇād
dvitīyaṃ nirasitumāha - saṅkalpāditi / svarūpabhūte jñāne
asaṅkalpena tadrūpamanulakṣya dhiyā sakṛt /
kṛtārtho bandhanirmukto bhavatīti suniścayaḥ
asaṅkalpeneti /
tattacchabdollekharūpasaṅkalpāddhānopādānādyābhāsarūpavyavahāreṇa
[k, kh: svasvarūpa] tirohitamiva sampannaṃ svasvarūpaṃ [g:
svarūpam] śravaṇādinā parokṣatvena viditaṃ nididhayasanarūpasaṅkalpena
svato'nubhūya tato dhiyā sakṛdanulakṣya so'hamiti sakṛtpratyabhijñāya
kṛtārtho bhavati / tathā ca
sakṛdanulakṣaṇarūpapratyabhijñānādavidyānāśena bandhānnitarāṃ muktatvāt
punarabādhitavikalpānudayenāprāmāṇyagrahānudayāditi bhāvaḥ
tasmād brahmanna te praśnaḥ sammato'yaṃ subuddhibhiḥ /
punastaṃ prāha vasumān nṛpasūnuṃ mahāśayam [kh: śayaḥ]
tasmād vyavahāreṇa bādhābhāvasya spaṣṭatvāt / iti śrutvā punaḥ prāha
satyaṃ rājakumāraitad mayāpītthaṃ suniścitam /
svarūpaṃ nirvikalpaṃ hi saṃvedanamihocyate
itthaṃ tvaduktarītyā / tathāpi vyavahāre kriyamāṇe bhrāntiḥ syādevetyupapādayati
- svarūpamiti
savikalpatvamāpanne punarbhrāntiḥ kuto nahi /
vikalpa eva hi bhrāntiryathā rajjau bhujaṅgamaḥ
punarbhrāntiriti / tattadākārollekhasaṅkalpamantarā vyavahārāsambhavenākārasya
svarūpe'sato viruddhasyāvabhāsamānatve sati bhrāntitvaṃ syādevetyarthaḥ / svasya
jñānātmano viruddhavikalpasvarūpataiva bhrāntirityāha - vikalpa iti / tataḥ
kimiti cedāha - yatheti / yathā rajjubhujaṅgo'narthāvaha evaṃ
vikalpābhāso'narthāvaha iti bhāvaḥ
p. ४२६)
śṛṇu brahman na jānāsi bhramābhramavinirṇayam /
gaganaṃ [k: gagane nīlimā bhāti] nīlamābhāti gaganaṃ jānatāmapi
uttaramāha - śṛṇviti / jñātatattvānāṃ vyavahāro na bhrama ityāha -
śṛṇviti (bhrameti) / etadevodāharaṇena viśadayati - gaganamiti /
gaganaṃ na nīlamiti jānatāmapi
vyavahāraṃ ca kurvanti nīlaṃ nabha iti kvacit /
tāvataiva tu tajjñānaṃ na bhrāntirabhidhīyate
kvacit samaye / tāvatā vyavahāramātreṇa tajjñānaṃ teṣāṃ gaganatattvavedināṃ
[k: gaganatva] nīlaṃ nabha iti jñānam
atattvajñe hi sā bhrāntistattvajñe sā pramaiva hi /
hataprāmāṇyajīvaṃ tajjñānaṃ mṛtamahāhivat
atattvajñe gaganatattvānabhijñe sā [k, kh: sā nāsti] nīlaṃ nabha iti
pratītiḥ / nanu kathamekavidhameva jñānaṃ puruṣabhedena
bhramapramobhayarūpamiti cettayorasti bheda ityāha - hateti / jñānāṃ hi
pramāṇyaṃ jīvabhūtamasti yadvaśādarthakriyodayaḥ / yathā hi sarpajñānaṃ
bhayakampādyarthakriyāṃ karoti / viruddhajñānena nāyaṃ sarpa ityādirūpeṇa
sarpajñānasyāprāmāṇyagrahe tasya hataprāmāṇyajīvatvena mṛtasarpavad na
bhayādyarthakriyākaratvam / evaṃ ca gaganatattvajñānāṃ nīlaṃ nabha iti
jñānasya hataprāmāṇyajīvasyārthakriyākāritvābhāvād
gaganatattvājñajñānavailakṣaṇyena [kh: tattvajña] na bhramatvamiti
p. ४२७)
darpaṇapratibimbasya vyavahāraḥ samo [k: hārasamo] bhavet /
abhijñasyānabhijñasya cāpyato'sti bhidā tayoḥ
darpaṇeti / viditagaganatattvasya nīlaṃ nabha iti vyavahāro yastasya
darpaṇapratibimbagaje'yaṃ gaja ityādivyavahāraḥ samo bhavet / ato
gaganābhijñasyānabhijñasyāpi [k: nabhijñasya nāsti] nīlaṃ nabha iti
jñānayorbhedo'sti
jñasya pramaiva tajjñānamajñasya [g: manyasya] tu bhramātmakam
/
jñānināṃ jñānameva syāt sarvo'pi vyavahārakaḥ
jñasyeti / gaganatattvajñasya pramaiveti bhramaprayuktārthakriyābhavāditi bhāvaḥ
/ tajjñānaṃ nīlaṃ nabha iti jñānam / dārṣṭāntike yojayati - jñānināṃ
jñānameveti / proktavad hataprāmāṇyajīvatvānnānarthāvahaḥ [k:
nārthāvahaḥ] sarvo'pi vyavahāra iti bhāvaḥ
darpaṇapratibimbānāṃ vyavahāreṇa sammitaḥ /
abhijñānāmato bhūyo nahi bhrānteḥ samudbhavaḥ
jñānivyavahāro darpaṇapratibimbavyavahāratulya ityāha - darpaṇeti / ataḥ
tadvyavahārasya bādhitatvāt / bhrānteriti / jñānivyavahārasya
jñānamātrarūpatvena na tasya bhrāntitvamiti bhāvaḥ
kevalājñānajanitaṃ jñānena vinivartate /
doṣe'na janitaṃ kasmādvilīyed jñānamātrataḥ
nanu rajjvajñānajātasarpasya tajjñānānnivṛttivadadvayātmājñānād
avabhāsamānadṛśyasyādvayajñānāt [k, kh: dabhāsa] kuto na
nivṛttiriti cedāha - kevaleti / kasmādvilīyediti / vilīyetetyarthaḥ / jñānasya
tadvilayakāraṇatvābhāva iti tātparyam
ata eva taimirikaḥ paśyed [kh: paśyan] jānannapi dvayam /
jagadābhāsa eṣastu karmados'samudbhavaḥ
atrodāharaṇamāha - ata eveti / jagadudbhave ko'yaṃ doṣaḥ kāraṇamiti cedāha
karmeti
p. ४२८)
tasmādākarmavilayaṃ vyavahāro na līyate /
samāpte karmaṇi tataḥ śiṣyedadvayacinmayam
tasmāt jñānamātreṇāvināśyatvāt [k: mātreṇa vi] / karmaṇi samāpte
phaladānena prakṣīṇe sati / jagadābhāsarahitamadvayacinmayamātmarūpaṃ śiṣyet /
ajñānamūlakadehādyahaṃbhāvodbhūtakarmamūlakatvājjagataḥ / ajñānasya
jñānena nivṛttāvapi pravṛttakarmavilayādeva jagataḥ svarūpato'navabhāsa iti
tātparyam
tasmānnāstyeva vijñānāṃ [k: vijñānaṃ] kadāpi bhrāntisambhavaḥ
/
iti śrutvā punarvipraḥ papraccha nṛpanandanam
tasmād vyavahārasya jñānamātratvānna [k: hārajñāna]
bhrāntisambhavaḥ / karmaśeṣādvaitābhāsa iti śrutvā
aho nṛpātmaja kathaṃ jñānināṃ karma sambhavet /
jñānāgnisaṃsparśane'pi karmatūlaḥ kathaṃ sthitaḥ
jñānināṃ kathaṃ karmaśeṣa ityākṣipati - aho iti
athāha hemāṅgado'pi vipraṃ taṃ nṛpanandanaḥ /
brahman śṛṇu pravakṣyāmi trividhaṃ karma jñāninām
atha viprapraśnānantaram / jñānināṃ sarveṣāṃ trividhaṃ karma samānaṃ syāditi
sambandhaḥ
sarveṣāṃ ca samānaṃ syādapakvaṃ pakvameva ca /
hatoditaṃ ceti tatra naśyed jñānādamadhyamam
tannāmānyāha - apakvamiti / sañcitaṃ prārabdhaṃ kriyamāṇamiti trividhaṃ
karma / tatra teṣu madhye jñānāt pakvātmakaprārabdhakarmaṇo madhyamādanyad
dvayaṃ naśyet
karmaṇāṃ pācakaḥ kālo niyatyā niyataḥ sthitaḥ /
kālena pācitaprāyaṃ pakvaṃ karma samīritam
eteṣāṃ svarūpaṃ vivecayati - karmaṇāmityādi / etāvatā kālenāsya karmaṇaḥ
pāko bhavediti bhagavatsaṅkalpātmakaniyatiniyamitaḥ kramikakriayarāśirūpaḥ
kālaḥ karmaṇāṃ pācakaḥ / pācitaprāyamiti / atyantaparipāke hi yugapat sarvaṃ
phalapradonmukhameva bhavediti tātparyam
p. ४२९)
apācitamapākvaṃ syād jñānotpatteranantaram /
kṛtaṃ hatoditaṃ viddhi jñānāddhatasamudbhavāt
apācitamiti / tatpuruṣāyuṣā paripākānarhamityarthaḥ / anantaraṃ kṛtaṃ karma /
nāmno'nvarthatāmāha - hateti / jñānāddhataphalapradaśaktimattvena
samudbhavādityarthaḥ
tatra pakvaṃ tu yat karma tadārabdhamitīryate /
āvegaṃ muktaśaravattiṣṭhatyeva phalapradam
tiṣṭhatyeveti / na jñānena naśyatīti bhāvaḥ
tanmūlako jagadbhāso jñānasya tāratamyataḥ /
sthito'pi bhrāntitulyo'pi na bhrāntiḥ phalabhedataḥ
tanmūlakaḥ prārabhdakarmamūlakaḥ / sa jagadavabhāso jñānināmuttamādīnāṃ
jñānaparipākatulyatayā sthita ityāha - jñānasyeti / tāratamyataḥ
mandātimandatvādirūpeṇa [k, kh: rūpeṇākuto] / kuto na bhrāntiriti
cedāha - phalabhedata iti / arthakriyābhedādityarthaḥ
janayet tatkālaphalaṃ mandajñānavatāṃ sphuṭam /
madhyānāmasphuṭaṃ [kh: madhyānāṃ ca sphuṭaṃ] tacca
jñānināṃ phalabhāsanam
jagadavabhāsaphalabhedameva mandamadhyamottamajñānināṃ krameṇāha -
janayediti / jagadavabhāsaḥ svakāle mandajñānināṃ sukhādirūpaṃ phalaṃ janayet
/ madhyānāṃ jñānināṃ tatphalabhāsanaṃ jagadbhāsakāle mandajñānivadevāsti
parantu tadasphuṭam / mandasuṣuptau
maśakadaṃśanamandamārutajaduḥkhasukhasamamiti [k: sukhaṃ sama]
bhāvaḥ
uttamānāṃ tu tatkālaphalaṃ ca spaṣṭabhāsanam /
śaśaśṛṅgasamaṃ brahman nahi tatphalamucyate
uttamajñānināṃ tu jagadbhasanakāle sukhādiphalam anyadṛṣṭyā
spaṣṭāvabhāsanamapi svadṛṣṭyā śaśaśṛṅgasamam ato na
tatphalamityucyate
p. ४३०)
ajñānināṃ karmaphalaṃ puṣṭaṃ pūrvānusandhitaḥ /
pūrvāparānusandhānāt [kh: pūrvopapuṣṭa] poṣitaṃ tatphalaṃ tu
taiḥ
evaṃ jñānināṃ jagadābhāsaphalabhedaṃ sāmānyenoktvā viśeṣeṇaitadeva
bhūyo nirūpayitumādāvajñānināṃ phalaprakāramāha - ajñānināmiti /
pūrvānusandhitaḥ puṣṭamityasyaiva vivaraṇam - pūrvetyādi / sukhāgamanāt
pūrvamīdṛśaṃ sukhaṃ me bhaviṣyatīti taduttaraṃ caivaṃ sukhaṃ
mayānubhūtamiti ca ciramanusandhānāt poṣitaṃ saṃskārarūpeṇa
rāgādyutpādakatenāntaḥ sthitaṃ bhavati
jñānināṃ phalasandhānaṃ chinnamātmānusandhitaḥ /
ato na puṣṭaṃ mandānāmārabdhajanitaṃ phalam
mandānāṃ jñānināṃ tatphalasyānusandhānaṃ madhye madhya
ātmānusandhitaśchinnaṃ bhavati / ato'jñānināmiva na tatpuṣṭaṃ bhavati
madhyānāṃ jñānināṃ tacca phalaṃ mandasuṣuptiṣu /
maśakādikṛtaṃ duḥkhamiva tat sūkṣmatāṃ gatam
sadā nirodhasamādhimatāṃ madhyajñānināṃ samādhiviśleṣadaśāsu
prārabdhaphalaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ vā suṣuptau
maśakamandamārutakṛtaduḥkhasukhavat sūkṣmatāṃ prāptaṃ bhavati
uttamajñānināṃ tattu phalaṃ pūrṇamapi [kh: pūrvamiti] sthitam /
dagdharajjuriva bhavet sthitātmajñānavaibhavāt
uttamajñānināṃ bāhyasamādhimatāmanyadṛṣṭyā eṣa sukhī duḥkhīti
vyavahārayogyatvena pūrṇaṃ sthitamapi dṛśyābhasaphalaṃ [k:
dṛśya] sukhādidṛṣṭyā dagdharajjuvadbhavet / kuta evamiti cedāha -
sthiteti / madhyajñāninaḥ samādhiviśleṣāt svarūpānusandhānaṃ vicchidyate
uttamasya tu sadānusandhānātmajñānasthitimāhātyamāddagdharajjuvadbhavediti
bhāvaḥ
p. ४३१)
yathā nāṭakavṛtteṣu naro veṣāntaraṃ gataḥ /
hṛṣyan viṣīdaṃśca bhūyo nāntarvikṛtimāpnuyāt
uttamajñāninastatsukhādyanubhavaprakāraṃ darśayati yatheti / veṣāntaraṃ
strīveṣam / putrodbhavabhartṛviyogādyabhinayaiḥ hṛṣyan viṣīdan
evameṣa sthitajñānī supūrṇaphalasaṅgataḥ /
na phalaiḥ spṛśyate tasmāttatphalaṃ śaśaśṛṅgavat
lokadṛṣṭyā rājyalābhaputramaraṇādau hṛṣyan khidyan
supūrṇaphalasaṅgato'pyantaḥ sarvasya svātmamātratvadṛḍhaniścayena phalasya
dvitīyasyābhāvānna taiḥ spṛśyate / phalasambandhābhimānavānna bhavatīti
tātparyam
ajñānibhistu śuddhātmā nopalakṣita eva hi /
ato dehātmabhūtāste dṛśyasatyavimarśanāḥ
ajñānināṃ kutaḥ phalasambandhābhimāna iti cedātmajñānābhāvena
dṛśyasatyatvaniścayādityāha - ajñānibhiriti / dehātmabhūtāḥ svātmānaṃ
dehādimayaṃ manyamānāḥ dṛśye satyatvavimarśanaṃ yeṣāṃ te
mandajñānibhirātmā tu viditaḥ śuddhacinmayaḥ /
jagaccāsatyato dṛṣṭaṃ tathāpyabhyāsamāndyataḥ
mandajñānināṃ kathaṃ phalabhoga iti cenmadhye madhye
svarūpānusandhānavismṛtyā dehātmabhāvaprāptyetyāha - mandeti /
vismṛtau nimittamāha - abhyāsamāndyata iti
prāgvāsanāhṛtajñānāste dehātmaprabhāsanam /
jagataḥ satyatābhāsaṃ madhye madhye samāyayuḥ
vāsanayā hṛtaṃ vicchinnamanusandhānātmakaṃ jñānaṃ yeṣāṃ te
mandajñāninaḥ / dehe ātamtvaprabhāsanaṃ jagataḥ satyatābhāsaṃ ca madhye
madhye prāgvad jñānotpatteḥ pūrvamiva samāyayuḥ
p. ४३२)
bhūyo jñānavasanayā [k: vāsanā yā] vidhunvantyasatīṃ dṛśam /
vāsanaivaṃ satyamithyājñānayośca parasparam
nanveteṣāṃ bhūyaḥ saṃsāraprasaktiriti cedāha - bhūya iti /
abhyastajñānavasanayā prodbuddhayā / asatīṃ dehātmatvādiviṣayām / vāsanā
parasparaṃ militeti sambandhaḥ
militā mandajñānināmato madhye phalaṃ sphuṭam /
same'pi vāsane caite nahi tulye mahīsura
madhye mithyājñānavāsanodbodhakāle / nanvevaṃ vāsanayostulyatvena
tajjñānaṃ pratibaddhaṃ mokṣāsādhakaṃ [k, kh: mokṣasā] bhavediti
cennetyāha - same'pīti / samānānuvṛttike apītyarthaḥ
satyajñānavāsanayā bādhyate vāsanā'parā /
na ca mithayavāsanayā bādhyate satyavāsanā
kuto na tulyeti cedajñānavāsanāyā bādhitatvādityāha - satyeti / aparā
avidyāvāsanā / satyavāsanāyāḥ prabalapramāṇajātatvena mithyāvāsanayā na
bādha ityāha - na ceti
mithyāvāsanayāviṣṭo vismṛtaḥ kevalāṃ parām [k, paraḥ; kh:
param] /
tato mithyāvāsanāṃ tu viniścitya bhramātmikām
nanu mithyāvāsanāyā bādhitatve satyavāsanānivṛttiḥ [k, kh: nāyā
nivṛttiḥ] kathaṃ mithyāvāsanākāla iti cedāha - mithyeti /
abhyāsāprakarṣānmithyāvāsanā'nantajanmābhyastā bādhitā'pyanuvartate / tataḥ
prārabdhodbodhena kevalāṃ parāṃ vāsanāṃ vismṛtaḥ san mithyāvāsanāviṣṭo
bhavati / tataḥ prāptāṃ mithyāvāsanāṃ satyavāsanāviṣṭo bhrāntirūpāṃ niścitya
vidhūya vāsanāṃ satyāmupaiti brāhmaṇottama /
tato na bādhitā satyavāsanā bhavati kvacit
mithyāvāsanāṃ bhramātmikāṃ niścitya tato vidhūyeti sambandhaḥ / satyāṃ
vāsanāmupaiti samprāpnoti / tato mithyāvāsanāyā bhrāntitvaniścayāt
p. ४३३)
madhyamasya vismṛtirno na mithyājñānameva ca /
avismṛtasyecchayaiva mithyājñānaṃ kvacidbhavet
evaṃ mandajñāninaḥ sthitimuktvā madhyasya sthitimāha - madhyamasyeti /
satyavāsanāvismṛtirno / madhye śāriravyavahāradaśāyāṃ
satyavāsanāmavismṛtasyaiva svecchayā vyavahāropayuktaṃ mithyājñānaṃ
bhavet
siddhasyaiṣā sthitiḥ proktā sādhakasyocyate śṛṇu /
yathā yathā tatparaḥ syāttathā'vismṛtirucchritā
evaṃ sāmānyato madhyamasya sthitimuktvā tasya siddhasādhakatvena dvaividhyād
dvayoḥ krameṇa sthitiṃ vaktumāha - siddhasyeti / tatparaḥ
samādhyabhyāsaparaḥ / ucchritā dṛḍhā'vismṛtiḥ
pūrṇasya vismṛtirnāsti [kh: ca smṛti] mithyājñānaṃ
prayatnataḥ /
uttamasya punarbrahman samādhivyavahārayoḥ
pūrṇasya samādhyabhyāsapāraṅgatasya prayatnataḥ svecchayā /
uttamajñānisthitimāha - uttamasyeti
na bhedo leśato'pyasti yato'vismaraṇaṃ sadā /
yaḥ samādhiparo madhyastasya yā'vismṛtiḥ sthitā
sthiterna bhedaḥ / atra hetuḥ - yata iti / nanvevaṃ cenmadhyamottamayoḥ ko
bheda iti cedāha - ya iti / nanvevaṃ cenmadhyamottamayoḥ ko bheda iti cedāha
- ya iti / avismṛtiḥ
seṣanmlānā [k: saiṣā] bhavenmithyājñānabhūmiṣu bhūsura /
yastūttamo'pi svācchandyāt prārabdhavaśato'pi vā
sā avismṛtiḥ / mithyājñānadaśāsu īṣanmlānā bhavet vyavahāradaśāsu
satyavāsanā vicchinneva bhavediti tātparyam / uttamasya
kadāpyavismṛteramlānatetyāha - yastviti / svācchandyāt svecchayā
prārabdhādvā samādhyatatparo vyavahāraparaḥ /
tāapyavismṛtiramlānaivetyarthaḥ
p. ४३४)
samādhyatatparo bhūyāt tasyāmlānaiva cāsmṛtiḥ /
vastutaḥ śṛṇu bhūdeva madhyamottamajñāninām
evaṃ madhyamottamayoḥ prārabdhābhyupagamena tatphalaṃ pratipādya samprati
tayorna prārabhdmapītyāha [k, kh: mityāha] vastuta iti
karma naivāsti [k: marṇaivāsti] yatkiñcidyataste pūrṇatāṃ gatāḥ /
saṃvidātmātiriktaṃ yanna te paśyanti kiñcana
yatkiñcit prārabhdaṃ karmāpi / pūrṇatvaṃ gatānāṃ kuto na prārabdhamiti cedāha
- saṃviditi / yat yasmāt / te madhyamā uttamāśca [k: uttamā nāsti]
saṃvidātmātiriktaṃ na kiñcana paśyanti / atredaṃ tātparyam -
karmādṛṣṭaṃ [k, kh: karmādṛṣṭaphalā] phalānurodhena kalpyate
/ jñāniṣu phaladarśanājjñānena prārabdhānivṛttyabhyupagamaḥ / tacca phalaṃ
mandajñāninyeva sambhavatīti tasyaiva kalpanīyaṃ prārabdhaṃ nānyayoḥ / phalaṃ
ca [k, kh: caitadeva] tadeva bhavati yatsukhādyantaḥkaraṇārūḍhaṃ
svīyatvena bhāseta / nahi madhyamottamayorantaḥkaraṇārūḍhaṃ tatsvīyatvena
bhātīti vaktuṃ yuktam samādhau sukhāderatyantamabhānāt vyutthāne ca
pratibimbānāṃ darpaṇamātrātmatvavaddṛśyamātrasyānātmanaḥ [k:
mātrāt sattva] svātmadṛṅmātratvapratīterātmamātratvena
bhāsamānasukhādeḥ svīyatvenābhānāt / na ca svātmetvenāpi bhāsamānaṃ
sukhādi prārabdhanimittakameveti vācyam parakīyatvena bhāsamānasukhāderapi
bhāsamānatvasāmānyāt svaprārabdhamūlakatvaprasaṅgāt / nahi
tatparaprārabdhamūlakameveti vaktuṃ śakyam paraiḥ svīyatvena
jñāyamānasukhādereva tatprārabdhanimittakatvāt svīyatvena jñāyamānasya tasya
svaṃ pratyevaṃ phalatvāt parakīyatvena jñāyamānasya tasya sukhyahamiti
svasambandhānubhavānimittasya ghaṭāditulyatvena taṃ pratyaphalatvācca
[k, kh: prāpya phala] /
p. ४३५)
atasteṣāṃ phalabhūtasukhābhāvānna prārabdhakalpane prayojanamiti /
mandajñāninastu sarvaṃ saṃvinmātramiti satyavāsanā'nusandhānavismaraṇena
vyavhāraprasaktau tātkālikasukhādeḥ svīyatvena bhānādasti
prārabdhakalpanaprayojanam / nanu mandajñānināṃ
vāstavasvarūpānusandhānavicchedena viparītapratyayasambhave
tadviparītapratyayaiḥ pratibaddhatajjñānasya na puruṣārthasādhakatvaṃ sākṣāditi
cet satyamevaitaditi [k, kh: satyamevaṃ vai taditi] kecidāhuḥ /
tattvavidastu samyagjñānasamakālamevājñānanivṛtteḥ svarūpāvaraṇasya
naṣṭatvāt prārabdhanimittakājñānavikṣepaśaktereva kiñcitkālamanuvṛttiḥ /
phalapradānamātreṇa prārabdhe svata upakṣīṇe sati dehāntaraprāpakakarmābhāvāt
svarūpāvarakājñānāntarotpattinimittābhāvācca
vikalpotpādakāntaḥkaraṇasyāpyanindhanānalavannāśe dehāntarāsambhavo
brahmātmamātrapariśeṣa iti mokṣo'varjanīya eva / yasya tu viparītapratyayena
jñānaṃ bādhitameva bhavenna tasya samyag jñānam kintu jñānābhāsa eva / ata
eva kevalajñānijīvanmuktayorbhedaḥ śāstroktaḥ saṅgacchate / mandajñāninaḥ
sadānusandhānābhāvenā'ntakāle yaṃ yaṃ vāpi smaran bhāvam (bha० gī० ८/
६) iti nyāyena prārabdhanimittkaviparītasmaraṇena dehāntaraprasaṅga ityapi na
madhyamottamajñāninorapi prārabdhanimittakaviparītabhāvanāyā durnivāratvāt
[k, kh: durnivāratvāt ityasyāgre yaṃ yaṃ vāpītyetasya
jñānyatiriktaparatvāt / ajñānasya jñānasamakālanaṣṭatvena prārabdhakṣaye
ityadhikaḥ pāṭhaḥ /] taryoraphalībhūtasukhāderākasmikatvavāraṇāya
kathañcit prārabdhasyābhyupeyatvāt / tayorna prārabdhamiti tu
mandajñāniprārabdhavisadṛśatvāditi [k, kh: viparītasadṛśatvāt]
yojanīyam / yaṃ yaṃ [k, kh: yaṃ yaṃ ...... prārabdhakṣaye nāsti]
vāpītyetasya jñānyatiriktaparatvāt / ajñānasya jñānasamakālanaṣṭatvena
prārabdhakṣaye manaso'pi [k, kh: na so'pi] nāśādantakāle jñānino
viparītasmṛtyasambhavāt / tathā ca
kevalajñānijīvanmuktayordṛṣṭaduḥkhasattvāsatvābhyāṃ bhedo jñeyaḥ / ata
evoktam - tīrthe śvapacagṛhe vā naṣṭasmṛtirapi parityajan deham /
jñānasamakālamuktaḥ kaivalyaṃ yāti hataśokaḥ // (pa० sā० ८३) iti / tathā
- ekavāraṃ pramāṇena śāstrādvā guruvākyātaḥ / jñāte [k: iti]
śivatve sarvasthe pratipattyā dṛḍhātmanā // karaṇena [k, kh:
kāraṇena] nāsti kṛtyaṃ kvāpi bhāvanayāpi vā [k, kh, g:
ca] // (śi० dṛ० ७/५-६) iti
p. ४३६)
karma śeṣaṃ kathaṃ śiṣyed yataḥ sarvaṃ cidagninā /
bhasmīṛtamatasteṣāṃ na kiñcit pariśiṣyate
sarvasya saṃvidātmānatirekadarśanād madhyamottamānāṃ mandajñānivat
śeṣaṃ [k, kh: śeṣakarmārabdha] karma prārabdharūpaṃ na
śiṣyatītyāha - karmeti / sarvaṃ dvaitam / na kiñcit karma
aindrajālikakarmeva tvitaraireva dṛśyate /
śṛṇu brahman rahasyaṃ te pravakṣyāmi samāsataḥ
nanūttamajñānināṃ harṣaviṣādādiprārabdhaphalakāryaṃ dṛśyata iti cedāha
- aindreti / aindrajālikasya yatkarma svaśiraśchedādirūpaṃ tadyathetaraireva
dṛśayate svena na dṛśyate evamasya harṣādikamiti bhāvaḥ / jñānināṃ
śivatulyatvānna karmetyāha - śṛṇviti
śivasya yā dṛśiḥ saiva jñānināṃ dṛṣṭirucyate /
nāsti bhedo leśato'pi satyametanna saṃśayaḥ
dṛśiḥ [k: dṛśiḥ nāsti] śuddhacidātmakasvātmamātrarūpā / ato na
prārabdhaśeṣa iti bhāvaḥ
p. ४३७)
tasmānna kiñcit karmāpi jñānināmanuvartate /
iti śrutvā sa vasumān hemāṅgadanirūpitam
kiñcit / jñānināṃ madhyamottamānām / iti rājakumāroktaṃ sarvam
sarvasandehanirmukto vijñānaviśadāśayaḥ /
pūjito rājaputrādyaiḥ svaṃ sthānaṃ pratyapadyata
prāptau svanagaraṃ rājaputrāvapi tataḥ param /
evaṃ śrutvā punā rāmaḥ papracchātrisutaṃ munim
śrutametaddhi vijñānaṃ guro tvanmukhanirgatam /
vinaṣṭo mama sandeho viditaṃ tanmahatpadam
tanmahatpadaṃ śuddhacidadvayātmarūpam
sarvānusyūtasaṃvittimātrātmā bhāti sarvataḥ /
tathāpi bhavatā proktamāditaḥ sarvameva tu
svānubhavamevāha - sarveti / sarveṣu vedyākāraparicchinnajñāneṣu
yānusyūtā saṃvittiḥ śuddhacidrūpā tanmātrarūpo mamātmā sarvato bahirantaśca
bhāti / yadyapyahaṃ kṛtakṛtyaḥ tathāpi proktārthasyāvismartavyatvena
proktākhilārthaṃ saṃkṣepeṇa brūhīti pṛcchati - tathāpīti
saṃkṣepeṇa punarbrūhi vijñānaṃ sāravattaram /
yāvaddhārayitavyaṃ me guro sarvātmanā mayā
me sarvātmanā yāvaddhārayitavyaṃ tāvad brūhi
ityāpṛṣṭaḥ sa rāmeṇa punaḥ prāhātrinandanaḥ /
śṛṇu rāma pravakṣyāmi sarvasāratamaṃ punaḥ
sarvasya proktasya sāratamam
yā citiḥ parameśānī pūrṇāhantāmayī parā /
sā svātantryābhidhamāyāśaktimāhātmyataḥ sadā
yā tvayā svātmatvenānubhūyamānā parameśānī sarvādhikeśanaśīlā /
paramasvātantryayuteti bhāvaḥ / kiṃ tat svātantryamiti cedāha -
pūrṇāhantāmayīti / citerhi jaḍavailakṣaṇyāya kaścana dharmo'vaśyamabhyupeyaḥ
/ sa ca svarūpasphūrtireva / sphūrtiśca dvividhā lokasiddhā - ahamiti
[k, kh: ahamidamiti] idamiti ca / tatredamiti sphūrteḥ paratantratvena
parāpekṣāyāmanavasthādiprasaktyā citerahamityeva sphūrtirvācyā / sā
cāhaṃsphūrtidehādāvapūrṇā kālādiparicchedāt [k: kalā] / iyaṃ
tvakhilakālādisvarūpasādhanabhūtaciti viśrānteti pūrṇā / ataḥ
pūrṇāhantetyucyate / svarūpānatiriktā seti tanmayītyucyate / akhaṇḍarūpāyā eva
citerupadeśāvasare evaṃ vibhajya kathanaṃ svarūpaparicayāya / ata eva parā
anuttarā / paraciteryat svātirikte dṛśye viśramaḥ [k: viśrāmaḥ]
sā'hantā / sā ca dehādiviśrāntā paricchinnetyucyate / dehādivyāvṛttaśuddhaciti
viśrāntā pūrṇāhantetyucyate / evaṃvidhā sā citiḥ
svātantryābhidhamāyāśaktimāhātmyataḥ pūrṇāhantaiva sṛṣṭyādau
sisṛkṣoricchātmikā svātantryamiti sṛṣṭikāle kartuḥ kriyātmikā māyeti cocyate
/ prakṛte [k: na tu] kriyā hi na [k: kriyāhīna] parispandarūpā
pariṇāmarūpā vā kintu darpaṇapratibimbāvabhāsavada(va)bhāsarūpā /
evaṃ ca pūrṇāhantā svātantryaṃ māyeti jñānecchākriyātmakaśaktitrayamuktam
/ māyāśaktermāhātmyaṃ mahitvamucchūnatā / tato jagadavabhāsayedityanvayaḥ /
sadeti pūrṇāhantāyāḥ svarūpabhūtatvena jagadavabhāsasya kālaparicchedo nāstīti
bhāvaḥ / ata evoktam - sadā sṛṣṭivinhodāya (śi० sto० २०/९) ityādi
p. ४३८)
jagadābhāsayed nūnaṃ durghaṭaikavidhāyinaḥ /
pratibimbavadādarśe tatprakāraṃ śṛṇu kramāt
durghaṭaikavidhāyino māhātmyata iti sambandhaḥ / durghaṭasyaikamasahāyaṃ
yadvidhānakartṛ tasmādityarthaḥ / evaṃ jagadavabhāsanakāle'pi
svasyādvaitacinmātratvaṃ na pratihataṃ bhavatītyetad dṛṣṭāntadvārāha -
pratibimbeti / tatprakāraṃ jagadavabhāsanaprakāram / kramāt kāryakāraṇakramāt
p. ४३९)
yā sā parā citiḥ pūrṇā pūrṇāhaṃbhāvabṛṃhitā /
svātantryavaśataḥ svātmarūpaṃ dvedhā'vabhāsayat
yā sā anupadaṃ nirūpitā / pūrṇāhambhāvenāparicchinnasvarūpasphūrtyā
vṛṃhitā nirbharā sphūrtyaikaghaneti [k: sphūrtyeka] yāvat /
svātmarūpaṃ citsphūrtighanam
tatraikāṃśe'pyahaṃbhāvo'pūrṇa ābhāsito yadā /
tadā dvitīyabhāgastadahaṃbhāvavinirgataḥ
dvividhatāmevāha - tatreti / svarūpe ityarthaḥ / aṃśadvayamavabhāsya
ekāṃśe'pūrṇāhaṃbhāvo'pi yadā'vabhāsitaḥ tadā yo dvitīyabhāgaḥ
svetarabhāga[k, kh: svetarabhāgaḥ nāsti]
stadahaṃbhāvāttasmādapūrṇākhyādapūrṇāhaṃbhāvādvinirgato'bhavat [k:
bhavet] / apinā svarūpabhūtapūrṇāhantāyā iyamanyeti sūcitam / ata eva
svarūpalopo nāstīti jñeyam / svātmanyaṃśadvayamavabhāsya tatraikāṃśe
paricchinnāhaṃbhāvāvabhāsanaenetarāṃśamahaṃbhāvānākrāntamavabhāsayad
iti bhāvaḥ
bāhyamavyaktamabhavat taddṛṣṭyaiva bhṛgūdvaha /
apūrṇāhaṃbhāvayuta eṣa proktaḥ sadāśivaḥ
yo'yamaṃśo'haṃbhāvānākrāntaḥ sa bāhyapadārtharūpamavyaktamabhavat
[k, kh: meva bhavet] / aṃśadvayādibāhyaparyantavikalpāvabhāsaḥ
sarvo'pi paricchinnāhaṃbhāvākrāntacidaṃśadṛṣṭyaiva na tu
pūrṇaciddṛṣṭyetyāha - taddṛṣṭyaiveti / eṣa
paricchinnāhaṃbhāvayutacidaṃśa eva sadāśiva ityuktaḥ yamaupaniṣadā
īśvaraṃ prāhuḥ
sa tamavyaktabhāgaṃ tu paśyan bhinnamapi svataḥ /
saḥ sadāśivaḥ / svataḥ svasmāt / bhinnaṃ paśyannapi / ahametaditi sadā
anusandhiparo'bhimānaparo'bhavaditi [k, kh: abhimānaparo nāsti]
śeṣaḥ / aupaniṣadāstvetamavyaktabhāgamevāvidyāmāyādiśabdairvyavaharanti /
yathāsmaddehe vibhedena bhāsamāne'pyahaṃbhāvādasmākaṃ
svāmitvamevamasyāvyakta iti jñeyam
p. ४४०)
sa eva bhūyaḥ svātantryāt sisṛkṣurvividhaṃ jagat /
avyaktamātmano dehametadevāhamāsthitaḥ
sa eva sadāśiva eva / svātantryāt svāhaṃbhāvarūpāt / avyaktarūpamātmadehaṃ
dṛṣṭveti śeṣaḥ / etadevāvyaktarūpa evāhamāsthita ityevaṃ yadānusandhānapara
iti sambandhaḥ
ityevamanusandhānapara īśvara ābabhau /
avyaktamabhimānenāviṣṭa īśvara eva tu
tadā sadāśiva eveśvara ābabhau / ahametaditi citprādhānyenānusandhiparaḥ
sadāśivaḥ etadahamityavyaktaprādhānyānusandhipara īśvara iti bhāvaḥ /
avyaktamahamityabhimānenāviṣṭa īśvara eva tridhā'bhavaditi sambandhaḥ
tridhā samabhavad rudraharidruhiṇarūpataḥ /
dṛṣṭṛdṛśyāhārāśisamudāyāvabhāsakāḥ [k: bhāsakaḥ]
tatreśvaraḥ svasvātantryādavyaktaṃ tamaḥsattvarajoguṇairbahuvidhamābhāsya
tattadguṇaparicchinnāvyaktāṃśeṣvasaṃkhyāteṣu
paricchinnāhantārūpābhimānena rudraharindruhiṇarūpeṇa tridhā rāśitrayarūpeṇa
samabhavat / trayāṇāṃ sṛṣṭisthitisaṃhārakriyā āha - draṣṭriti /
mahārāśirbrahmāṇḍam / tadanekatvābhiprāyeṇa - samudāya iti /
utpattyavabhāsakāḥ
vidhayo vividhā āsaṃstathā tadrūpasaṃsthitāḥ /
bahavo harayo'pyāsaṃstatsaṃhāraparāyaṇāḥ
tadrūpasaṃsthitā aṇḍānāṃ rūpaṃ saṃsthitaṃ yebhyaḥ / sthitikartāra iti yāvat /
saṃhāraparāyaṇā rudrā āsanniti sambandhaḥ
p. ४४१)
anekaśo'bhavan rudrā evameṣa jagadvidhiḥ /
evaṃvidhaṃ jagattattvaṃ darpaṇapratibimbavat
anekaśo rudrā āsannityarthaḥ / atrāṇḍānāmanantatvena brahmādīnāmanantatvaṃ
jñeyam / jagato vidhirvidhānam / evaṃ proktavat / evaṃvidhamapi jagattatvaṃ
paraciteravyatiriktamevetyāha [k: parā] - darpaṇeti
bhāsate kevalaṃ rāma nahi jātaṃ tu kiñcana /
parā citiḥ prapūrṇāhaṃbhāvarūpaiva sarvadā
evamavabhāsanameva jagadutpattyādi na tasyārambhaḥ pariṇāmo vetyāha -
bhāsata iti evamavabhāsanamātrasāratvājjagadavabhāsane'pi paraciteḥ [k:
parā] svarūpādapracyutimāha - parā citiriti
sthitāpyanekā sampūrṇāhaṃbhāvaparibṛṃhitā /
yathā tvaṃ rāma sarvasmin dehe'haṃbhāvabṛṃhitaḥ
vastutaḥ sadāśivādikṛmyantānāṃ
tanmātrarūpatvādanantaparicchinnāhaṃbhāvapūrṇāpi setyāha - sthiteti /
rūpaiva sthitāpīti sambandhaḥ / etadeva sadṛṣṭāntamupapādayati - yatheti
pṛthag netrādyahaṃbhāvairapi tattatkriyāparaḥ /
evameva parā saṃvit pūrṇāhantāsamāśrayā
yathā tvamakhiladehavyāptāhaṃbhāvavānapi
rūpādigrāhakanetrāditattadekadeśāhantāsamudāyavān evameva sā parā saṃviditi
sadāśivādistambāntā'pūrṇāhantāśrayāpi vai /
vastutaḥ saiva paramā citirevaṃ hi bhāsinī
vastuta iti / vastutaḥ sā parasaṃvideva
pūrṇāhantāparicchinnāhantāsadāśivādirūpe'navabhāsinītyarthaḥ
dehāhaṃbhāvarūpastvaṃ svato rūparasādikam /
grahītumasamartho'pi cākṣatādātmyametya tu
adhunā sarvajñatvaṃ sarvakartṛtvaṃ sadāśivasya śuddhaparacitervastuto na
kartṛtvādikamiti sadṛṣṭāntaṃ krameṇāha - deheti / svataḥ
cakṣurāditādātmyamaprāpya akṣatādātmyamindriyatādātmyametya sarvaṃ
gṛhṇāsīti sambandhaḥ
p. ४४२)
sarvaṃ gṛhṇāsi satatamevaṃ devaḥ sadāśivaḥ /
svataḥ sarvābhedamayo brahmādistambarāśiṣu
dārṣṭāntike yojayati - evamiti / sarvāntaryāmitvena sarvābhedamayaḥ
antastādātmyamāpanno [k: ataḥ] jānāti ca karoti ca /
yathā te nirvikalpaṃ tu rūpaṃ sarvāśrayaṃ hi sat
sarvaṃ jānāti karoti ca / yatheti / darpaṇasthānīyaṃ tava nirvikalpaṃ
śuddhacidrūpaṃ pratibimbasthānīyaṃ dehendriyādyakhilāśrayaṃ sadapi
na kiñcidapi jānāti karoti ca bhṛgudvaha /
evameva parā saṃvit sarvalokasamāśrayā
na kiñcijjānāti karoti ca / jñeyakāryayorvastutaḥ svātmamātratvāditi bhāvaḥ /
dārṣṭāntike saṅgamayati - evamiti
bhedaleśamapi kvāpi na jānāti karoti ca /
etāvajjāgataṃ sarvaṃ tasyāmevāvabhāsate
kvāpi kāle / kuta evamiti cet ? jñeyakāryayostanmātrarūpatvādityāha -
etāvaditi
tatsvātantryāt [kh: svasvā] prabhūtaṃ [k: taśca] ca
darpaṇapratibimbavat /
jagato bhāsanaṃ sarvaṃ tasyā evāvabhāsanam
avabhāsanaṃ bhavanaṃ ca darpaṇe svaśaktyā pratibimbānāmiva paraciti
[k, kh: parācitiḥ] svasvātantryeṇa jagata ityāha - tatsvātantryāditi
/ avabhāsate prabhūtaṃ ceti sambandhaḥ / avabhāsanaṃ prakarṣeṇa / sarvaṃ [g:
sattvaṃ] ca tadadhīnamiti bhāvaḥ / ata evāha - jagata iti / tasyāḥ paraciteḥ
p. ४४३)
yathādarśābhāsa eva [k, kh: eṣa] pratibimbāvabhāsanam /
atra tvamahamanye ca draṣṭāro dṛṅmayāḥ khalu
dṛśyavaddraṣṭṛṇāmapi tanmātratāmāha - atreti / jagatītyarthaḥ
dṛśyāsaṃmelane śuddhacitireva na cetarat /
ghaṭādidarpaṇo yadvad ghaṭādīnāmasaṅgame
ye dṛṅmayā bhāsante teṣāṃ svarūpaṃ dṛśyasyāsammelane'navabhāse sati
śuddhā parā citireva / etad dṛṣṭāntadvāropapādayati - ghaṭeti /
ghaṭādipratibimbaparicchinnadarpaṇāṃśaḥ
śuddhadarpaṇamātraḥ syādvibhedaḥ pratibimbataḥ /
evaṃ vikalpasambhūtadṛśyābhāsapramārjane
pratibimbakāle'pi bhedaḥ [k: bhedaprati] pratibimbarūpaupādhika ityāha ##-
śeṣitā paramā saṃvidadvitīyasvarūpiṇī /
mahānandaghanā caiṣā duḥkhaleśavivarjanāt
saṅkalpena bhāsamānadṛśyasyānullekhena pramārjane kṛte sati śeṣitā
anullekhasākṣitvena sthitā svātmasaṃvidadvitīyasvarūpiṇī parasaṃvideva /
tadrūpasya puruṣārthatvasiddhaye sukharūpatāmāha - mahānandeti /
mahatā'paricchinnenānandena ghanā nibiḍā / akhaṇḍānandarūpeti yāvat / kuta
evamiti cedāha - duḥkheti / duḥkhasyaupādhikatvena vastutaḥ svarūpe
tadabhāvādakhaṇḍānandarūpatā
sarvānandaghanākārā yataḥ sarvairabhīpsitā /
sukhamātmasvarūpaṃ syāt sarvairyasmādabhīpsitam
sarveti / sarveṣāṃ prāṇināṃ ye ānandā viṣayābhivyaktyā'vabhāsamānāḥ
tairghano nibiḍa ākāraḥ svarūpaṃ yasyāḥ sā /
sarvairanubhūyamānānandamātrasvarūpeti yāvat / evamevaitaditi hetupradarśanena
sambhāvayati - yata iti [k, kh: yata iti nāsti] / ātmā
ānandaikarūpaḥ sarvābhīpsitatvāt strīsukhavaditi prayogaḥ / nanu sarvābhīpsitaṃ
sukhaṃ bhogyam / tatkathaṃ bhoktṛrūpaṃ syādityākṣepaparijihīrṣayāha -
sukhamiti / ātmasvarūpameva sukhaṃ bhavet sarvābhīpstitatvāt yannaivaṃ tannaivam
yathā duḥkhamiti prayogaḥ
p. ४४४)
yadartho dehādibhāvo yanna kasyāpi nepsitam /
yasyaiva leśo viṣayānanda ityabhidhīyate
nanveṣa heturdehastrīdhanādiṣvīpsiteṣu [g: īpsiteṣu nāsti] vyabhicarita
ityāśaṅkāṃ śamayannāha - yadartha iti / dehādermukhyepsitatvābhāvaḥ
[k, kh: dehāderdehamukheya] / yato hi dehādyamātmasukhārthamīpsitam
/ evaṃ [kh, g: ata eva] svargādisukhārthināmanaśanādinā
dehādityāga upapadyate / ata eva ātmasvarūpaṃ kathañcidapi kadācidapyanīpsitaṃ
netyāha - yaditi / ātmasvarūpamityarthaḥ / ata ātmaiva mukhyepsitatvāt
sukhātmaka iti bhāvaḥ / nanu strīsukhādeḥ spaṣṭaṃ
bhogyatvānubhavāttadatiriktasukhasyāprāmāṇikatvānnātmanaḥ sukharūpateti
cedāha - yasyaiveti / yasyātmānandasya leśa eva viṣayānanda
ityāgameṣvabhidhīyata ityarthaḥ / yathā gaganasya niṣkriyasya
ghaṭādiparicchinnāṃśe aupādhikī kriyopalabhyate yathā ca cidātmano'vedyasya
dṛśyaparicchedenaupādhikaṃ vedyatvam evaṃ sukhasya
paricchedanimittamaupādhikaṃ bhogyatvamiti bhāvaḥ
sa eva bhārahānādau suṣuptau cāvabhāsate /
cidev spṛhaṇīyatvādānanda iti procyate
nanvātmanaḥ sukhārthitvameva na sukharūpatā
pramāṇābhāvādityāśaṅkāmapohitumāha - sa eveti / svarūpabhūtānanda
eva / bhārasya hānaṃ tyāgaḥ / ādinā'sahyaśirovyathādeḥ sadyo nivṛttidaśā /
suṣuptau cāvabhāsate / atredaṃ tātparyam - bhāratyāgottaraṃ
sarvairanubhūyamānaṃ sukhamanapahnavanīyaṃ svasaṃvedanasiddhamasti / tasya
stryādisaṅganimittakatvābhāvāt [k, kh: nirnimitta] svarūpabhūtatvam
/
p. ४४५)
na ca tadbhāratyāgaprayuktamiti vaktuṃ yuktam bhāratyāgasyābhāvatvena
tasmādbhāvotpatteranabhyupagamāt / nahītarattadā kiñcidasti sukhaprayojakam
atastatsvarūpabhūtameva [k: atastattva] sukhamiti / nanu tadā
gāḍhaduḥkhanivṛttereva sukhatvaṃ bhrāntyā bhāsata ityāśaṅkyāha -
suṣuptāviti / svastho'pi puruṣa suṣuptau nirnimittaṃ mahatsukhamanubhavati /
vyutthitasya sukhamahamasvāpsamiti smṛtiḥ tasyā apahnotumaśakyatvāt / tacca
svarūpabhūtameva / tatra hi sukhānabhyupagame paśupāmarādyakhilānāṃ
suṣuptau pravṛttirnopapadyeta [k: dyate] / nanu sukhasya svarūpabhūtatve
tatsarvadā kuto nānubhūyata iti ceducyate - yathā hi sarveṣāmādhāradhvaniḥ
satataṃ vidyamāno'pi bāhyadhvaninā [k, kh: dhvanirito] tirobhūtaḥ ata
eva karṇagāḍhapidhānādinā śrūyate evaṃ svātmasukhaṃ
kāmakartavyatādyakhilavāsanaughadāvāgnidandahyamānasya taddu.khāttirohitam /
tasya vāsanaughasya suṣuptau svakāraṇe vilayāt pihitakarṇasya
dhvanerivātmasukhasyābhivyaktiḥ / bhāravahanasamaye
bhāranimittakamahāduḥkhena vāsanaughakṛtaduḥkhasya tirobhāvād
bhāraduḥkhameva prarūḍham / bhāratyāgena tadduḥkhanivṛttau
vāsanāduḥkhodbhavaparyantamātmasukhamabhivyaktaṃ bhavati /
stryādiviṣayasukhamapyevam / tathā hi - anantā hi vāsanāḥ kaṇṭakavat
pratudantyo'jasraṃ hṛdi samāhitāḥ / tatrānyataraviṣayaprāptisambhāvanāyāṃ
tadviṣayakakāmanāyā utkaṭatvena tajjanitasantāpasyotkaṭasyopasthitau anyāḥ
sarvā vāsanāstirohitā iva bhavanti / tatastadviṣayaprāptau mahāduḥkhapraśāntyā
itarakāmanodbhavaparyantamātmasukhamabhivyaktaṃ bhavatīti / tasmāt
sarvaspṛhaṇīyatvāccidātmaivānanda iti procyata ityāha - cideveti
p. ४४६)
mūḍhā nahi vijānanti svātmabhūtaṃ mahāsukham /
vibhinnamabhijānanti vyañjakānāṃ vibhedataḥ
nanu tarhi sarvaṃ sukhaṃ svātmabhūtamiti [k: sukhaṃ sva nāsti] kuto na
jānantīti cedāha - mūḍhā iti / mauḍhyādeva na jānantīti bhāvaḥ /
svasvarūpādvibhinnam / atra hetumāha - vyañjakānāmiti / vyañjakasya
stryāderbhedāttattatkāle utpannaṃ naṣṭaṃ ceti jñānāt sthirātmarūpaṃ na
jānantīti bhāvaḥ
yathā hi darpaṇe bhāvā bhāsamānā nimittataḥ /
yāvaddarpṇavijñānaṃ bhinnā eva vibhānti vai
yathā svātmabhūtaṃ sukhaṃ vibhinnaṃ jānanti tathā svātmābhinnāṃ
jagadapyajñā vibhinnaṃ jānantīti sadṛs.ṭāntamāha yatheti /
bimbātmakanimittataḥ / yāvaddarpaṇavijñānamiti / darpaṇasyāyaṃ darpaṇaḥ
pratibimbagrahaṇasamartha iti viśeṣeṇa jñānaparyantamityarthaḥ /
pratibimbātmakā bhāvā bhinnā eva vibhānti / darpaṇa evaitatsarvamiti na bhāntīti
bhāvaḥ
vidite pratibimbatve bhāsamānaṃ ca pūrvavat /
na darpaṇād bhinnamasti tvādarśaḥ śuddha eva hi
teṣāṃ pratibimbatve darpaṇajñānapūrvakaṃ vidite sati / tataḥ
pūrvavadbhāsamānamapi tatsarvaṃ na darpaṇādbhinnamastīti jānanti kintvādarśaḥ
śuddha evaitatsarvamiti hi jānantīti śeṣaḥ / ९७ //
evaṃ viditatattvasya jagadetāvadīdṛśam /
bhāsamānamapi svātmamātrameva na cetarat
dārṣṭāntike yojayati - evamiti / na cetaradbhāsata iti śeṣaḥ
ghaṭādikaṃ mṛdi yathā hemni yadvadvibhūṣaṇam /
pratimāśca yathā śaile jagadevaṃ cidātmani
jagaccidātmano'natiriktamityetadasatkhyātinirākaraṇābhiprāyeṇa
dṛṣṭāntairnirūpayitumupakramate - ghaṭādikamiti / cidātmani bhāsata
[k: bhāsata nāsti] iti śeṣaḥ
p. ४४७)
jagannāstyeveti dṛṣṭirapūrṇaiva bhṛgūdvaha /
nāstīti viparīto hi niścayo naiva siddhyati
jagaditi / asatkhyātivādino niradhiṣṭhānameva bhramamabhyupagacchanti /
tanmatanirākaraṇārtho'yamārambhaḥ / tanmate hi idaṃ rajatamityasadālambanaṃ
jñānam / evaṃ jagajjñānamapyasadālambanameva / jagannāstīti niścayapūrvakaṃ
śūnyasyaiva cirabhāvanayā jagadbhāvanānivṛttau śūnyātmatāpattirmokṣa iti
sthitiḥ / etad dūṣayati - jagannāstīti / apūrṇā bhramarūpetyarthaḥ / yathā hi
sarvātmanā ghaṭādikaṃ nahyasat api tu mṛdādirūpeṇa sadeva evaṃ jaganna
sarvathā hyasat kintu cidrūpeṇa sadeva / ato jagadatyantaṃ nāstīti niścayo bhrama
eveti bhāvaḥ / kuta iti cedāha - nāstīti / sarvathā nāstīti yo viparītaniścayaḥ sa
pramāṇatvena yato na siddhyati
sādhakātmajagaddṛṣṭerbhūyaḥ sambhavataḥ sphuṭam /
nāstīti śāpamātreṇa kathaṃ syājjagato layaḥ
etadapi kuta iti cedāha - sādhaketi / asti nāstītyubhayapakṣasādhakasya
cidātmanaḥ svarūpeṇa jagaddṛṣṭeḥ sarvaniṣedhānantaramapi bhūyaḥ sphuṭaṃ
sambhavāt / ghaṭādīnāṃ vikārātmanā nāstīti niṣedhe'pi
mṛdrūpeṇānapohanavad dṛśyajagato dṛśyatvena niṣedhe'pi
dṛgrūpeṇāvabhāsanasyānapohyatvamiti k: bhāsamānasyā] bhāvaḥ /
atredaṃ tattvam - jagaddhi mṛdanugataghaṭādivaccidanugatameva bhāsate /
atra paraḥ sarvathā niṣedhati bhāsamānam asatkhyātyabhyupagamāt / tatrocyate
[k, kh: atro] - niṣeddhurniṣedhyakoṭyantargatatve
niṣedhāsiddherniṣeddhuranugatacidātmano'niṣedha iti / parasya
sarvaniṣedhe'yamāśayaḥ [k: sarva nāsti] cito hi savikalpaḥ svabhāvaḥ sa
eva hi saṃsāra nirvikalpaciteraprāmāṇikatvāt sarvaniṣedhe mokṣasiddhiriti /
niṣeddhurniṣedhāyogādeva nāstīti śāpamātreṇa na jagataḥ sarvātmanā laya
ityāha - nāstīti / sarvasādhakaśuddhacidātmano nirvkalpasya svaprakāśasya
sarvaniṣedhe samādhyādau bhāsamānatvāt
p. ४४८)
ādarśanagaraṃ sarvamastyādaśasvabhāvataḥ /
evaṃ jagaccidātmaikarūpaṃ satyamudīritam
nanvadvaitamityatra yo'yaṃ niṣedhyāṃśaḥ sa kiṃvidha ityāśaṅkyāha -
ādarśeti / atrāhuraupaniṣadāḥ - ādarśapratibimbavat
sadasadādirūpairanirvacanīyaṃ jaganniṣedhyamiti / āgamikāstu -
ādarśanagarāvabhāsavajjagadavabhāsanam /
pratibimbasyādarśātmatvavajjagataścidātmatvena satyatvamiti / nanu tarhi kiṃ
niṣedhyamiti cet ? dvaitamiti brūmaḥ / nanu dvaitaṃ jagadantaḥpāti na vā ?
ādye satyatvena tanniṣedhāyogāt / dvitīye tasyānirvacanīyatvamavarjanīyamiti
ceducyate - dvaitamapi jagadantargatameva / nanu tarhi kathaṃ dvaitasya satyasya
niṣedhaḥ ? śṛṇu - atra naye hi bhāsyasya bhāsanānatiriktatvena
dvaitasya bhramabhāsanānatiriktatvād dvaitaniṣedho
dvaitabhramanirasanamaparyavasāyīti / ata evoktam - paramārthe [eṣa śloko
rājānakarāmakaṇṭhakṛtāyāṃ spandakārikāvivṛtāvapyuddhṛto dṛśyate /
draṣṭavyam - pṛ० १६३] tu naikatvaṃ pṛthaktvādbhinnalakṣaṇam /
pṛthaktvaikatvarūpeṇa tattvamekaṃ vyavasthitam // iti / anirvacanīyavāde'pi
niṣedhaḥ kimanirvacanīya uta satyaḥ ? ādye jagadaniṣedhaḥ / dvitīye
dvaitaprasaktiḥ / na ca niṣedhasyādhikaraṇātmakatvena brahmarūpatvānna
dvaitaprasaktiriti vācyam anātmatvena pratīyamānasya
niṣedhasyātmarūpatvābhyupagame nikhilajagato'pyātmarūpatvasvīkārasyā
smaduktasyāpyaduṣṭatvāt [k: svīkārasyā ityanantaraṃ
sattvādevamarthaparyavasāyitvaṃ niṣedhasyeti vaktuṃ yuktatvādanirvacanīyatvasyā
ityayamadhikaḥ pāṭhaḥ] / na cābhāvasyaivādhikaraṇātmatvamiti śaṅkyam
svetarabhedasya svātmarūpatvamityādirītyā nikhilajagato
bhāva(abhāva)tvasya sampādayituṃ śakyatvāt / niṣedhena vānyathā vā
dvaitābhāsātmakabhramanirasane [g: rasane ..... cidātmaika nāsti]
puruṣārthatvamityevādvaitaśāstratvam / ato mumukṣubhirmatabhedeṣu
tarkamūlakeṣu nābhinivi(ve)ṣṭavyamiti dhyeyam /
yathādarśapratibimbanagaramādarśānatiriktam evaṃ satyaṃ cidātmaikarūpameva
jagaditi / nahi jagaccidātmarūpeṇa satyamityuktimātreṇa jagaccidātmarūpeṇāsti
kimityākṣeptuṃ yuktam anirvacanīyā'vidyeti kathite kimavidyāsti
vetyākṣepatulyatvāt / anirvacanīyatvakathanādeva yathā tasyā asti
vetyākṣepo'yuktaḥ evaṃ cidanatiriktaṃ sarvamityuktau [g: sarvamityuktau
nāsti] sarvamasti vetyākṣepo'pyanupapanna eveti dhyeyam
p. ४४९)
pūrṇavijñānametat syāt saṅkocaparivarjanāt /
dṛgeva dṛśyatāṃ prāptaṃ svamāhātmyaprakarṣataḥ
evaṃ sarvaṃ satyamiti jñānameva pūrṇajñānamityāha - pūrṇeti / kuta iti
cedāha - saṅkoceti / dṛśyaṃ dṛgiti dvayam / tatra dṛśyaṃ nāstītyukte'pi
dṛśyābhāvaprayuktaṃ saṃkocāvabhāsanamasti [k, kh:
saṃkocābhāvabhāsana] / dṛśyaṃ sarvaṃ darpaṇapratibimbavad
dṛṅmātramityukte hi saṅkocāvabhāso nāstīti [g: astīti]
pūrṇavijñānametadeveti bhāvaḥ / tasmānna dṛgatiriktaṃ
dṛśyamityupasaṃharati - dṛgeveti / svamāhātmyaṃ svasvātantryam
yathādarśo nagaratāmeṣa śāstrārthasaṃgrahaḥ /
na bandho'sti na mokṣo'sti sādhakaḥ sādhanaṃ ca na
atra dṛṣṭāntaḥ - yatheti / ādita uktaṃ sarvaṃ saṃgṛhya
vadetyaktamupasaṃharati - eṣa iti / punaḥ proktārthasāraṃ saṃgṛhya vadati
- na bandho'stīti / dṛgatiriktatvena bhāsamānasya sarvasya pratibimbanyāyena
dṛṅmātratvāt svarūpātiriktabandhanābhāvānna bandho'sti / ata eva na mokṣo'sti /
sādhakaḥ sādhanaṃ ca na
p. ४५०)
akhaṇḍādvayacicchaktistripuraivāvabhāsinī /
saivāvidyā ca vidyā ca bandho mokṣaśca [kh: mokṣasya] sādhanam
nanu tarhi kimetadvicitratvenāvabhāsata iti cedāha - akhaṇḍeti / akhaṇḍeti
svagatabhedasya advayeti vijātīyasajātīyabhedasya ca nirāsaḥ / evaṃvidhā
cicchaktistriparā turyā yā saiva darpaṇavadvaicitryeṇāvabhāsinī / ataḥ saiva
sarvamityāha - saiveti
etāvadeva vijñeyaṃ nānyad bhārgava vidyate /
etatte'bhihitaṃ rāma vijñānakramamāditaḥ
tasmādajñānamātrādeva bandhodayaḥ / evaṃ jñānenaiva kṛtārthavetyāha ##-
- etattu iti / āditaḥ sādhanaprāptimāabhyetyarthaḥ
etat suvijñāya jano bhūyaḥ kvāpi na śocati /
nāradaiṣa jñānakhaṇḍaḥ sūpapattyupalabdhikaḥ
etad jñānakhaṇḍaṃ suṣṭhu kutarkarahitayā buddhyā vijñāya
vicārapūrvakamarthato'nubhūya / jana iti nātra
varṇāśramādyadhikāriviśeṣaniyama iti sūcitam / kvāpi dehapātāt
pūrvamanantaraṃ vā / nāradaṃ prati hāritāyan āha - nāradeti / upapattiryuktiḥ
upalabdhiranubhavaḥ / suṣṭhurūpam ubhayaṃ yasmin
śruto na nāśayet kasya mohamajñānasambhavam /
śrutvāpyetad yasya moho na śāntiṃ prāpnuyāt kvacit
mohaṃ bhramam / kasya mohaṃ na nāśayet / sarvasyāpi mohaṃ
nāśayedevetyarthaḥ / śāntiṃ nāśam
sa śailapuruṣo loke kena jñānaṃ punarbhavet /
sakṛdeva śrutaṃ [kh: kṛtam] hyetadvijñānaṃ janayed
dṛḍham
sa śailamayaḥ atimūḍhaḥ puruṣaḥ / kena punastasya jñānaṃ bhavet ? na
kenāpītyarthaḥ / nirmaladhiyāṃ sakṛcchrutena jñānaṃ bhavedityāha -
sakṛdeveti
p. ४५१)
dvidhā tridhā vā mandasya jñātaṃ na janayet katham /
etat pāpaughaśamanaṃ śrutaṃ vijñānadaṃ matam
mandasya mandadhiyaḥ / dvidhā tridhā vā śrutaṃ jñānaṃ kathaṃ na janayedapi tu
janayedevetyarthaḥ / jñānakhaṇḍaṃ stauti - etaditi / arthāvagamamantarā
śrutam / matamarthato'vagatam
likhitaṃ dṛṣṭidoṣaghnaṃ pūjitaṃ cittaśodhanam /
mūḍhatānāśanaṃ caitat sarvadā pariśīlitam
dṛṣṭidoṣaḥ / dṛṣṭerbāhyendriyasya doṣo viṣayapravaṇatā / cittasya
rāgādidoṣaśāntyā śodhanam / mūḍhatā karmavāsanā / pariśīlanaṃ bhūyo
vicāraḥ
sarvātmabhūtaṃ yadrūpaṃ vicāryāvagataṃ sphuṭam /
muktiḥ syādanyathā bandhaḥ sā bhavet tripuraiva hrīm
granthānte prakaraṇapratipādyāyāḥ svabhāvanirdeśātmakamaṅgalamāracayati
- sarveti / sarveṣāṃ sthāvarajaṅgamātmakānāṃ bhāvānām [k, kh:
bhāvānām nāsti] ātmabhūtṃ svabhāvabhūtam yad rūpaṃ paracitirūpam
pratibimbānāṃ darpaṇavat sthitaṃ vicārya / cetyaṃ sarvaṃ citimātram
tadananugatatvenābhāsanāt darpaṇamātrātmapratibimbavad iti sattarkeṇa niścitya /
sphūṭamaparokṣatvenāvagatam / sarvātmabhūtā citirahamiti pratyabhijñātaṃ cediti
śeṣaḥ / saṃsārabandhānmuktiḥ syād bhavet / anyathā anavagataṃ cedbandha eva
sthiraḥ syāt / yadā'vagataṃ yadrūpameva muktiḥ syādanyathā bandhaḥ syāditi /
bandhamokṣayoḥ svarūpānatirekādyuktamevaitat / yaivaṃvidhā parā citiḥ sā
prakṛtaprakaraṇapratipādyā tripuraiva / sā hrīmiti
śaktipraṇavārthabhūtatvāttadarūpā [g: praṇavārdha]
vācyavācakayorabhedāt / iti śivam
iti śrīmaditihāsottame tripurārahasye dvādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ
jñānakhaṇḍe dvāviṃśo'dhyāyaḥ //
p. ४५२)
tātparyadīpikākhyānā tripurāyā rahasyake /
jñānakhaṇḍasya suvyākhyā tripurāprītaye kṛtā
drāviḍeṣvanuhālāsyanagaraṃ [k, kh: nagare] santi sammatāḥ /
pañca grāmāstatra mahāpuṣkaragrāmasaṃsthitiḥ
drāviḍānvayadugdhābdhisamudyatsukalānidhiḥ /
bṛhaccharaṇasadvaṃśaprodyanmuktāphalasthitiḥ
vaidyanāthamahāyajvā sadvidyāviśadāśayaḥ /
abhūttattanujaḥ śrīmān śrīnivāsābhidho budhaḥ
śrtyāgamasutattvajñastripurātatparāśayaḥ /
netrāgninandajaladhi(४९३२)varṣe'tīte kalau yuge
tātparyadīpikāmenāṃ tripurāyā rahasyake /
jñānakhaṇḍasya suvyākhyāmatanodatisusphuṭām
syādatra me'jñāsya kutau hi sarvato doṣo [k, kh: ṣo'pyapa]
hyapabhraṃśamukhastu sarvathā /
saṃśodhayiṣyantyanuraktamānasāḥ śiṣyasya me prārthanayaiva taṃ budhāḥ
kvāhaṃ mandamanīṣaḥ kvedaṃ vijñānaśāstrasarvasvam /
śrītripurāparasukṛpāmātrānmūkasya vāgmiteveyam
tātparyadīpikā hyeṣā svātmaśuddhyai vibhāvitā /
paracittripurānandonmeṣaṇāya [k: parā ci] bhavet sadā
iti śrītripurārahasyajñānakhaṇḍavyākhyāyāṃ tātparyadīpikāyāṃ
śrīnivāsavibudhaviracitāyāṃ [k, kh: budha ityeva]
dvāviṃśo'dhyāyaḥ //
srotaḥ
muktabodhapustakālayaḥ
Original text: tripurārahasyam (jñānakhaṇḍam) · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0