ત્રિપુરા રહસ્ય · અધ્યાય p1

ત્રિપુરારહસ્યમ્ (જ્ઞાનખણ્ડમ્)
શ્રીનિવાસભટ્ટવિરચિતતાત્પર્યદીપિકાવ્યાખ્યાસંવલિતમ્
ઓં નમઃ કારણાનન્દરૂપિણી પરચિન્મયી ।
વિરાજતે જગચ્ચિત્રચિત્રદર્પણરૂપિણી

જયત્યેષા પરા શ્રીમત્ત્રિપુરા સર્વસાક્ષિણી ।
યા સેવકાનુદ્ધરતિ સંસૃતેર્ગુરુરૂપિણી ॥
નત્વા વિઘ્નેશ્વરં દેવં ત્રિપુરાયા રહસ્યકે ।
જ્ઞાનખણ્ડસ્ય તાત્પર્યદીપિકેયં પ્રતન્યતે ॥
જ્ઞાનખણ્ડમહામ્ભોધિં ગુરુવાક્પ્લવમાશ્રિતઃ ।
તિતીર્ષુરસ્મિ શ્રીદેવીપદનાવિકસઙ્ગતેઃ ॥
ઇહ ખલુ હારિતાયનો ભગવાન્ દુઃખપઙ્કનિમગ્નજનોદ્દિધીર્ષયા
ત્રિપુરારહસ્યમિતિહાસોત્તમં પદ્યરૂપં સંદૃબ્ધવાન્ । તત્ર ચ મુખ્યં
વિવક્ષિતં પરમપુરુષાર્થસાધનમેવ [ક્, ખ્: પર-]
વિજ્ઞાનમ્ । તદાદૌ ચ તત્સાધનાગ્ર્યભક્તિનિદાનં માહાત્મ્યખણ્ડમારચયય
સમ્પ્રતિ માહાત્મ્યશ્રુત્યાદિપરિણતાધિકારાણાં [ખ્: કારિણાં]
જિજ્ઞાસૂનાં સ્વાત્મતત્ત્વાવગમાય પ્રારિપ્સિતં જ્ઞાનખણ્ડં નિર્વિઘ્નેન
સમાપયિતું પ્રકરણપ્રતિપાદ્યસ્વાત્મદેવતાનમનરૂપં મઙ્ગલં
સમ્પ્રદાયપ્રવર્તનાય ગ્રન્થતો રચયતિ - ઓં નમ ઇતિ । કારણાત્મકો ય
આનન્દઃ અવિશેષાત્ સર્વકારણબ્રહ્માનન્દઃ । સ એવ રૂપમસ્યાઃ । એવંવિધા
પરા અનવચ્છિન્ન યા ચિત્ તન્મયી તદેકરૂપા । તથા [ગ્: તથા ચ]
જગદેવાદભુતચિત્રં તસ્ય દર્પણવત્ પ્રતિબિમ્બાશ્રયં રૂપમસ્યાઃ ।
એવંરૂપા ઓંકારનિર્દેશ્યા યા વિરાજતે વિશેષતસ્તત્તદ્રૂપેણ સામાન્યરૂપેણ ચ
પ્રકાશતે । તસ્યૈ નમઃ । અનવચ્છિન્નચિત્તત્ત્વં શાસ્ત્રપ્રમેયં
તદેવાનન્દમયં જગત્કારણં ન પ્રકૃત્યાદિદર્પણે પ્રતિબિમ્બવત્તસ્યામેવ
જગચ્ચિત્રભાસનમિતિ સમસ્તશાસ્ત્રાર્થગર્ભિતં શ્લોકતાત્પર્યમ્ । અત્ર
ખણ્ડત્રયમપિ [માહાત્મ્ય-જ્ઞાન-ચર્યાત્મકં
ખણ્ડત્રયમ્] શિવશક્તિપ્રણવસમ્પુટિતમ્ ઓં નમ ઇત્યારભ્ય ત્રિપુરૈવ
હ્રીમિતિ સમાપનાત્ । તસ્યેદં તાત્પર્યમ્ - શિવશક્તિરૂપમખિલં જગત્
સ્વાત્મચિત્તત્ત્વમાત્રમિતિ બોધનાર્થમિદં પ્રકરણમિતિ

પ્. ૨)
શ્રુતં કચ્ચિન્નારદૈતત્ સાવધાનેન ચેતસા ।
માહાત્મ્યં ત્રિપુરાખ્યાયા યચ્છ્રુતિ પરસાધનમ્

આદ્યેઽધ્યાયે સૂતમિતપદ્યૈઃ [ક-ટ-પ-યવર્ગભવૈરિહ
પિણ્ડાન્ત્યૈરક્ષરૈરઙ્કાઃ । નેત્રે શૂન્યં જ્ઞેયં તથા સ્વરે કેવલે કથિતે ॥ ઇતિ
ભાસ્કરરાયેણ સ્વકીયનાથનવરત્નમાલામઞ્જૂષાયામુદ્ધૃતશ્લોકસ્ય
પ્રામાણ્યેન સ ત ઇતિ વર્ણાભ્યાં ૭ ૬ અઙ્કયોર્ગ્રહણમ્ અઙ્કાનાં વામતો ગતિઃ
ઇતિ કૃત્વા ૬૭ શ્લોકાત્મક આદ્યોઽધ્યાય ઇતિ સૂચ્યતે સ ત ઇતિ સંકેતાક્ષરાભ્યા ।
એવમેવાન્યત્રાપ્યધ્યાયટીકારમ્ભશ્લોકેષુ જ્ઞેયમ્ ।] પૂજાદ્યુપાસનૈઃ ।
શુદ્ધચિત્તસ્ય રામસ્ય વિચારોદય ઉચ્યતે ॥
શ્રોતારમભિમુખયિતું શ્રુતમિત્યાદિ

અથ તે કથયામ્યદ્ય જ્ઞાનખણ્ડં મહાદ્ભુતમ્ ।
યચ્છ્રુત્વા ન પુનઃ ક્વાપિ મનુષ્યઃ શોકમૃચ્છતિ

મહાદ્ભુતત્વમેવાહ - યચ્છ્રુત્વેતિ

વૈદિકં વૈષ્ણવં શૈવં શાક્તં પાશુપતં તથા ।
વિજ્ઞાનં સમ્યગાલોચ્ય યદેતત્ પ્રવિનિશ્ચિતમ્

પ્રકૃતજ્ઞાનસ્ય સર્વોત્તમત્વં વક્તુમાહ - વૈદિકમિતિ ।
વૈદિકમૌપનિષદમ્ । વૈષ્ણવં પાઞ્ચરાત્રોક્તમ્ । શૈવં ષડર્દ્ધશાસ્ત્રીયમ્
। શાક્તં મહોચ્છુષ્માદ્યુક્તમ્ । પાશુપતં કામોકોક્તમ્ । વિજ્ઞાનમ્
આત્મતત્ત્વનિશ્ચાયકોપપત્તિજાલમ્ [ક્: તત્ત્વં નિશ્ચા-]

પ્. ૩)
નૈતદ્વિજ્ઞાનસદૃશમન્યદ્ માનસમારુહેત્ ।
મયા શ્રીદત્તગુરુણા ભાર્ગવાય નિરૂપિતમ્

સર્વોત્તમત્વાદેવાહ - નૈતદિતિ । દત્તગુરુનિરૂપિતં યથા માનસમારુહેન્ન
તથાન્યદિત્યર્થઃ

ઉપપત્ત્યુપલબ્ધિભ્યાં સમેતં બહુ ચિત્રિતમ્ ।
અત્રોક્તેનાપિ નો વેદ યદિ કશ્ચિદ્વિમૂઢધીઃ

કુત એવમ્? તદાહ - ઉપપત્તિતિ । ઉપપત્તિર્યુક્તિઃ । ઉપલબ્ધ્રનુભવઃ ।
બહુકથાચિત્રિતમ્ । અત્રોક્તં [ક્: અત્રોક્ત] જ્ઞાનં ચિત્તમારુહેદેવેતિ
વ્યતિરેકમુખેન દ્રઢયતિ - અત્રેતિ

સ કેવલં દૈવહતઃ સ્થાણુરેવ ન સંશયઃ ।
ન તસ્ય સ્યાદપિ જ્ઞાનં સાક્ષાચ્છિવનિરૂપિતમ્

તત્તે શૃણુ સમાખ્યાસ્યે જ્ઞાનખણ્ડાત્મના સ્થિતમ્ ।
અહો સતામદ્ભુતં [ક્: સત્તમ્-] હિ વૃત્તં સર્વગુણોત્તરમ્

તદ્ જ્ઞાનખણ્ડાત્મના સ્થિતં શાસ્ત્રમ્ । સર્વજ્ઞકલ્પં નારદં
સ્વસ્માદાખ્યાનં શુશ્રૂષન્તં સ્તૌતિ - અહો ઇતિ । સર્વગુણૈરુત્તરં
શ્રેષ્ઠમ્

યન્મત્તોઽપ્યેષ દેવર્ષિઃ શુશ્રુષત્યપિ કિઞ્ચન ।
અનુગ્રાહકતા ચૈષા સતાં સહજસમ્ભવા

એષા શુશ્રુષા

યથા ગ્રાણોલ્લાસકતા મૃગનાભેઃ સ્વતઃ સ્થિતા ।
એવં દત્તાત્રેયમુખાચ્છ્રુત્વા માહાત્મ્યવૈભવમ્

એવં માહત્મ્યખણ્ડોક્તવત્ [ત્રિપુરારહસ્ય માહાત્મ્યખણ્ડં ૧૯૩૨ ઈ૦
વર્ષે વારાણસીસ્થકાશીસંસ્કૃતગ્રન્થમાલાયાં મુદ્રિતમત્ર
દ્રષ્ટવ્યમ્]

રામઃ સર્વજનારામો જામદગ્ન્યઃ શુભાશયઃ ।
ભક્ત્યાપહૃતસચ્ચિત્તસ્તૂષ્ણીં કિઞ્ચિદ્ બભૂવ હ

ભક્ત્યા અપહૃતં નિલીનં સત્ શુદ્ધં ચિત્તં યસ્ય

પ્. ૪)
અથસાદ્ય બહિર્વૃત્તિં [ક્: વૃત્તિ] ભરિતાનન્દલોચનઃ ।
રોમાઞ્ચપીવરવપુઃ સ્વાન્તરાનન્દનિર્ભરઃ

આનન્દ આનન્દાશ્રુઃ । સ્વીયઃ આન્ત્રો [ક્: અન્તરો] ભક્તિજનિતો ય આનન્દઃ
તેન નિર્ભરઃ પૂર્ણઃ

હર્ષોઽમાયન્ [ક્: હર્ષો ના-] રોમકૂપવિભેદાન્નિર્ગમન્નિવ ।
પ્રણનામ દત્તગુરું દણ્ડવચ્ચરણાન્તિકે

સ્વાન્તરમાયન્ યો હર્ષઃ સ રોમકૂપવિભેદાન્નિર્ગમન્નિવ
રોમાઞ્ચપીવરવપુરિતિ સમ્બન્ધઃ

ઉત્થાય હર્ષભરિતઃ પ્રાહ ગદ્ગદસુસ્વરઃ ।
ધન્યોઽહં કૃતકૃત્યોઽહં શ્રીગુરો ત્વત્પ્રસાદતઃ

યત્પ્રાહ - તદેવાહ - ધન્ય ઇતિ

યસ્ય મે કરુણાસિન્ધુસ્તુષ્ટઃ સાક્ષાદ્ ગુરુઃ શિવઃ ।
યસ્મિંસ્તુષ્ટે બ્રહ્મપદમપિ સ્યાત્ તૃણસમ્મિતમ્

મૃત્યુરપ્યાત્મતાં યાતિ યસ્માત્તુષ્ટાદ્ ગુરોર્નનુ ।
મમાકાણ્ડાદેવ ગુરુઃ સોઽદ્ય તુષ્ટો મહેશ્વરઃ

ગુરુતોષહેતુકો મૃત્યુરાત્મતાં યાતીતિ । અકાણ્ડાદ્ અનિમિત્તેન । સ બહુપ્રયાસેન
તોષણીયઃ

મન્યે સર્વં મયા પ્રાપ્તમિત્યેવ કૃપયા ગુરોઃ ।
નાથ માહાત્મ્યમખિલં શ્રુતં ત્વત્કૃપયાધુના

ગુરું પ્રત્યાહ - નાથેત્યાદિ

તામુપાસિતુમિચ્છામિ ત્રિપુરાં પરમેશ્વરીમ્ ।
તદુપાસ્તિક્રમં બ્રૂહિ મહ્યં સુકૃપયા ગુરો

ઇતિ સંપ્રાર્થિતો દત્તગુરુરાલક્ષ્ય ભાર્ગવે ।
યોગ્યતાં ત્રિપુરોપાસ્તૌ સચ્છ્રદ્ધાભક્તિબૃંહિતામ્

ક્રમેણ દીક્ષ્યામાસ ત્રિપુરોપાસ્તિહેતવે ।
જામદગ્ન્યોઽપિ સંપ્રાપ્ય ત્રૈપુરં દીક્ષણં શુભમ્ [ક્: શુભે]

પ્. ૫)
સર્વદીક્ષાસમધિકં પૂર્ણતત્ત્વપ્રબોધનમ્ ।
મન્ત્રયન્ત્રવાસનાભિરન્વિતં [ક્: તમ] નિખિલં ક્રમમ્

મન્ત્રયન્ત્રયોર્વાસના ભાવનાભેદાઃ । ક્રમઃ પદ્ધતિઃ [ક્:
ક્રમપદ્ધતિઃ]

પ્રાપ્ય શ્રીગુરુવક્ત્રાબ્જાદ્રસં મધુકરો યથા ।
તૃપ્તાન્તરઙ્ગ આનન્દમાદિતો [ખ્, ગ્: મોદિતો] ભાર્ગવસ્તદા

ઉપાસ્તિક્રમજિજ્ઞાસાનિવૃત્તિસ્તૃપ્તિઃ તજ્જનિતાનન્દપૂર્ણત્વાન્માદિતો [ક્:
માદિતોત્તમઃ] મત્તઃ

શ્રીનાથેનાભ્યનુજ્ઞાતસ્ત્રિપુરાસાધનોદ્યતઃ ।
પરિક્રમ્ય ગુરું નત્વા મહેન્દ્રાદ્રિમુપાયયૌ

તત્ર નિર્માય વસતિં શુભામતિસુખાવહામ્ ।
અભૂદુપાસનપરો વર્ષદ્વાદશકં તદા

નિત્યનૈમિત્તિકપરઃ પૂજાજપપરાયણઃ ।
સદા શ્રીત્રિપુરેશાન્યા મૂર્તિધ્યાનૈકતત્પરઃ

એવં તસ્યાત્યાગાત્ કાલો દ્વાદશાબ્દો નિમેષવત્ ।
અથૈકદા [ઘ્: તથ-] સુખાસીનો નામદગ્ન્યોઽનુચિન્તયત્

પુરા યત્પ્રાહ સંવર્તો મયા સ્વભ્યર્થિતઃ પથિ ।
તન્મયા નૈવ વિદિતમંશેનાપિ તદા નનુ

પુરા રામાત્પરાજયાનન્તરમ્ । એતચ્ચ માહાત્મ્યખણ્ડે જ્ઞેયમ્ । તત્ સંવર્તોક્તં
જ્ઞાનમ્

વિસ્મૃતં ચ મયા યસ્માત્ પ્રાઙ્ન પૃષ્ટં ગુરું પ્રતિ ।
માહાત્મ્યં ત્રિપુરાશક્તેઃ શ્રુતં શ્રીગુરુવક્ત્રતઃ

પ્રષ્ટું વિસ્મૃતમ્

પરન્તુ તત્ર વિદિતં યત્સંવર્તઃ પુરાઽબ્રવીત્ ।
મયા સૃષ્ટિપ્રસઙ્ગેન પૃષ્ટં કિઞ્ચિદ્ ગુરું પ્રતિ

મયા સૃષ્ટીત્યાદ્યપિ પ્રથમખણ્ડે [માહાત્મ્યખણ્ડે દશમાધ્યાયે
૪૯-૬૨ શ્લોકેષુ] જ્ઞેયમ્

પ્. ૬)
તદા કટકૃદાખ્યાનં વર્ણયિત્વા ચ મે ગુરુઃ ।
નાબ્રવીદપ્રકૃતતસ્તન્મે તત્તાદૃશં સ્થિતમ્

કુતો નાબ્રવીત્તદાહ - અપ્રકૃતત ઇતિ । તાદૃશમ્ અવિદિતમ્

લોકસ્ય ગતિમેતાં તુ ન જાનામ્યપિ લેશતઃ ।
કસ્માદિદં સમુદિતં જગદાડમ્બરં મહત્

કુત્ર વા ગચ્છતિ પુનઃ કુત્ર સંસ્થાનમૃચ્છતિ ।
અસ્થિરં તુ પ્રપશ્યામિ સર્વં સર્વત્ર કિઞ્ચન

અસ્થિરં પ્રતિક્ષણપરિણામિ

વ્યવહારઃ સ્થિરપ્રાયઃ કસ્માદેતદપીદૃશમ્ ।
ચિત્રાં જગદ્વ્યવહૃતિં પ્રપશ્યામ્યવિમર્શિનીમ્

વિષયસ્યાસ્થિરત્વે કથં તદ્વિષયકવ્યવહારોઽયં ગ્રામો મત્પુત્રાર્થં
સમ્પાદિત ઇતિ સ્થિરપ્રાયો ભવતીતિ વિસ્મયન્નાહ - વ્યવહાર ઇતિ ।
અવિમર્શિનીમવિચારવતીમ્

અહો યથાન્ધાનુગતો હ્યન્ધશ્ચેષ્ટતિ તાદૃશઃ ।
લોકસ્ય વ્યવહારો વૈ સર્વસ્યાપ્યભિલક્ષિતઃ

અન્ધપરમ્પરયૈવ વ્યવહાર ઇત્યાહ - અહો ઇતિ

નિદર્શનં હ્યાત્મકૃતિરત્ર મે સર્વથા ભવેત્ ।
નૂનં મમ શૈશવે કિં જાતં તન્મે ન ભાવિતમ્

અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ સ્વસ્યાચારણમેવેત્યાહ - નિદર્શનમિતિ । આત્મનઃ
કૃતિર્વ્યવહારઃ । તદેવાહ - નૂનમિતિ । મે મયા

કૌમારે ચાન્યથા વૃત્તં તારુણ્યેઽપિ તતોઽન્યથા ।
ઇદાનીમન્યથૈવાતિ વ્યાપારો મમ સર્વથા

કિમભૂત્ ફલમેતેષાં તન્ન વેદ્મિ કથઞ્ચન ।
યદ્યત્કાલે યચ્ચ યચ્ચ ક્રિયતે યેન યેન વૈ

પ્. ૭)
સમ્યગેવેતિ તદ્બુદ્ધ્વા ફલાવષ્ટમ્ભપૂર્વકમ્ ।
ફલં કિં તત્ર સંપ્રાપ્તં કેન વા સુખમાત્મનઃ

ફલાવષ્ટમ્ભઃ ફલપ્રાપ્તિનિશ્ચયઃ

યચ્ચાપિ લોકે ફલવદવિમૃશ્ય ફલં હિ તત્ ।
ન ફલં તદહં મન્યે પુનર્યસ્માત્ કરોતિ સઃ

યચ્ચ ફલં ધનાદિ તસ્યાવિચારેણૈવ ફલત્વમિત્યાહ - યચ્ચેતિ

પ્રાપ્તે ફલે ફલેચ્છાવાન્ પુનર્ભૂયાત્ કથં વદ ।
યસ્માન્નિત્યં કરોત્યેવ જનઃ સર્વઃ ફેલેહયા

ફલાભિમતપ્રાપ્ત્યનન્તરં પ્રવૃત્તિકારણેચ્છાયા એવોદયઃ કથમિત્યાહ ##-
ફલં તદેવ સંપ્રોક્તં દુઃખહાનિઃ સુખં ચ વા ।
કર્તવ્યશેષે નો દુઃખનાશો વા સુખમેવ વા

નનુ કિઞ્ચિત્ફલપ્રાપ્તાવપિ ફલાન્તરપ્રાપ્ત્યર્થં કરણં
યુક્તમેવેત્યાશઙ્ક્ય નેતિ વક્તું ફલસ્વરૂપં નિરૂપયતિ - ફલમિતિ ।
અભાવસ્યાસતો ન ફલત્વં યુક્તમિત્યાહ - સુખં ચ વેતિ

કર્તવ્યતૈવ દુઃખાનાં પરમં દુઃખમુચ્યતે ।
તત્સત્ત્વે તુ કથં તે સ્તો દુઃખાભાવઃ સુખં ચ વા

દુઃખાનાં મધ્યે કર્તવ્યતૈવ પરમં મહદ્ દુઃખમ્ । તે દુઃખાભાવઃ
સુખં ચેતિ દ્વે

યથા દગ્ધાખિલાઙ્ગસ્ય પાદે પાટીરલેપનમ્ ।
તથા કર્તવ્યશેષસ્ય સુખલાભ ઇહોચ્યતે

એતદેવ દૃષ્ટાન્તૈરુપપાદયતિ - યથેત્યાદિ

યથા શરાવિદ્ધહૃદઃ પરિષ્વઙ્ગોઽપ્સરોગણૈઃ ।
તથા કર્તવ્યશેષસ્ય સુખલાભ ઇહોચ્યતે

યથા ક્ષયામયાવિષ્ટનરસ્ય ગીતસંશ્રુતિઃ ।
તથા કર્તવ્યશેષસ્ય સુખલાભ ઇહોચ્યતે

સુખનસ્તે હિ લોકેષુ યેઽકર્તવ્યતયા સ્થિતાઃ ।
પૂર્ણાશયા મહાત્માનઃ સર્વદેહસુશીતલાઃ

તર્હિ કઃ સુખીત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ - સુખિન ઇતિ । ન કર્તવ્યં યસ્ય
તદ્ભાવોઽકર્તવ્યતા । ઇદમેવ સુખિનાં [ક્: સુખિનામ્ । ન ક્ષણ]
લક્ષણમિતિ ભવઃ । સુખિનમિતરસ્માદ્વિવેચયિતુમાહ - પૂર્ણેત્યાદિ ।
અન્યેષાં પ્રાપ્તવ્યશેષાદપૂર્ણઃ કામિતાપ્રાપ્ત્યા રિક્ત આશયશ્ચિત્તમ્ । તથાન્યે
મહાત્માનઃ સ્વાત્માનં ન્યૂનં મન્યમાનાઃ । સ્પષ્ટં ચૈતત્ ।
સાર્વભૌમોઽપીન્દ્રાત્ સ્વાત્માનં ન્યૂનં મન્યત ઇતિ । મૂર્ધ્નિ મુકુટસત્ત્વેઽપિ
કણ્ઠે [ખ્: કણ્ઠે નાસ્તિ] હારાભાવેન દુઃખાનુવૃત્તેઃ ન તે
સર્વાઙ્ગશીતલાશ્ચ

પ્. ૮)
યદિ કર્તવ્યશેષેઽપિ સુખં સ્યાત્ કેનચિત્ ક્વચિત્ ।
શૂલપ્રોતેઽપિ ચ નરે સ્યાત્ સુખં ગન્ધમાલ્યજમ્

કેનચિદ્ વસ્ત્રમાલ્યાદિના

અહો મહચ્ચિત્રમેતત્ કર્તવ્યશતસંકુલે ।
સુખમસ્તીહ યસ્યાર્થે કરોત્યેવ સદા જનઃ

અહો વિચારમાહાત્મ્યં કિં વદામિ નૃણામહમ્ ।
અનન્તકર્તવ્યશૈલાક્રાન્તાઃ સુઅખ્યં લભન્તિ ચ

યથા [ક્: તથા] સૌખ્યાય યતતે સાર્વભૌમસ્તુ સર્વદા ।
તથૈવ યતતે નિત્યમપિ ભિક્ષાટને રતઃ

પૃથક્ તૌ પ્રાપ્નુતઃ સૌખ્યં મન્યેતે કૃતકૃત્યતામ્ ।
તદ્યેન યાન્તિ સર્વેઽપિ યામ્યહં તાનનુક્રમાત્

યેનાવિચારિતેન માર્ગેણ ક્રમાદ્ યાન્તિ તાનહમનુયામિ

અનાલોચ્ય ફલં ચાપિ યથાન્ધોઽન્ધાનુગસ્તથા ।
તદલં મેધયાનેન ભૂયો ગત્વા દયાનિધિમ્

અત્ર હેતુઃ - ફલમનાલોચ્યેતિ । મેધયા અવિચારજનિતનિશ્ચયેન । અનેન
વિચારેણ સહ ગત્વા । યાવદ્વિચારો ન નશ્યેત્તાવદિતિ તાત્પર્યમ્

વિજિજ્ઞાસિતજિજ્ઞાસ્યો વિચિકિત્સામ્બુધેઃ પરમ્ ।
પારં પ્રપત્સ્યે સુશુભં ગુરુવાક્પ્લવમાશ્રિતઃ

વિચિકિત્સા સન્દેહઃ । ગુરુવાગેવ પ્લવો નૌઃ તમાશ્રિતઃ [ક્: તામાશ્રિતઃ]

પ્. ૯)
ઇતિ વ્યવસ્ય સહસા જામદગ્ન્યઃ શુભાશયઃ ।
પ્રતસ્થે તદ્ગિરિવરાદ્ ગુરુદર્શનકાઙ્ક્ષ્યા

ગન્ધમાદનશૈલેન્દ્રં પ્રાપ્ય શીઘ્રમપશ્યત ।
ગુરું પદ્માસનાસીનં ભૂભાસ્વન્તમિવ સ્થિતમ્

પ્રણનામ પાદપીઠપુરતો ભુવિ દણ્ડવત્ ।
શિરસાઽપીડયત્ પાદપદ્મં નિજકરાશ્રિતમ્

અથૈવં પ્રણતં રામં દત્તાત્રેયઃ પ્રસન્નધિઃ ।
આશિર્ભિર્યોજયામાસ સમુત્થાપયદાદરાત્

વત્સોત્તિષ્ઠ ચિરાદદ્ય ત્વાં પશ્યામિ સમાગતમ્ ।
બ્રૂહિ સ્વાત્મભવં વૃત્તં નિરામયતયા [ક્: નિરામયાસ્થિતમ્]
સ્થિતમ્

આત્મભવં શરીરાદૌ ભવમુત્પન્નમ્

અથોત્થાય ગુરૂક્ત્યા સ ગુર્વાદિષ્ટાગ્ન્યવિષ્ટરઃ ।
ઉપવિશ્ય પ્રસન્નાત્મા બદ્ધાઞ્જલિપુટોઽબ્રવીત્

શ્રીગુરો કરુણાસિન્ધો ત્વત્કૃપામૃત આપ્લુતઃ ।
કથં સ પરિભૂયેત વિધિસૃષ્ટૈરથામયૈઃ

અથેતિ અપ્યર્થઃ । વિધિસૃષ્ટૈરપીત્યર્થઃ

ત્વત્કૃપાત્મામૃતકરમણ્ડલાન્તઃ સ્થિતં તુ મામ્ ।
સન્તાપયેત્ કથં વ્યાધિશ્ચણ્ડાંશુરતિભીષણઃ

આન્તરં બાહ્યમપિ તે કૃપયાનન્દિતં મમ ।
સદા સ્થિતં કિન્તુ ભવત્પાદાબ્જવિયુતિં વિના

આન્તરં મનઃ । બાહ્યં શરીરમ્ । ભવત્પાદાબ્જયોર્વિયુતિર્વિયોગઃ

નાન્યદ્રુજાવહં કિઞ્ચિદાસીન્મે લેશતઃ ક્વચિત્ ।
તદ્ભવચ્ચરણામ્ભોજદર્શનાદદ્ય વૈ પુનઃ

પ્. ૧૦)
સમ્પૂર્ણતા સમાપના સર્વથા શ્રીગુરો નનુ ।
તત્ કિઞ્ચિચ્ચિરસંવૃત્તં હૃદિ મે પરિવર્તતે

આનન્દસ્ય સમ્પૂર્ણતા । ચિરકાલાદ્ધૃદિ સંવૃત્તમ્ ઉત્પન્નં પ્રષ્ટવ્યમિતિ

તત્પ્રષ્ટું ત્વાભિવાઞ્છામિ ચિરસંશયિતાન્તરઃ ।
આજ્ઞપ્તો ભવતાદ્યાહં પૃચ્છામિ વિચિકિત્સિતમ્

પ્રષ્ટવ્યાર્થે ચિરાત્ સંશયિતમ્ આન્તરં મનો યસ્ય

સંશ્રુત્યૈવં ભાર્ગવોક્તિં દત્તાત્રેયો દયાનિધિઃ ।
સમ્પ્રહૃષ્ટમના રામમૂચે પ્રીત્યાથ ભાર્ગવમ્

પૃચ્છ ભાર્ગવ યત્તેઽદ્ય પ્રષ્ટવ્યં ચિરસમ્ભૃતમ્ ।
તવ ભક્ત્યા પ્રસન્નોઽસ્મિ પ્રબ્રવીમિ તવેપ્સિતમ્

ઇતિ શ્રીમદિતિહાસોત્તમે ત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે ભાર્ગવપ્રશ્ને
પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યજ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં [ગ્, ઘ્:
શ્રીત્રિપુરારહસ્યે-] તાત્પર્યદીપિકાયાં પ્રથમોઽધ્યાયઃ ॥
પ્. ૧૧)
અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
ઇત્યાજ્ઞપ્તો [ક્, ગ્: અસ્ય શ્લોકસ્ય પૂર્વાર્ધોત્તરાર્ધયોઃ
પુસ્તકયોર્વિપર્યસ્તઃ પાઠઃ] જામદગ્ન્યઃ પ્રણમ્યાઽત્રિસુતં મુનિમ્ ।
પ્રશ્રયાવનતો ભૂત્વા સંપ્રષ્ટુમુપચક્રમે

અત્રાધ્યાયે વેદમિતૈઃ પદ્યૈઃ કર્તવ્યદૂષણમ્ ।
ક્રિયતે સુવિચારસ્ય જનિસ્તુતિરપીર્યતે ॥
પૃચ્છેત્યાજ્ઞપ્તઃ । પ્રશ્રયઃ વિનયઃ

ભગવન્ ગુરુનાથાર્ય સર્વજ્ઞ કરુણાનિધે ।
પુરા મે નૃપવંશેષુ ક્રોધઃ કારણતો હ્યભૂત્

સ્વસ્ય નિર્વેદપાપ્તિપ્રકારમાહ - પુરેતિ

તદ્ભૂયો નિહિતં ક્ષાત્રં સગર્ભં સસ્તનન્ધયમ્ ।
મયા ત્રિઃસપ્તકૃત્વો વૈ ક્ષત્રાસૃગ્ભરિતે હ્રદે

તત્ ક્રોધાદ્ધેતોઃ

સન્તર્પિતાઃ પિતૃગણાસ્તુષ્ટા મદ્ભક્તિગૌરવાત્ ।
મત્ક્રોધં શામયામાસુઃ શાન્તઃ પિત્રાજ્ઞયાપ્યહમ્

સમ્પ્રત્યયોધ્યામધ્યાસ્તે યઃ શ્રીરામો હરિઃ સ્વયમ્ ।
ક્રોધાન્ધસ્તેન ભૂયોઽહં સઙ્ગતો બલદર્પિતઃ

તેન દર્પાદ્ભગવતા ચ્યાવિતશ્ચ પરાજિતઃ ।
જીવન્ કથઞ્ચિન્ન્ર્યાતો બ્રહ્મણ્યેનાનુકમ્પિના

અથ મામુપસંપ્રાપ્તો નિર્વેદઃ પરિભાવિતમ્ [ઘ્: પરિભાવિતઃ] ।
તતોઽત્યન્તં પથિ મયા બહુધા પરિદેવિતમ્

પરિદેવિતં પ્રલપિતમ્

સંવર્તમવધૂતેન્દ્રં માર્ગેઽકસ્માત્ સમાસદમ્ ।
ભસ્મચ્છન્નાગ્નિવદ્ ગૂઢં કથઞ્ચિદવિદં તદા

સમાસદમાસાદિતવાન્

પ્. ૧૨)
સન્તપ્ત ઇવ નીહારં તં સર્વાઙ્ગસુશીતલમ્ ।
સઙ્ગમ્યૈવાતિશિશિરભાવમાસાદયં તદા

કીદૃશં સંવર્તં કથંવિધો રામ આસાદિતવાન્? તદાહ - સન્તપ્તેતિ ।
સઙ્ગમફલમાહ - સઙ્ગમ્યેતિ

મયા સ્વસ્થિતિમાપૃષ્ટઃ પ્રાહામૃતસુપેશલમ્ ।
સુસારપિણ્ડવત્ સર્વં નિષ્કૃષ્ય પ્રત્યપાદયત્

પેશલં સુન્દરમ્ । સર્વં પ્રશ્નાર્થમ્

નાહં તદશકં સ્પ્રષ્ટું રઙ્કો રાજ્ઞીં યથા તથા ।
ભૂયઃ સંપ્રાર્થિતઃ સોઽથ ભવન્તં મે વિનિર્દિશત્

તત્ સંવર્તોક્તમ્ । રઙ્કઃ દરિદ્રી

તદ્ભવચ્ચરણદ્વન્દ્વં [ઘ્: તન્મે અન્ધો તદ્ભવ ઇતિ
પઙ્ક્તિક્રમઃ] તત આસાદિતં મયા ।
અન્ધો જનસમાયોગમિવાત્યન્તસુખાવહમ્

તન્મે ન વિદિતં કિઞ્ચિત્ સંવર્તમુનિરાહ યત્ ।
શ્રુતં માહાત્મ્યમખિલં ત્રિપુરાભક્તિકારકમ્

તત્ સંવર્તોક્તં શ્રવણાધિકારં સ્વસ્મિન્નાહ - શ્રુતમિતિ

સા ભવદ્રૂપિણી દેવી હૃદિ નિત્યં સમાહિતા ।
એવં મે વર્તમાનસ્ય કિં ફલં સમવાપ્યતે

ભવદ્રૂપિણી ગુરુરૂપિણી । ફલસ્ય દેવતાકારચિત્તવૃત્તેઃ પ્રાપ્તત્વાત્
પુનરુપાસનં પિષ્ટપેષણવદિત્યાહ - એવમિતિ

ભગવન્ કૃપયા બ્રૂહિ યત્સંવર્તઃ પુરાવદત્ ।
અવિદિત્વા ચ તન્નાસ્તિ ક્વચીચ્ચ કૃતકૃત્યતા

કિં સંવર્તોક્તેન ઉપાસનમેવ કુર્વિતિ ચેદાહ - અવિદિત્વેતિ

તદુક્તમવિદિત્વા તુ યદ્યચ્ચ ક્રિયતે મયા ।
તદ્વાલક્રીડનમિવ પ્રતિભાતિ સમન્તતઃ

તદવિદિત્વોપાસનમન્યદ્વા કર્મ સર્વં વ્યર્થમિત્યાહ - તદુક્તમિતિ

પ્. ૧૩)
પુરા મયા હિ બહુશઃ ક્રતુભિર્દક્ષિણોચ્છ્રયૈઃ ।
પ્રભૂતાન્નગણૈરિષ્ટા દેવાઃ શક્રમુખા નનુ

નનુ ન વ્યર્થં કર્માદીનાં ફલસત્ત્વાદિતિ ચેન્નેત્યાહ - પુરેતિ ।
દક્ષિણાનામ્ ઉચ્છ્રય આધિક્યં યેષુ

તદલ્પફલમેવેતિ શ્રુતં સંવર્તવક્ત્રતઃ ।
મન્યે તદહમલ્પં યત્ દુઃખમેવેતિ સર્વથા

તદલ્પેતિ । એવંવિધોત્તમકર્મણામલ્પફલત્વે કિમન્યેષામિતિ ભાવઃ ।
અલ્પફલત્વેઽપિ ન ફલાભાવ ઇત્યાશઙ્ક્યાલ્પફલસ્ય દુઃખાત્મતૈવેત્યાહ -
મન્ય ઇતિ

અસુખં નહિ દુઃખં સ્યાદ્ દુઃખમલ્પં સુખં સ્મૃતમ્ ।
યતઃ સુખાત્યયે દુઃખં ભવેદ્ ગુરુતરં કિલ

એતદેવ નિરૂપયતિ - અસુખમિતિ । તત્ર હેતુઃ - યત ઇતિ

નૈતાવદેવ ચૈતસ્માદધિકં ચાસ્તિ વૈભવમ્ ।
મૃત્યૂપયોગો યદ્ભૂયો ન તત્ર સ્યાત્ કદાચન

નનુ કૃતકર્મધારયાલ્પસુખધારા [ખ્: સુખાધાર] પ્રાપ્તેઃ કિં
જ્ઞાનેનેતિ ચેદાહ - નૈતાવદેવેતિ । ભયમેવાહ - મૃત્યૂપેતિ ।
મૃત્યુગ્રસનં કર્મભિર્દુર્નિવારમિતિ ભાવઃ

એવમેવ ભવેદ્યન્મે ક્રિયતે ત્રિપુરાવિધૌ ।
બાલક્રીડેવ મે ભાતિ સર્વં તન્માનસં યતઃ

નનુ કર્મૈવંવિધમેવ । ઉપાસનં તુ
પરદેવતાસમ્બન્ધાન્નૈવમિત્યાશઙ્ક્યોપાસનમપિ શુષ્કકર્મતુલ્યમેવ
ફલત ઇત્યાહ - એવમિતિ । મે મયા ત્રિપુરોપાસનવિધૌ ક્રિયમાણં
કર્મવદેવેત્યર્થઃ । અત એવ બાલક્રીડેવેતિ । તત્ર હેતુઃ - માનસં યત ઇતિ

એતદ્યદુક્તં ભવતા કર્તું તત્ [ક્: તસ્યા] સ્યાદિતોઽન્યથા ।
નિયતં ચાપ્યન્યથા તદ્ વચોભેદસમાશ્રયાત્

ઉપાસનસ્ય કર્મતુલ્યતામાહ - એતદિતિ । યદ્ ઉપાસનમ્ । વચોભેદઃ
શાસ્ત્રભેદઃ । શાસ્ત્રાણાં વિવિધત્વેન ભવદુક્તપ્રકારેણાન્યથા વા
નિયમેનાનિયમેન વા કર્તું શક્યમિત્યર્થઃ

પ્. ૧૪)
આલમ્બભેદતશ્ચાપિ વિવિધં પ્રતિપદ્યતે ।
કથમેતત્ ક્રતુસમમસત્યફલસમ્મિતમ્

શાલિગ્રામનાર્મદાદ્યાલમ્બનભેદેન ચાન્યથા કર્તું શક્યમ્ । એવમનેકથા
પ્રતિપદ્યમાનત્વાત્ ક્રત્વાદિકર્મસમમેતદુપાસનમસત્યફલત્વેન સમ્મિતં
નિશ્ચિતમ્ । ક્રતુસમં કથં ન ભવેદિતિ શેષઃ

અપ્યસત્યાત્મકં યસ્માત્ કથં સત્યસમં ભવેત્ ।
અથાપિ નિત્યં [ક્: નિત્ય] કર્તવ્યમેતન્નાસ્યાવધિઃ ક્વચિત્

માનસત્વાત્ સ્વરૂપતોઽપ્યસત્યં યસ્માત્તસ્માત્ કથં સત્યફલજનકં ભવેત્ ।
નાસ્ત્યકૃતઃ કૃતેન (મુણ્ડ૦ ૧।૨।૧૨) ઇતિ વચનાદિતિ ભાવઃ ।
શાસ્ત્રસ્યેશ્વરસઙ્કલ્પરૂપત્વેનાચિન્ત્યત્વાન્નૈવં વક્તું યુક્તમિતિ ચેદાહ ##-
લક્ષિતો મે સ ભગવાન્ [ક્, ઘ્: ભગવન્] સંવર્તઃ સર્વશીતલઃ
।
કર્તવ્યલેશવિષમવિષજ્વાલાવિનિર્ગતઃ

નનુ યાવજ્જીવં કુર્વત એવ પરશ્રેયઃપ્રાપ્તિરિતિ ચેદાહ - લક્ષિત ઇતિ । મે મયા
। ન તેન શ્રેયઃ પ્રાપ્તમિતિ ચેદાહ - સર્વશીતલ ઇતિ । ન પ્રત્યક્ષદૃષ્ટે
વિપ્રતિપત્તિરિત્યાશયઃ । કુત એવં સ સર્વશીતલસ્ત્વયા જ્ઞાતઃ । તદાહ -
કર્તવ્યેતિ । યતો વિનિર્ગતઃ તતઃ શીતલઃ

હસન્નિવ લોકતન્ત્રમભયં માર્ગમાશ્રિતઃ ।
વને દાવાગ્નિસઙ્કીર્ણે હિમામ્બુસ્થગજોપમઃ

ન ચ સ કેવલં મૂઢઃ પાપફલભાક્ યતોઽભયં માર્ગમાશ્રિતો
લોકવ્યવહારં હસન્નિવાસ્તે । તસ્ય સર્વશીતલત્વે દૃષ્ટાન્તઃ - વન ઇતિ

સર્વકર્તવ્યવૈકલ્યામૃતસંસ્વાદનન્દિતઃ ।
કથમેતાં દશાં પ્રાપ્તો યચ્ચ મામાહ તત્પુરા

કર્તવ્યવૈધુર્યમાત્રેણ કથં સ મહાસુખી ? તદાહ - સર્વેતિ ।
કર્તવ્યતૈવ મહાદુઃખહેતુઃ । વ્યવહારે શ્રાન્તિદર્શનાત્ તદભાવાદેવ
સુખમ્ । સુષુપ્તૌ સુખદર્શનાદિતિ ભાવઃ । એતાં દશાં
કર્મત્યાગાદભયદશાં સંવર્તઃ પ્રાપ્તઃ

પ્. ૧૫)
સર્વમેતત્ સુકૃપયા ગુરો મે વક્તુમર્હસિ ।
કર્તવ્યકાલભુજગનિગીર્ણં માં વિમોચય

કિમેતેન તે પ્રયોજનમિતિ ચેદાહ - કર્તવ્યેતિ

ઇત્યુક્ત્વા ચરણૌ મૂર્ધ્ના ગૃહીત્વા દણ્ડવન્નતઃ ।
અથ દૃષ્ટ્વા તથાભૂતં ભાર્ગવં મુક્તિભાજનમ્ [ઘ્: ભક્તિ]

તથાભૂતમ્ આર્તં મુમુક્ષુમ્

દયમાનસ્વભાવોઽથ દત્તો વક્તુમુપાક્રમત્ ।
વત્સ ભાર્ગવ ધન્યોઽસિ યસ્ય તે બુદ્ધિરીદૃશી

કર્તવ્યસ્ય દુઃખહેતુત્વબુદ્ધિઃ

અબ્ધૌ નિમજ્જતો નૌકાસમ્પ્રાપ્તિરિવ સઙ્ગતા ।
એતાવદેવ સુકૃતિઃ ક્રિયાભિરુપસઙ્ગતઃ

બુદ્ધિં સ્તૌતિ - અબ્ધાવિતિ । તે સઙ્ગતેત્યન્વયઃ । ઉપાસનં બાલક્રીડનવદ્
વ્યર્થમિતિ રામેણોક્તં ફલપ્રદર્શનેન પ્રત્યાહ - એતાવદિતિ ।
બુદ્ધિપ્રાપ્તિમિત્યર્થઃ

સ્વાત્માનમારોહયતિ પદે પરમપાવને ।
સા દેવી ત્રિપુરા સર્વહૃદયાકાશરૂપિણી

ઉપસઙ્ગત આરોહયતીતિ સમ્બન્ધઃ । પરમપાવને નિર્દોષે મોક્ષાખ્યે । કથં
ક્રિયાભિર્બુદ્ધિપ્રાપ્ત્યા પદારોહસ્તદાહ - સેતિ । હૃદયાકાશેઽભિવ્યક્ત્યા
તદ્રૂપિણી

અનન્યશરણં ભક્તં પ્રત્યેવંરૂપિણી દ્રુતમ્ ।
હૃદયાન્તઃ પરિણતા મોચયેદ્ મૃત્યુજાલતઃ

એવંરૂપિણી પ્રોક્તબુદ્ધિરૂપિણી । પ્રોક્તબુદ્ધ્યાદિરૂપેણ [ક્, ખ્, ગ્:
બુદ્ધ્યા રૂપેણ] પરિણતા સૈવ મોચયેદિતિ ભાવઃ

યાવત્ કર્તવ્યવેતાલાન્ન બિભેતિ દૃઢં નરઃ ।
ન તાવત્ સુખમાપ્નોતિ વેતાલાવિષ્ટવત્ સદા

અસ્યા બુદ્ધેર્વ્યતિરેકમુખેન પદસાધનતામાહ - યાવદિતિ

પ્. ૧૬)
નૃણાં કર્તવ્યકાલાહિસન્દષ્ટાનાં કથં શુભમ્ ।
કરાલગરલજ્વાલાક્રાન્તાઙ્ગાનામિવ ક્વચિત્

સર્પદષ્ટાનામિવ કર્તવ્યયુતાનાં ન સુખમિત્યાહ - નૃણામિતિ

કર્તવ્યવિષસંસર્ગમૂર્ચ્છિતં પશ્ય વૈ જગત્ ।
અન્ધીભૂતં ન જાનાતિ ક્રિયાં સ્વસ્ય હિતાત્મિકામ્

ન જાનાતિ । એવંરૂપં જગત્ પશ્ય

અન્યથા ચેષ્ટતે ભૂયો મોહમાપદ્યતે પુનઃ ।
એવંવિધો હિ લોકોઅયં કર્તવ્યવિષમૂર્ચ્છિતઃ

અન્યથેતિ । હિતસાધનાય [ક્, ખ્, ગ્: નાયત્સા] તત્સાધનં
વિહાયાન્યથા ચેષ્ટતે । અત્ર હેતુર્વિષમૂર્ચ્છિત ઇતિ

અનાદિકાલતો ભીમે પચ્યતે વિષસાગરે ।
યથા હિ કેચિત્ પથિકાઃ પ્રાપ્તા વિન્ધ્યમહાનગમ્ [ક્: વિન્ધ્યં
મહા]

એવં મોહો જીવસ્ય કદાપ્રભૃતિ [ક્, ગ્: ભૃતિસમ્પન્ન] સમ્પન્ન ઇતિ
ચેદાહ - અનાદીતિ । અત્ર દૃષ્ટાન્તત્વેનાખ્યાયિકામુપક્રમતે - યથેતિ

ક્ષુધાભરસમાક્રાન્તાઃ ફલાનિ દદૃશુર્વને ।
વિષમુષ્ટિફલાન્યાશુ તિન્દુકસ્ય ફલેહયા

ભક્ષયામાસુરત્યન્તક્ષુધાનષ્ટરસેન્દ્રિયાઃ ।
અથ તે તદ્વિષજ્વાલાજ્વલિતાઙ્ગાઃ સુપીડિતાઃ

નનુ વિષમુષ્ટિતિન્દુકફલયોરાકૃતિસામ્યેઽપિ ન રસસામ્યમિત્યત આહ -
નષ્ટરસેન્દ્રિયા ઇતિ

અન્ધીભૂતા વિચિન્વન્તસ્તદ્વિષોષ્ણપ્રશાન્તયે ।
અવિદિત્વા મુષ્ટિફલં તિન્દૂફલનિષેવણાત્

મુષ્ટિફલં ભક્ષિતમિત્યવિદિત્વા

મત્વા જ્વાલાં નિજે દેહે ધત્તુરફલમાસદુઃ ।
ભ્રાન્ત્યા જમ્બીરબુદ્ધ્યા તત્ સર્વિરાસીત્ સુભક્ષિતમ્

તિન્દૂફલજામેવાઙ્ગે જ્વાલાં મત્વ આસદુઃ પ્રાપ્તાઃ । તદ્ ધત્તુરફલમ્

પ્. ૧૭)
ઉન્મત્તાશ્ચ તતોઽભૂવન્ માર્ગાદ્ ભ્રષ્ટાશ્ચ તે તદા ।
અન્ધીભૂતાતિગહને પતન્તો નિમ્નભૂમિષુ

કણ્ટકૈશ્છિન્નસર્વાઙ્ગા [ક્, ઘ્: શ્ચિત્-]
ભગ્નબાહૂરુપાદકાઃ ।
અધિક્ષિપન્તશ્ચાન્યોન્યં કલહં ચક્રુરુચ્ચકૈઃ

મુષ્ટિભિશ્ચ શિલાભિશ્ચ કાષ્ઠૈર્જઘ્નુઃ પરસ્પરમ્ ।
અથ તે દીર્ણસર્વાઙ્ગાઃ પુરં કઞ્ચિત્ સમાસદુઃ

નિશીથે દૈવવશતઃ પુરદ્વારમુપાયયુઃ ।
પુરદ્વારાધિપાલૈસ્તે પ્રતિરુદ્ધાઃ પ્રવેશને

દેશકાલાનભિજ્ઞાનાત્ કલહં ચક્રુરુચ્ચકૈઃ ।
અથ તે પ્રહૃતા દ્વારપાલૈરતિતરાં યદા

દ્વારાધિપૈઃ કલહં ચક્રુઃ

તદા પલાયનપરા બભૂવુઃ પરિતસ્તુ તે ।
પતિતાઃ પરિખે કેચિદ્ ભક્ષિતા મકરાદિભિઃ

પરિખાજલસ્થમકરાદિભિઃ

કેચિત્ ખાતેષુ કૂપેષુ પતિતાઃ પ્રાણમુત્સૃજુઃ ।
અપરે તૈર્વિનિહતાઃ કેચિજ્જીવગ્રહં ગતાઃ

એવં જના હિતેચ્છાભિઃ કર્તવ્યવિષમૂર્ચ્છિતાઃ ।
અહો વિનાશં યાન્ત્યુચ્ચૈર્મોહેનાન્ધીકૃતાઃ ખલુ

દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ - એવમિતિ

ધન્યોઽસિ ભાર્ગવ ત્વં તુ યસ્માદભ્યુદયં ગતઃ ।
વિચારઃ સર્વમૂલં હિ સોપાનં પ્રથમં ભવેત્

મોહસાગરોત્તીર્ણત્વાદ્ ધન્યોઽસિ । કોઽસાવભ્યુદયસ્તદાહ - વિચાર ઇતિ । મૂલં
ભવેત્

પરશ્રેયોમહાસૌધપ્રાપ્તૌ જાનીહિ સર્વથા ।
સુવિચારમૃતે ક્ષેમપ્રાપ્તિઃ કસ્ય કથં ભવેત્

યત એવમતઃ સૌધપ્રાપ્તૌ પ્રથમં સોપાનં જાનીહિ । અત એવાહ - સુવિચારેતિ

પ્. ૧૮)
અવિચારઃ પરો મૃત્યુરવિચારહતા જનાઃ ।
વિમૃશ્યકરી જયતિ સર્વત્રાભીષ્ટસઙ્ગમાત્

અવિચારહતા દૈત્યા યાતુધાનાશ્ચ સર્વશઃ ।
વિચારપરમા દેવાઃ સર્વતઃ સુખભાગિનઃ

અવિચારેણ કે હતાઃ કે વા વિચારેણ સુખિનસ્તદાહ - અવિચારેતિ

વિચારાદ્વિષ્ણુમાશ્રિત્ય જયન્તિ પ્રત્યરીન્ સદા ।
વિચારઃ સુખવૃક્ષસ્ય બીજમઙ્કુરશક્તિકમ્

દેવાઃ પ્રત્યરીન્ દૈત્યાદીન્ જયન્તિ । અઙ્કુરશક્તિકમિતિ । ન નિષ્ફલં બીજમિતિ
ભાવઃ

વિરાજતે વિચારેણ પુરુષઃ સર્વતોઽધિકઃ ।
વિચારાદ્વિધિરુત્કૃષ્ટો વિચારાત્ પૂજ્યતે હરિઃ

સર્વજ્ઞસ્તુ વિચારેણ શિવ આસીન્મહેશ્વરઃ ।
અવિચારાન્મૃગાસક્તો રામો બુદ્ધિમતાંવરઃ

પરમામાપદં પ્રાપ્તો વિચારાદથ વારિધિમ્ ।
બદ્ધ્વા લઙ્કાપુરીં રક્ષોગણાકીર્ણાં સમાક્રમત્

અવિચારાદ્વિધિરપિ મૂઢો ભૂત્વાઽભિમાનતઃ ।
શિરશ્છેદં સમગમદિતિ સંશ્રુતમેવ તે

મહાદેવોઽવિચારેણ વરં દત્વાઽસુરાય વૈ ।
ભસ્મીભાવાત્ સ્વસ્ય ભીતઃ પલાયનપરોઽભવત્

અવિચારાદ્ધરિઃ પૂર્વં ભૃગુપત્નીં નિહત્ય તુ ।
શાપેન પરમં દુઃખમાપ્તમ્(મવાપા)ત્યન્તદુઃસહમ્

એવમન્યે સુરા દેવા યાતુધાના નરા મૃગાઃ ।
અવિચારવશાદેવ વિપદં પ્રાપ્નુવન્તિ હિ

મહાભાગાસ્તે હિ ધીરા યાન્ કુત્રાપિ ચ ભાર્ગવ ।
વિજહાતિ વિચારો નો નમસ્તેભ્યો નિરન્તરમ્

વિચારપરાન્ સ્તૌતિ - મહેતિ

પ્. ૧૯)
કર્તવ્યમવિચારેણ પ્રાપ્ય મુહ્યન્તિ સર્વતઃ ।
વિચાર્ય કૃત્વા સર્વેભ્યો મુચ્યતેઽપારસઙ્કટૈઃ

અકર્તવ્યમેવ દુઃખદમવિચારાત્ કર્તવ્યત્વેન પ્રાપ્ય સર્વતો મુહ્યન્તિ ।
અપારસઙ્કટૈઃ અપરિહાર્યદુઃખપ્રાપકૈઃ સહ સર્વેભ્યો દુઃખેભ્યઃ

એવં લોકાંશ્ચિરાદેષોઽવિચારઃ સઙ્ગતોઽભવત્ ।
યસ્યાવિચારો યાવત્ સ્યાત્ કુતસ્તાવદ્વિમર્શનમ્

વિચારાવિચારયોર્વિરોધં સદૃષ્ટાન્તમાહ - યસ્યેતિ

ગ્રીષ્મભીષ્મકરાતપ્તે મરૌ ક્વ શિશિરં જલમ્ ।
એવં ચિરાવિચારાગ્નિજ્વાલામાલાપરીવૃતે

નનુ ગ્રીષ્મેઽપ્યકસ્માદ્ વૃષ્ટ્યાગમ ઇવ વિચારઃ સ્વયમેવોદેષ્યતીતિ ચેન્નેત્યાહ
- એવમિતિ

વિચારશીતલસ્પર્શઃ કથં સ્યાત્ સાધનં વિના ।
સાધનં ત્વેકમેવાત્ર પરમં સર્વતોઽધિકમ્

સાધનં પ્રસિદ્ધં કર્મ સ્યાદિતિ ચેન્નેત્યાહ - એકમેવેતિ । સર્વતઃ
ઇતરફલસાધકેભ્યઃ સાધનેભ્યોઽધિકમ્ । અવશ્યફલપર્યવસાનાદિતિ ભાવઃ

સર્વહૃત્પદ્મનિલયદેવતાયાઃ પરા કૃપ્તા ।
તાં વિના સ્યાત્ કથં કસ્ય મહાશ્રેયઃ સુસાધનઃ

તત્ કિમ્ ? તદાહ - પરા કૃપેતિ

વિચારાર્કોઽવિચારાન્ધમહાધ્વાન્તનિબર્હણઃ ।
તત્ર મૂલં ભવેદ્ભક્ત્યા દેવતાપરિરાધનમ્

અન્ધસ્ય જન્માન્ધસ્ય યન્મહાધ્વાન્તં સૂર્યાદ્યૈરનિવાર્યમ્ । તત્ર કૃપાયામ્

રાધિતા પરમા દેવી સમ્યક્ તુષ્ટા સતી તદા ।
વિચારરૂપતાં યાતિ ચિત્તાકાશે રવિર્યથા

દેવતારાધનાદ્ વિચારોદયપ્રકારમાહ - રાધિતેતિ । કૃપયા સ્વયમેવ
વિચારરૂપા ભવતીત્યર્થઃ । કૃપોત્પત્તેઃ પૂર્વં સૈવાવિચારરૂપા ચાસીદિતિ
તાત્પર્યમ્ । અત એવોક્તં ચણ્ડીસ્તવે - સંસારબન્ધહેતુશ્ચ સૈવ
સર્વેશ્વરેશ્વરી (૧।૫૮) ઇતિ

પ્. ૨૦)
તસ્માન્નિજાત્મરૂપાં તાં ત્રિપુરાં પરમેશ્વરીમ્ ।
સર્વાન્તરનિકેતાં શ્રીમહેશીં ચિન્મયીં શિવામ્

તદપ્યારાધનં નેન્દ્રચન્દ્રાદિરૂપાયાઃ કિન્ત્વન્તર્યાભિરૂપાયા ઇત્યાહ -
નિજાત્મેતિ

આરાધયેદકાપટ્યાત્ સદ્ગુરુદ્વારતઃ ક્રમાત્ ।
આરાધનેઽપિ મૂલં સ્યાદ્ભક્તિઃ શ્રદ્ધા ચ નિર્મલા

આરાધનપ્રકારમાહ - અકાપટ્યાદિતિ । કાપટ્યમ્ ફલાભિસન્ધિઃ

તત્રાપિ મૂલં માહાત્મ્યશ્રવણં પરિકીર્તિતમ્ ।
અતસ્તે પ્રથમં રામ માહાત્મ્યં સમ્પ્રવર્તિતમ્

તત્રાપિ ભક્ત્યાદૌ । સમ્પ્રવર્તિતં શ્રાવિતમ્

તેન શ્રુતેનાધુના ત્વં પ્રાપ્તવાનસિ મઙ્ગલમ્ ।
વિચારઃ [ક્, ગ્, ઘ્: વિચારં] શ્રેયસો મૂલં યસ્માત્તે નહિ
ભીરિતઃ

વિચારોદયપર્યન્તં ભયમસ્તિ મહત્તરમ્ ।
અવિચારાત્મદોષેણ ગ્રસ્તસ્ય પ્રતિવાસરમ્

યથા હિ સન્નિપાતેન ગ્રસ્તસ્યૌષધસેવનાત્ ।
અપિ તાવદ્ભવેદ્ ભીતિર્યાવદ્ધાતોરશુદ્ધતા

અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ - યથેતિ । સન્નિપાતમહાદોષવતો મહૌષધસેવનાદપિ
યાવદ્ ધાતુશુદ્ધિર્ન ભવતિ તાવદ્ ભયમસ્ત્યેવ ક્વચિદ્વિપર્યયદર્શનાત્ એવં
દેવતારાધનપરસ્યાપિ વિચારોદયપર્યન્તમવિચારેણ ભયમસ્તીતિ ભાવઃ

પ્રાપ્તે વિચારે પરમે ફલિતં જીવિતં નૃણામ્ ।
યાવત્સુ જન્મસુ નૃણાં વિચારો ન ભવેત્ પરઃ

પરો મોક્ષસાધનઃ

પ્. ૨૧)
તાવન્તો જન્મતરવો વન્ધ્યા વિફલહેતુતઃ ।
સ એવ સફલો જન્મવૃક્ષો યત્ર વિમર્શનમ્

કૂપમણ્ડૂકસદૃશા યે નરા નિર્વિમર્શનાઃ ।
યથા કૂપે સમુત્પન્નો ભેકો નો વેદ કિઞ્ચન

તે કૂપમણ્ડુકસદૃશઃ

શુભં વાપ્યશુભં વાપિ કૂપે એવ વિનશ્યતિ ।
તથા જના અપિ વૃથોત્પન્ના બ્રહ્માણ્ડકૂપકે

શુભં વાપ્યશુભં વાપિ ન વિદુઃ સ્વાત્મનઃ ક્વચિત્ ।
ઉત્પદ્યોત્પદ્ય નશ્યન્તિ ન જાનન્તિ સ્વકં હિતમ્

સુખબુદ્ધિં ચ દુઃખેષુ સુખે દુઃખવિનિશ્ચયમ્ ।
પ્રાપ્યાવિચારમાહાત્મ્યાત્ પચ્યન્તે સૃતિપાવકે

દુઃખસાધનેષુ પુત્રાદિષુ સુખસાધનત્વબુદ્ધિમ્ । સુખસાધને [ક્:
સાધનવૈરા-] વૈરાગ્યાદૌ દુઃખસાધનત્વવિનિશ્ચયમ્ ।
સૃતિર્જન્માદિરૂપઃ સંસારઃ

દુઃખેન ક્લિશ્યમાનાશ્ચ ન કથઞ્ચિત્ ત્યજન્તિ તત્ ।
યથા પાદશતાઘાતૈસ્તાડિતોઽપિ મહાખરઃ

તદ્ ધનાદિરૂપં દુઃખસાધનમ્ । અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ - યથેતિ

રાસભીમનુયાત્યેવ તથા સંસરણં જનઃ ।
ત્વં તુ રામ વિચારાત્મા પારં દુઃખસ્ય સઙ્ગતઃ

તથેતિ । સંસરણં ઘોરસંસારપ્રવૃત્તિમ્ [ક્: ઘોરં સંસારે] ।
ભૂયઃ ક્લિશ્યમાનોઽપિ ન ત્યજતીત્યર્થઃ

ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે વિચારમાહાત્મ્યે દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયાં
દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ ॥
પ્. ૨૨)
અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
દત્તાત્રેયપ્રોક્તવચઃ શ્રુત્વાઽત્યન્તસુકૌતુકી ।
જામદગ્ન્યઃ પુનરપિ પપ્રચ્છ વિનયાન્વિતઃ

પૂર્વાધ્યાયે માહાત્મ્યશ્રવણાદ્ ભક્તિસ્તત ઉપાસનં તતો વિચારોદય ઇત્યુક્તમ્ ।
તત્ર માહાત્મ્યશ્રવણ એવ કિં કારણમિતિ પપ્રચ્છેત્યાહ હારિતાયનઃ [ક્:
તાય નમઃ] દત્તાત્રેયેતિ

ભગવન્ ગુરુનાથોક્તં ભવતા યત્તથૈવ તત્ ।
અવિચારાત્ પરો નાશઃ સંપ્રાપ્તઃ સર્વથા જનૈઃ

વિચારેણ ભવેચ્છ્રેયસ્તન્નિદાનમપિ શ્રુતમ્ ।
માહાત્મ્યશ્રુતિરિત્યેવં [ક્: રિત્યેવ; ખ્: રિવેયમ્] તત્ર મે સંશયો
મહાન્

તત્ર માહાત્મ્યશ્રુતૌ

કથં વા તદપિ પ્રાપ્યં સાધનં તત્ર કિં ભવેત્ ।
સ્વાભાવિકં તદ્યદિ સ્યાત્તત્સર્વૈર્ન કુતઃ શ્રુતમ્

તદપિ માહાત્મ્યશ્રવણમપિ । પ્રાણિમાત્રસ્યાશનાયાપિપાસાદિવત્
સ્વાભાવિકમેવૈતદિતિ ચેદાહ - તત્સર્વૈરિતિ

અહં વાદ્યાવધિ કુતઃ પ્રવૃત્તિં નાપ્તવાનિહ ।
દુઃખં મત્તોઽધિકં પ્રાપ્તા વિહતાશ્ચ પદે પદે

શૌર્યવીર્યાદિવત્ ત્વાદૃશાનામેવાયં સ્વભાવ ઇતિ ચેદાહ - અહં વેતિ । ઇહ
માહાત્મ્યશ્રવણે । દુઃખપ્રાપ્તિરેવાત્ર મૂલમિતિ ચેદાહ - દુઃખમિતિ

ન કુતઃ સાધનં પ્રાપ્તા એતન્મે કૃપયા વદ ।
ઇત્યાપૃષ્ટઃ પ્રાહ ભૂયો હૃષ્ટો દત્તો દયાનિધિઃ

અહં યથા રામેણ વિહતઃ પરાજિત એવમન્યે પદે પદે વિહતા અપિ કુતો ન
માહાત્મ્યં શ્રુતવન્તઃ એતદ્વદેત્યર્થઃ

પ્. ૨૩)
શૃણુ રામ પ્રવક્ષ્યામિ નિદાનં શ્રેયસઃ પરમ્ ।
સદ્ભિઃ સઙ્ગઃ પરં મૂલં સર્વદુઃખનિબર્હણમ્

નિદાનમાદિકારણમ્ । પરં મૂલમાદિકારણમ્

પરમાર્થફલપ્રાપ્તૌ બીજં સત્સઙ્ગ ઉચ્યતે ।
ત્વં ચાપિ તેન હિ સતા સંવર્તેન મહાત્મના

સઙ્ગતઃ સન્નિમાં પ્રાપ્તો દશાં શ્રેયઃફલોદયામ્ ।
સન્ત એવ હિ સંયાતા દિશન્તિ પરમં સુખમ્

તચ્ચ રામ એવ નિદર્શયતિ - ત્વં ચેતિ । સત્સઙ્ગં સ્તૌતિ - સન્ત ઇતિ

વિના સત્સઙ્ગતઃ કેન પ્રાપ્તં શ્રેયઃ પરં કદા ।
લોકેઽપિ યાદૃશં સઙ્ગં યો યઃ પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

તત્ફલં સ સમાપ્નોતિ સર્વથા નહિ સંશયઃ ।
અત્ર [ક્: અત્રેતિ] તે કીર્તયિષ્યામિ શૃણુ રામ કથામિમામ્

તત્ફલં સઙ્ગાનુરૂપં સદસદ્વા । પૂર્વાધ્યાયે સંવર્તોપદિષ્ટં વિજ્ઞાનં
સંવર્તસ્ય તાદૃશસ્થિતિં ચ વદેત્યુક્તમ્ । તત્સર્વં સત્સઙ્ગફલત્વેન
વક્તુમાખ્યાયિકામુપક્રમતે - અત્રેતિ

પુરા દશાર્ણાધિપતિર્મુક્તાચૂડ ઇતીરિતઃ ।
તસ્ય પુત્રૌ હેમચૂડમણિચૂડૌ બભૂવતુઃ

સુરૂપૌ સુગુણૌ ચોભૌ સર્વવિદ્યાવિશારદૌ ।
કદાચિન્મૃગયોત્સાહાત્ સેનાભિઃ પરિવારિતૌ

સહ્યાચલવનં ભીમં સિંહવ્યાઘ્રાદિસઙ્કુલમ્ ।
મહાબલૌ વિવિશતુર્ધનુર્બાણધરૌ કિલ

અથ તત્ર મૃગાન્ સિંહાન્ વરાહાન્ મહિષાન્ વૃકાન્ ।
જઘન્તુર્નિશિતૈર્બાણૈર્લાઘવાત્ કાર્મુકચ્યુતૈઃ

પ્. ૨૪)
પાંશુભિર્નભ આક્રાન્તમભૂદ્ દર્શનિશોપમમ્ ।
ન દૃશ્યતે તત્ર શિલા વૃક્ષઃ પુરુષ એવ વા

કુતો નીચોચ્ચતાં પશ્યેદેવં ધ્વાન્તાવૃતો ગિરિઃ ।
નિહતા શર્કરાવર્ષૈઃ સેનાત્યન્તં પલાયિતા

વૃક્ષાન્ કેચિચ્છિલાઃ કેચિદ્ ગુહાઃ કેચિદુપાસદુઃ ।
અશ્વારૂઢૌ રાજપુત્રાવપિ દૂરં પલાયિતૌ

ઉપાસદુઃ સંશ્રિતા બભૂવુઃ

હેમચૂડઃ ક્વચિત્તત્ર પ્રપેદે [ઘ્: પ્રદેશે] તાપસાશ્રમમ્ ।
કદલીખર્જૂરવનૈરાક્રાન્તમતિસુન્દરમ્

તત્રાપશ્યચ્છુભાં કાઞ્ચિત્ કન્યામગ્નિશિખામિવ ।
પ્રદ્યોતમાનાં વપુષા તપ્તહેમસુવર્ચસા

તાં દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રોઽપિ પદ્મામિવ સુરૂપિણીમ્ ।
સ્મયમાન ઇવાઽપૃચ્છત્ કા ત્વં પદ્માનને વને

નિર્જને ભીતિજનને નિર્ભયેવ [ક્: નિર્ભયે વશ] સમાસ્થિતા ।
કસ્ય ત્વમપિ કેનાત્ર નિવસસ્યેકલા કથમ્

કેન હેતોર્નિવસસિ ? કથમેકલા નિવસસીતિ સમ્બન્ધઃ

પૃષ્ટૈવં પ્રાહ સા કન્યા રાજપુત્રમનિન્દિતા ।
સ્વાગતં તે રાજપુત્ર વિષ્ટરં પ્રતિપદ્યતામ્

વિષ્ટરમ્ આસનમ્

તપસ્વિનામયં ધર્મઃ પૂજનં હ્યતિથેસ્તુ યત્ ।
શ્રાન્તં ત્વામભિપશ્યામિ વ્યથિતં ચણ્ડવાયુના

મત્પ્રશ્નસ્યોત્તરમનુક્ત્વા કુત આદૌ પૂજનં ક્રિયત ઇતિ ચેદાહ -
તપસ્વિનામિતિ । તત્રૈવ [ક્: તત્રૈવ] હેત્વન્તરમાહ - શ્રાન્તં ત્વામિતિ

એવં વિનિઘ્નતોર્વન્યાન્ મૃગાન્ રાજકુમારયોઃ ।
ચણ્ડવાયુઃ પ્રાદુરાસીચ્છર્કરાશ્મપ્રવર્ષણઃ

[અત્ર સ્થાપિતઃ
ષોડશઃ શ્લોકઃ ૨-૩ પઙ્ક્ત્યોઃ સ્થાપનીયઃ ।]
પ્. ૨૫)
બધ્વા ખર્જૂરવૃક્ષેઽશ્વમત્રાસીનો ગતશ્રમઃ ।
મદ્વૃત્તમર્હસિ શ્રોતુમિત્યુક્તઃ સ તથાઽકરોત્

ફલાનિ ભોજયામાસ પાયયામાસ સદ્રસમ્ ।
એવં તં વિશ્રમં પ્રાપ્તં રાજપુત્રમનિન્દિતા

સદ્રસં સ્વાદૂદકમ્

પ્રાહ સા મધુસંસ્રાવપેશલાકારયા ગિરા ।
રાજપુત્ર વ્યાઘ્રપાદો મુનિઃ શિવપદાશ્રયઃ

પેશલાકારયા શોભનયા

યેન લોકાઃ પુણ્યતમા જિતાઃ સ્વતપસો બલાત્ ।
પરાવરજ્ઞો હ્યનિશં પૂજિતો મુનિનાયકૈઃ

પરાવરજ્ઞો બ્રહ્મજ્ઞઃ

તસ્યાહં ધર્મતઃ પુત્રી હેમલેખેતિ વિશ્રુતા ।
વિદ્યુત્પ્રભાખ્યા વિદ્યાધ્રી સા સર્વાઙ્ગમનોહરા

સ્વસ્ય ધર્મપુત્રીત્વમેવ નિરૂપયિતુમાહ - ધર્મત ઇતિ । ન તનુજેત્યર્થઃ ।
વિદ્યુદિતિ

ઇમાં વેણામનુ નદીં સ્નાતુમભ્યાયયૌ ક્વચિત્ ।
તધા તત્રાજગામાર્થાત્ સુષેણો વઙ્ગભૂપતિઃ

સ દદર્શ વિગાહન્તીં નદીં તાં લોકસુન્દરીમ્ ।
ક્લિન્નાંશુકાન્તરત્યન્તવ્યક્તપીનકુચદ્વયીમ્

કામબાણહતસ્તત્ર તાં પ્રાર્થયદથાપિ સા ।
સૌન્દર્યમોહિતા તસ્ય તદુક્તિં સમમંસત

અથ સાપીત્યન્વયઃ । સમમંસત અઙ્ગીચકાર

સઙ્ગમ્યાથ તયા રાજા યયૌ સ્વનગરં પ્રતિં ।
દધાર સાપિ વિદ્યાધ્રી ગર્ભં રાજર્ષિવીર્યતઃ

ભીતાઽપચારાત્ પત્યુઃ સા ગર્ભં ત્યક્ત્વાત્ર સંયયૌ ।
અમોઘવીર્યાદ્ રાજર્ષેર્જાતાહં કન્યકા તતઃ

અત્ર [ક્: અત્ર ...... રમોઘ નાસ્તિ] વેણાતીરે । અમોઘેતિ ।
રાજર્ષેરમોઘવીર્યત્વાદહં ગર્ભે પરિપાકં વિનૈવ તદ્વીર્યાત્ કન્યકા જાતેતિ
ભાવઃ

પ્. ૨૬)
માં દદર્શ વ્યાઘ્રપાદઃ સન્ધ્યોપાસ્ત્યર્થમાગતઃ ।
દયયા મામુપાદાયાઽપાલયજ્જનની યથા

ધર્મેણ યઃ પાલયિતા પ્રોચ્યતે હિ પિતૈવ સઃ ।
અહં તસ્ય ધર્મપુત્રી પિતૃસેવાપરાયણા

તસ્ય માહાત્મ્યતો મેઽત્ર ભયં નાસ્ત્યેવ કુત્રચિત્ ।
નાયં સુરાસુરૈર્વાપિ કદાચિદ્ દુષ્ટબુદ્ધિભિઃ

કથમેકલા નિવસસીત્યસ્યોત્તરમાહ - તસ્યેતિ

પ્રવેષ્ટુમાશ્રમોઽર્હઃ સ્યાત્ પ્રવિશન્નાશમાપ્નુયાત્ ।
એતન્મેઽભિહિતં વૃત્તં તિષ્ઠ કિઞ્ચિન્નૃપાત્મજ

આયાસ્યતિ સ ભગવાન્ પિતા મે તં નિશામય ।
પ્રણમ્ય તં પ્રાપ્ય ચેષ્ટં તતઃ કલ્યે પ્રયાસ્યસિ

રાજપુત્રસ્ય સ્વસ્મિન્નભિપ્રાયમાલક્ષ્ય સ્વાઙ્ગીકારં [ક્: સ્વાઙ્ગીકારે]
દ્યોતયન્ત્યાહ - પ્રાપ્ય ચેષ્ટમિતિ । આવયોરનુરૂપત્વાદ્ માં તુભ્યં
દાસ્યત્યેવેત્યાશયઃ । કલ્યે ઉષસિ

હેમલેખાવચઃ શ્રુત્વા તત્સૌન્દર્યેણ મોહિતઃ ।
ભિતઃ કિઞ્ચિત્ પ્રવક્તું તાં વિમના ઇવ ચાભવત્

મુનિમાહાત્મ્યાદ્ભીતઃ । કિઞ્ચિત્ સ્વાભિપ્રાયમ્

અથાલક્ષ્ય રાજપુત્રં કામસ્ય વશમાગતમ્ ।
પ્રાહ સા વિદુષી ભૂયો રાજપુત્ર ધૃતિં ભજ

આગચ્છતિ પિતા સદ્યસ્તતોઽભિલષિતં ભજ ।
એવં વદન્ત્યાં તસ્યાં સ વ્યાઘપાદો મહામુનિઃ

આજગામ વનાત્ [ક્: વનાદ્યત્ર પુષ્પા] પત્રપુષ્પાદેઃ
કૃતસઞ્ચયઃ ।
મુનિં સમાગતં દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રઃ સમુત્થિતઃ

પ્. ૨૭)
પ્રણમ્ય નામ સંશ્રાવ્યોપવિષ્ટસ્તેન દેશિતઃ ।
અથ દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રં કામેન વિકૃતાકૃતિમ્

દેશિત આજ્ઞપ્તઃ

જ્ઞાત્વા યોગદૃશા સર્વં મત્વા યુક્તં ચ તત્તદા ।
દારક્રિયાર્થં તસ્મૈ તાં હેમલેખાં દદૌ મુનિઃ

સર્વં તયોરભિપ્રાયમ્ । તત્ તસ્મૈ કન્યાદાનમ્

તુષ્ટો રાજકુમારોઽપિ તામાદાય પુરં યયૌ ।
મુક્તાચૂડોઽતિસન્તુષ્ટો મહોત્સવવિધાનતઃ

વિવાહમકરોત્તસ્ય વિધાનેન ક્ષિતીશ્વરઃ ।
અથ રાજકુમારોઽપિ તયા ક્રીડાપરઃ સદા

સૌધેષુ વનરાજીષુ પુલિનાદિષુ સંબભૌ ।
હેમલેખાં રાજપુત્રો ભોગેષ્વનતિકામિનીમ્

ઉદાસીનાં સદદ્ દૃષ્ટ્વા પપ્રચ્છ રહસિ ક્વચિત્ ।
કિં પ્રિયે નાનુરક્તાસિ પ્રિયે મયયનુરાગિણિ

કુતો ભોગેષુ નાત્યન્તમાસક્તાસિ શુચિસ્મિતે ।
કિં ભોગાસ્તે મનોયોગ્યા ન સન્ત્યત્ર કુતસ્ત્વિદમ્

કુતઃ કસ્માદ્ધેતોઃ । ભોગાઃ ભોગસાધનાનિ । કુત ઇદમૌદાસીન્યમ્

અત્યુત્તમેષુ ભોગેષુ નાસક્તેવ વિભાસિ મે ।
ત્વયયાસક્તિવિહીનાયાં કથં મે સુખદા રતિઃ

ભોગા અનુત્તમા એવેત્યાશયેનાહ - અત્યુત્તમેષ્વિતિ । અત્યુત્તમેઽલભ્યેઽપિ ભોગે
આસક્તેવ ન વિભાસિ । કિં મદાસક્ત્યા તવેતિ ચેદાહ - ત્વયીતિ ।
પરસ્પરાસક્ત્યતિશયેનૈવ રતિઃ સુખદેત્યાશયઃ

આસક્તે મયિ ચાપિ ત્વં ભાસ્યન્યગતમાનસા ।
ભાષિતાપિ મયા ભૂયો ન શૃણોષ્યેવ કિઞ્ચન

કથમનાસક્તિર્મયિ ત્વયા નિશ્ચિતા તદાહ - આસક્ત ઇતિ । મયિ [ક્: અપિ]
આસક્તે ત્વદેકભાવે સત્યપિ ત્વમન્યગતમાનસેવ ભાસીતિ શેષઃ ।
અન્યગતમાનસત્વં વા કથં ત્વયાઽવગતમિતિ ચેદાહ - ભાષિતેતિ

પ્. ૨૮)
આગતં કણ્ઠસંલગ્નં ચિરાદપિ વિભાવ્ય ચ ।
કદા નાથાગતં ચેતિ પૃચ્છસ્યવિદિતા યથા

ચિરાત્ કણ્ઠસંલગ્નમપિ કદા આગતમિતિ પૃચ્છસિ

પેશલેષૂપભોગેષુ દુર્લભેષુ ક્વચિન્ન તે ।
મન આસજ્જતે કસ્માન્ન કિઞ્ચિદનુમોદસિ

પેશલેષુ સુન્દરેષુ મનો નાસજ્જત [ક્: ન સજ્જત] ઇત્યપિ કથં વિદિતમિતિ
ચેદાહ - ન કિઞ્ચિદિતિ । યતો ન કિઞ્ચિદલભ્યમપિ ભોગ્યમહો અતિસુન્દરમિતિ
ના(અ)નુમોદસિ

મયા વિરહિતાં ત્વાં વૈ નિમીલ્ય નયને સ્થિતામ્ ।
યદા યદોપગચ્છામિ પશ્યામિ ચ તદા તદા

વિમુખ્યાં ત્વયિ ભોગેષુ વિષયેષુ સુખં મમ ।
કથં ભવેદ્દારુયોષાસઙ્ગતસ્યેવ તદ્વદ

ન તવાભિમતં ત્યક્ત્વા કિઞ્ચિન્મમ સમીહિતમ્ ।
સર્વથા ત્વામનુગતો જ્યોત્સ્નાં કુમુદવત્ કિલ

ન ચ ત્વામનનુગતોઽસ્મીત્યાહ - ન તવેતિ

તદેવં તે કુતશ્ચિત્તં બ્રૂહિ પ્રાણાધિકપ્રિયે ।
યેન શુદ્ધ્યેત્તુ મચ્ચિત્તં શાપિતાસિ મયા પ્રિયે

એવં વિષયવિમુખમ્

ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે સત્સઙ્ગમાહાત્મ્યે તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયાં
તૃતીયોઽધ્યાયઃ ॥
પ્. ૨૯)
અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
પ્રિયસ્ય કણ્ઠાસક્તસ્ય નિશમ્યૈવં વચો હિ સા ।
ઈષત્સ્મિતાનના પ્રાહ રાજપુત્રમનિન્દિતા

અધ્યાયે માનપમિતેઽસ્મિન્નાખ્યાનેન સુસ્ફુટમ્ ।
વૈરસ્યં ભોગજાલેષુ વૈરાગ્યાય નિરૂપ્યતે ॥
અનિન્દિતેતિ । ન તસ્યા વિદિતવેદ્યાયા વિષયવૈમુખ્યં મૌઢ્યાદિનેતિ ભાવઃ

બુબોધયિષતી રાજપુત્રં યુક્ત્યાઽબ્રવીદિદમ્ ।
રાજપુત્ર શૃણુ વચો નાહં ત્વયિ વિરાગિણી

બુબોધયિષતી એનં બોધયિષ્યામીતીચ્છાયુતા [ક્: ષ્યતી] યુક્ત્યેતિ ।
કેવલસ્વવચસિ તસ્યાનાશ્વાસસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ । ઇદં વક્ષ્યમાણમ્

કિં સ્યાત્ પ્રિયતમં લોકે કિન્નુ સ્યાદપ્રિયં ત્વિતિ ।
વિચારપરમા નિત્યં નાન્તમેત્યત્ર મે મતિઃ

યદિ નાસિ વિરાગિણી તર્હિ કુત એવમિતિ ચેદાહ - કિં સ્યાદિતિ । વિચાર એવ પરમો
મુખ્યધ્યેયો યસ્યાઃ । અન્તં નિશ્ચયમ્

ધ્યાયામ્યેતચ્ચિરાન્નિત્યં સ્ત્રીસ્વભાવવશાદહમ્ ।
નૈતજ્જાનામિ તત્ત્વં મે વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

કિમેતદ્ધ્યાનેન તે ફલમિતિ ચેદાહ - સ્ત્રીસ્વભાવેતિ । તત્ત્વમિતિ ।
પ્રિયાપ્રિયસ્વરૂપસ્ય તત્ત્વં યાથાર્થ્યમ્

એવં પ્રોક્તો હેમચૂડઃ પ્રહસ્ય પ્રાહ તાં પ્રિયામ્ ।
નૂનં સ્ત્રિયો મૂઢધિય ઇતિ સત્યં ન સંશયઃ

પ્રિયાપ્રિયે હિ જાનન્તિ પશુપક્ષિસરીસૃપાઃ ।
યતસ્તેષાં દૃશ્યતે હિ પ્રિયેષ્વપ્રિયકેષુ ચ

કુતો મૂઢધિય ઇતિ ચેદાહ - પ્રિયેતિ । યત્તિર્યઞ્ચોઽપિ જાનન્તિ તત્ર કો.આં વિચાર
ઇતિ ભાવઃ

પ્. ૩૦)
પ્રવૃત્તિશ્ચ નિવૃત્તિશ્ચ કિમત્ર બહુ ચિન્તનમ્ ।
સુખં યસ્માત્ તત્ પ્રિયં સ્યાત્ દુઃખં યસ્માત્તદપ્રિયમ્

કથં ત્વયૈતત્ પશ્વાદિજ્ઞાનં વિજ્ઞાતમિતિ ચેદાહ - પ્રવૃત્તીતિ ।
પ્રિયાપ્રિયયોઃ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિભ્યામનુમીયત ઇત્યર્થઃ । અત્ર તિરશ્ચામપિ
પ્રસિદ્ધેઽર્થં । નનુ તર્હિ પ્રિયાપ્રિયયોર્લક્ષણં વદેતિ ચેદાહ - સુખમિતિ

કિમત્ર મુગ્ધભાવેન નિત્યં ચિન્તયસિ પ્રિયે ।
શ્રુત્વા પ્રિયવચઃ પ્રાહ હેમલેખા પુનઃ પ્રિયમ્

અત્ર પ્રસિદ્ધેઽર્થે

સત્યં સ્ત્રિયો મુગ્ધભાવા નાસ્ત્યાસાં સદ્વિમર્શનમ્ ।
તથાપ્યહં બોધનીયા ત્વયા સમ્યગ્વિમર્શિના

સદ્વિમર્શનં સમ્યગ્વિચારઃ

સુબોધિતા ત્વયા ચાહં ચિન્તામેતાં વિસૃજ્ય તુ ।
ત્વયા ભોગેષુ સતતં ભવામ્યનુદિનં તતઃ

ભોગેષ્વાસક્તા ભવામિ । તતઃ બોધનાનન્તરમ્

રાજન્ સુખઞ્ચ દુઃખઞ્ચ યાભ્યાં ભવતિ તે નનુ ।
પ્રિયાપ્રિયે વિનિર્દિષ્ટે ત્વયા સૂક્ષ્મવિમર્શિના

તલ્લક્ષણં દૂષયિતુમનુવદતિ - રાજન્નિત્યાદિ

એકમેવ સુખં દુઃખં કાલદેશાકૃતેર્ભિદા ।
જનયેદત્ર તત્ કસ્માત્ પ્રતિષ્ઠાઽધ્યવસાયિની

ભિદા ભેદેન । એકમેવ વસ્તુ કાલાદિભેદેન સુખં દુઃખઞ્ચ જનયેત્ । અત્ર
એવમ્ભૂતે વસ્તુનિ । પ્રતિષ્ઠા સુખસાધનમેવેત્યવ્યભિચારિપ્રતિષ્ઠિતસ્વરૂપતા ।
અધ્યવસાયિની નિશ્ચયવતી

યતો વહ્નિઃ કાલભેદાત્ પૃથગેવ ફલપ્રદઃ ।
તથા દેશવિભેદેનાપ્યાકારસ્ય વિભેદતઃ

તદેવ નિરૂપયતિ - યત ઇતિ । પૃથક્ફલસ્ય સુખાદેઃ પ્રદ એવ

પ્. ૩૧)
શીતકાલે પ્રિયો વહ્નિરૂષ્મે ત્વપ્રિય એવ હિ ।
હિમોષ્ણદેશભેદેન પ્રિયશ્ચાપ્રિય એવ ચ

એતદેવ વિવિચ્યાહ - શીતેતિ

શીતપ્રકૃતિજીવાનાં પ્રિયોઅણ્યેષાં તથેતરઃ ।
અથાપ્યધિકભાવેનાલ્પભાવેનૈવમીરિતઃ

પ્રકૃતિરૂપાકારભેદેઽપિ તથેત્યાહ - શીતેતિ ।
વહ્નેરલ્પાનલ્પરૂપાકારભેદેઽપિ તથેત્યાહ - અથેતિ । એવં સુખાસુખયોઃ
સાધકત્વેન પ્રિયોઽપ્રિયશ્ચ

એવં શીતં ધનં દારાઃ પુત્રા રાજ્યં તથેતરત્ ।
અથાપ્યેવં મહારાજો દારપુત્રધનૈર્વૃતઃ

ઉક્તમર્થમન્યત્રાતિદિશતિ - એવમિતિ । ઇતરત્ પશ્વાદિ । એવં ન કસ્યચિત્
સુખમાત્રસાધનત્વમિત્યુક્ત્વા સુખસાધનત્વં નાસ્ત્યેવેત્યાહ - અથાપીતિ ।
સર્વસુખસાધને સત્યપીત્યર્થઃ । મહારાજો મુક્તાચૂડઃ

શોચત્યનુદિનં કસ્માન્ન શોચન્તીતરે કુતઃ ।
યોઽયં ભોગઃ સુખાર્થોઽસ્તિ સોઽપ્યનન્તો ભવેન્નનુ [ક્, ખ્: ન તુ]

દારાદ્યખિલસુખસાધનયુક્તોઽપિ કસ્માદનુદિનં શોચતિ । ઇતરે
સુખસાધનરહિતા વિરાગિણઃ । નનુ મત્પિતુરખિલવિષયાપ્રાપ્ત્યા શોકઃ ।
અતોઽખિલવિષયાણાં સમ્ભૂય સુખસાધનત્વમિતિ ચેદાહ - યોઽયમિતિ

ન કેનચિત્તદખિલં પ્રાપ્તં યસ્માત્ સુખં ભવેત્ ।
યત્કિઞ્ચિલ્લાભતો યત્સ્યાત્ [ક્: યસ્માત્] સુખં તત્રાપિ સંશૃણુ

તસ્યાનન્ત્યેન પ્રાપ્ત્યસમ્ભવાન્નેત્યાહ - ન કેનચિદિતિ ।
માસ્ત્વખિલલાભસ્તથાપિ કદાચિત્ કિઞ્ચિલ્લાભે કસ્યચિત્ સુખં ભવત્યેવેતિ ચેદાહ
- તત્રાપીતિ । તત્સુખવિષયેઽપીત્યર્થઃ

ન તત્ સુખં ભવેન્નાથ યતો દુઃખવિમિશ્રિતમ્ ।
દુઃખં તુ દિવિધં પ્રોક્તં બાહ્યમાન્તરમિત્યપિ

દુઃખવિમિશ્રિતમિતિ । પ્રકાશાન્ધકારયોરિવ
સુખદુઃખયોર્વિરુદ્ધસ્વભાવત્વાન્નૈકદા સમ્ભવઃ । અતસ્તત્કાલે
દુઃખસ્યાનુભૂયમાનત્વાન્ન ત્વદભિમતં સુખમિતિ ભાવઃ । નનુ ન [ક્:
ન નાસ્તિ] તત્કાલે દુઃખાનુભવોઽસ્તીત્યાશઙ્ક્ય તદ્દુઃખમુપપાદયિતું
વિભજતિ - દુઃખં ત્વિતિ

પ્. ૩૨)
બાહ્યં શરીરસમ્ભૂતં ધાતુદોષાદિસમ્ભવમ્ ।
આન્તરં માનસં પ્રોક્તં તચ્ચ વાઞ્છાસમુદ્ભવમ્

ધાતવો વાતપિત્તાદયઃ । આદિના સ્ફોટાભિઘાતાદિઃ

મહત્તરં માનસં સ્યાદ્યેન ગ્રસ્તમિદં જગત્ ।
વાઞ્છૈવ દુઃખવિટપિબીજં સુદૃઢશક્તિકમ્

શરીરાન્માનસં મહત્તરમ્ । કુતો મહત્તરત્વં તદાહ - યેનેતિ ।
બીજસ્વભાવાદપિ તસ્ય મહત્તરત્વમાહ - વાઞ્છૈવેતિ । સુદૃઢશક્તિકમ્
અવશ્યફલપર્યવસાયીતિ ભાવઃ । નૈવં ધાતુદોષાદિઃ તસ્ય સુપ્રતીકાર્યત્વાત્

યયા કિઙ્કરતાં પ્રાપ્તાઃ કુર્વન્ત્યેવ દિવાનિશમ્ ।
ઇન્દ્રાદયોઽપિ વિબુધાઃ સ્વર્નિવાસાઃ સદોદિતાઃ

અત એવામૃતાશિનામપિ સા દૃશ્યત ઇત્યાહ - યયેતિ । વાઞ્છયેત્યર્થઃ ।
સ્વર્ગાત્મકગુણોત્તરદેશસેવનેન સદોદયનિમિત્તામૃતપાનેન વા તાં
પ્રતીકર્તુમસમર્થા એવ દેવા ઇત્યાશયઃ

સુખં વાઞ્છાવશેષેઽપિ યદસ્તિ નૃપસમ્ભવ ।
તદ્ દુઃખમેવ જાનીહિ યત્ કૃમિષ્વપિ સમ્ભવેત્

નનુ મન્દાન્ધકારે પ્રકાશાન્ધકારયોરવિરુદ્ધયોરિવ વાઞ્છાકાલે
સુખદુઃખયોઃ સહભાવ ઇષ્યત ઇતિ ચેદાહ - સુખમિતિ । દુઃખમિશ્રિતસ્ય
સુખસ્ય કૃમિષ્વપિ દુઃખપ્રકૃતિકેષુ સમ્ભવાન્ન તન્મુખ્યં સુખમ્ । કિન્તુ
મન્દાન્ધકારસ્થપ્રકાશાભાસવત્ [ક્: મદા-; ગ્, ઘ્: મહા##-
પ્. ૩૩)
વરં તિર્યક્કીટકૃમિપ્રભૃતીનાં સુખં તુ યત્ ।
સ્વલ્પવાઞ્છાસમ્મિલિતં નૃણાં કિં સ્યાત્ સુખં વદ

નનુ તત્સુખાભાસમપિ ઇતરજન્તુભ્યો મર્ત્યસ્યોત્તમમેવેતિ ચેન્નેત્યાહ -
વરમિતિ । તિર્યક્ પશુઃ । કીટાઃ સપક્ષાઃ । કૃમયોઽપક્ષાઃ । પ્રભૃતિના
[ક્, ખ્: તત્પ્રભૃતીનાં] વયાંસિ [ખ્: વયાંસિ નાસ્તિ] ।
તિર્યગાદીનાં સ્વલ્પવાઞ્ચાસમ્મિલિતત્વાત્
પ્રભાતાન્ધકારમિલિતપ્રકાશાભાસવત્ સુખાભાસમ્ । નૃણાં તુ
અનન્તવાઞ્છામિલિતત્વાદ્ ગાઢાન્ધકારસ્થખદ્યોતપ્રકાશવત્
કાર્યાક્ષમત્વાત્ તન્ન સુખાભાસમપીતિ ભાવઃ

વાઞ્છાશતસમાવિષ્તો યદિ કિઞ્ચિદુપેત્ય તુ ।
સુખી ભવેદિહ તદા કો હિ ન સ્યાત્ સુખી વદ

યદ્યેવંવિધસુખેનાપિ સુખિત્વે ન કોઽપિ દુઃખી ભવેદિત્યાહ - વાઞ્છેતિ ।
કિઞ્ચિત્ સ્રક્ચન્દનાદિ

અખિલાઙ્ગે વહ્નિદગ્ધે સૂક્ષ્મપાટીરબિન્દુના ।
યદિ શીતલદેહઃ સ્યાત્તદા સોઽપિ સુખી ભવેત્

એવં તર્હિ મહાદુઃખેઽપિ સુખી સ્યાદિત્યાહ - અખિલેતિ ।
પાટીરબિન્દુશ્ચન્દનબિન્દુઃ

પ્રિયાયાઃ સમ્પરિષ્વઙ્ગાત્ સુખં પ્રાપ્નોતિ વૈ નરઃ ।
તત્રૈવાઙ્ગસ્ય વિસ્ઽમબન્ધાદ્ દુઃખં ભવેન્નનુ

નનુ પ્રિયાપરિસ્વઙ્ગે હિ બાહ્યસર્વવિસ્મૃતેઃ કેવલં સુખમસ્તીતિ ચેદાહ -
પ્રિયાયા ઇતિ । તત્રૈવ પરિષ્વઙ્ગકાલ એવ । વિષમઃ પીડાકરો બન્ધઃ
પરસ્પરાઙ્ગસંશ્લેષઃ । તદ્દુઃખયુતત્વાન્ન તદપિ કેવલં સુખમિતિ ભાવઃ

રત્યાવેશાત્ પરિશ્રાન્તિઃ સર્વેષાં જાયતે કિલ ।
અનન્તરં ભારવાહપશોરિવ પરિશ્રમઃ

પરિષ્વઙ્ગાદૌ દુઃખમસ્તીત્યત્ર સર્વેષામનુભવં નિદર્શયતિ - રતીતિ ।
રત્યાવેશાદનન્તરમ્ । ઇયં પરિશ્રાન્તિર્દુઃખમૂલેત્યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ -
ભારેતિ । ઇયં પરિશ્રાન્તિર્દુઃખજન્યા પરિશ્રાન્તિત્વાત્
ભારવાહપશુપરિશ્રાન્તિવત્

પ્. ૩૪)
કથં પશ્યસિ તત્ સૌખ્યં નાથૈતન્મે સમુચ્યતામ્ ।
યાવત્ સુખં પ્રિયાસઙ્ગે નાડીસંઘટ્ટસમ્ભવમ્

એવમસ્ય દુઃખયુક્તત્વાત્તત્સૌખ્યં કથં પશ્યસિ

તવાસ્તિ [ક્: તદાસ્તિ] તાવન્ન કિમુ શુનામસ્તીહ તદ્વદ ।
યત્તતો હ્યતિરિક્તં તે દૃષ્ટસૌન્દર્યસમ્ભવમ્

નાડીસંઘટ્ટઃ આનન્દેન્દ્રિયસંઘર્ષઃ તજ્જનિતં સુખં શુનામપ્યસ્તીતિ ન
તત્સુખં બુધૈરભિલષણીયમિતિ ભાવઃ । તતઃ નાડીસંઘટ્ટજાત્ । અતિરિક્તમ્
અધિકમ્ । દૃષ્ટસૌન્દર્યસમ્ભવં સૌન્દર્યદર્શનજમ્

તત્ કેવલાભિમાનોત્થં સ્વાપ્નસ્ત્રીસઙ્ગમે યથા ।
પુરા કશ્ચિદ્રાજસુતો મન્મથાધિકસુન્દરઃ

સૌન્દર્યદર્શનાદિજસુખસ્યાભિમાનોત્થત્વે આખ્યાયિકામાહ - પુરેતિ

કાઞ્ચિત્ સુરૂપિણીં પ્રાપ્તઃ સ્ત્રિયં સર્વમનોહરામ્ ।
અત્યન્તમનુરક્તઃ સ તસ્યાં રાજકુમારકઃ

સા ત્વન્યસ્મિન્ રાજસુત ભૃત્યે સંસક્તમાનસા ।
સ ભૃત્યો રાજપુત્રં તં વઞ્ચયામાસ યુક્તિતઃ

મદિરાં મોહનાર્થાય તસ્મૈ દત્વાતિમાત્રકમ્ ।
તતો મદાન્ધાય ચેટીં કાઞ્ચિત્ પ્રેષ્ય કુરૂપિણીમ્

યુક્તિમેવાહ - મદિરામિતિ । અતિમાત્રં પુષ્કલમ્

બુભુજે તાં તસ્ય પત્નીં સર્વલોકૈકસુન્દરીમ્ ।
એવમેવ ચિરં તત્ર મદાન્ધો નૃપતેઃ સુતઃ

સ્વસ્મૈ મદાન્ધાય પ્રેષિતાં ચેટીં દાસીં રાજકુમારો બુભુજે । તસ્ય
રાજકુમારસ્ય પત્નીમ્ । સ ભૃત્યો બુભુજ ઇતિ તાત્પર્યમ્

પ્. ૩૫)
પ્રત્યહં ચેટિકાં ગચ્છન્ સ્વાત્માનં સમમંસત ।
ધન્યોઽહમીદૃશીં લોકસુન્દરીં પ્રાણપ્રેયસીમ્

રાજકુમારો ધન્યોઽહમિત્યાદ્યાત્માનમભિમનુતે

ઉપગચ્છામ્યહં નિત્યં ન મેઽસ્તિ સદૃશઃ ક્વચિત્ ।
એવં વૃત્તે ચિરે કાલે કદાચિદ્ દૈવયોગતઃ

ભૃત્યો નિધાય પાનં સ કાર્યે ચાત્યન્તિકે યયૌ ।
અથ રાજકુમારસ્તત્પાનં નાત્યન્તિકં પપૌ

સ ભૃત્યઃ । આત્યન્તિકે આવશ્યકે કાર્યે સતિ । આત્યન્તિકં પુષ્કલમ્

નિમિત્તતો યયૌ શીઘ્રં રત્યુત્સુકિતમાનસઃ ।
શયનીયં મનઃકાન્તં સર્વભોગર્દ્ધિસંયુતમ્

નિમિત્તતઃ કેનચિન્નિમિત્તેન । ન પપૌ

શચીગૃહં દેવપતિરિવ નન્દનસંસ્થિતમ્ ।
પરાર્દ્ધ્યપર્યઙ્કગતાં તાં ચેટીમુપસઙ્ગતઃ

નન્દનવન [ક્, ખ્, ગ્: વન નાસ્તિ] સંસ્થિતં શચીગૃહમ્ ।
પરાર્દ્ધ્યમુત્તમમ્ । તાં ભૃત્યપ્રેષિતામ્

કામવેગેન વિવશો બુભુજેઽત્યન્તહર્ષતઃ ।
ઉપલભ્યાથ રત્યન્તે ચેટીં તાં વિકૃતાકૃતિમ્

કામવેગેન તામપરીક્ષ્યૈવ

શઙ્કિતોઽમર્ષિતશ્ચાપિ કિમેતદિતિ ચિન્તયન્ ।
ક્વ સા મમ પ્રિયતમેત્યેવં તામન્વપૃચ્છત

કેયમિતિ શઙ્કિતઃ । અનયા પ્રતારિતોઽહમિતિ મર્ષિતઃ । નેયં માં પ્રતારયિતું
સુમર્થા અતઃ કિમેતદિતિ ચિન્તયન્ ક્વ સેત્યાદ્યન્વપૃચ્છત્

પૃષ્ટૈવં તેન સા ચેટી વિમદં તં નિશામ્ય [ક્, ખ્:
નિશમ્ય] તુ ।
ભીતા ન કિઞ્ચિત્તં પ્રાહ વેપમાના તદા તતઃ

તં કુમારમ્ । તતઃ ચેટીવૃત્તાત્ । આલક્ષ્યેતિ સમ્બન્ધઃ

પ્. ૩૬)
આલક્ષ્ય રાજપુત્રોઽપિ વૈષમ્યં ચાત્મવઞ્ચનમ્ ।
વામેન જગ્રાહ કચે ચેટીં ક્રોધારુણેક્ષણઃ

વૈષમ્યમનર્હં વચનમ્

કૃપાણિમાદદે [ખ્: કૃપાણ] દક્ષહસ્તેન નૃપસમ્ભવઃ ।
તર્જયંસ્તાં પ્રત્યુવાચ વદ વૃત્તં યથાતથમ્

કૃપાણિં ખડ્ગમ્

નો ચેન્ન સ્યાજ્જીવિતં તે ક્ષણમાત્રમપિ દ્રુતમ્ ।
સૈવં નિશમ્ય તદ્વાક્યં ભીતા પ્રાણપરીપ્સયા

અતો દ્રુતં વદેતિ યોજના

જગૌ યથાવત્તત્ સર્વં ચિરાદ્ વૃત્તં સમાસ્થિતમ્ ।
પ્રાદર્શયચ્ચાપિ તસ્મૈ તાં ભૃત્યેન સુસઙ્ગતામ્

તત્ પ્રિયાવૃત્તમ્ । વૃત્તમ્ અતીતમ્ । સમાસ્થિતં તયા સમાચરિતમ્

ક્વચિદ્ભૂમૌ કટે ભૃત્યં કૃષ્ણં પિઙ્ગલલોચનમ્ ।
પ્રાંશું મલિનસર્વાઙ્ગં રૂક્ષવક્ત્રં જુગુપ્સિતમ્

પ્રાંશુમ્ ઉચ્ચમ્

સમાશ્લિષ્ય રતિશ્રાન્તાં સર્વાઙ્ગૈઃ પ્રેમભાવતઃ ।
મૃદુબાહુલતાવૃત્તગ્રીવસ્ય વદને સ્વકમ્

સર્વાઙ્ગૈઃ સમાશ્લિષ્ય । લતયા વૃતા વેષ્ટિતા ગ્રીવા યસ્ય

નિવેશ્ય વક્ત્રકમલં પદ્ભ્યામાશ્લિષ્ય ગાઢતઃ ।
તસ્યોરુયુગ્મં તદ્ધસ્તસંસક્તગુરુસુસ્તનીમ્

વાસન્તિકામિવ લતાં વૃતાં કુસુમકોરકૈઃ ।
રોહિણીં રાહુણોપેતામિવાપશ્યન્નૃપાત્મજઃ

એવંવિધાં સમાલોક્ય નિદ્રયાઽપગતસ્મૃતિમ્ ।
મોમુહ્યમાનશ્ચાત્યન્તં ક્ષણં પશ્ચાદ્ ધૃતિં ભજન્

ક્ષણમત્યન્તં મોહં પ્રાપ્તઃ

યત્ પ્રાહ રાજતનયસ્તન્મત્તઃ શ્રૂયતાં નનુ ।
ધિઙ્મામનાર્યમત્યન્તં મૂઢં મદવિમોહિતમ્

પ્. ૩૭)
ધિગ્ યે સ્ત્રીષ્વભિસંપ્રીતા ધિક્ તાંશ્ચ પુરુષાધમાન્ ।
ન કામિન્યઃ કસ્યચિત્ સ્યુર્વૃક્ષસ્યેવ ચ શારિકાઃ

પુરુષાધમાન્ ધિક્ [ખ્, ગ્: ધિગ્ ધિક્; ઘ્: ધિક્ ધિગ્ મામ્] । શારિકા ઇતિ ।
યત્રેપ્સિતં ફલં તત્ર ગચ્છન્તીતિ ભાવઃ

કિમહં માં પ્રવક્ષ્યામિ મુગ્ધં મહિષપોતવત્ ।
જાનન્તમેનાં પ્રાણેભ્યઃ પ્રેષ્ઠાં સુચિરકાલતઃ

મહિષપોતઃ સદ્યોજાત [ક્: જાતો] મહિષઃ તદ્વન્મુગ્ધમ્ અતિજડમિતિ
તાત્પર્યમ્

ન સ્ત્રિયઃ કસ્યચિદ્વા સ્યુર્વેશ્યા ઇવ વિટસ્ય હિ ।
યઃ સ્ત્રીષુ વિશ્રબ્ધમનાઃ સ એવ વનગર્દભઃ

એવમેવ સર્વાઃ સ્ત્રિય ઇત્યાહ - નેતિ । વનગર્દભ ઇતિ । પુરગર્દભો હિ
જનસઙ્ગાત્ કિઞ્ચિદન્યભાવજ્ઞઃ કદાચિત્ સ્યાદિતિ તાત્પર્યમ્

યા સ્થિતિઃ શારદાભ્રસ્ય ક્ષણિકા હ્યનવસ્થિતા ।
તતોઽપિ પેલવા સ્ત્રીણાં સ્થિતિરત્યન્તચઞ્ચલા

પેલવા લઘુતરા

નાહમદ્યાવધિ હ્યેવં સ્ત્રીસ્વભાવમહોઽવિદમ્ ।
યન્માં સર્વાત્મનાસક્તં ત્યક્ત્વા ભૃત્યમનુવ્રતા

અન્યાસક્તા ગૂઢભાવા મયિ છદ્માનુરાગિણી ।
પ્રદર્શયન્તી ભક્તિં સ્વાં નટીવ વિટમણ્ડલે

છદ્માનુરાગે દૃષ્ટાન્તઃ - નટીવેતિ

નાવિદં લેશતોઽપ્યેનાં મદિરામત્તમાનસઃ ।
છાયેવ માં સઙ્ગતેતિ મત્વા વિશ્રબ્ધમાનસઃ

અપ્રેક્ષણીયાં ચેટીં તાં વઞ્ચિતશ્ચિરસઙ્ગતઃ ।
નૂનં મત્તો મૂઢતમઃ કો ભવેજ્જગતીતલે

અનયા વઞ્ચિતોઽહં ચેટીં સઙ્ગતઃ

ય એવં વિસ્રમ્ભપૂર્વમનયા ચિરવઞ્ચિતઃ ।
અહોઽયં ભૃત્યહતકઃ સર્વાઙ્ગવિકૃતાકૃતિઃ

તત્ર હેતુઃ - ય એવમિતિ । હતકઃ અતિનિન્દિતઃ

પ્. ૩૮)
કિમસ્મિન્નનયા દૃષ્ટં સૌન્દર્યં સર્વતોઽધિકમ્ ।
યતો માં નિજસૌન્દર્યાહૃતલોકાવલોકનમ્

સૌન્દર્યેણ આહૃતં લોકાનામવલોકનં નિરીક્ષણં યેન

અનુરક્તં સર્વથૈવ ત્યક્ત્વૈનમુપસઙ્ગતા ।
એવં પ્રલપ્ય બહુધા નિર્વિણ્ણોઽતિતરાં તદા

સર્વથાઽનુરક્તમ્ । નિર્વિણ્ણો વિરક્તઃ

રાજપુત્રો વનં પ્રાગાત્ સર્વસઙ્ગવિવર્જિતઃ ।
તસ્માદ્ રાજકુમારૈતત્સૌન્દર્યં મનસોત્થિતમ્

યસ્માત્તેન રાજકુમારેણ મોહિતેનાતિબીભત્સરૂપાં ચેટીં ચિરં સંગચ્છતા
[ક્, ખ્, ગ્: ગચ્છતા] ઇયં સૈવ લોકસુન્દરીત્યભિમાનમાત્રેણ તત્
સુખં ચિરં પ્રાપ્તં તસ્માદિત્યર્થઃ । મનસોત્થિતં મનસા પરિકલ્પિતમ્

યથા ત્વં મયિ ચાત્યન્તસૌભગેક્ષણપૂર્વકમ્ ।
રતિં વિન્દસ્યતિતરાં તથા વા તદ્વિશેષતઃ

એતદેવ દૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયતિ - યથેતિ । તદ્વિશેષતઃ તતોઽપ્યધિકરૂપેણ

વિન્દન્તિ રતિમત્યન્તં યોષિત્સુ વિકૃતાસ્વપિ ।
અત્ર તે પ્રત્યયં વક્ષ્યે શૃણુ પ્રિય સમાહિતઃ

અત્ર સૌન્દર્યસ્ય માનસત્વે । પ્રત્યયં નિશ્ચયાનુકૂલાં પ્રક્રિયામ્

વિલોક્યતે યા હિ યોષિત્ સા બહિઃ સુવ્યવસ્થિતા ।
યા ચ તત્પ્રતિબિમ્બાત્મરૂપિણી ચિત્તસંશ્રયા

બહિઃ ચિત્તાદન્યત્ર

સઙ્કલ્પરૂપિણી તસ્યાઃ સૌષ્ઠવં મનસોલ્લિખન્ ।
પૌનઃપુન્યેન તદનુ વાઞ્છામુપસમાગતઃ

તસ્યાઃ સૌષ્ઠવં સૌન્દર્યં પૌનઃપુન્યેનોલ્લિખન્ । તદનુ
સમ્યગુલ્લેખાનન્તરમ્ । તદ્વિષયવાઞ્છામ્

પ્. ૩૯)
ક્ષુબ્ધેન્દ્રિયો નરસ્તસ્યાં રતિમાપ્નોતિ સર્વતઃ ।
અક્ષુબ્ધે ત્વિન્દ્રિયે ન સ્યાત્ સુન્દર્યામપિ વૈ રતિઃ

ક્ષુબ્ધમ્ ઉપસ્થેન્દ્રિયં યસ્ય । સર્વતોઽન્યવાઞ્છાભ્યો નિવૃત્ત ઇતિ શેષઃ ।
પુરુષસ્ય વાઞ્છાસહસ્રસમાક્રાન્તસ્ય સ્ત્રીસૌન્દર્યાદ્યુલ્લેખનેન દૃઢતરઃ
સ્ત્રીરતિવાઞ્છોદયો યદા તદા અન્યવાઞ્છા ન્યગ્ભવન્તીતિ [ક્, ખ્:
ભવતી] ભાવઃ । એવં ક્ષોભાભાવે ન ક્વચિદ્રતિરિત્યાહ - અક્ષુબ્ધેતિ

તત્ર મૂલં સમુલ્લેખઃ સૌષ્ઠવસ્ય પુનઃ પુનઃ ।
અતઃ ક્ષોભો નૈવ દૃષ્ટો બાલાનાં યોગિનામપિ

તત્ર ક્ષોભે । એતદ્વ્યતિરેકમુખેન દ્રઢયતિ - અત ઇતિ

તથા ચ યો યો યસ્યાં તુ રતિં વિન્દતિ માનવઃ ।
સુન્દર્યાં વાપિ ચાન્યસ્યાં તત્ર સૌષ્ઠવમુલ્લિખેત્

સૌન્દર્યોલ્લેખ એવ ક્ષોભહેતુર્ન સૌન્દર્યમિન્યાહ - તથા ચેતિ । સૌષ્ટવં
સ્થિતમસ્થિતં વા

દૃશ્યન્તે યોષિતોઽત્યન્તબીભત્સાકારવિગ્રહાઃ ।
તરુણૈઃ સઙ્ગતાસ્તાશ્ચ દૃશ્યન્તેઽપત્યહેતુતઃ

અત્ર નિદર્શનમાહ - દૃશ્યન્ત ઇતિ । બીભત્સાકારો વિગ્રહોઽવયવસંસ્થાનં
યાસાં તાઃ । એવંવિધા જગતિ યા દૃશ્યન્તે તાસ્તરુણૈઃ સંગતાશ્ચ
દૃશ્યન્તે । નનુ સંગતેઃ રહસિ સમ્ભવાત્ કથમન્યૈઃ સંગતા દૃશ્યન્ત ઇતિ
ચેદાહ - અપત્યહેતુત ઇતિ

વિરૂપતોલ્લેખનં વાપ્યનુલ્લેખસ્તુ સૌષ્ઠવે ।
યદિ સ્યાત્તત્ કથં નૄણાં રતિસ્તાસુ હિ સમ્ભવેત્

નનુ તત્ર સૌષ્ઠવોલ્લેખનં વિનાપિ સઙ્ગતિઃ સ્યાદિતિ ચેદાહ - વિરૂપેતિ ।
સૌષ્ઠવેઽનુલ્લેખઃ સૌષ્ઠવવિષયકાનુલ્લેખઃ । તાસુ વિરૂપાસુ

કિં વક્તવ્યમહો નૄણાં કામિનાં ક્ષિપ્તચેતસામ્ ।
જઘન્યાઙ્ગેઽપિ સૌન્દર્યં ભાસતે સર્વતોઽધિકમ્

નનુ વિરૂપાયાં કથં સૌન્દર્યોલ્લેખનમિત્યાશઙ્ક્ય નૈતત્ કામિનાં
ચિત્રમિત્યાહ - કિમિતિ । ક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તં ચેતો યેષામ્ । જઘન્યે
નિકૃષ્ટેઽપાનોદ્ગારધૂપિતે મૂત્રાદિક્લિન્ને ક્લિન્નનાડીવ્રણસુષિરતુલ્યે
યોન્યાદ્યઙ્ગેઽપિ । સર્વતો મુખાદિભ્યોઽધિકમ્

પ્. ૪૦)
મલમૂત્રપરિક્લિન્નં યદઙ્ગં તત્ર સૌભગમ્ ।
પશ્યેચ્ચેત્ કુત્ર નો પશ્યેત્ સૌન્દર્યં તન્મમેરય

તસ્માત્ સૌન્દર્યમેતદ્વૈ રાજપુત્ર નિશામય ।
અભિમાનમૃતે નૈષ સુખહેતુર્ભવેત્ ક્વચિત્

તસ્માત્ સૌન્દર્યસ્ય મનઃકલ્પિતમાત્રત્વાત્

ક્ષૌદ્રમાધુર્યવદ્ દેહે સૌન્દર્યં સહજં યદિ ।
તદ્બાલાનાં કુમારાણાં કુતો નો ભાતિ તદ્વદ

ન ક્ષૌદ્રમાધુર્યવત્ સૌન્દર્યં સ્વાભાવિકમિતિ પ્રકારાન્તરેણ સૌન્દર્યસ્ય
માનસત્વં સાધયતિ - ક્ષૌદ્રેતિ

દેશભેદેષુ દૃશ્યન્તે વિવિધાકૃતયો નરાઃ ।
એકપાદૈકનયના લમ્બકર્ણા હયાનનાઃ

નાસ્તિ વિરૂપાસુ કામિનાં રતિઃ । ક્વચિદ્ દૃશ્યમાનાપિ ન
પૂર્ણસુખાવહેત્યાશઙ્ક્ય દેશાન્તરસ્થિત્યાખ્યાનેન પરિહરતિ - દેશેતિ

કર્ણપ્રાવરણાઃ ફાલવક્ત્રા નિર્ગતદંષ્ટ્રકાઃ ।
વિનસા દીર્ઘનાસાશ્ચ લોમચ્છન્ના વિલોમકાઃ

પિઙ્ગકેશાઃ શ્વેતકેશા વિકેશાઃ સ્થૂલકેશકાઃ ।
શ્વિત્રવર્ણાઃ કાકવર્ણાઃ પિઙ્ગલા લોહિતાઙ્ગકાઃ

એવં બહુવિધા મર્ત્યાઃ સજાતિવનિતાસુ તે ।
રતિં વિન્દન્તિ ત્વમિવ રાજપુત્ર નિશામય

નિશામય પશ્ય

સુખસાધનભૂતેષુ મુખ્યં યત્ સ્ત્રીવપુઃ સ્થિતમ્ ।
સર્વપ્રિયં યત્ર સર્વે મુહ્યન્તિ વિબુધા અપિ

શરીરપ્રકૃતિં વર્ણયિતુમાહ - સુખેતિ

પ્. ૪૧)
પુંસાં વપુસ્તથા સ્ત્રીણાં પ્રિયમત્યન્તસુન્દરમ્ ।
વિમર્શય સુબુદ્ધ્યા ત્વં રાજપુત્ર યથાસ્થિતમ્

માંસલિપ્તમસૃક્ક્લિન્નં શિરાબદ્ધં ત્વગાતતમ્ ।
અસ્થિપઞ્જરકં લોમચ્છન્નં પિત્તકફાહિતમ્

પિત્તકફાભ્યામ્ આહિતં યુક્તમ્

મલમૂત્રકુસૂલં તચ્છુક્રશોણિતસમ્ભવમ્ ।
મૂત્રદ્વારસમુદ્ભૂતમહો પ્રિયમિહેષ્યતે

ય એવમતિબીભત્સે વિતન્વન્તિ રતિં નરાઃ ।
વિટ્કૃમિભ્યઃ કુતસ્તેષાં ભવેદન્તરમીરય

રાજપુત્ર તનુરિયં પ્રિયા હિ નિતરાં તવ ।
વિભાવય વિવેકેન ધાતૂનાં ચ પૃથક્સ્થિતિમ્

ધાતૂનાં ત્વગસૃગાદીનાં પૃથક્સ્થિતિમ્ । વિવેકેન વિચારદૃષ્ટ્યા [ક્:
દૃશા] । વિભાવય । એવં વિભાવને ક્વ સૌન્દર્યાદિકમિતિ ભાવઃ

એવમન્યત્રોપયોજ્યે મધુરામ્લાદિષડ્રસે ।
પરિણામસ્વભાવં તુ સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યા વિભાવય

એવં શરીરે પ્રિયત્વં સુખસાધનત્વરૂપમપાસ્ય ભોજ્યે નિરાકરોતિ -
એવમિતિ । શરીરાદન્યત્ર । ઉપયોજ્યે ભોજ્યે

ભક્ષિતસ્યાપિ સર્વસ્ય વિડ્ભાવઃ પરિણામકે ।
સર્વથા નાત્ર સન્દેહઃ સર્વૈરેવ વિભાવિતઃ

પરિણામસ્વભાવમેવાહ - ભક્ષિતેતિ

વદૈવં સંસ્થિતે લોકે કિં પ્રિયં સ્યાત્ કિમપ્રિયમ્ ।
ઇત્યુક્તો હેમચૂડોઽથ વૈરસ્યં વિષયે વિદન્

શ્રુત્વાઽપૂર્વં વાક્યજાલં વિસ્મિતોઽભવદઞ્જસા ।
વિચાર્ય ભૂયસ્તત્સર્વં યદુક્તં હેમલેખયા

અપૂર્વં કદાપ્યશ્રુતમ્

પ્. ૪૨)
ભોગેષુ જાતનિર્વેદઃ પરં વૈરાગ્યમાપ્તવાન્ ।
અથ ક્રમેણ પૃષ્ટ્વા તાં પ્રિયાં જ્ઞાત્વા ચ તત્પદમ્

જાતો નિર્વેદઃ અલંબુદ્ધિર્યસ્ય । પરં તીવ્રમ્ । તત્પદમ્ આત્મપદમ્

કેવલાં ચિતિમાત્મસ્થાં ત્રિપુરામાત્મરૂપિણીમ્ ।
બુધ્વાઽભવદ્ વિમુક્તાત્મા સ્વાત્મભૂતાખિલેક્ષણઃ

આત્મસ્થાં સર્વાન્તરામ્ । આત્મરૂપિણીમ્ પ્રત્યગ્રૂપામ્ ।
સ્વાત્મભૂતમખિલેક્ષણં યસ્ય

જીવન્મુક્તઃ સમભવત્ તતસ્તસ્યાનુજોઽપિ હિ ।
મણિચૂડોઽવિદદ્ ભ્રાતુર્મુક્તાચૂડોઽપિ પુત્રતઃ

મુક્તાચૂડપ્રિયા ચાપિ સ્નુષયા જ્ઞાનમાસદત્ ।
મન્ત્રિણશ્ચાપિ પૌરાશ્ચ બભૂવુર્જ્ઞાનશાલિનઃ

મુક્તાચૂડપ્રિયા હેમચૂડમાતા । સ્નુષયા હેમલેખયા । ઉપદિષ્ટમિતિ શેષઃ ।
પરસ્પરોપદેશેન જ્ઞાનશાલિનઃ

ન તત્ર નગરે કશ્ચિદવિદ્વાન્ સમજાયત ।
આસીદ્ બ્રહ્મપુરપ્રખ્યં શાન્તસંસૃતિવાસનમ્

બ્રહ્મપુરપ્રખ્યં સત્યલોકતુલ્યમ્ । સંસૃતેર્વાસના કામક્રોધાદિ

વિશાલનગરં તચ્ચ જગત્યત્યુત્તમં બભૌ ।
યત્ર કીરાઃ શારિકાશ્ચ પઞ્જરસ્થાઃ પઠન્તિ વૈ

અત્યુત્તમત્વે હેતુઃ - યત્રેતિ

ચિતિરૂપં સ્વમાત્માનં ભજધ્વં ચેત્યવર્જિતમ્ ।
નાસ્તિ ચેત્યં ચિતેરન્યદ્ દર્પણપ્રતિબિમ્બવત્

યત્ પઠન્તિ તદાહ - ચિતિરૂપમિતિ । હે જનાઃ ! વિષયભજનં ત્યક્ત્વા
સ્વમાત્માનં ભજધ્વમ્ । વિષયભજનસ્ય દુઃખમૂલત્વાદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
કથંવિધમાત્માનં તદાહ - ચિતિરૂપમ્ । ચિતિઃ પ્રજ્ઞાનં તદેવ રૂપં
યસ્ય । નાત્ર ભજનં બાહ્યપૂજનાદિકમ્ કિન્તુ તસ્ય પૂજનમહન્તયા સ્થિતિ
[મતિઃ ઇતિ મુદ્રિતચિદ્વિલાસસ્તવપાઠઃ
યોગિનીહૃદયદીપિકાયામુદ્ધૃતેઽસ્મિન્ શ્લોકેઽપિ મતિઃ ઇત્યેવ પાઠઃ ।
દ્રષ્ટવ્યમ્ - પૃ૦ ૨૫૦] (ચિ૦ સ્ત૦ ૫) ઇતિ નીત્યા સોઽહમસ્મીતિ
નિષ્પ્રકમ્પ [ક્, ખ્: કમ્પત્વનિ] નિશ્ચયવત્ત્વમેવ । તચ્ચાસ્માકં
દેહાદિસંઘાતાન્તર્ભાવે [ક્, ખ્: ર્ભાવો] નાસ્ત્યેવેતિ ચેદાહ -
ચેત્યવર્જિતમિતિ । ચેત્યૈર્દેહાદ્યૈશ્ચિત્પ્રકાશ્યૈર્વર્જિતમ્ । કુત એવમિતિ ચેદાહ -
નાસ્તીતિ । ચેત્યં દેહાદ્યં શશશૃઙ્ગાદિવન્નાસ્ત્યેવેતિ ભાવઃ ।
શશશૃઙ્ગાદિવન્નાસ્તિ ચેત્ કથં પ્રકાશત ઇતિ ચેત્ ? ચિતિરેવ પ્રકાશતે
નાન્યદિત્યાહ - ચિતેરન્યદિતિ । ચિતિરેવ ચેત્ કથં દેહાદ્યાત્મના ભાનમિતિ
ચેદાહ - દર્પણપ્રતિબિમ્બવત્ ।
પ્. ૪૩)
અત્રેદમાગમતત્ત્વમ્ - ચિતિરેવાત્મતત્ત્વમ્ ઇદમ્પ્રત્યયાવિષયત્વાત્ ।
અન્યદનાત્મરૂપમ્ ઇદંપ્રત્યયવિષયત્વાત્ । તદાત્મતત્ત્વં [ક્, ખ્:
યત્તદા] સ્મૃત્યનુસન્ધાનાનુરોધેનૈકમનેકાવસ્થાસ્વનુગતમ્ । તસ્ય
ચિતિમાત્રરૂપત્વેન ભેદકધર્માપ્રસિદ્ધ્યા [ક્, ઘ્: પ્રસિદ્ધાસુરા]
સુરાસુરનૃદેહાદિષ્વપ્યેકત્વમેવ । કાલદેશાદીનાં તદન્તઃ સર્વાત્મના
નિમગ્નાનામન્યથા નરશૃઙ્ગકલ્પાનાં ન તદ્ભેદકત્વશઙ્કાપિ યુક્તા ।
એવંવિધમનવચ્છિન્નચિદેકરસમાત્મતત્ત્વમેવ શાસ્ત્રપ્રસિદ્ધઃ
પરમશિવઃ । તત્સ્વાતન્ત્ર્યશક્ત્યા માયાભિધયાઽઘટિતઘટનાચતુરયા
સ્વસ્વરૂપગોપનપરયા અવિદ્યાત્મકમલાવભાસનપૂર્વકમિદં
દ્વૈતાવભાસનમ્ । તચ્ચ ભાસમાનં દ્વૈતં દૃશ્યં ન બીજાદઙ્કુરવત્
કારણાચ્છિવાદારબ્ધમ્ । નાપિ મૃત્પિણ્ડપરિણામઘટવત્
કારણપરિણામાત્મકમ્ અવિકૃતકારણસ્વરૂપાનુગમાત્ । નાપિ રજ્જૌ સર્પ ઇવ
વિવર્તિતમ્ ચિતિચેત્યયોર્દ્વિત્વગ્રહાત્ । અતો દર્પણસ્ય નૈર્મલ્યશક્ત્યા અવિકૃતે
સ્વસ્મિન્ પ્રતિબિમાવભાસનવચ્ચિતિ સ્વશક્ત્યા ચેત્યાવભાસનમ્ । ન ચ બિમ્બસ્ય
સ્વસમાનાકારસ્ય દર્પણપ્રતિબિમ્બેઽપેક્ષણાદત્રાપિ ચિતિ
પ્રતિબિમ્બદૃશ્યાપેક્ષિતસ્વ[ખ્, ગ્, ઘ્:
સમાકાર]સમાનાકારબાહ્યદૃશ્યસિદ્ધિરિતિ શઙ્ક્યમ્ યતો
દર્પણપ્રતિબિમ્બે બાહ્યં બિમ્બં નોપાદાનમ્ કાર્યેઽનનુગમાત્ કિન્તુ નિમિત્તમ્ ।
નિમિત્તઞ્ચ ઘટાદૌ દણ્ડાદિઃ । તચ્ચ વ્યભિચરિતમ્ કરપરાવર્તિતચક્રાદિના
ઘટોત્પત્તેઃ । તથા ચ ચિતિ દૃશ્યપ્રતિબિમ્બને માયાખ્યા
સ્વાતન્ત્ર્યશક્તિર્નિમિત્તત્વેનાભ્યુપગતૈવેતિ નાનુપપત્તિઃ । નહિ પ્રતિબિમ્બવિધાં
વિનાઽન્યથા દૃશ્યાવભાસનં યુજ્યતે દૃશ્યસ્ય ચિદ્બાહ્યત્વે
પ્રકાશાનુપપત્તેઃ ચિત્સમ્બન્ધાનુપપત્તેઃ [ક્, ખ્:
ચિત્સંબન્ધાનુપપત્તેઃ નાસ્તિ] સમ્બન્ધસ્યાપિ દૃશ્યત્વેનાનવસ્થાદિના
તદસિદ્ધેઃ [ઘ્: સિદ્ધિઃ] । ચિત્સમ્બન્ધાનપેક્ષણે સદા
દૃશ્યસ્યાવભાસોઽનવભાસો વા સ્યાત્ । ઇત્થમેવ
પ્રકટતાદ્યખિલપક્ષપ્રતિક્ષેપઃ [જ્ઞાતતાપરપર્યાયાઃ પ્રકટતાયાઃ
સ્વરૂપં કુમારિલભટ્ટપ્રતિપાદિતં તદ્દર્શનપ્રતિપાદકગ્રન્થેષુ
દ્રષ્ટવ્યમ્ ।] એતદ્વિસ્તારઃ પ્રત્યભિજ્ઞાદૌ [આદિના
અભિનવગુપ્તવિરચિતતન્ત્રાલોકાદીનાં ગ્રહણં કર્તવ્યમ્] દ્રષ્ટવ્યઃ ।
તસ્માત્ [ઘ્: તસ્માત્તત્] પ્રતિબિમ્બવિધયૈવ દૃશ્યાવભાસનમિતિ

પ્. ૪૪)
ચિતિશ્ચેત્યં ચિતિરહં ચિતિઃ સર્વં ચરાચરમ્ ।
યતઃ સર્વં ચિતિમનુ ભાતિ સા તુ સ્વતન્ત્રતઃ

બહુવિધોઽપિ પ્રતિબિમ્બો દર્પણ એવેત્યત આહ - ચિતિરિતિ । ચેત્યં દૃશ્યમ્ ।
ચરાચરં મત્તોઽન્યે [ખ્: અતો] પ્રમાતારઃ । સર્વં ચિતિરિત્યત્ર હેતુઃ -
યત ઇતિ । યથા દર્પણમનુગતં ગૃહીત્વૈવ સર્વે પ્રતિબિમ્બાઃ પ્રકાશન્ત ઇતિ
પ્રતિબિમ્બા દર્પણાત્મકાઃ એવં સર્વમિદં ચેત્યાદિ ચિતિમનુગતાં ગૃહીત્વૈવ
ભાતીતિ ચેત્તસ્યાશ્ચિદાત્મત્વાદેવ નાન્યાઽનુગત્યપેક્ષેત્યાહ - સા ત્વિતિ । યતઃ
સ્વતન્ત્રપ્રકાશત્ત્વમેવ ચિત્ત્વમિતિ ભાવઃ

પ્. ૪૫)
અતશ્ચિતિં જનાઃ સર્વે ભાસિનીં સર્વસંશ્રયામ્ ।
ભજધ્વં ભ્રાન્તિમુત્સૃજ્ય ચિતિમાત્રસુદૃષ્ટયઃ

યતઃ પ્રતિબિમ્બાત્મ જગચ્ચિતેર્નાન્યદસ્તિ અતો દર્પણાચ્ચિતેરધિકં સામર્થ્યમાહ
- સર્વભાસિનીમિતિ । દર્પણઃ કેવલં પ્રતિબિમ્બાશ્રય એવ ન ભાસક ઇતિ
ભાવઃ । ભ્રાન્તેરુત્સર્જનમપ્રામાણ્યગ્રહઃ । અત એવ ચિતિમાત્રસુદૃષ્ટય ઇતિ ।
સુદૃષ્ટિઃ સત્યદૃષ્ટિઃ । સર્વં જ્ઞાનં ધર્મિણ્યભ્રાન્તમિતિ ન્યાયાત્

કદાચિદેવં કીરાણાં શ્રુત્વા વાક્યં મહોદયમ્ ।
બ્રાહ્મણા વામદેવાદ્યા નામાચખ્યુઃ પુરસ્ય તુ

મહતો મોક્ષસ્યોદયો યસ્માત્

યતોઽત્ર વિદ્યાં તિર્યઞ્ચોઽપ્યાહુસ્તસ્માદિદં પુરમ્ ।
પ્રસિદ્ધવિદ્યાનગરમિતિ નામ્ના પ્રસિદ્ધ્યતુ

તદદ્યાપિ ચ તેનૈવ નામ્ના તન્નગરં સ્થિતમ્ ।
રામ તસ્માત્તુ સત્સઙ્ગો મૂલં સર્વશુભોદયે

તત્ તસ્માન્નામકરણાદ્ધેતોઃ

સઙ્ગેન હેમલેખાયાઃ સર્વે વિદ્યાવિદોઽભવન્ ।
તસ્માત્ સઙ્ગઃ પરં મૂલં રામ જાનીહિ શ્રેયસઃ

ઉપસંહરતિ - તસ્માદિતિ

ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે હેમચૂડોપાખ્યાને સત્સઙ્ગફલં
ચતુર્થોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ ત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયાં ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
॥
અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
એવં સત્સઙ્ગમાહાત્મ્યં શ્રુત્વાઽત્રિસુતભાષિતમ્ ।
પ્રહૃષ્ટમાનસો ભૂયઃ પ્રષ્ટુમેવોપચક્રમે

અત્ર રાવાયપદ્યૈસ્તુ હેમલેખાઽત્મસંસ્થિતમ્ ।
બન્ધં મોક્ષં ચાહ ગૂઢવાક્યૈઃ પ્રિયહિતેપ્સયા ॥
રામઃ શ્રુત્વા

સત્યં પ્રોક્તમિદં નાથ ભવતા શુભકારણમ્ ।
સત્સઙ્ગરૂપમેતચ્ચ પ્રત્યક્ષેણૈવ ભાવિતમ્

ભાવિતમનુભૂતં સંવર્તસઙ્ગાત્

યો યથા સઙ્ગમાપ્નોતિ ફલં તસ્ય તથા ભવેત્ ।
સ્ત્રિયોઽપિ હેમલેખાયાઃ સઙ્ગાત્ સર્વે મહાફલાઃ

સર્વે વિશાલનગરવાસિનઃ

ભૂય ઇચ્છમ્યહં શ્રોતું હેમચૂડસ્તયા કથમ્ ।
બોધિતસ્તન્મમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ દયાનિધે

એવં રામેણાનુયુક્તો દત્તાત્રેય ઉવાચ તમ્ ।
શૃણુ ભાર્ગવ વક્ષ્યામિ કથાં પરમપાવનીમ્

અનુયુક્તઃ પૃષ્ટઃ । સંસૃતિદોષશામકત્વાત્ પરમપાવનીમ્

એવં તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા વિષયાન્ વિરસાન્ વિદન્ ।
તેષુ સઞ્જાતનિર્વેદો વિમના ઇવ સંબભૌ

એવં વિષયવૈરસ્યપ્રતિપાદકમ્ । સંજાતો નિર્વેદો વિષયભોગેઽલંબુદ્ધિર્યસ્ય ।
એવં સન્ । વિમના ઇવ ખિન્ન ઇવ

ચિરસ્થિતવિષયજવાસનાનાં વશં ગતઃ ।
ત્યક્તું વા સંગ્રહીતુંવા નાશકત્ સહસા હિ સઃ

વૈમનસ્યે હેતુમાહ - ચિરેતિ । વિષયાન્ ત્યક્તું સંગ્રહીતું ભોક્તું વા

પ્. ૪૭)
પ્રિયાં ન કિઞ્ચિત્ પ્રોવાચ રાજપુત્રોઽતિલજ્જિતઃ ।
કાંશ્ચિચ્ચ દિવસાનેવમનયચ્ચિન્તયાકુલઃ

પ્રિયાવચનં શ્રુત્વા ન કિઞ્ચિત્ પ્રોવાચ । અતિલજ્જિતઃ સ્ત્રિયા નિરુત્તરીકૃતત્વાત્ । એવં
ત્યાગભોગયોરશક્તઃ સન્

વિષયેષુ પ્રસક્તેષુ સ્મૃત્વા તત્ પ્રિયયોદિતમ્ ।
વિગર્હન્નેવ સ્વાત્માનં બુભુજે વાસનાવશઃ

કથમુભયત્રાશક્તિઃ એકતરપક્ષસ્યાવશ્યકત્વાદિતિ ચેદાહ - વિષયેષ્વિતિ ।
પ્રસક્તેષુ ઉપસ્થિતેષુ । યત્ પ્રિયયોક્તં વૈરસ્યકારણં તત્ સ્મૃત્વા ।
ધિડ્યામીદૃશં વિષયં સ્વીકરોમીતિ સ્વાત્માનં વિગર્હન્નેવ બુભુજે । નનુ
કુતો ન પરિહરતિ ? તદાહ - વાસનાવશ ઇતિ

વાસનાવેગવશતો વિષયાનનુગચ્છતિ ।
દૃષ્ટ્વૈવ વિષયાન્ દોષાન્ પ્રિયાપ્રોક્તાન્ વિચિન્તયન્

ઉપસ્થિતવિષયભોગપ્રકારમુક્ત્વાઽનુપસ્થિતવિષયેષ્વાહ - વાસનેતિ ।
અનુગચ્છતિ વિષયસમીપં પ્રાપ્નોતિ । પ્રિયાપ્રોક્તાન્ વિષયદોષાન્

શોકસંવિગ્નહૃદયો વિષીદતિ મુહુર્મુહુઃ ।
એવં તસ્યાભવચ્ચિત્તં ચલદ્દોલાસ્થિતં યથા

શોકેન સંવિગ્નં પ્રક્ષુભિતં હૃદયં મનો યસ્ય । વિષીદતિ દુઃખં
પ્રાપ્નોતિ । ચલદ્દોલાસ્થિતં વાસનયા વિષયેષુ પતતિ વિષયપ્રાપ્તૌ
તદ્દોષસ્મૃત્યા તત ઉચ્ચલતિ

ભોજ્યં વસ્ત્રં ભૂષણં વા યોષિદ્ વાહનમેવ વા ।
મિત્રાણિ વાપિ સુહૃદો નેષત્તં [ક્, ખ્: નૈતત્તં; ગ્: નૈવ તં]
સુખયન્તિ વૈ

એવં વાસનાદોષદૃષ્ટિભ્યાં યુતં હેમચૂડં ભોજ્યાદીનિ નેષદપિ
[નૈષત્ ઇતિ સાર્વત્રિકઃ પાઠઃ] સુખયન્તીત્યાહ - ભોજ્યમિતિ

નષ્ટાખિલાર્થ ઇવ સ શોચત્યેવ નિરન્તરમ્ ।
વાસનાવિવશઃ સર્વં ત્યક્તું નાશકદઞ્જસા

નોપભોક્તું તથા શક્તો દોષદૃષ્ટિયુતસ્તતઃ ।
એવં તં શોકવશતો વિવર્ણવદનેક્ષણમ્

વાસનયા દોષદૃષ્ટ્યા ચ યુક્ત ઇતિ ત્યક્તું ભોક્તું વા ન શક્તઃ
પરસ્પરપ્રતિબન્ધાદિતિ ભાવઃ

પ્. ૪૮)
હેમલેખા સમાલક્ષ્ય કદાચિત્ સઙ્ગતા રહઃ ।
કિં નાથ પૂર્વવત્ત્વં નો લક્ષ્યસેઽત્યન્તહર્ષિતઃ

રહઃ વિવિક્તે । તં પરીક્ષિતું પૃચ્છતિ - કિં નાથેતિ

શોચન્તમિવ પશ્યામિ કુત એવં તવ સ્થિતિઃ ।
કચ્ચિચ્છારીર આત્મા [ક્, ખ્: ચ્છરીરમાત્મા] તે
નામયૈર્બાધ્યતે સદા

શારીરેતિ । શરીરતાદાત્મ્યાપન્ન આત્મા । કેવલયોઃ શરીરાત્મનોર્દુઃખાભાવાદિતિ
ભાવઃ

ભોગેષુ રોગભીતિ વૈ પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
ત્રિદોષસમ્ભવે દેહે દોષવૈષમ્યસમ્ભવાઃ

મમ મહારાજકુમારસ્ય ભિષક્શ્રેષ્ઠૈઃ સેવિતસ્ય કુત આમયસમ્ભાવનેતિ
ચેદાહ - ભોગેષ્વિતિ । શુભભોગેષ્વિત્યર્થઃ । ત્રયાણાં
વાતપિત્તકફદોષાણાં સમ્યગ્ ભવઃ સ્થિતિર્યત્ર

આમયાઃ પ્રાયશઃ સર્વદેહાન્ વ્યાપ્યૈવ સંસ્થિતાઃ ।
સર્વથા હ્યપ્રતીકાર્યં વૈષમ્યં દોષજં નનુ

વિષમાશનાદિભિર્દોષવૈષમ્યસ્યોક્તભોગવતામાવશ્યકત્વેન
તદ્દેહેષ્વવશ્યં રોગવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ । નનુ માદૃશાં કથં
દોષવૈષમ્યં તત્પ્રતીકારપરાણામિતિ ચેદાહ - સર્વથેતિ । દોષવૈષમ્યજનિતો
રોગઃ પ્રતીકાર્યઃ ન તુ કેવલં દોષવૈષમ્યમ્
રોગપ્રાગવસ્થાસ્થકેવલદોષવૈષમ્યસ્ય પ્રાયો દુર્લક્ષ્યત્વાદિતિ ભાવઃ

અશનાદ્ વસનાદ્ વાચો દર્શનાત્ સ્પર્શનાદપિ ।
કાલાદ્ દેશાત્ કર્મતશ્ચ દોષા વૈષમ્યમાપ્નુયુઃ

દોષેષુ જાયમાનવૈષમ્યનિમિત્તાન્યાહ - અશનાદિત્યાદિ । અશનસ્ય
શીતોષ્ણાદિગુણઃ પ્રસિદ્ધઃ । એવં પટ્ટોર્ણાદિવસનસ્ય । વાચો બહુલસ્ય
પ્રયુક્તસ્યોષ્ણગુણઃ [ક્, ખ્: પ્રયુક્તસ્ય યો ગુણઃ] ।
વહ્નિજલાદિદર્શનસ્પર્શનયોઃ ગ્રીષ્મહેમન્તાદિકાલસ્ય જાઙ્ગલા
નૂપાદિદેશસ્ય [ક્, ખ્: લારૂપા] ચ શીતોષ્ણાદિ પ્રસિદ્ધમ્ । કર્મતોઽપિ
[ખ્, ગ્, ઘ્: કર્મણો] ખનનાદિતશ્ચ યદ્વા પાપકર્મતો
[ખ્, ગ્, ઘ્: કર્મણો] દોસ્ઽવૈષમ્યમ્

પ્. ૪૯)
અતસ્તસ્યોદ્ભવો લોકે સર્વથાઽલક્ષ્યતાં ગતઃ ।
ઇત્યતઃ સતિ વૈષમ્યે ચિકિત્સા સમ્પ્રકીર્તિતા

અતો દોષવૈષમ્યહેતોરનેકત્વાત્ । તસ્ય વૈષમ્યસ્ય । નનુ
સૂક્ષ્મદૃગ્ભિર્વૈષમ્યોદ્ભવો જ્ઞાતુંઇતિ ચેન્નેત્યાહ - ઇત્યત ઇતિ । યતો
વૈષમ્યોદ્ભવ આદાવલક્ષ્યઃ અતો હેતોઃ ચિકિત્સા શાસ્ત્રે સંપ્રકીર્તિતા

નોક્તા ચિકિત્સાઽનુત્પત્તૌ વૈષમ્યે કેનચિત્ ક્વચિત્ ।
તદ્વદ પ્રિય કસ્માદ્ધિ શોકસ્ય તવ સમ્ભવઃ

વૈષમ્યવિષયાનુત્પત્તૌ ચિકિત્સા નોક્તા

ઇતિ શ્રુત્વા હેમલેખાં પ્રાહ રાજસુતસ્તતઃ ।
પ્રિયે શૃણુ પ્રવક્ષ્યામિ યન્મે શોકસ્ય કારણમ્

તતઃ પ્રશ્નાનન્તરમ્

ત્વદુક્ત્યા યત્ પુરા મેઽભૂત્ સુખદં તદ્ધતં નનુ ।
ન પશ્યામ્યધુના કિઞ્ચિદપિ મે સુખવર્દ્ધનમ્

તત્ સમ્પ્રતિ ત્વદુક્ત્યા હતમ્ । કુત ઇતિ ચેદાહ - નેતિ

રાજ્ઞા વિતીર્ણો વિષયઃ સુખદોઽપિ સમન્તતઃ ।
વધ્યં ન સુખયેદ્ યદ્વત્તથા તસ્માન્ન મે સુખમ્

નષ્ટં ચેદન્યત્ સુખસાધનં સમ્પાદયેતિ ચેદાહ - રાજ્ઞેતિ । ન તત્
સ્વરૂપતો નષ્ટમ્ । અપિ તુ વધ્યાય રાજ્ઞા દત્તવિષયાદ્યથા તસ્ય સુખં ન એવં
સાધનં સદપિ ન તસ્માન્મે સુખમ્

વિષયાન્ સેવમાનોઽહં સદા વિષ્ટિગૃહીતવત્ ।
તત્ પૃચ્છામિ પ્રિયે બ્રૂહિ કિં કૃત્વા સુખમેમ્યહમ્

નનુ વિષયૈર્ન તે સુખં ચેત્તાન્ પરિત્યજેતિ ચેન્મયા ન પરિત્યક્તું શક્યત ઇત્યાહ
- વિષયાનિતિ । વિષ્ટિગૃહીતવત્ । રાજકાર્યાર્થં રાજભટૈર્ગૃહીતા
જનાસ્તત્કાર્યં ત્યક્તુમસમર્થાઃ કુર્વન્તિ યથા એવં વાસનાભિર્ગૃહીતોઽહં
સદા વિષયાન્ સેવમાનો દુઃખં પ્રાપ્ત [પ્રાપ્તવાનિત્યર્થે કર્તરિ ક્તઃ]
ઇતિ શેષઃ

પ્. ૫૦)
એવં તેન સમાપૃષ્ટા હેમલેખા તદાઽબ્રવીત્ ।
નૂનમેષ સુનિર્વેદમાગતો મદ્વચઃશ્રુતેઃ

સ્વમનસ્યબ્રવીત્ । શ્રુતેઃ શ્રવણાત્

અસ્તિ બીજં શ્રેયસોઽસ્મિન્ યત એવંવિધો ભવાન્ ।
યેષુ શ્રેયો હ્યસમ્ભાવ્યં ત એવં વાક્યગુમ્ફનૈઃ

એવંવિધઃ પ્રાપ્તવિષયવૈરસ્યઃ । એવં મદુક્તસદૃશૈર્વાચાં
ગુમ્ફનૈર્નિબિડસમુદાયૈઃ

નહ્યણ્વપિ વિશેષેણ વિશિષ્યન્તે કદાચન ।
ચિરં સંરાધિતા હૃત્સ્થા પ્રસન્ના સ્વાત્મદેવતા

અણ્વપિ સ્વલ્પમપિ પૂર્વસ્થિતિં લેશતોઽપિ ન પરિત્યજન્તીતિ ભાવઃ । એવં
વચઃશ્રુતિરેવ વૈરસ્યે કારણં ચેત્ કુતો ન સર્વેષાં વૈરસ્યોત્પત્તિરિતિ
ચેન્મૂલકારણાભાવાદિત્યાહ - ચિરમિતિ

ત્રિપુરા યેન તસ્યૈવ [ક્, ખ્: તેષ્વેવ] ભવેદેવંવિધા સ્થિતિઃ ।
ઇત્યાલોચ્યાતિવિદુષી બુબોધયિષતી પ્રિયમ્

એવંવિધા વિષયવૈરસ્યવતી । દેવતારાધનરૂપમૂલકારણાભાવાન્ન
સર્વેષામિયં સ્થિતિરિતિ ભાવઃ

ગોપયન્તી સ્વવૈદુષ્યં પ્રાહાન્યવ્યપદેશતઃ ।
શૃણુ રાજકુમારેદં યન્મે વૃત્તં પુરાતનમ્

ગોપયન્તીતિ । સ્વવૈદુષ્યપ્રકટને વિદ્વત્તાભિમાનશઙ્કાઽપ્યસ્ય ભવેત્તતો
મદ્વાક્યે નાશ્વાસો ભવેદિતિ । અતઃ સ્વવૈદુષ્યગોપનમિતિ ભાવઃ ।
અત્રાન્યવ્યપદેશેન સ્વસ્યાઃ સંસારબન્ધનાન્મુક્તિપ્રકારમાહ -
શૃણ્વિતિ । પુરાતનં બન્ધસ્યાનાદિકાલત્વાત્ [અનાદિઃ કાલો યસ્યેતિ
બહુબ્રીહિગર્ભિતં વાક્યમ્ । બન્ધસ્યાનાદિકાલિકત્વાદિત્યર્થઃ]

પ્. ૫૧)
પુરા મે જનની કાઞ્ચિત્ ક્રીડનાય સખીં દદૌ ।
સા સ્વભાવસતી કાઞ્ચિદસતીમનુસઙ્ગતા

પુરેતિ । કસ્યાશ્ચિત્ સૃષ્ટેરાદિકાલે બન્ધસ્યાનાદિત્વેન સર્વાદિકાલાસમ્ભવાત્ ।
જનની સ્વપ્રકાશશુદ્ધચિતિઃ । સખીં બુદ્ધિમ્ । કાઞ્ચિદિતિ । અજ્ઞાતકુલગોત્રેવ
નિરૂપણાલ્લિઙ્ગદેહાવયવત્વેનાનાદિત્વં બુદ્ધેર્દ્યોતિતમ્ ।
શુદ્ધચિતેર્જનનીત્વં સ્વસ્યા જીવચિતેસ્તદંશભૂતત્વાત્ ।
સુખદુઃખાદ્યનુભવક્રીડાયા બુદ્ધ્યધીનત્વાત્ ક્રીડનાય સખીં
દદાવિત્યુક્તમ્ । પ્રલયે બુદ્ધેર્લીનત્વાત્ સૃષ્ટ્યાદૌ
કર્મપરિપાકનિમિત્તકબુદ્ધ્યાવિર્ભાવાદપૂર્વવત્ [ગ્, ઘ્: પૂર્વેવ]
પ્રાપ્તત્વાદુક્તં દદાવિતિ । સા બુદ્ધિઃ । સત્ત્વગુણપ્રધાનત્વાત્ પ્રકાશરૂપત્વાત્
સ્વભાવેન સતી । સ્વસત્તાયાં વૃત્ત્યન્તરાનપેક્ષણાત્ સ્વતઃ સતી । બાહ્યપક્ષે
સ્વભાવતઃ સતી સાધ્વીત્યર્થઃ । અસતીમવિદ્યામ્ । અનુસઙ્ગતા । આત્માકારતાં
કેવલાં પરિત્યજ્યાવિદ્યાકાર્યદૃશ્યાત્મતાં પ્રાપ્તેત્યર્થઃ । કાઞ્ચિદિતિ તસ્યા
અનિર્વચનીયતાદ્યોતકં વિશેષણમ્ । આગમપક્ષે તુ ચિતેઃ
પરિચ્છિન્નત્વજ્ઞાનમેવાજ્ઞાનમ્ । એતચ્ચ અજ્ઞાનં [ગ્, ઘ્:
જ્ઞાનં] બન્ધઃ (૧।૨) ઇતિ શિવસૂત્રે વૃત્તિકૃતા સ્પષ્ટં
નિરૂપિતમ્ । એતત્પક્ષેઽનિર્વચનીયત્વાભાવેન
કાઞ્ચિદિત્યજ્ઞાનસ્યાપરિચ્છેદ્યશક્તિત્વં જ્ઞેયમ્ । તદુક્તમ્ -
ભ્રાન્તેર્મહતી [રજ્જ્વાં નાસ્તિ ભુજઙ્ગસ્ત્રાસં કુરુતે ચ મૃત્યુપર્યન્તમ્ ।
ઇત્યયં શ્લોકસ્ય પૂર્વાર્દ્ધઃ] શક્તિર્ન વિવેક્તું શક્યતે નામ (પ૦
સા૦ ૨૮) ઇતિ । પક્ષદ્વયેઽપ્યસતીત્યસત્યાત્મકત્વાજ્જ્ઞેયમ્

સા વિચિત્રવિધાશ્ચર્યસૃષ્ટિસામર્થ્યસંયુતા ।
અલક્ષિતા મે જનન્યા સખ્યા મે સઙ્ગતાઽભવત્

સા અવિદ્યા । મે જનન્યા શુદ્ધચિતા અલક્ષિતા સતી મે સખ્યા બુદ્ધ્યા । મન્માતુઃ
પરોક્ષે એવ સા અસતી મત્સખ્યા સઙ્ગતાઽભવદિત્યર્થઃ ।
વિદ્યાવિદ્યયોર્વિરોધાદવિદ્યા કાર્યવિષયા બુદ્ધિઃ કેવલશુદ્ધચિદ્વિષયિણીતિ
તાત્પર્યમ્ । આગમપક્ષે તુ શુદ્ધચિન્માત્રસ્ફૂર્તિદશા શક્તિતત્ત્વમ્ ।
ચિદચિદોરિદં સર્વમહમિતિ સામાનાધિકરણ્યસ્ફૂર્તિદશા શુદ્ધવિદ્યાતત્ત્વમ્ ।
પરિચ્છિન્નચિન્માત્રસ્ફૂર્તિદશા અવિદ્યાતત્ત્વમ્ । પરિચ્છિન્નચિતશ્ચેત્યસ્ય ચ
સ્ફૂર્તિદશા બુદ્ધિતત્ત્વમિતિ પ્રક્રિયા । તથા ચ બુદ્ધેઃ
શુદ્ધચિદવિષયકત્વાદલક્ષિતેતિ જ્ઞેયમ્

પ્. ૫૨)
અસચ્ચારિત્રયાઽત્યન્તં સઙ્ગતા મમ સા સખી ।
પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રિયતમા સદા તદ્વશગા હ્યહમ્

બુદ્ધિર્દૃશ્યપરા સદાઽભવદિત્યાહ - અસદિતિ । અસદ્ મિથ્યારૂપં ચારિત્રં
[ક્: ચરિત્રં] યસ્યાઃ સા અવિદ્યા । મમ પ્રાણેભ્યોઽપિ પ્રિયતમા ।
અતસ્તદ્વશગાઽહમભવમ્ પરસ્પરતાદાત્મ્યાધ્યાસાત્

ન તાં વિહાય મે સંસ્થા ક્ષણાર્દ્ધં વા ક્વચિદ્ભવેત્ ।
સા નિર્મલસ્વભાવેન માં વશીકૃત્ય સંસ્થિતા

ન તામિતિ । તાં બુદ્ધિમ્ । સંસ્થા સ્થિતિઃ । બુદ્ધ્યસત્ત્વે બુદ્ધ્યવચ્છિન્નો
[બુદ્ધ્યવચ્છિન્નો જીવઃ ઇતિ વાચસ્પતિમિશ્રસ્ય ભામતીપ્રસ્થાનમાશ્રિત્ય
બુદ્ધિપ્રતિબિમ્બો જીવઃ ઇતિ ચ સ્વયંપ્રકાશયતિનો વિવરણપ્રસ્થાનમાશ્રિત્યોક્તમ્
। અસ્ય વિસ્તરઃ સિદ્ધાન્તલેશસંગ્રહેઽપ્પયદીક્ષિતવિરચિતે દ્રષ્ટવ્યઃ ।] જીવો
બુદ્ધિપ્રતિબિમ્બો જીવ ઇત્યુભયપક્ષેઽપિ જીવસ્ય સ્થિતિર્ન ભવેદિતિ સ્પષ્ટમેવ ।
આગમપક્ષે તુ વ્યાધકુલસંવર્દ્ધિતરાજકુમારવત્
સ્વસ્વાતન્ત્ર્યસમાચ્છાદિતમાહૈશ્વર્યો મહેશ્વર એવ જીવઃ । તસ્ય બુદ્ધિં વિના
સંસ્થા સમ્યક્સ્થિતિઃ ભેદવ્યવહારો ન ભવેદિતિ તાત્પર્યમ્ । સા બુદ્ધિઃ ।
નિર્મલસ્વભાવેન સત્ત્વપ્રધાનરૂપેણ યુતા । માં જીવાખ્યાં પરિચ્છિન્નાં
પ્રતિબિમ્બભૂતાં વા તાદાત્મ્યાપન્નાં વા । બાહ્યપક્ષે તુ માં
શુદ્ધકુલપ્રસૂતિમ્ । સા નિર્મલસ્વભાવેન તુલ્યશીલત્વાદ્વશીકૃત્ય સંસ્થિતેતિ
યુક્તમેવેતિ ભાવઃ

નિરન્તરં તદ્ગતાત્મસ્વભાવાઽભવમઞ્જસા ।
સા તયા દુષ્ટયા યુક્તા નટ્યા ચિત્રસ્વભાવયા

તદ્ગતાત્મસ્વભાવા બુદ્ધિસમ્મિલિતસ્વરૂપા । બાહ્યપક્ષે તુ તદ્ગતચિત્તેત્યર્થઃ ।
સા મત્સખી બુદ્ધિઃ । તયા અવિદ્યયા । દુષ્ટયેતિ । સ્વનાશહેતુત્વાત્ । ચિત્રમ્
આશ્ચર્યમયમઘટમાનં [ક્, ખ્: મઘટિતજ્ઞાનં] સ્વભાવઃ
સ્વરૂપં યસ્યાઃ । સ્વલીલાપ્રદર્શનેનાર્થહરત્વાન્નટ્યેતિ

પ્. ૫૩)
પરોક્ષવૃત્તિમાનીતા સ્વપુત્રેણાભિયોજિતા ।
તસ્યાઃ પુત્રોઽતિમૂઢાત્મા મદિરાઘૂર્ણિતેક્ષણઃ

પરોક્ષવૃત્તિં સ્વર્ગાદિપરોક્ષકામ્યૈકરૂપતામ્ । આનીતા પ્રાપિતા । તયા અસત્યા ।
મત્સખી બુદ્ધિઃ । અવિદ્યયા સ્વર્ગાદિકામ્યતત્પરા બુદ્ધિરાસીદિતિ ભાવઃ ।
બાહ્યપક્ષે અસત્યા પરોક્ષવૃત્તિં રહસિ સ્થિતિમ્ આનીતા સ્વપુત્રેણાભિયોજિતા
મત્સખી જાતેતિ । સ્વસ્યા અવિદ્યાયાઃ પુત્રો મોહઃ તેનાભિયોજિતા । અવિદ્યયા
કામ્યતત્પરતાયાં સદ્વિચારપ્રતિબન્ધકમોહાત્મકવૃત્તિવિશેષં પ્રાપ્તા
બુદ્ધિરિતિ ભાવઃ । તસ્યા અવિદ્યાયા મૌઢ્યે [ખ્: મૌર્ખ્યં] હેતુઃ
મદિરેત્યાદિ ॥ એતદ્વિશેષણં મોહિતા મે બુદ્ધિઃ પાપાચારાઽભવદિતિ દ્યોતનાય

બુભુજે તાં સમાક્રમ્ય સર્વદા મત્સમક્ષતઃ ।
સા તેનાક્રાન્તસર્વાઙ્ગી ભુજ્યમાનાનુવાસરમ્

તાં મત્સખીં બુદ્ધિમ્ । પાપાચરણેન મોહપ્રચુરા બુદ્ધિર્જાતેત્યાહ -
સમાક્રમ્યેતિ । મત્સમક્ષત ઇતિ । બુદ્ધેશ્ચિત્પ્રકાશાધીનપ્રકાશત્વાદિતિ
તાત્પર્યમ્ । સા બુદ્ધિઃ । તેન મોહેન

ન માં જહૌ કદાચિચ્ચ તત્સ્પૃષ્ટા તેન ચાપ્યહમ્ ।
તતઃ પુત્રઃ સમુત્પન્નો મૂઢસ્ય સદૃશાકૃતિઃ

સા સખી માં કદાચિદપિ પ્રિયસઙ્ગમકાલેઽપિ ન જહૌ । ચિત્પ્રકાશાશ્રયેણૈવ
બુદ્ધિવૃત્તીનામવભાસનાદિતિ તાત્પર્યમ્ । યસ્માન્માં ન જહૌ તત્
તસ્માદ્ધેતોઃ । તેન સખીપ્રિયેણ મૂઢાત્મના । સ્પૃષ્ટા જાતા ।
ઘટાવચ્છિન્નાકાશસ્યાયઃપિણ્ડતાદાત્મ્યાપન્નવહ્નેર્વા વર્તુલાદ્યાકાર ઇવ
બુદ્ધ્યા પરિચ્છિન્નાયા વા તાદાત્મ્યાપન્નાયા વા ચિતેર્મોહાદિરૂપેતેતિ ભાવઃ ।
તતઃ ચિરસઙ્ગાનન્તરમ્ । મૂઢસ્ય મોહસ્ય સ્વસદૃશાકારો મનોરૂપઃ પુત્રો
જાતઃ । યદ્યપિ મનઃ પૂર્વમેવાસ્તિ તથાપિ વીર્યાત્મના પિતૃદેહે સ્થિતપુત્ર ઇવ
પ્રાક્ સૂક્ષ્મરૂપં મનઃ । બુદ્ધૌ મોહસમ્બન્ધાનન્તરમેવ
વિકલ્પાદ્યાધિક્યાત્ પિતુઃ પ્રસૂતઃ પુત્ર ઇવ મનઃ પુષ્ટમાસીદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
અસત્ત્વરૂપત્વેન સદૃશાકૃતિર્જ્ઞેયા

પ્. ૫૪)
તરુણઃ સોઽભવત્તૂર્ણમતિચઞ્ચલસંસ્થિતિઃ ।
પિતુર્મૌઢ્યેન સંયુક્તઃ પિતામહ્યા ગુણેન ચ

તરુણો વ્યવહારક્ષમઃ પિતુર્મોહસ્ય મૌઢ્યેન જડત્વગુણેન । પિતામહ્યા
અવિદ્યાયા અનેકનિર્માણે ઉપાદાનં સ્વાતિરિક્તમનપેક્ષ્ય યત્ સામર્થ્યં તેન
ગુણેન ચ સમાવૃતઃ

અનેકચિત્રનિર્માણસામર્થ્યેન સમાવૃતઃ ।
પિતામહ્યા શૂન્યનામ્ન્યા પિત્રા મૂઢાભિધેન ચ

એતેષાં નામકથનપૂર્વકં મનસો ગુણાનાહ - પિતામહ્યા ઇતિ । મનસઃ
પિતામહી અવિદ્યા । વિચારે કૃતે તત્સ્વરૂપવિલયાચ્છૂન્યનામ્ની સા । પિતા મોહઃ ।
મૂઢતાપ્રયોજક ઇતિ મૂઢાભિધઃ સઃ । આભ્યામસ્થિરાહ્વઃ શિક્ષિતોઽભૂદિતિ
સમ્બન્ધઃ

અસ્થિરાહ્વઃ શિક્ષિતોઽભૂત્ સ્વયં ચાતિવિશારદઃ ।
ગતિમપ્રતિબદ્ધાં વૈ શીઘ્રાચ્છિઘ્રાં સમાસદત્

પિતૃશિક્ષયા મૂઢતાં પ્રાપ્તઃ પિતામહીશિક્ષયા વિચિત્રનિર્માણસામર્થ્યં
પ્રાપ્તઃ । સ્વયમતિચતુરોઽપ્રતિબદ્ધાં ગતિં પ્રાપ્તવાન્ । શીઘ્રાચ્છીઘ્રામ્
અતિશીઘ્રામિત્યર્થઃ । એવં બુદ્ધેર્મોહવશાન્મનઃ પ્રરૂઢં
સદતિચઞ્ચલત્વાત્ ક્વચિદસ્થિરમ્ અનન્તવિચિત્રકલ્પનાપરં
મૂઢત્વાદ્વિચારવિમુખં ચાસીદિતિ વિશિષ્ટગ્રન્થતાતાત્પર્યમ્ [ક્: શિષ્ટ; ગ્:
વશિષ્ટ]

એવં મમ સખી સ્વચ્છસ્વભાવા જન્મતઃ સતી ।
અસતીસઙ્ગતોઽત્યન્તં માલિન્યં સમુપાગતા

પ્. ૫૫)
સખ્યા પ્રિયેણ પુત્રેણાસત્સ્વભાવયુતેન સા ।
ચિરસઙ્ગાત્તેષુ દૃઢાનુરાગેણ સમાયુતા

એવમુક્તપ્રકારેણ । મમ સખી બુદ્ધિઃ । અસતીસઙ્ગતઃ અવિદ્યાસઙ્ગેન ।
અત્યન્તમાલિન્યં સત્ત્વસ્વભાવાવરકં તામસં મોહં સમુપાગતા । સખ્યા
અવિદ્યયા । અસત્સ્વભાવેન પ્રિયેણ મોહેન પુત્રેણ મનસા ચ । દૃઢસઙ્ગાત્
સદા તદ્રૂપેણ પરિણતત્વાત્ । બુદ્ધિઃ સ્વીયં સત્સ્વરૂપં પરિત્યજ્ય મોહાત્મના
મનઃકલ્પિતવસ્તુસૌન્દર્યાદિવ્યવસાયાત્મના ચ સદા સ્થિતેતિ ભાવઃ

જહૌ મયયનુરાગં તુ સર્વથા ક્રમતઃ સખી ।
અહં સ્વભાવસરલા હાતું તત્સઙ્ગમઞ્જસા

જહાવિતિ । કાલક્રમતો મૂઢાદિષુ દૃઢાનુરાગાન્મયયનુરાગં પ્રીતિં જહૌ ।
પરિચ્છિન્નચિતિરૂપકર્તૃભોક્ત્રાત્મકજીવસ્વરૂપવિચારોઽપિ બુદ્ધેર્નાસીદિતિ
તાત્પર્યમ્ । નન્વેવં સતિ ત્વયાપિ તદનુરાગસ્ત્યક્તઃ [ક્, ખ્: તદાનુ]
સ્યાદિતિ ચેન્નેત્યાહ - અહમિતિ । સ્વભાવતઃ સરલા । નિસર્ગ##-
સરલાનામન્યપ્રીત્યાદ્યનિમિત્તૈવ પ્રીતિરિતિ તાત્પર્યમ્

અનીશા તત્પરૈવાસં સર્વથા તામનુવ્રતા ।
અથ તસ્યાઃ પ્રિયો મૂઢો ભુઞ્જાનસ્તાં તુ સર્વદા

મત્પ્રીતેરનિમિત્તત્વાત્ પ્રીતિં ત્યક્તુમનીશા અત એવ તત્પરા સતી સર્વથા તામનુવ્રતા
। તત્સમાનશીલાઅભવમિત્યર્થઃ । મમ ચિન્માત્રરૂપત્વાત્
પ્રતિબિમ્બભૂતૈર્બુદ્ધિધર્મૈર્યોગાદ્ બુદ્ધ્યનુકૃતિં પ્રાપ્તેતિ ભાવઃ । અથ
એવં બુદ્ધ્યનુકારપ્રાપ્ત્યનન્તરમ્

પ્રસહ્ય માં સમાક્રાન્તુમુદ્યુક્તઃ સર્વથાઽભવત્ ।
નાહં સ્વભાવસંશુદ્ધા વસ્તુતસ્તદ્વશં ગતા

મત્પ્રિયામનુગતેયમિતિ મત્વા મામપિ હઠેન ભોગાયાક્રાન્તું સ મૂઢ
ઉદ્યુક્તોઽભવત્ । એવં જાતેઽપિ સ્વભાવશુદ્ધા અહં ન તદ્વશં ગતા ।
બુદ્ધેર્વિષયવાસનાનિબિડત્વેઽપિ ન જીવતાદાત્મ્યમપ ગચ્છતિ । એવં
બુદ્ધિતાદાત્મ્યાપન્નચિતેર્બુદ્ધિવૃત્તિરૂપમોહસમ્પર્કાભાસેઽપિ દર્પણસ્ય
પ્રતિબિમ્બેનેવ [ક્, ખ્: દર્પણપ્રતિબિમ્બન્યાનેન । અસ્મિન્ પાઠે
પૂર્વતનં દર્પણસ્ય ઇતિ પદમનાવશ્યકમ્ ।] ન વસ્તુતો મોહસમ્પર્ક ઇતિ
ભાવઃ

પ્. ૫૬)
તથાપિ લોકે મેઽત્યન્તં પરીવાદો મહાનભૂત્ ।
મૂઢેન સર્વથેયં ચ ભુજ્યતે ઇતિ સર્વતઃ

પરીવાદોઽપવાદઃ । પરીવાદસ્વરૂપમેવાહ - મૂઢેનેતિ । સર્વતઃ સર્વત્ર ।
અવિવેકિનો બુદ્ધિધર્માનાત્મન્યારોપયન્તીતિ તાત્પર્યમ્

અસ્થિરાખ્યં સ્વપુત્રં સા મયિ ન્યસ્ય સખી મમ ।
પ્રિયેણ સંપરિષ્વક્તા સર્વથા તત્પરાઽભવત્

સા બુદ્ધિઃ સખી । તત્પરા મૂઢપરા । મનઃકલ્પિતમપિ નિશ્ચેતુમસમર્થા
[ક્: નિશ્ચેષ્ટુ] બુદ્ધિર્મોહૈકરૂપાઽભવદિતિ ભાવઃ

અથાસ્થિરો મયા સમ્યગ્ લાલિતઃ પોષિતસ્તતઃ ।
પ્રૌઢસ્ત્રિયં પિતામહ્યા અનુમત્યોપસઙ્ગતઃ

અથ મયિ પુત્રન્યાસાનન્તરમ્ । પિતામહ્યા મૂઢમાતુઃ અવિદ્યાયા ઇતિ યાવત્ ।
સ્ત્રિયં કલ્પનામ્ । બુદ્ધેરતિમોહાત્મતાપ્રાપ્ત્યનન્તરં ચિત્તાદાત્મ્યાપન્નં
મનઃ કલ્પનાયાં સમર્થં સત્ કલ્પનૈકપરમભવદિત્યાશયઃ ।
કલ્પનેઽવિદ્યાનુકૂલેતિ તદનુમતિર્જ્ઞંયા

સા પ્રિયા તસ્ય ચપલાભિધાના હિ પ્રતિક્ષણમ્ ।
પ્રિયસ્ય સમ્મતં રૂપં ભિન્નં ભિન્નં મનોહરમ્

કલ્પનાયાશ્ચપલેતિ નામ । પ્રિયસ્ય મનસઃ

ગૃહ્ણાત્યાશ્ચર્યજનનં પ્રિયમેવં સ્વકે વશે ।
ચક્રે સાઽત્યન્તનિપુણા સ્વનૈપુણ્યવશાત્ ખલુ

સ્વનૈપુણ્યવશાદ્વશે ચક્રે । મનો વિચિત્રકલ્પનાપરં
પ્રતિક્ષણમભવદિત્યાશયઃ

પ્. ૫૭)
અસ્થિરોઽપિ ક્ષણેનૈવ ત્વસંખ્યશતયોજનમ્ ।
પ્રયાત્યાયાતિ ચ સદા ન શ્રાન્તિમુપગચ્છતિ

અસ્થિરો મનઃ

સમીહતે યત્ર ગન્તુમસ્થિરશ્ચ યદા યદા ।
તસ્યેષ્ટં ચ સ્વરૂપં તુ કૃત્વા સા ચપલાપિ હિ

સમીહત ઇતિ । યત્ર યત્ર મનો ગચ્છતિ તત્ર તત્ર વિચિત્રાનેકકલ્પનાં કરોત્યેવેતિ
ભાવઃ

તત્ર તત્ર સ્થિતા ભૂત્વા રમયત્યેવ સ્વં પ્રિયમ્ ।
એવં સા ચપલા સમ્યગસ્થિરેણ યુતા સતી

રમયત્યેવેતિ । સ્વયમેવ મનોરાજ્યાદિકમન્તઃસઙ્કલ્પ્ય
તત્પ્રયુક્તસુખાભાસં પ્રાપ્નોતીતિ ભાવઃ । યુતા સતી તનયાન્ સુષુવે ઇતિ યોજના

સુષુવે પઞ્ચતનયાન્ માતાપિતૃપરાયણાન્ ।
તે સમર્થાઃ પઞ્ચવિધા મયિ સખ્યા નિવેશિતાઃ

સુષુવ ઇતિ । તનયાન્ જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ । મનસો નિર્વિકલ્પત્વે ઇન્દ્રિયવૃત્ત્યનુદયાદ્
મનસા વિકલ્પનાયામિન્દ્રિયપ્રસૃતિઃ [ખ્, ગ્, ઘ્: પ્રસૂતિઃ] ।
ઇન્દ્રિયપ્રસરસ્ય મનઃકલ્પનોપયુક્તત્વાન્માતાપિતૃપરાયણાનિતિ જ્ઞેયમ્ ।
સખ્યા મયિ નિવેશિતા ઇતિ ચિત્તાદાત્મ્યાપત્તિરુક્તા

અહં સખ્યનુરક્તા તાનકુર્વં બલવત્તરાન્ ।
અથ તે પઞ્ચતનયાશ્ચપલાયાઃ પૃથક્ પૃથક્

તાન્ પુત્રાન્ બલવત્તરાન્ । ચિત્તાદાત્મ્યપ્રકર્ષેણ સ્વતન્ત્રપ્રકાશતુલ્યાનિતિ ભાવઃ

ચક્રુરાયતનં શ્રેષ્ઠં વિચિત્રમતિવિસ્તૃતમ્ ।
પિતરં સ્વવશે ચક્રુર્માત્રા સમ્યગ્ વિભાવિતાઃ

વિચિત્રં વિવિધગન્ધાદ્યુપલબ્ધિસ્થાનમ્ [ક્: વિવિધં] । અતિવિસ્તૃતમ્
અસંખ્યવિષયગ્રહણેઽપિ તદુદરાપૂર્તેઃ । સર્વવ્યવહારસ્ય તદધીનત્વાત્
શ્રેષ્ઠમ્ આયતનં ચક્રુરિતિ । તત્તદ્ગોલકાધિષ્ઠિતા બભૂવુરિત્યાશયઃ । માત્રા
કલ્પનયા વિભાવિતાઃ પોષિતાઃ । વિકલ્પપરં મનઃ સદેન્દ્રિયદ્વારેણ
બહિર્મુખમભવ્દિતિ તાત્પર્યમ્

પ્. ૫૮)
આનયન્તિ સ્વાયતનં પિતરં તં ક્ષણે ક્ષણે ।
તત્રાસ્થિરો જ્યેષ્ઠસુતાયતનં વિનિવિશ્ય તુ

પિતુર્વશીકરણમેવ વિવિચ્ય દર્શયતિ - આનયન્તીતિ । જ્યેષ્ઠસુતઃ
શ્રોત્રેન્દ્રિયમ્

અશૃણોદ્વિવિધાન્ શબ્દાન્ સુસ્વરાનિતરાનપિ ।
ક્વચિન્મધુરસઙ્ગીતં ક્વચિદ્વાદ્યં સુમઞ્જુલમ્ [ક્, ગ્, ઘ્:
સુમઙ્ગલમ્]

ઇતરાન્ વિસ્વરાન્ । એતદેવાહ - ક્વચિદિતિ

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મન્ત્રાનાથર્વણાનપિ ।
શાસ્ત્રાગમેતિહાસાંશ્ચ ભૂષણાનાં ચ સિઞ્જિતમ્

ભૃઙ્ગસઙ્ઘસ્ય ગીતં ચ પિકપઞ્ચમસુસ્વરમ્ ।
એવં મનોહરાન્ શબ્દાન્ શૃણ્વન્ પુત્રનિદેશતઃ

મનઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયમાવિશ્ય શ્રોત્રદ્વારા તત્તચ્છબ્દાકારેણ પરિણતમિતિ
ભાવઃ

પ્રીતઃ પુત્રવશં પ્રાગાદથ પુત્રોઽન્યથાઽદિશત્ ।
વિરુદ્ધાન્ કર્ણકટુકાનશૃણોદ્ ભૈરવાન્ રવાન્

પુત્રવશં શ્રોત્રે દૃઢનિવેશમ્ । અન્યથાઽદિશદિતિ । મનસો
બાહ્યવિષયગ્રહણસ્યેન્દ્રિયાધીનત્વાદિન્દ્રિયાદેશેનાઽશૃણોદિતિ

સિંહાદિગર્જિતં મેઘનિર્ઘોષમશનેસ્તથા ।
બ્રહ્માણ્ડભેદનં ગર્ભસ્રાવણં સુભયઙ્કરમ્

અશનિનિર્ઘોષવિશેષણં બ્રહ્માણ્ડેત્યાદિ

એવં [ક્: અત્ર શ્લોકે પૂર્વાદ્ધોત્તરાર્દ્ધયોર્વિપર્યસ્તઃ પાઠઃ]
શ્રુત્વા સુચકિતશ્ચાન્યત્રાપ્યશૃણોત્તથા ।
રુદિતં વિપ્રલપિતં શોચિતાદિવિચિત્રિતમ્

દ્વિતીયસુતનીતોઽથાસ્થિરસ્તદ્ભવનં યયૌ ।
તત્રાપશ્યદ્ મૃદુસ્પર્શાન્યાસનાનિ શુભાનિ ચ

દ્વિતીયસુતસ્ત્વગિન્દ્રિયમ્

પ્. ૫૯)
શયનાનિ ચ વાસાંસિ કઠિનસ્પર્શકાન્યપિ ।
શીતસ્પર્શાનિ વસ્તૂનિ તથોષ્ણસ્પર્શકાનિ ચ

અનુષ્ણાશીતસ્પર્શાનિ વિચિત્રાણ્યભિવીક્ષ્ય તુ ।
હિતાન્ દૃષ્ટ્વા પ્રમુદિતો વિષણ્ણસ્ત્વહિતાનપિ

અથ તૃતીયતનયભવનં પ્રાપ્ય સોઽસ્થિરઃ ।
અપશ્યદ્રુચિરાકારાન્ ભાવાન્ વિવિધવર્ણકાન્

તૃતીયશ્ચક્ષુઃ

રક્તાન્ શ્વેતાન્ પીતનીલાન્ હરિતાન્ પાટલાનપિ ।
ધૂમ્રાન્ કડારાન્ કપિશાન્ મેચકાન્ કર્બુરાંસ્તથા

સ્થૂલાન્ કૃશાનણૂન્ દીર્ઘાનાયતાન્ વર્તુલાંસ્તથા ।
અર્દ્ધવૃત્તાન્ દીર્ઘવૃત્તાન્ સુન્દરાંશ્ચ વિભીષણાન્

નેત્રસ્ય રૂપાન્યપરિમાણાદિવિષયત્વાદાહ - સ્થૂલાનિત્યાદિ

બીભત્સાન્ ભાસ્વરાન્ રૌદ્રાનનાલોકાંશ્ચ દૃઙ્મુષઃ ।
ક્વચિદ્ધિતં તતોઽન્યચ્ચ પશ્યન્તં પિતરં પુનઃ

અનાલોકાનન્ધકારાન્ । કીદૃશાન્ ? દૃઙ્મુષઃ

અનયત્તુર્યતનયો ભવનં સ્વં વિચિત્રિતમ્ ।
તત્રાસસાદ પુષ્પાણિ ફલાન્યન્નાનિ [ક્, ખ્: ફલાન્યન્યા] ચ
ક્રમાત્

તુર્યો રાસનં રસાનુમિતં પુષ્પાદિ જ્ઞેયમ્

પેયાનિ લેહ્યચોષ્યાણિ ભક્ષ્યાણિ રસવન્તિ વૈ ।
સુધાસ્વાદૂનિ મધુરાણ્યન્યાન્યમ્લરસાનિ ચ

કટુકાનિ ચ તિક્તાનિ કષાયાણ્યપિ કાનિચિત્ ।
ક્ષારાણિ મધુરામ્લાનિ કટ્વમ્લલવણાનિ ચ

મધુરામ્લાનીત્યાદિ મિશ્રરસઃ

કટુતિક્તાનિ ચિત્રાત્મરસાનિ વિવિધાન્યપિ ।
આસ્વાદયન્નાત્મજેન સમેતોઽથાન્તિમઃ સુતઃ

અન્તિમો ઘ્રાણમ્

પ્. ૬૦)
નિનાય પિતરં સ્થાને સ્વીયેઽત્યન્તવિચિત્રિતે ।
તત્રોપાલભતાનેકપુષ્પાણિ ચ ફલાનિ ચ

તૃણાન્યન્નાન્યોષધીશ્ચ [ક્: તૃણાન્યન્યા] ભાવાનન્યાંશ્ચ
સર્વતઃ ।
સુગન્ધાન્ પૂતિગન્ધાંશ્ચ મૃદુગન્ધોગ્રગન્ધકાન્

ભાવાન્ અર્થાન્ । તાનેવાહ - સુગન્ધાનિત્યાદિ

મોહગન્ધાન્ જ્ઞાનગન્ધાન્ મૂર્છાગન્ધાન્ વિચિત્રિતાન્ ।
પુત્રાણાં ભવને ચૈવં પ્રવિશન્ નિવિશન્નપિ

મોહજનકો મોહગન્ધઃ । એવમગ્રેઽપિ

હિતેષુ રમતે ક્વાપિ વિષીદત્યહિતે ક્વચિત્ ।
સદા ગમાગમપરઃ પુત્રાણાં ભવને બભૌ

તે પુત્રાઃ પિતૃવાત્સલ્યાત્ પિતૃહીના ન ચ ક્વચિત્ ।
સ્પૃશન્તિ વિષયાંશ્ચિત્રાન્ સ્વલ્પં વાપિ કદાચન

તે પુત્રા ઇતિ । મનો વિહાય સ્વાતન્ત્ર્યેણેન્દ્રિયાણાં વિષયગ્રહણાસામર્થ્યમિતિ
ભાવઃ

અસ્થિરસ્તુ પુત્રગૃહે ભુક્ત્વા તાન્ વિષયાન્ બહૂન્ ।
મુષિત્વાન્યાંશ્ચ વિષયાન્ ગુપ્ત્યા નયતિ સ્વં પદમ્

મન ઇન્દ્રિયાભિનિવિષ્ટં બાહ્યવિષયમાસાદ્ય તત્કૃતસુખાદિકં તત્કાલ
એવાનુભવતિ । કાંશ્ચિચ્ચ વિષયાન્ સંસ્કારદ્વારેણાન્તર્ગુપ્ત્યાઽપ્રકટરૂપેણ
ગૃહીત્વા સ્વપદે હૃદિ સ્થિત્વા તં વિષયં સ્મૃત્યાદિના વિકલ્પ્ય
તત્સુખમનુભવતીત્યાહ - અસ્થિર ઇતિ

પત્ન્યા ચપલયા સાકં રહઃ પુત્રૈર્વિના સ્વયમ્ ।
ભુનક્ત્યતિતરાં નિત્યમથાન્યા ચપલા સ્વસા

રહઃ સ્વપ્નાદૌ । અન્યા આશા

પ્. ૬૧)
મહાશના પતિં વવ્રે મનઃકાન્તં તમસ્થિરમ્ ।
તસ્યામતિતરાં સક્તો યદાઽભૂદસ્થિરોઽપિ વૈ

તમ્ અસ્થિરમ્ । નિત્યં [ક્: નિત્ય] વિષયભોગેનાશા પ્રવૃદ્ધેતિ ભાવઃ

તદા તસ્યાઃ પ્રીતયે સ ભોગાહરણતત્પરઃ ।
તેનાનીતં બહ્વપિ ચ ભક્ષિત્વા ક્ષણમાત્રતઃ

તસ્યાં મહાશનાયામત્યન્તાસક્તિહેતુના તસ્યાઃ પ્રીતયે સદા
ભોગાહરણતત્પરોઽભવત્

પુનર્બુભુક્ષયાક્રાન્તા ભોગાહરણહેતવે ।
સદા પ્રિયં સન્દિશતિ સોઽપ્યાહર્તું સદેક્ષતે

દુષ્પૂરાશાવિષ્ટં મનઃ સર્વદા વિષયસાધનપરમભવદિતિ તાત્પર્યમ્

પુત્રૈઃ પઞ્ચભિરાનીતં પ્રિયેણાપિ સુસંભૃતમ્ ।
ભુક્ત્વા ક્ષણેન ભૂયોઽપિ સા બુભુક્ષાપ્રપીડિતા

સપત્ન્યાઃ પુત્રૈરિન્દ્રિયૈઃ

ભોગાહૃતૌ સન્દિશતિ પ્રિયં પુત્રાંશ્ચ સર્વદા ।
તતઃ સા સ્વલ્પકાલેન સુષુવે પુત્રયોર્યુગમ્

ભોગાનામ્ આહૃતૌ આહરણવિષયે

જ્વાલામુખસ્તયોર્જ્યેષ્ઠો નિન્દ્યવૃત્તસ્તથાપરઃ ।
સદા માતુઃ પ્રિયતમૌ તૌ પુત્રૌ સંબભૂવતુઃ

તયોઃ પુત્રયોર્મધ્યે જ્યેષ્ઠો જ્વાલામુખઃ ક્રોધઃ । પરો નિન્દ્યવૃત્તો લોભઃ ।
માતુરાશાયાઃ । આશાધિક્યાત્ ક્રોધલોભયોઃ પ્રાબલ્યમભવદિત્યાશયઃ

મહાશનાયામાસક્તઃ સંશ્લિષ્યતિ યદાઽસ્થિરઃ ।
તદા જ્વાલામુખજ્વાલાલીઢસર્વકલેવરઃ

યદા યદા આશાપરવશસ્તદા તદા ક્રોધલોભકૃતં મહાદુઃખં પ્રાપ્નોતીતિ
તાત્પર્યમ્

અસ્થિરઃ પીડિતોઽત્યન્તં ગાઢમૂર્છામુપૈતિ હિ ।
કદાચિન્નિન્દ્યવૃત્તેન સઙ્ગતઃ પ્રિયસૂનુના

સર્વૈર્વિનિન્દ્યતામેતિ મૃતતુલ્યો હિ જાયતે ।
એવં યદાઽસ્થિરો જાતો દુઃખભોગૈકતત્પરઃ

લોભેન નિન્દ્યતા તતો મૃતતુલ્યતા ચ સ્પષ્ટા

પ્. ૬૨)
તદા સખી મે સ્વભાવસતી પુત્રેઽસ્થિરાહ્વયે ।
અતિવાત્સલ્યતસ્તેન સઙ્ગતા તસ્ય દુઃખતઃ

એવં મનસોઽતિદુઃખપ્રાપ્તૌ મનોબુદ્ધ્યોરૈકાત્મ્યાદ્ બુદ્ધેરપિ
દુઃખપ્રાપ્તિરિત્યાહ - તદેતિ । સખી બુદ્ધિઃ । પુત્રે મનસિ

દુઃખભારસમાક્રાન્તા નિન્દ્યવૃત્તેન સઙ્ગતા ।
જ્વાલામુખેન ચ તથા પૌત્રેણાશ્લેષિતા સતી

સુદગ્ધા નિન્દિતા લોકૈર્મૃતપ્રાયા બભૂવ હ ।
તાં સદાનુગતા ચાહં લુપ્તપ્રાયાઽભવં પ્રિય

તાં સખીમ્ । સ્વોપાધેર્બુદ્ધેઃ રજસ્તમોવ્યાપ્તત્વેન
સ્વરૂપસ્યાનવભાસાલ્લુપ્તપ્રાયત્વં જ્ઞેયમ્

એવં બહૂનિ વર્ષાણિ સખ્યા દુઃખેન દુઃખિતા ।
અસ્થિરોઽભૂદસ્વતન્ત્રો મહાશનાપરિગ્રહાત્

દુઃખિતાઽભવમિતિ સમ્બન્ધઃ

પુરં પ્રાપ દશદ્વારં કેનચિત્ કર્મણા ક્વચિત્ ।
તસ્મિન્ મહાશનાયુક્તો પુત્રૈર્માત્રાદિભિર્યુતઃ

પુરં શરીરં બ્રહ્મરન્ધ્રેણ સહ દશદ્વારમ્ । કેનચિદ્ પ્રારબ્ધેન કર્મણા ।
બાહ્યપક્ષે તુ યુદ્ધાદિકર્મણા । ક્વચિત્ પ્રલ્યાનન્તરં સૃષ્ટિકાલે

ન્યવસત્ સ સુખપ્રેપ્સુર્દુઃખં ભુઞ્જન્ દિવાનિશમ્ ।
પુત્રાભ્યાં દગ્ધસર્વાઙ્ગો નિન્દિતશ્ચાનુવાસરમ્

સુખપ્રેપ્સુરિતિ । સુખસ્યેચ્છામાત્રમ્ દુઃખમેવ પ્રાપ્યત ઇતિ ભાવઃ

ઇતસ્તતઃ સમાકૃષ્ટઃ પ્રિયાભ્યાં સર્વદા હિ સઃ ।
પુત્રાણાં પઞ્ચભવનં પ્રવિશન્ નિવિશન્નપિ

પ્રિયાભ્યાં વિકલ્પાશાભ્યામ્ । પુત્રાણામ્ ઇન્દ્રિયાણામ્

અત્યન્તં શ્રાન્તિમાયાતિ ન સુખં લભતે ક્વચિત્ ।
એવં પુત્રસ્ય દુઃખેન સખી મેઽત્યન્તદુઃખિતા

પુત્રસ્ય મનસઃ । સખી બુદ્ધિઃ

પ્. ૬૩)
અભૂન્મૂર્ચ્છિતકલ્પા સા એવં તત્પુર આવસત્ ।
જ્વાલામુખનિન્દ્યવૃત્તયુતા યા સા મહાશના

સાત્ત્વિકાંશાપગમાન્મૂર્ચ્છિતકલ્પા । તત્પુરે દેહે । મહાશના આશા

શૂન્યાખ્યયા પોષિતા ચ મૂઢેન શ્વશુરેણ ચ ।
તથા સપત્ન્યા ચપલાખ્યયાઽત્યન્તં સમેધિતા

શૂન્યાખ્યયા ભર્તુઃ પિતામહ્યા અવિદ્યયા

અસ્થિરં સ્વવશે ચક્રે પતિં તત્પુરસંસ્થિતા [ઘ્: યત્] ।
સખીપ્રીત્યા તત્ર ચાહમવસં તત્પરા સતી

અવિદ્યામોહકલ્પનાભિઃ પ્રરૂઢયા આશયા મનઃ સમાક્રાન્તમિત્યેતદાહ -
અસ્થિરમિતિ । સખીતિ । બુદ્ધિતાદાત્મ્યાપન્નાયાશ્ચિતો બુદ્ધ્યનુકૃતિર્નિયતૈવેતિ
ભાવઃ

સખીદુઃખાદ્ધતપ્રાયા સર્વેષાં રક્ષણોદ્યતા ।
યદ્યહં તત્ર ન સ્યાં વૈ ક્ષણમાત્રમપિ પ્રિય

યદ્યહમિતિ । દર્પણં વિના પ્રતિબિમ્બવદ્ અધિષ્ઠાનમન્તરા ન કિઞ્ચિદારોપિતં
ભવેદિતિ ભાવઃ

ન ભવેત્તત્ર ચૈકોઽપિ મયા સર્વં હિ રક્ષિતમ્ ।
શૂન્યયા શુન્યતાં પ્રાપ્તા મૂઢેન મૂઢતામપિ

સર્વાધિષ્ઠાનત્વાત્ સ્વસ્ય સર્વાનુકૃતિમાહ [સર્વસ્ય અનુકૃતિમ્
અનુસૃતિમ્ સર્વરૂપતયા પ્રતિભાસમિત્યર્થઃ ।] - શૂન્યયેત્યાદિ ।
શૂન્યયા યુતા

અસ્થિરેણાસ્થિરત્વં ચ ચાપલ્યં ચપલાયુતા ।
જ્વાલામુખાજ્જ્વલત્તાં ચ નિન્દ્યવૃત્તાત્તદાત્મતામ્

સખીસંયોગતશ્ચૈવમભવં તત્તદાકૃતિઃ ।
સખીં યદિ વિમુઞ્ચામિ સા નશ્યેત્ ક્ષણમાત્રતઃ

મમ ચિદ્રૂપાયા અનેકરૂપતા બુદ્ધિતાદાત્મ્યાદેવેત્યાહ - સખીસંયોગત ઇતિ ।
સખીમિતિ । અહં બુદ્ધેરપ્યધિષ્ઠાનમિતિ માં વિના બુદ્ધિરપિ ન
ભવેદિત્યાશયઃ

પ્. ૬૪)
માં સઙ્ગતેન તેષાં વૈ સમાહુર્વ્યભિચારિણીમ્ ।
જના મૂઢાઃ સર્વ એવ કુશલા નિર્મલાં વિદુઃ

તેષાં બુદ્ધ્યાદીનાં સઙ્ગતેન સહભાવેન માં શુદ્ધામપિ
વ્યભિચારિણીમાહુઃ સર્વે જનાઃ । અત એવ તે મૂઢાઃ ।
શુદ્ધાખણ્ડચિદ્રૂપમપ્યાત્માનં ક્ષણિકદૃશ્યાકારાનુકારમાત્રેણ
ક્ષણિકમાહુર્બૌદ્ધાદય ઇતિ તાત્પર્યમ્ । કુશલાઃ સૂક્ષ્મધિયસ્તુ
સ્મૃત્યનુસન્ધાનાદિમૂલસર્વવ્યવહારાનુપપત્ત્યા તન્મતમુપેક્ષ્ય નિર્મલાં
કાલદેશાદિપરિચ્છેદમલનિર્ગતાં માં વિદુઃ

મહાસતી મે જનની વિશુદ્ધા નિર્મલાકૃતિઃ ।
આકાશાદપિ વિસ્તીર્ણા સૂક્ષ્મા ચ પરમાણુતઃ

નનુ કથં તે દુષ્ટસઙ્ગતાયા નિર્મલત્વમિતિ ચેન્માતુઃ સકાશાત્
પ્રાપ્તમહામન્ત્રમાહાત્મ્યાદિતિ વક્તુમાદૌ માતરં સ્તૌતિ - મહાસતીત્યાદિ ।
બાહ્યપક્ષે મહાસતી મહાપતિવ્રતા । અત એવ શુદ્ધા માનસદોષરહિતા ।
નિર્મલાકૃતિઃ શરીરદોષરહિતા [ક્: શરીર] ચ । આકાશાદપિ વિસ્તીર્ણા
યશસા [ક્,ખ્: યા સા] । પરમાણુતઃ સૂક્ષ્મબુદ્ધ્યાદ્યુપેતત્વાત્
સૂક્ષ્મા । આન્તરપક્ષેઽનવચ્છિન્નસત્તારૂપેતિ મહાસતી । વિશુદ્ધા
શુદ્ધચિદેકરૂપત્વાદેકરસેત્યર્થઃ । નિર્મલાકૃતિઃ
અજ્ઞાનાદિસ્વરૂપાવરકમલાનાક્રાન્તા । કારણત્વેન ભાસકત્વેન ચ
વ્યાપકત્વાદાકાશાદપિ વિસ્તીર્ણા । પરમાણોરપ્યન્તરનુસ્યૂતત્વાદ્
દુર્જ્ઞેયત્વાચ્ચ પરમાણુતઃ સૂક્ષ્મા

સર્વજ્ઞાનાપ્યકિઞ્ચિજ્જ્ઞા સર્વકર્ત્ર્યપિ નિષ્ક્રિયા ।
સર્વાશ્રયાપ્યનાધારા સર્વાધારાપ્યનાશ્રિતા

બાહ્યપક્ષે સ્વભાવતઃ સર્વજ્ઞાનાપિ તત્પ્રયુક્તાભિમાનાભાવાદકિઞ્ચિજ્જ્ઞેવ
તિષ્ઠતીતિ । એવમગ્રેઽપિ । સર્વેષાં પોષકત્વેનાશ્રયા । સર્વકલાનામાધારાપિ ।
આન્તરપક્ષે તુ સર્વજ્ઞત્વાદિકં દૃશ્યકૃતમિતિ સ્વતઃ કિઞ્ચિજ્જ્ઞત્વાદિકમ્ ।
સર્વત્ર ભાસમાનત્વાત્ સર્વાધારા

પ્. ૬૫)
સર્વરૂપાપ્યરૂપા સા સર્વયુક્તાપ્યસંયુતા ।
સર્વત્ર ભાસમાનાપિ ન જ્ઞેયા કેનચિત્ ક્વચિત્

બાહ્યપક્ષે સર્વરૂપા સર્વાવયવસૌન્દર્યવતી [ક્: વત્]
સર્વૈર્ધનધાન્યાદિભિર્યુક્તા સર્વત્ર કારુણ્યસૌશીલ્યાદિસ્ત્રીગુણૈર્ભાસમાના
પ્રસિદ્ધાપિ ક્વચિત્ કેનચિન્ન્ જ્ઞેયા સદાન્તઃપુરસ્થત્વાત્ । આન્તરપક્ષે તુ
સર્વપ્રતિબિમ્બરૂપસ્યાપિ દર્પણસ્ય યથા પ્રતિબિમ્બરૂપરાહિત્યમેવં નેયમ્ ।
સર્વત્ર પ્રતિબિમ્બાંશે ભાસમાનોઽપિ દર્પણો ન કેનચિત્ પ્રતિબિમ્બવ્યતિરેકેણ
જ્ઞાયતે એવં ભાવેષુ સર્વત્ર ભાસમાના ચિતિર્ભાવવ્યતિરેકેણ ન જ્ઞાયતે

મહાનન્દાપ્યનાનન્દા માતાપિતૃવિવર્જિતાઃ ।
માદૃશ્યસ્તનયાસ્તસ્યાઃ સન્તિ સંખ્યાવિવર્જિતાઃ

બાહ્યપક્ષે મહાનાનન્દો વિભવનિમિત્તો યસ્યાઃ ।
એવંવિધાપ્યાનન્દનિમિત્તહર્ષાનુત્સેકાદન્યૈરલક્ષ્યમાણાનન્દત્વાદનાનન્દા ।
માતાપિતરૌ વર્જિતૌ યયા । મહાસતીત્વેન પતિપરાયણત્વાત્ ત્યક્તમાતાપિતૃસ્નેહેતિ
તાત્પર્યમ્ । આન્તર પક્ષે મહાનન્દરૂપાપિ સ્વરૂપાતિરિક્તાનન્દાયોગાદનાનન્દા ।
નિત્યત્વાન્માતાપિતૃવિવર્જિતા । સંખ્યાવિવર્જિતા અસંખ્યાઃ

યથા તરઙ્ગા જલધેરસંખ્યઃ સોદરીગણઃ ।
સર્વાસ્તા મત્સમાચારા રાજપુત્ર ભવન્તિ વૈ

યથા તરઙ્ગા અસંખ્યાસ્તથા મે અસંખ્યઃ સોદરીગણઃ । એતદ્દૃષ્ટાન્તેન
વસ્તુતો જનન્યવ્યતિરિક્તત્વં કન્યાનામુક્તં જ્ઞેયમ્ । સમાચારાઃ
સખીકુટુમ્બપરાયણાઃ

મહામન્ત્રવતી ચાહં સર્વૈરેતૈઃ સખીગણૈઃ ।
સઙ્ગતા તત્પરા ચાપિ માતૃતુલ્યા સ્વરૂપતઃ

એવં દુષ્ટૈઃ સઙ્ગતા તત્પરાઽપ્યહં તેષાં દોષૈરસ્પૃષ્ટા । કુત એવમિતિ
ચેદેવંવિધમેવ મન્ત્રસામર્થ્યં મમસ્તીત્યાહ - મહામન્ત્રેતિ ।
આન્તરપક્ષે તુ મહામન્ત્રો માયાશક્તિઃ । તયાઽહમઘટિતમપિ શુદ્ધસ્વરૂપે
સંસારાવભાસનં સમ્પાદયામીતિ તાત્પર્યમ્

પ્. ૬૬)
અસ્મિન્ પુરે સખીપુત્રો યદા શ્રાન્તો ભવત્યલમ્ ।
તદા માતુઃ સમુત્સઙ્ગેઽસ્થિરઃ શેતે સુનિર્ભરમ્

એવં પ્રસઙ્ગાત્ સ્વવૃત્તમભિધાય પુનઃ સખીપુત્રાદિવૃત્તં નિરૂપયતિ ##-
આન્તરપક્ષે તુ પરિપક્વકર્મણાં ભોગેન ક્ષયાદન્યેષામપરિપાકાદ્ મધ્યે
માતુર્બુદ્ધેરુત્સઙ્ગ મનઃ શેતે લયં પ્રાપ્નોતિ

અસ્થિરસ્તુ યદા સુપ્તસ્તદા તસ્ય સુતાદયઃ ।
સ્વાપં સમધિગચ્છન્તિ નાન્યો જાગર્તિ કશ્ચનઃ

સુતા ઇન્દ્રિયાણિ ક્રોધલોભૌ ચ । આદિપદેન પત્ની માતા ચ । આન્તરપક્ષે તુ મનસિ
વિલીને ઇન્દ્રિયાદિ સર્વં વિલીનમિતિ તાપર્યમ્

તદા તદ્રક્ષતિ પુરમસ્થિરસ્ય પ્રિયઃ સખા ।
પ્રચારાખ્યઃ પ્રતિચરન્ પૂર્વદ્વારયુગે મુહુઃ

અસ્થિરસ્યાપિ યા માતા સખી મે તનયેન સા ।
તસ્યાઃ સખી ચ યા શ્વશ્રૂરસતી યા સ્વભાવતઃ

તદા સર્વસ્વાપકાલે સુષુપ્તૌ । પ્રચારઃ પ્રાણઃ । મનઃપ્રાણયોરન્યતરરોધે
દ્વયોઃ રોધસમ્ભવાત્ પ્રિયત્વં સખિત્વં પ્રાણસ્ય । પૂર્વદ્વારયુગં
નાસાપુટદ્વયમ્ । મે સખી અસ્થિરમાતા યા સા તનયેન તનયાદિના સહ યદા
સુપ્તા તદેતિ શેષઃ । તસ્યાઃ અસ્થિરમાતુઃ યા સખી શ્વશ્રૂશ્ચ શૂન્યનામ્ની
અવિદ્યા

સા સમાચ્છાદ્ય તાન્ સર્વાન્ પુત્રેણ સહ રક્ષતિ ।
એવં સર્વેષુ સુપ્તેષુ પ્રાપ્ય સ્વાં માતરં તદા

સર્વાન્ અસ્થિરાદીન્ સુપ્તાન્ । પુત્રેન મૂઢાખ્યેન સહિતા [ક્: સહ] રક્ષતિ ।
આન્તરપક્ષે મોહાત્મિકયા અવિદ્યયા સર્વમાવૃતં ભવતીતિ તાત્પર્યમ્

પ્. ૬૭)
આનન્દિતાઽહં ભવામિ માત્રાશ્લિષ્ટા ચિરં નનુ ।
પુનસ્તાનુત્થિતાન્ શીઘ્રમનુસંયામિ ચાન્વહમ્

આન્તરપક્ષે તુ સુષુપ્તૌ પરિચ્છેદકોપાધિલયાત્ પૂર્ણરૂપતાસમ્પત્ત્યા આનન્દિતા
આનન્દરૂપા ભવામીતિ તાત્પર્યમ્ । અનુસંયામિ તત્તત્તાદાત્મ્યં પ્રાપ્નોમીત્યર્થઃ

અસ્થિરસ્ય સખા યોઽયં પ્રચારાખ્યો મહાબલઃ ।
સ સર્વાનસ્થિરમુખાન્ પોષયત્યનુવાસરમ્

પ્રચારાખ્યઃ પ્રાણઃ । અસ્થિરમુખાન્ મનઃશ્રોત્રાદીન્ । પોષયતીતિ ।
પ્રાણસમેધિતજઠરાગ્નિપાચિતાન્નરસમૂલકસામર્થ્યવત્ત્વાન્મનઃપ્રભૃતીન્
આમિતિ ભાવઃ

સ એકો બહુધા ભૂત્વા પુરં ચ પુરવાસિનઃ ।
વ્યાપ્ય રક્ષત્યનુદિનં સર્વાન્ સંશ્લેષયત્યપિ

સ પ્રાણઃ । બહુધા પ્રાણાદિવૃત્તિભેદેન । સંશ્લેષયતિ સ્વસ્વવિષયૈઃ
સંયોજયતિ

તં વિના તે હિ વિશ્લિષ્ટા નષ્ટાઃ સ્યુરપિ સર્વથા ।
સૂત્રેણ હીના મણયો માલાબદ્ધા યથા પૃથક્

મનઃપ્રભૃતિષુ ક્રિયાશક્તિરૂપેણાયમેવ પ્રોત ઇત્યાહ દૃષ્ટાન્તેન - તં
વિનેતિ । વિશ્લિષ્ટાઃ વિષયાસંવદ્ધાઃ [ક્: યસમ્બન્ધાઃ] । નષ્ટાઃ
કાર્યાક્ષમત્વેન નષ્ટપ્રાયાઃ । માલાકારતયા બદ્ધા મણયઃ । તેષાં
પૃથગ્ભૂતાનાં માલાકારતા યથા નશ્યતીતિ ભાવઃ

સ એવં [ક્: એવ] માં ચ સઙ્ગમ્ય સર્વૈઃ સંયોજયત્ પરમ્ [ક્:
પુરમ્] ।
મયા સંજીવિતોઽત્યન્તં સૂત્રધારો હિ તત્પુરે

સઙ્ગમ્ય મત્તાદાત્મ્યં પ્રાપ્ય । સર્વૈર્માં સંયોજયતિ । અન્તઃકરણાદીનાં
ચિત્તાદાત્મ્યં પ્રાણદ્વારકમેવેતિ તાત્પર્યમ્ । એતચ્ચાગ્રે ભવિષ્યતિ
[અક્ષાન્તઃકરણાદીનાં પ્રાણસૂત્રં યદાન્તરમ્ (૨૦।૩૫) ઇત્યાદિના ।
] । સૂત્રધાર ઇતિ । યથા સૂત્રધારો નાટ્યપ્રવર્તકઃ એવં પ્રાણ એવ
મનઃપ્રભૃતિવ્યાપારપ્રવર્તકઃ

પ્. ૬૮)
જીર્ણે તુ તત્પુરે ચાન્યત્પુરં તાં નયતિ દ્રુતમ્ ।
એવં પ્રચારં સંશ્રિત્ય પુરાણામધિપોઽભવત્

તત્પુરે શરીરે । તાન્ બુદ્ધ્યાદીન્ । નયતીતિ । ઉત્ક્રમણકાલે બુદ્ધ્યાદીનાં પ્રાણે
લયાત્ પ્રાણો નયતીતિ ભાવઃ । અધિપઃ અસ્થિરાભિધં મનોઽભવત્

બહૂનામસ્થિરો નૂનં વિચિત્રાણાં ક્રમેણ વૈ ।
સતીપુત્રોઽપ્યસ્થિરઃ સ સંશ્રિતોઽપિ મહાબલમ્

બહૂનાં પુરાણામિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ । મહાબલં પ્રાણમ્

મયા ચ ભાવિતોઽત્યન્તં સર્વથા દુઃખભાગભૂત્ ।
ચપલામહાશનાભ્યાં પત્નીભ્યાં સુસમાગમાત્ [ક્, ખ્:
ગમત્]

ત્વયા મહામન્ત્રવત્યા ભાવિતસ્ય મહાબલસંશ્રયસ્ય સતીપુત્રસ્યાપિ
દુઃખભાક્ત્વં [ક્: દુઃખત્વં તુ] કુત ઇતિ ચેત્
પત્ન્યાદ્યસત્સમાગમાદિત્યાહ - ચપલેત્યાદિ

જ્વાલા[ઘ્: મુખા]મુખનિન્દ્યવૃત્તાભિધપુત્રયુગેન ચ ।
અન્યૈઃ પુત્રૈઃ પઞ્ચભિઃ સ સર્વત્રાભિવિકર્ષિતઃ

અભિવિકર્ષિત ઇતિ । વિકલ્પેન આશોદયઃ તત ઇન્દ્રિયાર્થેષુ પ્રવૃત્તિઃ તન્નિમિત્તઃ
ક્રોધલોભોદયઃ તેન દુઃખભાગભૂદિત્યાશયઃ

મહાક્લેશપરીતાત્મા સુખલેશવિવર્જિતઃ ।
ઇતસ્તતઃ ક્વચિત્ પુત્રૈઃ પઞ્ચભિઃ સ વિકર્ષિતઃ

મહાક્લેશપ્રાપ્તિપ્રકારમાહ - ઇત ઇત્યાદિ

ક્વચિચ્ચપલયાઽત્યન્તં ચાલિતઃ ખેદમીયિવાન્ [ગ્, ઘ્: મેયિવાન્] ।
ક્વચિન્મહાશનાહેતોરશનાર્થં પ્રધાવતિ

ખેદમીયિવાન્ [ગ્, ઘ્: મેયિવાન્] દુઃખં પ્રાપ્તવાન્

ક્વચિજ્જ્વાલામુખાક્ષિપ્તો નિર્દગ્ધાપાદમસ્તકઃ ।
મહામૂર્ચ્છાં સમાયાતિ ચાવિદંસ્તત્પ્રતિક્રિયામ્

તત્પ્રતિક્રિયાં ક્રોધપ્રતિક્રિયાં શાન્તિમ્

પ્. ૬૯)
નિન્દ્યવૃતં ક્વચિત્ પ્રાપ્ય ગર્હિતો ભર્ત્સિતઃ પરૈઃ ।
મૃતતુલ્યં સ્વમાત્માનં મન્યતે શોકસન્તતઃ

ગર્હણભર્ત્સનાભ્યાં મૃતતુલ્યમાત્માનં મન્યતે તેન શોકસન્તપ્તો
[ખ્, ગ્: સન્તતો] ભવતિ

દુષ્પત્નીપુત્રસહિતો મોહિતો દુષ્કુલોદ્ભવઃ ।
પત્નીપુત્રૈઃ સમાક્રાન્તો નીયમાનસ્તુ તૈઃ સદા

મૂઢપુત્રત્વાદ્ દુષ્કુલોદ્ભવત્વમ્

ઉવાસ તૈર્વિચિત્રેષુ પુરેષૂચ્ચાવચેષુ હિ ।
ક્વચિત્ કાન્તારકીર્ણેષુ ક્રવ્યાદકુલભૂમિષુ

તૈઃ સહીવાસ । ઉચ્ચાવચેષુ ઉત્કૃષ્ટેષ્વપકૃષ્ટેષુ ચ । એવંવિધસ્ય
નરકપ્રાપ્તિમાહ - ક્વચિદિતિ । કાન્તારૈરરણ્યૈઃ કીર્ણેષુ વ્યાપ્તેષુ પુરેષુ ।
ક્રવ્યાદકુલં માંસાશિકાકાદિસમુદાયઃ તદાશ્રિતેષુ [ક્: સદા] ।
મહારણ્યસ્થં કાકાદિવ્યાપ્તં ચ સ્વદેહં પશ્યતીતિ તાત્પર્યમ્

ક્વચિદત્યન્તતપ્તેષુ ક્વચિચ્છિતજડેષુચ ।
ક્વચિત્ પૂતિવહાસ્થેષુ ક્વચિદ્ ગાઢતમઃસુ ચ

પૂતીતિ । દુર્ગન્ધવહાત્મકનદીસ્થેષુ । ગાઢતમઃસુ તર્વાદિદેહેષુ
ઉવાસેત્યન્વયઃ

એવં ભૂયોઽતિદુઃખેન દુઃખિતે [ક્, ખ્: દુહ્ખિતં] તનયેઽસ્થિરે ।
સખી ચ મે દુઃખમૂઢાઽભવદ્ દુઃસઙ્ગતઃ સદા

સ્વભાવસત્યપિ મુધા તામન્વહમપિ પ્રિય ।
મૂઢેવાત્યન્તમભવં તત્કુટુમ્બપરાયણા

અહં સ્વભાવસતી । વસ્તુતસ્તત્સઙ્ગાભાવાત્ સ્વચ્છસ્વભાવાપિ । મુધા વ્યર્થં
નિર્નિમિત્તેનેત્યર્થઃ

કો હિ દુઃસઙ્ગતઃ સૌખ્યં પ્રાપ્નુયાલ્લેશતઃ ક્વચિત્ ।
ગચ્છન્ મરુસ્થલે [ક્: મહા-] ગ્રીષ્મે તૃષ્ણાશાન્તિં યથા
[ક્, ખ્: યયૌ] નરઃ

નનુ કિમર્થં ત્વયા મૂઢત્વં પ્રાપ્તમિતિ ચેદ્ દુઃસઙ્ગત ઇત્યાહ - કો હીતિ

પ્. ૭૦)
એવં ચિરતરે કાલે સંવૃત્તે મમ સા સખી ।
મોહિતાઽત્યન્તખેદેન મયા રહસિ સઙ્ગતા

એવં દુઃખભોગેન । સંવૃત્તે અતીતે । સઙ્ગતેતિ ।
કથઞ્ચિત્પ્રાપ્તેશ્વરાનુગ્રહેણ । રહસિ વિવિક્તે વિષયાનવભાસદશાયાં મયા
[ક્: મયા નાસ્તિ] સઙ્ગતા શુદ્ધચિદાકારાઽભવદિતિ આન્તરપક્ષે જ્ઞેયમ્

મદેકસઙ્ગાદ્યુક્તિં સા પ્રાપ્યાસાદ્ય ચ સત્પતિમ્ ।
જિત્વા સ્વતનયં હત્વા બધ્વા તત્તનયાદિકાન્

મદેકસઙ્ગાત્ । શુદ્ધમદ્રૂપાભિવ્યક્તેર્યુક્તિં વૈરાગ્યમ્
વૈરાગ્યાત્મદર્શનયોઃ પરસ્પરકારણત્વાત્ । તદુક્તં - ભક્તિઃ
પરેશાનુભવો વિરક્તિઃ [ખ્: વિમુક્તિઃ] (ભા૦ પુ૦ ૧૧।૨।૪૨) ઇત્યાદિ
પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે (ભ૦ ગી૦ ૨।૫૫) ઇતિ ચ । વૈરાગ્યાત્ સત્પતિં વિવેકમ્
। તનયં મનઃ । ક્રોધલોભૌ હત્વા । ઇન્દ્રિયાણિ બધ્વા

મયા સઙ્ગમ્ય મન્માતૃપુરમાસાદયદ્ દ્રુતમ્ ।
મન્માતરં પરિષ્વજ્ય મુહુર્મુહુરકલ્મષા

મયા સઙ્ગમ્ય સમ્યગેકતાં નિર્વિકલ્પસમાધિં પ્રાપ્ય । સઙ્ગતેતિ પૂર્વં
શ્રવણેન પરીક્ષજ્ઞાનમુક્તમ્ । ઇદાનીં મનનનિદિધ્યાસનાભ્યામપરોક્ષમિતિ
[ક્: ભ્યાં સમપ-] વા વિવેકઃ । મન્માતૃપુરમ્
અનવચ્છિન્નશુદ્ધચિદાત્મતામ્ । દ્રુતમિતિ [ક્: ઉદ્ભૂત] જ્ઞાનોત્તરક્ષણે
। મુહુર્મુહુર્મન્માતરં પરિષ્વજ્યેતિ જીવન્મુક્તિદશોક્તા જ્ઞેયા । મુહુર્મુહુરિતિ
બુદ્ધેર્મધ્યે મધ્યે દ્વૈતાભાસરૂપતોક્તા । અત એવાહ અકલ્મષેતિ ।
દગ્ધપટાકારસ્ય [ક્: સ્થ] દ્વૈતાભાસસ્ય ન પૂર્વવત્
સંસારમૂલવાસનાત્મકકલ્મષાધાયકત્વમિતિ ભાવઃ । એતદેવોક્તમ્ -
હત્વાપિ સ ઇમાન્ લોકાન્ ન હન્તિ ન નિવધ્યતે (ભ૦ ગી૦ ૧૮।૧૭) ઇતિ

પ્. ૭૧)
આનન્દાર્ણવનિર્મગ્નસ્વભાવાઽભવદઞ્જસા ।
એવં ત્વમપિ દુર્વૃત્તં નિગૃહ્ય સખિસમ્ભવમ્

નનુ સંસારમૂલવાસનાભાવેઽપિ દૃષ્ટદુઃખં સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ -
આનન્દેતિ । વાસનાહેતોરભિમાનસ્યૈવ દુઃખહેતુત્વાદિતિ તાત્પર્યમ્ । અભવદિતિ
પ્રથમપુરુષેણ બુદ્ધેરેવ બન્ધમોક્ષૌ [ક્: રેવંવિધમોક્ષો] ન
મમેત્યુક્તં ભવતિ । સખિસમ્ભવં મનઃ

પ્રાપ્ય સ્વમાતરં નાથ સુખં નિત્યં સમાપ્નુહિ ।
એતત્તે કથિતં નાથ સ્વાનુભૂતં સુખાસ્પદમ્

પ્રાપ્યેતિ । બુદ્ધ્યા સહ [ક્: મહા] પરિચ્છિન્નચિદેકરૂપતાં
પ્રાપ્યેત્યર્થઃ

ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે હેમચૂડોપાખ્યાને બન્ધાખ્યાયિકા
પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયાં
પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ ॥
અથ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
એવં પ્રિયાવચઃ શ્રુત્વા હેમચૂડોઽતિવિસ્મિતઃ ।
હસન્ પપ્રચ્છ તાં કાન્તામવિદ્વાન્ વિદુષીં તદા

અત્રાધ્યાયે ચેતિપદ્યૈઃ શ્રદ્ધા શ્રેયઃસુસાધનમ્ ।
કુતર્કસ્યાનર્થલાભ ઇતિ સમ્યગ્નિરૂપ્યતે ॥
પ્રિયે પ્રોક્તં યદેતત્તે ખચિત્રમિવ ભાતિ મે ।
નિરાલમ્બં વચસ્તેઽદ્ય [ક્: વચસ્તેઽદ્ય નાસ્તિ] જાનામ્યેતદશેષતઃ

ખચિત્રમિવ । અસમ્ભાવિતમિવેત્યર્થઃ । નિરાલમ્બં નિર્વિષયમ્

નૂનં ત્વમપ્સરોદ્ભૂતા [ક્: તદ] ઋષિણા વર્દ્ધિતા વને ।
સંસ્પૃષ્ટયૌવનાદ્યાપિ [ક્: સંસૃષ્ટ] ન તારુણ્યમલં ગતા

કુત ઇતિ ચેદાહ - નૂનમિતિ । અલમ્ અત્યન્તમ્

વક્ષ્યસ્યનેકસાહસ્રવર્ષાણામિવ સંસ્થિતિમ્ ।
ભૂતગ્રસ્તોક્તિસદૃશવચસા તેઽતિમાત્રતઃ

અતિમાત્રતોઽતિમાત્રેણ બહુલેન વચસા

અસન્દર્ભેણ કિમહં વિબુદ્ધ્યામિ યથાર્થતઃ ।
વદ તે સા સખી ક્વાસ્તે બદ્ધશ્ચ સખિપુત્રકઃ

કુતો [મદ્વચસિ અસન્દર્ભતા ઇતિચ્છેદઃ]મદ્વચસ્યસન્દર્ભતેતિ
[ક્, ગ્: ચસ્થ] ચેદાહ - વદેતિ

પુરાણિ તાનિ વા કુત્ર સંસ્થિતાનિ તદીરય ।
અસ્તુ કિં તેન વૃત્તેન વદ મે ક્વ ચ સા સખી

પ્. ૭૩)
સખીં ન પ્રાપ્તવાન્ માતુરહં તત્ પ્રવિચારય ।
આર્યાસ્તિ મેઽવરોધે સ્વે પિતુર્મેઽન્યા નહિ પ્રિયા

અહં માત્રા દત્તાં સખીં ન પ્રાપ્તવાનસ્મિ । મે આર્યા માતા અવરોધેઽન્તઃપુરેઽસ્તિ
તાં વિચારય પૃચ્છ । અન્યાપિ માતા મે નાસ્તિ યયા [ક્, ખ્, ગ્:
યથા] સખી દત્તા [ક્: દત્તાસ્થા] સ્યાદિત્યાહ પિતુરિતિ

સા વા સખી મે કુત્રાસ્તે તત્પુત્રો વા વદ દ્રુતમ્ ।
મન્યેઽહં તે વચો લોકે વન્ધ્યાપુત્રસમાશ્રયમ્

લોકે પ્રસિદ્ધં વન્ધ્યાપુત્રસમાશ્રયં વચ ઇવ તે વચઃ

યથાહ કશ્ચિન્નટિકો [ક્: નટીકો] વિદૂષકવચોવિધૌ ।
વન્ધ્યાપુત્રઃ સમારૂઢઃ પ્રતિબિમ્બમહારથમ્

તદેવાહ - યથેતિ । નટિકો નટઃ

શુક્ત્યારોપિતહૈરણ્યભૂષણૈર્ભૂષિતાઙ્ગકઃ ।
આયુધૈર્નરશૃઙ્ગોત્થૈર્યુધ્વા ગગનકાનને

હત્વા ભવિષ્યદ્રાજાનં જિત્વા ગન્ધર્વપત્તનમ્ ।
મરીચિસ્રોતસિ સ્વાપ્નકામિનીભિર્હિ ખેલતિ

તથા તવ વચો મન્યે સર્વથાઽસઙ્ગતં નનુ [ખ્: ન તુ] ।
શ્રુત્વૈવં પ્રિયવાક્યં સા ચતુરા પ્રાહ તં પુનઃ

તથા પ્રોક્તવિદૂષકવાક્યવત્ । અસઙ્ગતમ્

નાથ પ્રોક્તં મયા યત્તે તત્ કથં સ્યાદપાર્થકમ્ ।
ન માદૃશાનાં વચનં નિરાલમ્બં ક્વચિદ્ભવેત્

મૃષા હિ તપસાં હન્ત્રી સત્યશીલેષુ સા કુતઃ ।
તપસ્વિનાં કુલે કસ્માચ્છ્વિત્રે [ઘ્: કસ્મિ] [શ્વિત્રે કુષ્ઠે
ઇત્યર્થઃ] સૌન્દર્યવદ્ભવેત્

કુતસ્તે વચો મૃષા નેતિ ચેદાહ - મૃષેતિ । તપસ્વિનાં મધ્યે વિશેષતઃ
સત્યશીલેષ્વસ્માસુ સા અસમ્ભાવ્યૈવેતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ - તપસ્વિનામિતિ

પ્. ૭૪)
યો યોજયતિ જિજ્ઞાસુમન્યાર્થેન હ્યસત્યતઃ ।
તસ્ય નોર્દ્ધ્વં ન ચાધસ્તાલ્લોકોઽસ્તિ [ક્: લોકે] સુખસાધનમ્

જિજ્ઞાસુવિષયે અસત્યેન વચસા પુણ્યલોકનાશ ઇત્યાહ - ય ઇતિ । અન્યાર્થેન
અપાર્થવચસા અસત્યાત્ । ન લોકઃ

શૃણુ રાજસુતોક્તિં [ખ્, ગ્, ઘ્: ક્તં] મે લોકે તૈમિરિકઃ
ક્વચિત્ ।
સમદૃષ્ટિં નૈતિ શીઘ્રમઞ્જનાનાં વચોગણૈઃ

મદુક્તં સકૃચ્છ્રવણમાત્રેણ ત્વયા મૂઢેન
જ્ઞાતુમશક્યમિત્યાશયેનાહ - શૃણ્વિતિ

અસત્યમેવ જાનાતિ હિતપ્રોક્તં ચ મૂઢધીઃ ।
તત્ત્વાં [ક્: તત્ત્વં પ્રિયાર્હ] પ્રિયાઽહં જિજ્ઞાસુમસત્યૈર્યોજયામિ
કિમ્

હિતેન પ્રિયેણ પ્રોક્તમપિ મૂઢધીરસત્યમિતિ જાનાતિ । તત્ તસ્માત્ ત્વયૈવં
યદ્વિજ્ઞાતં તદનુચિતમેવ । યદહં તપસ્વિની સત્યશીલા તવ પ્રિયા ચ ભૂત્વા
ત્વાં [ક્, ખ્, ગ્: ત્વાં નાસ્તિ] જિજ્ઞાસુમ્ [ક્, ખ્, ગ્:
જિજ્ઞાસુઃ] અસત્યૈર્યોજયામિ કિમ્ । ન યોજયામ્યેવેત્યર્થઃ

અપ્યસત્યં મયોક્તં યત્તદ્વિમર્શય સદ્ધિયા [ક્, ઘ્:
સિદ્ધયા] ।
લોકે હિ કુશલો મર્ત્યઃ સર્વવ્યવહૃતૌ નનુ

નનુ અસત્યં સાહસં ક્રૌર્યં સ્ત્રીણાં સહજસમ્ભવમ્ ઇતિ ચેત્ત્વં
કુશલોઽસ્યભિજ્ઞાતુમત [ક્: કુશલોઽભિ] એતત્ પરીક્ષયેત્યાહ [ક્:
ક્ષસ્વે] અપીતિ । સદ્ધિયા સૂક્ષ્મતર્કયુક્તબુદ્ધ્યા । નન્વહં
કુશલોઽપ્યતીતાર્થં ત્વદ્વચનં કથં પરીક્ષિષ્યામીતિ ચેદાહ - લોક ઇતિ

પરીક્ષ્યૈકાંશતઃ સર્વામભિજાનાતિ સંસ્થિતિમ્ ।
નિદર્શનં પ્રદાસ્યામિ તુભ્યમત્ર સમીક્ષય [ક્: સમીક્ષયા]

લોકે સત્યશીલસંસ્થિતિમ્ એકાંશતઃ [ક્: એવાંશતઃ] ક્વચિદ્ વ્યવહારે
પરીક્ષ્યૈવ જાનાતિ । અતો મયા પ્રાગુક્તં યત્તત્ત્વયા સત્યત્વેનાનુભૂતમિતિ
નિદર્શનં પ્રદાસ્યામિ અનુભૂતં સ્મારયામિ । અત્ર મદ્વચનપરીક્ષાયામ્

પ્. ૭૫)
યઃ પુરા વિષયઃ સર્વો બભૂવાભીષ્ટસાધનમ્ ।
ચિરાન્મદ્વચનાત્ સોઽદ્ય કુતો ન સુખસાધનમ્

ય ઇતિ । યો વિષયઃ પુરા સુખસાધનતયા ગૃહીતઃ સોઽદ્ય
મદ્વચસાઽન્યથૈવાનુભૂયતે । એવં પ્રાગુક્તસ્ય સત્યત્વાદિદમપિ સત્યં
ભવેદેવેતિ જાનીહીતિ ભાવઃ

સ એવાદ્ય સાધયતિ સુખમન્યેષુ વૈ કુતઃ ।
એતન્નિદર્શનેનૈવ સ્વમતં વેત્તુમર્હસિ

નનુ કાલભેદાન્ન સ વિષયઃ સુખસાધનમ્ [ક્: ધનં મત્તો] અતો
નૈતત્ત્વદ્વચનકૃતમિતિ ચેદાહ - સ એવેતિ । એતન્નિદર્શનેન
મદુક્તાનુભવેન । સ્વમતં મદુક્તમસત્યમિતિ નિશ્ચયં
પ્રમાણમપ્રમાણં વેતિ વેત્તુમ્

શૃણુ રાજન્ યદ્બ્રવીમિ [ક્: યદ્ધવી ઋજ્યા] ઋજ્જ્વ્યા નિર્મલયા
ધિયા ।
અનાશ્વાસો [લોકે આપ્તોક્તિષુ અનાશ્વાસઃ સ્થિરો રિપુર્ભવેદિત્યન્વયઃ]
રિપુર્લોકે [ક્: રિપુલોકો] ભવેદાપ્તોક્તિષુ સ્થિરઃ

મદ્વચને શ્રદ્ધસ્વેતિ વક્તું [ક્, ખ્: વાક્યે તુ] શ્રદ્ધાં સ્તૌતિ ##-
અનાશ્વાસઃ અશ્રદ્ધા

શ્રદ્ધા માતા પ્રપન્નં સા વત્સલેવ સુતં સદા ।
રક્ષતિ પ્રૌઢભીતિભ્યઃ સર્વથા નહિ સંશયઃ

આપ્તેષ્વશ્રદ્ધિનં [ક્, ગ્: દ્ધિતં] મૂઢં જહાતિ શ્રીઃ
સુખં યશઃ ।
સ ભવેત્ સર્વતો હીનો યઃ શ્રદ્ધારહિતો નરઃ

અત એવ સર્વતો હીનો ભવેત્

પ્. ૭૬)
શ્રદ્ધા હિ જગતાં ધાત્રી શ્રદ્ધા સર્વસ્ય જીવનમ્ ।
અશ્રદ્ધો માતૃવિષયે બાલો જીવેત્ કથં વદ

અશ્રદ્ધ ઇતિ । માતા મે હિતમેવ [ક્: હીન] કુર્યાદિતિ શ્રદ્ધાભાવે
તદ્દત્તાહારાદેસ્ત્યાજ્યત્વેન બાલો ન જીવિષ્યતીતિ ભાવઃ

અશ્રદ્ધસ્તરુણઃ પત્ન્યાં કથં સ સુખમેધતે ।
તથાઽપત્યેષુ સ્થવિરઃ કથમીયાત્ સતીં ગતિમ્

મયિ નિદ્રિતે મામિયં ન હન્યાદિતિ પત્ન્યાં શ્રદ્ધામકુર્વતો
વિપરીતસમ્ભાવનોદયાત્ સુખં ન સ્યાત્ । એવંસ્થવિરોઽપિ । સતીં ગતિં સુખસ્થિતિમ્

અશ્રદ્ધો વા ભુવં કસ્માદ્ વિકર્ષેત્ કર્ષકઃ કિલ ।
ન પ્રવૃત્તિર્ભવેત્ ક્વાપિ ત્યાગે વા સંગ્રહેઽપિ વા

અશ્રદ્ધસ્ય ન ક્વાપિ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ઇષ્ટસાધનત્વનિશ્ચયાસમ્ભવાદિત્યાહ
- અશ્રદ્ધ ઇતિ

શ્રદ્ધાવૈધુર્યયોગેન વિનશ્યેજ્જગતાં સ્થિતિઃ ।
એકાન્તગ્રહણાલ્લોકપ્રવૃત્તિરિતિ ચેચ્છૃણુ

પ્રવૃત્ત્યભાવે ઇષ્ટાપત્તિરિતિ ચેન્નૈવમિત્યાહ - શ્રદ્ધેતિ ।
શ્રદ્ધાવૈધુર્યં શ્રદ્ધાભાવઃ તદ્યોગેન તત્સત્ત્વેન હેતુના પ્રવૃત્ત્યભાવે
સાધિતે સતીતિ શેષઃ । જગતાં પ્રાણિનાં સ્થિતિઃ સુખાદ્યનુભવાત્મા વ્યવહારઃ
। નશ્યેદ્ નાશઃ સમ્ભવેત્ [વ્યવહારપદસંનિધાનેન વ્યવહારસ્ય
નાશઃ સંભવેદિત્યર્થો વિભક્તિવિપરિણામેન સંપદ્યતે ।] ।
પ્રત્યક્ષસિદ્ધા જગત્સ્થિતિરપહ્નોતું ન શક્યા ।
અતસ્તન્મૂલભૂતશ્રદ્ધાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । નનુ ન
જગત્સ્થિતિનિમિત્તપ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યા શ્રદ્ધાસિદ્ધિરિતિ પ્રવૃત્તેરન્યથા
સિદ્ધેરિત્યાહ - એકાન્તેતિ । એકાન્તગ્રહણાત્ વ્યાપ્તિગ્રહાદિત્યર્થઃ । કર્ષકો
ભૂવિકર્ષણે કૃતેઽકૃતે ચ ધાન્યપ્રાપ્તિમપ્રાપ્તિશ્ચ ભૂયો ગૃહીત્વા
કર્ષણવ્યાપ્તિં ધાન્યપ્રાપ્તૌ વિનિશ્ચિત્ય કર્ષણે પ્રવર્તતે ન શ્રદ્ધયા
પ્રવર્તત ઇતિ ભાવઃ । અત્રાહ - શૃણ્વિતિ

એકાન્તગ્રહણે વાપિ શ્રદ્ધા કસ્માત્ પ્રતિષ્ઠિતા ।
તત્રાપ્યેકાન્તશરણઃ શ્રદ્ધાશરણ એવ હિ

શ્રદ્ધાનામ સમ્ભાવનાત્મા નિશ્ચયઃ ઇદમિત્થમેવ સ્યાદિતિ । એવં સતિ
એકાન્તગ્રહણે વા શ્રદ્ધા તવ કથં પ્રતિષ્ઠિતા સ્થિતા ।
શ્રદ્ધામપહ્નુવાનસ્ય [ખ્: હ્નુવતઃ] તવ કેષુચિત્ સ્થાનેષુ
કાર્યકારણયોઃ સાહચર્યાનુભવમાત્રેણ પરોક્ષે ભાવિકાર્યેઽપિ
કારણસાહચર્યસમ્ભાવના કુત ઇત્યભિપ્રાયઃ । યદ્વા
સુખાદ્યનુભવરૂપફલાદપહ્નોતુમશક્યાત્ પ્રવૃત્તિઃ સિદ્ધા । સિદ્ધાયાં
પ્રવૃત્તૌ શ્રદ્ધામૂલકત્વં ન ભવેદેકાન્તગ્રહણમૂલકત્વમેવ ભવેદિતિ
વા શ્રદ્ધા કુત ઇતિ - તત્રાપીતિ । એકાન્તગ્રહણાત્ પ્રવૃત્તિરિતિ [ગ્:
પ્રવૃત્તિસ્વી] સ્વીકારેઽપિ । એવં સત્યપિ શ્રદ્ધા ત્વયાઽભ્યુપગતેતિ ભાવઃ

પ્. ૭૭)
તસ્માચ્છ્રદ્ધામૃતે લોકોઽવસીદેદશ્વસન્ ધ્રુવમ્ ।
તસ્માચ્છ્રદ્ધાં દૃઢાં પ્રાપ્ય સુખમાત્યન્તિકં વ્રજ

યસ્માચ્છ્રદ્ધાં વિના પ્રવૃત્તિર્ન ઘટતે તસ્માત્ શ્રદ્ધામૃતે
પ્રવૃત્ત્યભાવાલ્લોકવ્યવહારો નશ્યેત્ । અશ્વસન્નિતિ ।
ઉચ્છ્વાસનિશ્વાસયોસ્તન્નિરોધે ચ સંશયાદપ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ તાત્પર્યમ્ ।
યસ્માચ્છ્રદ્ધાં વિના વ્યાવહારિકમપિ સુખં ન ભવેત્તસ્માત્ । મદુક્તૌ
શ્રદ્ધાં પ્રાપ્ય

શ્રદ્ધાઽવરે ન કાર્યેતિ મન્યસે યદિ તચ્છૃણુ ।
ઇયં ચ શ્રદ્ધયૈવાસ્તે પ્રવૃત્તિર્નૃપતેઃ સુત

નનુ શ્રદ્ધા વિદ્વદ્વચનેષુ કાર્યા નાવરે નિકૃષ્ટે સ્રીમૂઢાદિવચન ઇતિ
તદાક્ષેપમનૂદ્ય પરિહરતિ - શ્રદ્ધેતિ । ઇયમિતિ । અવરે શ્રદ્ધા ન
કર્તવ્યેત્યભ્યુપગમરૂપા પ્રવૃત્તિરપિ શ્રદ્ધયૈવ ભવેદિતિ ભાવઃ

તત્ કથં તે પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ શ્રુત્વા પ્રિયાવચઃ ।
હેમચૂડઃ પ્રાહ પુનઃ પ્રિયાં કુશલભાષિણીમ્

યદિ શ્રદ્ધા ન સ્યાત્તદા પ્રોક્તાભ્યુપગમરૂપા પ્રવૃત્તિઃ કથં સ્યાદિત્યાહ
- તદિતિ

નૂનં પ્રિયે સર્વથૈવ શ્રદ્ધાતવ્યં યદા ભવેત્ ।
શ્રદ્ધા સત્સુ વિધાતવ્યા યયા [ક્, ખ્: યથા] શ્રેયઃ
સમાપ્નુયાત્

સર્વથા વરાવરત્વવિચારં વિના । તદા શ્રદ્ધા સત્સ્વિત્યાદિ મહાજનોક્તવત્
મીનાનામિવ નાશમાપ્નુયાદિતિ વ્યવહિતેન સમ્બન્ધઃ

પ્. ૭૮)
અસત્સુ નો વિધાતવ્યા શ્રદ્ધા શ્રેયોઽભિવાઞ્છિના ।
અન્યથાન્તઃ સુનિશિતે કુટિલે બડિશે યથા

અન્યથા અસતિ [અસતિ અસજ્જનસ્થાનીયે ન ત્વવિદ્યમાને] બડિશે શ્રદ્ધયા
મીના યં નાશમાપ્નુયુસ્તં નાશમાપ્નુયાત્ । યતોઽસતિ શ્રદ્ધયા નાશઃ
તસ્માત્

બહિઃસમે સુપિષ્ટેન મીનાનાં નાશમાપ્નુયાત્ ।
તસ્માત્ સત્સ્વેવ કર્તવ્યા શ્રદ્ધા નાસત્સુ કુત્રચિત્

અસત્સુ કૃત્વા શ્રદ્ધાં યે નાશમીયુઃ પરેઽપિ ચ ।
સત્સુ શ્રેયોયુજઃ શ્રદ્ધાવશતસ્તે નિદર્શનમ્

યે મીના ઇવાસત્સુ શ્રદ્ધયા નષ્ટાઃ યે ચ સત્સુ શ્રદ્ધયા શ્રેયોયુક્તાસ્તે સર્વે
મદુક્તૌ નિદર્શનમ્ ઉદાહરણમ્

અતઃ પ્રતીત્યૈવ યુક્તા કર્તું શ્રદ્ધા ન ચાન્યથા ।
તત્ કથં તે પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ પ્રશ્નઃ કથં તવ

સદિતિ પ્રતીત્યા જ્ઞાત્વૈવ શ્રદ્ધા કર્તું યુક્તા । એવં સતિ તત્ કથં તે
પ્રવૃત્તિરિતિ [ગ્: ઇતિ નાસ્તિ] પ્રાક્કૃતઃ પ્રશ્ન આક્ષેપઃ કથમ્ ? ન
સર્વથાઽહં શ્રદ્ધાપ્રતિષેધપરઃ સત્સુ શ્રદ્ધા કાર્યા નાન્યત્રેતિ સતાં
મહાજનાનાં વાક્યાદેવમહં પ્રવૃત્ત ઇતિ ભાવઃ

ઇત્યુક્તા હેમલેખા સા પુનરાહ પતિં પ્રિયમ્ ।
શૃણુ રાજકુમારેદં પ્રોચ્યમાનં મયા વચઃ

યદાત્થ ત્વં કથં પ્રશ્ન ઇતિ તત્ર બ્રવીમિ તે ।
અયં [ક્: અથ] સન્ વા હ્યસન્ વાયમિતિ તે નિશ્ચયઃ કુતઃ

સત્સુ શ્રદ્ધા કાર્યેતિ યદ્વાક્યે તવ શ્રદ્ધા સોઽયં પુરુષઃ સન્નેવેતિ કથં તે
નિશ્ચયઃ

પ્. ૭૯)
સત્યસ્મિન્ નિશ્ચયે ભૂયાચ્છુભં સચ્છ્રદ્ધયેહ વૈ ।
સોઽપિ લક્ષણતઃ સ્યાચ્ચેચ્છ્રદ્ધા લક્ષણસઙ્ગતા

અન્યવાક્યેનેતિ ચેદનવસ્થેત્યભિપ્રેત્યાહ - સત્યસ્મિન્નિતિ । અયં નિશ્ચય એવ ન
ઘટત ઇતિ તાત્પર્યમ્ । સોઽપિ સન્નિતિ નિશ્ચયોઽપિ । લક્ષણતઃ અસદ્વ્યાવૃત્તિધર્મેણ ।
શ્રદ્ધેતિ । ઇદમસ્ત્ય લક્ષણમિત્યન્યવાક્યેનેદં લક્ષણજ્ઞાનં ભવિતવ્યં
ચેદનવસ્થા તદવસ્થૈવેતિ ભાવઃ

પ્રમાણાલ્લક્ષણજ્ઞાનમિતિ ચેત્તત્ર સંશૃણુ ।
અશ્રદ્ધસ્ય પ્રમાણં કિં ભવેત્તત્ સુનિરૂપ્યતામ્

પ્રમાણાદિતિ । અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિત્યર્થઃ । અશ્રદ્ધસ્ય પ્રમાણં કિમિતિ ।
અયમાશયઃ - પરે હ્યાગમે શ્રદ્ધયૈવ પ્રવૃત્તિરુપપદ્યતે ન
શુષ્કતર્કેણ । પાર્થિવત્વલોહલેખ્યત્વયોઃ સહચારસ્ય ભૂયો ગૃહીતત્વેઽપિ હીરકે
વ્યભિચારદર્શનાન્ન કેવલતર્કેણ કિઞ્ચિજ્જ્ઞાતું શક્યત ઇતિ

અન્યથા હિ પ્રમાતા નો વિસંવાદ્યેત કુત્રચિત્ ।
તસ્માચ્છ્રદ્ધાં સમાશ્રિત્ય લોકઃ સર્વઃ પ્રવર્તતે

તસ્માત્ પુરુષાર્થસાધનપ્રવર્તકમવિસંવાદિપ્રમાણમાગમાન્નાન્યદિત્યાહ
- અન્યથેતિ । સદાગમસ્યેવાન્યપ્રમાણાનામપિ
દુષ્ટત્વાભાવસમ્ભાવનયા [ક્, ખ્: દૃષ્ટ-]
સર્વથાઽવિસંવાદકત્વે પ્રવૃત્તઃ પ્રમાતા ન ક્વાપિ વિસંવાદ્યેત
પ્રવૃત્ત્યુદ્દિષ્ટફલાપ્રાપ્ત્યા [ઘ્: ફલ] પરિભૂયત ।
યસ્માદન્યપ્રમાણાનાં વિસંવાદકત્વસમ્ભાવના તસ્માત્ । સદાગમે
શ્રદ્ધામાશ્રિત્યૈવ કૃષીબલોઽપ્યાગમાશ્રયેણ
સુમુહૂર્તવિઘ્નનિરસનાદિપૂર્વકં પ્રવર્તતે । તત્ર ચ દૃશ્યમાનઃ
ક્વચિદ્વિસંવાદા ન પ્રમાણદોષકૃતઃ કિન્તુ સામગ્રીવૈકલ્યકૃત એવ । અત એવ
તસ્યૈવ તત્રૈવ ભૂયઃ સામગ્રીસાકલ્યસમ્પાદનાભિમાનેન
પ્રવૃત્તિરુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ

તત્પ્રકારં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુ નિશ્ચલચેતસા ।
અનવસ્થિતતર્કો વા હ્યતર્કો વાપિ સર્વથા

તત્પ્રકારં શ્રદ્ધયા શ્રેયઃપ્રાપ્તિપ્રકારમ્ । અનવસ્થિતતર્કઃ શુષ્કતર્કવાન્ ।
અતર્કો મૂઢઃ

પ્. ૮૦)
શ્રેયો ન પ્રાપ્નુયાલ્લોક ઇહ વાપિ પરત્ર વા ।
તત્રાતર્કસ્ય કાલેન ભવેચ્છ્રેયઃ કદાચન

શ્રેયો નેતિ । આદ્યસ્યાનાશ્વાસેનાપ્રવૃત્તેઃ । દ્વિતીયસ્ય સામગ્રીવૈકલ્યસમ્ભવાત્
। અન્ધપ્રક્ષિપ્તલોષ્ટાઘાતેન [ગ્, ઘ્: લોષ્ટ] ફલપાતવદ્ દ્વિતીયસ્ય
શ્રેયઃ કદાચિત્ સમ્ભાવ્યત ઇત્યાહ - તત્રેતિ । તયોર્મધ્યે ઇત્યર્થઃ

અનવસ્થિતતર્કસ્ય ન શ્રેયઃ સ્યાત્ કથઞ્ચન ।
પુરા સહ્યગિરૌ ગોદાવરીતીરે હિ કૌશિકઃ

અનવસ્થિતતર્કસ્ય શ્રેયો ન કથઞ્ચિદિત્યત્રેતિહાસમાહ - પુરેતિ

ન્યવસચ્છાન્તસુમતિર્જ્ઞાતલોકસતત્ત્વકઃ ।
તસ્ય શિષ્યાસ્તુ શતશઃ [ગ્: બહુશઃ] સ્થિતા ગુરુસમાશ્રયાત્

શાન્તશ્ચાસૌ સુમતિશ્ચ । કામાદ્યનાહતસ્વભાવઃ
શ્રદ્ધાભક્તિપ્રચુરમતિશ્ચ । અત એવ જ્ઞાતલોકસતત્ત્વકઃ । લોક્યતે દૃશ્યતે ઇતિ
લોકો દૃશ્યમ્ । દૃશ્યસ્ય હિ પરં તત્ત્વં યત્પ્રકાશઃ પરઃ શિવઃ
ઇત્યાગમરીત્યા અધિષ્ઠાનપ્રકાશમાત્રં સતત્ત્વં સ્વરૂપં જ્ઞાતં યેન

ત એકદા ગુરુમનુ ગતા લોકસ્ય સંસ્થિતિમ્ ।
નિર્ણેતું બુદ્ધ્યનુગુણં તદા પ્રોચુઃ પરસ્પરમ્

તે શિષ્યાઃ । ગુરુમનુ પશ્ચાત્ । ગુરોઃ પરોક્ષ ઇતિ યાવત્ । લોકસ્ય સ્થિતિં નિર્ણેતું
ગતાઃ સઙ્ગતાઃ સન્તઃ તદા તન્નિર્ણયાય સ્વબુદ્ધ્યૌગુણં યથા તથા
પરસ્પરં પ્રોચુઃ

તત્રાજગામ શુઙ્ગાખ્યો વિપ્રઃ કશ્ચિન્મહાબુધઃ ।
સ સર્વેષાં મતં પ્રોક્તં દૂષયદ્બુદ્ધિકૌશલાત્

તત્ર કૌશિકશિષ્યસમાજે । મહાબુધઃ શુષ્કતર્કનિપુણઃ । યદ્વા
મહાંશ્ચાસાવબુધશ્ચ અજ્ઞાતલોકસતત્ત્વ ઇતિ ભાવઃ । સ શુઙ્ગઃ । સર્વેષાં
કૌશિકશિષ્યાણામ્ । બુદ્ધિકૌશલાત્ । નાગમાનુરુદ્ધયુક્ત્યાઽદૂષયત્ કિન્તુ
કેવલં બુદ્ધિકૌશલાત્ । શુષ્કતર્કૈરિતિ ભાવઃ

પ્. ૮૧)
અશ્રદ્ધયા હતપ્રજ્ઞો વિવાદનિપુણસ્તદા ।
પ્રમાણાત્ પ્રમિતં સત્યમિત્યુક્તેષુ દ્વિજેષ્વથ

કુતસ્તસ્યાગમાનાદર ઇતિ ચેદાહ - અશ્રદ્ધયેતિ । અત એવ વિવાદનિપુણઃ સન્
વિતણ્ડામાશ્રિત્યેતિ યાવત્ । તદા કૌશિકશિષ્યાણાં
દૃશ્યતત્ત્વનિર્ણયોપયુક્તકથાકાલે । નિર્દુષ્ટપ્રમાણપ્રમિતં સત્યમિતિ
તેષૂક્તેષુ । અથાહેત્યન્વયઃ

અનવસ્થિતતર્કો વૈ પ્રાહ તર્કૈકસંશ્રયઃ ।
શુઙ્ગાખ્ય આક્ષિપન્ સર્વાન્ તત્ર વાદકથાન્તરે

અનવસ્થિતતર્કઃ શુઙ્ગાખ્યઃ । શુષ્કતર્કાશ્રયઃ । વાદકથાન્તરે ।
જલ્પવિતણ્ડાભિન્નકથામધ્યે

વિપ્રાઃ શૃણુધ્વં મદ્વાક્યં સત્યં ન ક્વાપિ સિધ્યતિ ।
પ્રમિતં યત્ પ્રમાણેન તત્ સત્યમિતિ હીરિતમ્

શુઙ્ગવાક્યં વિપ્રા ઇત્યાદિ । ભવદ્ભિર્યત્ સાધ્યતે સત્યમ્ ન તત્ ક્વાપિ
કાલત્રયેઽપિ સિદ્ધ્યતીત્યાક્ષેપઃ । પ્રમિતમિત્યાદિ કૌશિકશિષ્યમતાનુવાદઃ । ઇતિ હિ
ભવદ્ભિરીરિતમ્

તત્ર તેન દોષયુજા ભવેદપ્રમિતં નનુ [ગ્: ન તુ] ।
નિશ્ચેતવ્યા તતસ્ત્વાદૌ પ્રમાણાનામદુષ્ટતા

તત્ર પ્રમાણેષુ મધ્યે દોષયુક્તપ્રમાણેન ભાતમપ્રમિતમસત્યં નનુ । અત
આદૌ સત્યાસત્યપરીક્ષકેણ પ્રમાણાનામદુષ્ટતા નિશ્ચેતવ્યેત્યાહ -
નિશ્ચેતવ્યેતિ । નહિ ભાસનમાત્રેણ સત્યત્વં કસ્યચિત્ શુક્તિરજતાદેઃ
સત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્ । અતોઽદુષ્ટપ્રમાણપ્રમિતસ્યૈવ સત્યત્વાત્ ।
પ્રમાણાદુષ્ટત્વનિશ્ચયાધીન એવ ભાવસત્યત્વનિશ્ચય ઇતિ ભાવઃ

સા પ્રમાણાન્તરકૃતા તત્રાપ્યેવં વિચિન્ત્યતામ્ ।
ઇત્યેવમનવસ્થાનાદ્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમિતં ભવેત્

પ્રમાણાદુષ્ટત્વનિશ્ચયોઽપિ પ્રમાણાન્તરાધીન ઇત્યનવસ્થયા મૂલક્ષતિકર્યા
ન ક્વચિત્ સત્યત્વં સિધ્યતીત્યાહ - સા પ્રમાણેતિ

પ્. ૮૨)
અતઃ પ્રમાતા પ્રમિતં પ્રમાણં વા ન સિધ્યતિ ।
તસ્માચ્છૂન્યાશ્રયો હ્યેષ વિકલ્પો વિવિધઃ સ્થિતઃ

અતઃ પ્રમાણાદુષ્ટત્વાનિશ્ચયાત્ । પ્રમિતં દૃશ્યમ્ । સત્યં ન સિધ્યતિ । તસ્માત્
સત્યત્વાસિદ્ધેઃ । અહમિદં ચક્ષુષા પશ્યામીત્યાદિ વિવિધો વિકલ્પઃ
શુન્યાલમ્બન એવ । ન ચાનુમાનાદિપ્રમાણૈરભિમતસિદ્ધિઃ ઉક્તદોષગ્રસ્તત્વાત્
તેષાં પ્રત્યક્ષોપજીવ્યત્વાચ્ચ । ન ચ શૂન્યં વા તવ [ખ્, ગ્: તર્કેણ]
કથં સિદ્ધ્યતીતિ વાચ્યમ્ શૂન્યસિદ્ધૌ પ્રમાણવ્યાપારાનુપયોગાત્
ઇતરાસિદ્ધિમાત્રાત્મકત્વાત્ તસ્યેતિ

સોઽપિ શૂન્યાત્મતા પ્રાપ્તઃ પ્રમાણાવિષયત્વતઃ ।
તસ્માચ્છૂન્યં ન કિઞ્ચિત્ સદિત્યેષ [ક્, ખ્, ઘ્: સ્યાદિ]
પ્રવિનિર્ણયઃ

અત એવાહ - સોઽપીતિ । શૂન્યપદાર્થોઽપિ શૂન્યતાં પ્રાપ્તઃ
નિશ્ચિતાદુષ્ટપ્રમાણાવિષયત્વાત્ । તસ્માત્ શૂન્યમિતિ ન કિઞ્ચિદ્વસ્તુ સ્યાત્
ઇતરાસિદ્ધિમાત્રાત્મકત્વાત્ તસ્ય । યદ્વા નનુ
પ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયસિદ્ધાવપિ વિકલ્પધારાયાઃ સ્વપ્રકાશાયાઃ
સત્ત્વાન્ન શૂન્યમાત્રશેષ ઇતિ ચેદાહ - સોઽપીતિ । વિકલ્પોઽપીત્યર્થઃ ।
તસ્યાનવસ્થયા પ્રમાણાન્તરાવિષયત્વાત્ સ્વપ્રકાશત્વે
કર્તૃકર્મભાવવિરોધાત્ સોઽપિ શૂન્યાત્મતાં પ્રાપ્તઃ । તસ્માદ્વિકલ્પરૂપમપિ
સન્ન સિધ્યતીતિ શૂન્યમેવેતિ પ્રવિનિર્ણયઃ

ઇતિ શુઙ્ગવચઃ શ્રુત્વા તેષુ કેચિદ્ દ્વિજાધમાઃ ।
તં શ્રિતા નિશ્ચયાભાસં બભૂવુઃ શૂન્યવાદિનઃ

તેષુ કૌશિકશિષ્યેષુ મધ્યે । દ્વિજાધમાઃ અસારહૃદયાઃ । તં
શુઙ્ગસિદ્ધાન્તમ્

વિનાશમીયુસ્તન્નિષ્ઠાઃ શૂન્યભાવં પરં ગતાઃ ।
યે દ્વિજાઃ સારહૃદયાસ્તે શુઙ્ગસ્ય પ્રભાષિતમ્

સર્વસ્ય શૂન્યતાનિશ્ચયેન સ્વાત્માનમપિ શૂન્યં મન્યમાનાઃ
શૂન્યભાવં સ્થાવરતાં પ્રાપ્તાઃ । ન ત્વભાવરૂપતાં ગતાઃ વસ્તુતો
ભાવસ્યાભાવત્વાનુપપત્તેઃ । સારહૃદયાઃ સારં વિચારપરં હૃદયં
મનો યેષામ્

પ્. ૮૩)
નિરૂપ્ય કૌશિકે તેન સમાહિતહૃદોઽભવન્ ।
તસ્માત્ સર્વાત્મના ત્યક્ત્વા તર્કં તમનવસ્થિતમ્

તેન કૌશિકોક્તેન । શઙ્કાયા નાશાત્ સમાહિતહૃદઃ ।
યતોઽનવસ્થિતતર્કસ્યાનર્થસમ્પત્તિઃ તસ્માત્

સદા સદાગમાયત્તતર્કઃ શ્રેયઃ સમાપ્નુયાત્ ।
ઇતિ પ્રોક્તો હેમચૂડઃ પ્રિયયાઽત્યન્તધીરયા

સદાગમસ્યાયત્તોઽનુકૂલસ્તર્કો યસ્ય । ધીરયા પણ્ડિતયા

પુનઃ પપ્રચ્છ ચાત્યન્તવિસ્મિતસ્તાં મહાશયામ્ ।
અહો પ્રિયે તે વૈદુષ્યમીદૃશં નાવિદં પુરા

અસમ્ભાવ્યમાનાં યોષિતિ વિદ્વત્તાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતઃ

ધન્યાસિ ત્વમહં ચાપિ ધન્યો યસ્ત્વામુપાગતઃ ।
બ્રવીષિ શ્રદ્ધયા સર્વશ્રેયઃસિદ્ધિં હિ તત્ કથમ્

ઉપાગતઃ સઙ્ગતઃ

કુત્ર શ્રદ્ધા વિધાતવ્યા કુત્ર વા સા ન શસ્યતે ।
આનન્ત્યાદાગમાનાં વૈ વિરુદ્ધાર્થસમાશ્રયાત્

આગમે શ્રદ્ધા વિધેયેત્યુક્તે આગમાનામપ્યનૈક્યાત્ કુત્ર શ્રદ્ધા કર્તવ્યેતિ
પૃચ્છતિ - કુત્રેતિ । સા શ્રદ્ધા । અનૈક્યેઽપ્યાગમાનામર્થૈક્યાદ્યત્ર
ક્વચિચ્છ્રદ્ધાં કુર્વિતિ ચેદાહ - વિરુદ્ધેતિ

આચાર્યમતભેદાચ્ચ વ્યાખ્યાતૃમતભેદતઃ ।
સ્વબુદ્ધેરનવસ્થાનાત્ કિમાદેયં ન વાપિ કિમ્

ન વિરુદ્ધાર્થત્વં બૌધાર્હતવેદાદ્યાગમાનામેવ પરસ્પરમ્ અપિ
ત્વેકૈકાગમેઽપ્યાચાર્યમતભેદાદપિ વિરોધ ઇત્યાહ - આચાર્યેતિ । સ્પષ્ટં
ચૈતત્ । તથાહિ - વૈદિકાદ્યાગમાચાર્યાણાં જૈમિનિપતઞ્જલિપ્રભૃતીનાં
પરસ્પરં મતવિરોધ ઇતિ । તથા જૈમિનિશાસ્ત્રવ્યાખ્યાતૄણાં
શબરકુમારિલપ્રભૃતીનાં પરસ્પરં વ્યાખ્યાવિરોધઃ । નન્વેવં
પરસ્પરવિરોધેઽપિ સ્વબુદ્ધ્યા વિચાર્ય યચ્છ્રેષ્ઠં તચ્છ્રદ્ધેયમિતિ ચેદાહ ##-
બુદ્ધેઃ કાલભેદેન સ્થિતિભેદાદેકસ્યૈવ પુરુષસ્ય કાલભેદેન
વિવિધતર્કસમ્ભવાદનવસ્થાનમિતિ ભાવઃ

પ્. ૮૪)
યદ્યસ્યાભિમતં તત્ [ખ્: તત્તત્ સદિત્યેવ] સ વદત્યેવ સુનિશ્ચિતમ્ ।
અન્યચ્ચાપ્યવ્યવસિતં હાનિપ્રદમપિ પ્રિયે

આચાર્યાદિપરસ્પરવિરોધમેવાહ - યદિતિ । તત્ સાધનત્વેન વદતિ । અન્યત્
અનભિમતમ્ । અવ્યવસિતં સાધનત્વેનાનિશ્ચિતમ્

તત્રૈવ સતિ નૈવાન્તં કશ્ચિદત્રાપિ ગચ્છતિ ।
યઃ શૂન્યમાહ તત્ત્વં સોઽપ્યશૂન્યં દૂષયેત્ પરમ્

તત્ર આગમેષુ । એવં સતિ વિરોધે સતિ । અન્તં નિશ્ચયમ્ । અત્રાપિ વિચારે કૃતેઽપિ

અશ્રદ્ધેયં કુતો વા તત્ સઙ્ગતં ચાગમેન હિ ।
એતદ્ બ્રૂહિ પ્રિયે સમ્યગ્ નહ્યેતત્તેઽસ્ત્યચિન્તિતમ્

શૂન્યવાદિનાપિ શુઙ્ગેન શૂન્યં [ક્: શૂન્યતત્ત્વ] તત્ત્વમુક્તમ્ ।
અશૂન્યતત્ત્વવાદો દૂષિતઃ । આગમેન ચ તન્મતં સઙ્ગતમેવ તસ્માત્તન્મતં
કુતો ન શ્રદ્ધેયમેતન્મે વદેત્યાહ - અશ્રદ્ધેયમિતિ । યદ્યપ્યેષ
દુરુદ્ધરાક્ષેપઃ તથાપ્યેતત્ ત્વયા ચિન્તિમસ્તીતિ સમ્ભાવ્યતે તવ
સર્વજ્ઞકલ્પત્વાદિત્યાશયેનાહ - નહ્યેતદિતિ

ઇતિ શ્રીમદિતિહાસોત્તમે ત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે હેમચૂડોપાખ્યાને
શ્રદ્ધાપ્રશંસનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયાં
ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

પ્. ૮૫)
અથ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
ઇતિ પૃષ્ટા હેમલેખા ભર્ત્રા પ્રિયતરેણ સા ।
પ્રોવાચ વિદુષી સમ્યગ્ વિજ્ઞાતલોકસંસ્થિતિઃ

અત્રાધ્યાયે વેદ(ધ)પદ્યૈઃ શ્રદ્ધાપૌરુષતર્કતઃ ।
શિવં જ્ઞાત્વારાધ્ય તતો લભેચ્છ્રેય ઇતીર્યતે ॥
વિજ્ઞાતા લોકસ્ય સંસ્થિરિરધિષ્ઠાનં સ્વરૂપં [ક્: સ્વરૂપં નાસ્તિ] વા
યયા

શૃણુ વક્ષ્યે પ્રિયતમ સ્થિરસ્વાન્તઃ [ક્: સ્થિરશાન્ત] સમાદરાત્ ।
મનો હિ મર્કટપ્રાયમસ્થિરં સર્વદૈવ તત્

સ્થિરસ્વાન્તોઽનન્યચિત્તઃ । સમાદારાત્ ઇદં મયા શ્રોતવ્યમેવેત્યભિનિવેશાત્ ।
એતદ્દ્વયસ્યાપિ ક્રમેણ ફલમાહ - મન ઇતિ । ન સ્વભાવતો મનસઃ
સ્થૈર્યમિતિ ભાવઃ । યત એવં તત્ તસ્માત્ સ્થિરસ્વન્ત ઇતિ યોજના

યત એવં મહાનર્થં પ્રાપ્તવાન્ પ્રાકૃતો જનઃ ।
ચલન્મનઃ સર્વદુઃખાનિદાનં દૃષ્ટમેવ હિ

તદસ્થૈર્યણ કિં મે ભવેદિતિ ચેદાહ - યત ઇતિ । મનસશ્ચલનાદિત્યર્થઃ

યતઃ સુષુપ્તૌ ચલનાભાવાદ્વિન્દતિ વૈ સુખમ્ ।
તસ્માન્મનઃ સ્થિરીકૃત્ય શૃણુ યત્તે બ્રવીમ્યહમ્

મનસશ્ચલનાદેવ દુઃખમિતિ વ્યતિરેકતો દર્શયતિ - યત ઇતિ । સર્વોઽપિ વિન્દતિ ।
તસ્માદિતિ । નિત્યપ્રાપ્તસ્વરૂપસુખફલવિઘટકસ્ય મનશ્ચલનસ્ય
શ્રવણફલવિઘટકત્વં સુતરાં ભવેદેવેતિ [ક્: ભવેદિતિ] તાત્પર્યમ્

અનાદરેણ શ્રુતં ચ ભવેદશ્રુતસમ્મિતમ્ ।
અફલં સ્યાત્તદત્યન્તં યથા ચિત્રતરુશ્રયઃ

અનાદરેણ શ્રુતમ્ । અશ્રદ્ધયા અસમાહિતમનસા આપાતતઃ શ્રુતમ્ । અફલમિતિ ।
નાસ્તિ ફલં યસ્ય તત્ । નહ્યેતદ્વક્ષ્યમાણં ગાનમિવ શ્રુતિમાત્રેણ
ફલાવહમ્ કિન્તુ મનનાદિદ્વારેણ [ખ્: મનનાદ્વિચારેણ] । તથા
ચાદરાભાવે મનનાદાવપ્રવૃત્તેઃ ચિત્રલિખિતવૃક્ષાશ્રયવદ્ વ્યર્થં
શ્રાણં સ્યાદિતિ ભાવઃ । તત્ શ્રવણમ્

પ્. ૮૬)
અનવસ્થિતતર્કત્વ(ર્કં તં)મપહાય વિનાશનમ્ ।
સત્તર્કમાશ્રિત્ય જનઃ પ્રાપ્નુયાત્ સુફલં દ્રુતમ્

સત્તર્કસંશ્રયેણાશુ સાધનૈકપરો ભવેત્ ।
સત્તર્કજનિતાં શ્રદ્ધાં પ્રાપ્યેહ ફલભાગ્ નરઃ

નનુ મમ શુષ્કતર્કં સન્ત્યજ્ય ત્વદુક્તૌ વિશ્રબ્ધસ્યાપિ સત્તર્કપરસ્ય ન
ફલપ્રાપ્તિર્દૃશ્યતે ? ઇતિ ચેદાહ - સાધનૈકપર ઇતિ । નન્વલં
સત્તર્કેણ કુતર્કયાપિ મે સાધનપરત્વેનૈવ ફલં ભવેદિતિ ચેદાહ -
સત્તર્કેતિ । કુતર્કસ્ય વક્ષ્યમાણસત્તર્કમૂલકેશ્વરસિદ્ધેર્દુર્ઘટત્વેન
તદારાધનશ્રદ્ધા દૂરતોઽપાસ્તેતિ કેવલારાધનસ્ય અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તમ્ ....
ન ચ તત્ પ્રેત્ય નો ઇહ (ભ્૦ ગી૦ ૧૭।૨૮) ઇતિ નીત્યા નિષ્ફલત્વમિતિ [ક્:
નિષ્ફલમિતિ] સત્તર્કજનિતશ્રદ્ધયા સાધનપર એવ ફલભાગ્
ભવતીત્યાશયઃ

અનવસ્થિતતર્કં તં વિહાયાલોકય પ્રિય ।
પ્રવૃત્તિમેતાં જગતઃ શ્રદ્ધયા ફલશાલિનીમ્

તં પ્રસિદ્ધત્વેન [ક્: પ્રસિદ્ધં] ત્વયિ સ્થિતમ્ । અનવસ્થિતતર્કરહિતાનાં
શ્રદ્ધાવતાં ફલશાલિનીં પ્રવૃત્તિમવલોકય । તત્ફલસ્ય ન પરોક્ષત્વમિતિ
ભાવઃ

સુતર્કિતેન કાલેન કર્ષકઃ ક્ષ્માં વિકર્ષતિ ।
શ્રદ્ધયૈવ તથા રૂપ્યસ્વર્ણરત્નૌષધાદિકમ્

તાં પ્રવૃત્તિમેવાહ - સુતર્કિતેનેતિ । આગમાવિરુદ્ધસ્તર્કઃ સુતર્કઃ ।
શાસ્ત્રોક્તહલપ્રવાહણયોગ્યસ્તર્કિતાનાવૃષ્ટ્યાદિસસ્યપ્રતિબન્ધાભાવવાંશ્ચ્
અ યઃ કાલઃ તેન નિમિત્તેન કર્ષતિ । ન તુ તર્કાનવસ્થિત્યા સર્વત્રાશ્રદ્ધયા
ત્વમિવ તૂષ્ણીં તિષ્ઠતીતિ ભાવઃ

પ્. ૮૭)
વ્યવસ્યન્તિ સુતર્કેણ ત્યક્ત્વા તર્કાનવસ્થિતિમ્ ।
તસ્માત્ સુતર્કશ્રદ્ધાભ્યાં વ્યવસ્ય શ્રેય આત્મનઃ

તથા પૂર્વસ્માદિદમતિસૂક્ષ્મલક્ષણમપિ
સ્વર્ણાદિકમેતાવન્મૌલ્યાર્હમેવંવિધગુણમેતદ્રોગહરમિતિ પરીક્ષકા
આગમતર્કાભ્યામેવ વ્યવસ્યન્તિ પ્રાયો ન વિસંવાદ્યન્તે ચેત્યાહ -
વ્યવસ્યન્તીતિ । સુતર્કઃ પુરુષઃ ક્વચિદ્વિસંવાદ્યતે ન ત્વનવસ્થિતતર્કવત્
સર્વશૂન્યત્વેનાત્માપહારં પ્રાપ્નોતીતિ યતઃ તસ્માત્ । આત્મનઃ શ્રેયો વ્યવસ્ય
નિશ્ચિત્ય તત્સાધનાય યેતેદિતિ સમ્બન્ધઃ

પ્રયતેત્તત્સાધનાય [ક્: પ્રયતેત સા] નહિ તર્કાનવસ્થિતેઃ ।
વિરમેત્ પૌરુષાદ્ યત્નાચ્છુઙ્ગાનુગનરા ઇવ

શુઙ્ગાનુગતા નરા ઇવાસત્તર્કેણ સર્વશૂન્યત્વં સમ્ભાવ્ય
પૌરુષયત્નવિમુખો ન ભવેદિત્યાહ - નહીતિ

શ્રદ્ધયા પૌરુષપરો ન વિહન્યેત [ક્: ન્યતે] સર્વથા ।
દૃઢં પૌરુષમાશ્રિત્ય ન પ્રાપ્યેત કથં ફલમ્

પૌરુષં પુરુષયત્નઃ [ઘ્: પ્રયત્નઃ] । ફલાપ્રાપ્ત્યા [ક્, ખ્:
ફલ] ન વિહન્યેત [ક્: ન્યતે] । કેષાઞ્ચિત્ ફલાભાવો
હ્યદૃઢપૌરુષાદિત્યાહ [ઘ્: હ્યદૃષ્ટ] દૃઢમિતિ

પૌરુષાત્ કર્ષકા ધાન્યં વણિજો ધનમેવ ચ ।
રાજ્યલક્ષ્મીં નૃપા વિપ્રા વિદ્યાં સર્વસુખાશ્રયામ્

દૃઢપૌરુષયોગાન્નાફલમિતિ [ક્: ન્ન ફલમિતિ; ઘ્: નાં ફલમિતિ; ખ્: ન્ન
ફલં કથમિતિ] સપ્રત્યયમાહ - પૌરુષાદિતિ

શૂદ્રા ભૃતિં સુધાં દેવાસ્તાપસા લોકમુત્તમમ્ ।
પ્રાપુરન્યેઽપ્યભિમતં પૌરુષેણૈવ કર્મણા

અનવસ્થિતતર્કેણાશ્રદ્ધેન પુરુષેણ કિમ્ ।
કદા કિઞ્ચિત્ કથં પ્રાપ્તં ફલં વદ વિમૃશ્ય તત્

કિઞ્ચિદપિ કિં ફલં કદા કાલે સાધનં વિના કથં પ્રાપ્તમ્

પ્. ૮૮)
ક્વચિત્ ફલવિસંવાદાત્ સર્વત્રાશ્વાસવર્જને ।
વિજાનીયાદ્ દૈવહતં તં સ્વાત્મરિપુરૂપિણમ્

નનુ કર્ષકાદીનામપિ ક્વચિત્ ફલાભાવો દૃશ્યત ઇતિ
ચેત્તાવતૈવાપ્રવૃત્તિર્મર્ખ્યમૂલૈવેત્યાહ - ક્વચિદિતિ । આશ્વાસઃ શ્રદ્ધા

અતઃ પૌરુષમાશ્રિત્ય શ્રદ્ધાસત્તર્કપોષિતમ્ ।
શ્રેયસાં યન્મુખ્યતમં સાધનં તત્ સમાશ્રયેત્

શ્રદ્ધાસત્તર્કાભ્યાં પોષિતમ્ । સત્તર્કેણ શ્રદ્ધોદયઃ શ્રદ્ધયા ચ
પૌરુષસ્ય વૃદ્ધિર્ભવેદિતિ ભાવઃ । નનુ શ્રેયઃસાધનમપિ કર્મયોગાદિકં
શાત્રેષુ બહુવિધં પ્રસિદ્ધમ્ તત્ર કતમં (મત્) સાધનં
સમાશ્રયેદિતિ ચેદાહ - શ્રેયસામિતિ

તત્ર દૃષ્ટં [ક્: દૃષ્ટસાધ] સાધનાનાં વૈચિત્ર્યં ચ
પૃથગ્વિધમ્ ।
તેષુ યત્ સર્વથા સાધ્યં સાધયેત્તદ્ધિ મુખ્યકમ્

નનુ [ક્: નનુ નાસ્તિ] શ્રેયઃસાધનસ્ય મુખ્યત્વં કિં તદિતિ ચેદાહ ##-
વિચિત્રત્વેન પૃથગ્દૃષ્ટેષુ સાધનેષુ । સાધ્યં ફલં સર્વથા યત્ સાધયેત્ ।
નેહાભિક્રમનાશોઽસ્તિ (ભ૦ ગી૦ ૨।૪૦) ઇત્યાદિનીત્યા ફલવિપર્યયો
નેત્યુક્તમ્ - સર્વથેતિ

તત્ સુતર્કાનુભૂતિભ્યાં વ્યવસ્યાશુ સમારભેત્ ।
તત્તે સર્વં પ્રવક્ષ્યામિ સાવધાનઃ [ખ્: ધાનં] શૃણુષ્વ તત્

એતદપિ વા કથં નિશ્ચેતવ્યમિતિ ચેદાહ - તદિતિ । વ્યવસ્ય નિશ્ચિત્ય । તત્ર
નૃદેહસ્ય શ્રેયોનિદાનસ્ય દુર્લભસ્ય મૃત્યુગ્રસ્તત્વેનાહ - આશ્વિતિ ।
નિશ્ચયો વા મમ કથં સ્યાદિતિ ચેદાહ - તદિતિ । મુખ્યં શ્રેયસ્તત્સાધનં
ચેત્યર્થઃ

શ્રેયસ્તદ્ધિ વિજાનીયાદ્યસ્માદ્ ભૂયો ન શોચતિ ।
શોકઃ સર્વત એવ [ખ્: એવાસ્ય] સ્યાદ્ દૃશ્યતે સૂક્ષ્મયા દૃશા

તત્રાદૌ મુખ્યં શ્રેયઃપદાર્થમાહ - શ્રેય ઇતિ । નનુ તાદૃશં
ધનાદિકમેવેતિ ચેન્નેત્યાહ - શોક ઇતિ । કથં ધનાદેઃ શોક ઇતિ ચેદાહ ##-
દૃશ્યતે

પ્. ૮૯)
યચ્છોકૈરનુસંભિન્નં ન તચ્છ્રેયો હિ સર્વથા ।
ધનં પુત્રાસ્તથા દારા રાજ્યં કોશો બલં યશઃ

તદેવાહ - યદિતિ । અનુસંભિન્નં યુતમ્

વિદ્યા બુદ્ધિર્દર્શનં ચ દેહઃ સૌન્દર્યસમ્પદઃ ।
સર્વમેતદસ્થિરત્વાત્ કાલસર્પમુખસ્થિતમ્

અન્તરમાહ - વિદ્યેત્યાદિ । દર્શનં કરણમ્ । સૌન્દર્યસ્ય સમ્પદઃ
પ્રાપ્તયઃ । એતત્ સર્વં નાશગ્રસ્તમિતિ શોકાવહત્વાદ્ દુઃખયુતમિત્યાહ [ગ્:
યુત નાસ્તિ] સર્વમિતિ

શોકાઙ્કુરમહાશક્તિબીજાત્મકતયા સ્થિતમ્ ।
કુત આત્યન્તિકશ્રેયઃસાધનત્વં સમર્હતિ

શોકાઙ્કુરોત્પાદને મહાશક્તિયુતબીજવદ્ અઙ્કુરશક્તેઃ
સાધારણોપાયૈરનાશ્યત્વમિતિ ભાવઃ । તસ્માદેવંવિધસ્ય
નૈવાત્યન્તિકશ્રેયઃસાધનત્વમિત્યાહ - કુત ઇતિ

અતઃ પરમકં શ્રેય એતદ્વૈ મુખ્યતો ભવેત્ ।
એવં ધનાદિવિષયે યદાદેયત્વવિભ્રમઃ

અતો ધનાદેરસાધનત્વાત્ [ક્: દેઃ સાધ] । શ્રેયઃ શ્રેયઃ સાધનમ્ ।
એતદ્ વક્ષ્યમાણં દેવતારાધનમ્ । કથં દેવતારાધનેનૈવ શ્રેયોલાભ
ઇત્યેતન્નિરૂપયિતુમિહ - એવમિતિ । શ્રેયઃસાધનત્વેનેત્યર્થઃ । યદિતિ । યો
વિભ્રમ ઇત્યર્થઃ

મોહાદેવ સમુદ્ભૂતો મોહકો હિ મહેશ્વરઃ ।
યો હિ સર્વજગત્કર્તા તસ્માત્ સર્વે હિ મોહિતાઃ

કોઽયં મોહક ઇતિ ચેદાહ - મહેશ્વર ઇતિ । કથમ્ભૂતો મહેશ્વર ઇતિ
ચેજ્જગત્કર્તૃત્વેન સિદ્ધો નાપહ્નવનીય ઇત્યાહ - યો હીતિ

પ્. ૯૦)
મોહયત્યલ્પકોઽપીહ વિદ્યાભાગસમાશ્રયત્ ।
કાંશ્ચિદેવ ન સર્વાન્ સ યસ્માદ્વિદ્યા હિ સા મિતા

કથમસ્યૈવં સામર્થ્યમિતિ ચેદાહ - મોહયતીતિ । અલ્પકો દેહાદિપરિચ્છિન્ન
ઐન્દ્રજાલિકઃ । અસ્ય વિદ્યા મિતેતિ ન સર્વમોહકત્વમ્

અલ્પવિદ્યં માયિનં ચાપ્યનુત્ક્રાન્તા જના યતઃ ।
મહાદેવં મહામાયં કઃ સમુત્ક્રાન્તુમર્હતિ

માયિનમપ્રસાદ્ય તન્મોહતરણમશક્યમિત્યાહ - અલ્પવિદ્યમિતિ

યો હિ લોકેઽલ્પમાયાં ચ જાનાતિ પ્રતિવિદ્યયા ।
સ મોહાન્નિર્ગતઃ સ્વસ્થઃ સુખમાપ્નોત્યનશ્વરમ્

અલ્પમાયામ્ । નિરોદ્ધુમિતિ શેષઃ । સ્વસ્થઃ તન્નિર્મિતસર્પાદિભયરહિતઃ ।
અનશ્વરં તન્માયયાઽવિનાશ્યમ્

એવંવિધાપિ વિદ્યા તમનાશ્રિત્ય તુ માયિનમ્ ।
ન લભ્યા સર્વથા યાવદપ્રસાદ્ય તુ સર્વથા

એવંવિધાપિ અલ્પમાયાપ્રતિરોધ્રી [ક્, ખ્: રોધિવિદ્યા] વિદ્યાપિ । તમ્
અલ્પમાયિનમ્ । યાવત્ યસ્માત્ । અનાશ્રિત્ય સર્વથા ધનદાનસેવનાદ્યૈરપ્રસાદ્ય
ન લભ્યા । સર્વથા તમપ્રસાદ્યેત્યગ્રિમેણ સમ્બન્ધઃ

તસ્માન્મહામાયિનં તમપ્રસાદ્ય કથં ભવેત્ ।
મહામોહસ્ય તરણં તસ્માત્તં સર્વથા શ્રયેત્

તસ્માત્ અપ્રસાદને મોહતરણાભાવાત્

યસ્તં પ્રસાદયેત્ સમ્યક્ પ્રાપ્ય તસ્ય પ્રસાદતઃ ।
મહાવિદ્યાં સ તન્મોહાદ્ ધ્રુવમુત્ક્રાન્તિમેષ્યતિ

સમ્યક્ અકાપટ્યેન । મહાવિદ્યામ્ અદ્વિતીયશિવાત્મવિદ્યાં પ્રાપ્ય
મહામાયાસ્વરૂપં વેદેતિ શેષઃ । તન્મોહાત્ મહામાયાકૃતમોહાત્

અન્યેઽપિ યોગાઃ કથિતાઃ શ્રેયઃસાધનકર્મણિ ।
મહેશ્વરપ્રસાદાત્તે વિના ન સ્યુઃ ફલાપ્તયે

યોગાઃ યુક્તયઃ પ્રણાયામાદિરૂપાઃ । શ્રેયઃસાધનકર્મણિ હેતુત્વેનેતિ શેષઃ

પ્. ૯૧)
તસ્માદારાધયેદાદૌ મહેશં વિશ્વકારણમ્ ।
ભક્ત્યા સ સાધયેદાશુ યોગાન્મોહવિનાશનાન્

તસ્માદિતિ । યસ્માદીશ્વરારાધનં વિના કિમપિ સાધનં ફલપર્યવસાઇ ન
ભવેત્તસ્માદિત્યર્થઃ । આદાવિતિ । સર્વસાધનોપક્રમ ઇત્યર્થઃ । કુત એવમિતિ
ચેદાહ - વિશ્વકારણમિતિ । તસ્ય સર્વકર્તૃત્વેન તદનુગ્રહં વિના ન
કિઞ્ચિત્ સેત્સ્યતીતિ ભાવઃ

એતજ્જગત્ કાર્યભૂતં પ્રત્યક્ષં પરિદૃશ્યતે ।
સાંશમેવં પૃથિવ્યાદ્યમદૃષ્ટારમ્ભમપ્યલમ્

કથમેષ ઈશ્વરો જગત્કર્તૃત્વેન સિધ્યતીત્યાશઙ્ક્યેશ્વરં
પ્રસાધયિતુમુપક્રમતે - એતદિતિ । પ્રત્યક્ષેણ દૃશ્યમાનમિત્યર્થઃ । તચ્ચ
જગત્ કાર્યભૂતમેવ [ક્: મેવં] પ્રત્યક્ષં યથા તથા [ગ્: તથા
નાસ્તિ] પરિદૃશ્યતે] । નનુ ઘટાદીનાં કાર્યભૂતમેવ [ઘ્: તુ
નાસ્તિ] પૃથ્વીસમુદ્રગિર્યાદીનામિતિ ચેત્ તેષામપિ સાંશત્વેન હેતુના
કાર્યત્વં સેત્સ્યતીત્યાહ - સાંશમિતિ । અદૃષ્ટારમ્ભમપિ
અદૃષ્ટોત્પત્તિકમપિ પૃથિવ્યાદિ

કાર્યં સ્યાદિતિ તર્કેણ બહ્વાગમદૃઢેન તુ ।
વ્યવસ્યેત્તત્ર કર્તારં સર્વકર્તૃવિલક્ષણમ્

યત્ સાવયવં તત્ કાર્યમિતિ તર્કેણ પૃથિવ્યાદ્યુત્પત્તિમદિતિ ભાવઃ ।
નન્વેવમપિ પરમાણ્વાકાશાદીનાં નિરવયવત્વેનાકાર્યત્વાન્ન જગન્માત્રં
કાર્યભૂતમિતિ ચેન્ન વેદ્યત્વેન હેતુના કાર્યત્વસિદ્ધેઃ । ન ચ નિરવયત્વેન
કાર્યત્વાભાવઃ સાધયિતું શક્યઃ વેદ્યત્વહેતુકાનુમાનસ્ય [ક્:
વેદ્યત્વે] વહ્વાગમસંવાદેન દૃઢતરત્વાદિત્યાહ - વહ્વાગમેતિ ।
તથા ચાગમઃ - દ્યાવાભૂમી જનયન્ દેવ એકઃ (ઋગ્૦ ૧૦।૮૧।૩)
આત્મન આકાશઃ સમ્ભૂતઃ (તૈત્તિ૦ ઉ૦ ૨।૧।૧) આકાશવાયુપ્રમુખં
દૃશ્યં સર્વં સસર્જ સઃ ઇત્યાદયઃ । તથા ચ દૃશ્યમાત્રસ્ય જગતઃ
કાર્યત્વે સિદ્ધે તત્ર જગતિ કાર્યત્વેન કર્તૃપૂર્વકત્વં સાધયેદિત્યાહ -
વ્યવસ્યેદિતિ । તત્ર પૃથિવ્યાદૌ કર્તારં નિશ્ચયવિષયીકુર્યાદિત્યર્થઃ । નનુ
ઘટાદિતત્તત્કાર્યેષુ સિદ્ધકુલાલાદિભિઃ સિદ્ધસાધનમિત્યાશઙ્ક્યાહ -
સર્વકર્તૃવિલક્ષણમિતિ । નાસદાસીન્નો સદાસીત્તદાનીમ્ (ઋગ્૦ ૧૦।૧૨૯।૧)
પુરા સૃષ્ટેરિદં દૃશ્યં નાણુમાત્રમપિ સ્થિતમ્
ઇત્યાદ્યાગમાનુરોધેનાનાદિસૃષ્ટાબુપાદાનાદ્યભાવાત્તદનપેક્ષણાત્
સર્વકર્તૃવિલક્ષણ એષ કર્તા સાધિત ઇતિ ભાવઃ

પ્. ૯૨)
યદ્યપ્યકર્તૃકં લોકમાહ કશ્ચિદિહાગમઃ ।
તદનેકૈરાગમૈસ્તુ તર્કરૂઢૈઃ સુબાધિતમ્

નન્વાગમસંવાદાદ્યથા જગત્કાર્યત્વગમકસ્તર્કો
દૃઢસ્તથાઽકાર્યત્વાનુમાપકસ્તર્કોઽપિ દૃઢઃ કુતો ન ભવેત્ ?
અકર્તૃકો હ્યયં લોકઃ સ્વભાવૈકસમાશ્રયઃ
ઇત્યાદિબાર્હસ્પત્યાગમસંવાદાદિત્યાશઙ્ક્ય નૈષ સદાગમઃ
કિન્ત્વાગમાભાસ એવેતિ ચાર્વાકમતપ્રક્ષેપાયોપક્રમતે યદ્યપીતિ ।
કશ્ચિદાગમશ્વાર્કાગમઃ । અત્રેયં ચાર્વાકપ્રક્રિયા -
ભૂમિરાપોઽનલો વાયુરિતિ તત્ત્વચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રત્યક્ષમાનસંસિદ્ધં પઞ્ચમં નહિ વિદ્યતે ॥
એતત્સંઘાત્મકો લોકઃ પ્રતિક્ષણવિભેદિતઃ ।
પૂર્વપૂર્વજગજ્જાલસદૃશં ચોત્તરોત્તરમ્ ॥
એવંસ્વભાવ એવૈષ લોકઃ સ્વસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
ગુડોદકાદૌ સ્વાભાવ્યાદ્ મદશક્તિર્યથોદ્ભવેત્ ॥
એવં સ્ત્રીગર્ભનિહિતે શુક્રશોણિતબુદ્બુદે ।
ઉત્પદ્યતે હિ ચૈતન્યં ક્રિયાજ્ઞાનસમાશ્રયમ્ ॥
મદશક્તિયુતં તોયં મદ્યમિત્યુચ્યતે યથા ।
એવં ચૈતન્યસંયુક્તો દેહઃ પુરુષ ઉચ્યતે ॥
સુખં પુમર્થઃ સ્વર્ગઃ સ્યાદ્ દુઃખં તુ નરકો ભવેત્ ।
પ્રવર્તતે [ક્: ર્તકદય] દ્વયં ચૈતત્ સ્વભાવાદેવ નાન્યથા ॥
સુખદુઃખાભાસ એવ [ક્: એવં] સંસારઃ પ્રણિગદ્યતે ।
મદિરામદશક્તેસ્તુ યથા નાશઃ સ્વભાવતઃ ॥
એવં ચૈતન્યનાશો હિ મોક્ષ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
મૃતસ્ય નાસ્તિ સ્વર્ગો વા નરકો વાપિ કશ્ચન ॥ ઇતિ [ક્: ઇતિ નાસ્તિ] ।
તત્ ચાર્વાકશાસ્ત્રમ્ અનેકૈઃ આસ્તિકનાસ્તિકસમ્બન્ધિભિઃ આગમૈઃ તર્કરૂઢૈઃ
અનુગતતર્કૈર્બાધિતમ્ અતસ્ત્યાજ્યમેવેતિ સમ્બન્ધઃ

પ્. ૯૩)
યત્રાત્મનાશ એવાર્થઃ પ્રત્યક્ષૈકસમાશ્રયાત્ ।
તદાગમાભાસમેવ ન તદ્ધિ મહદાશ્રયમ્

અનેકાગમવિરોધાદાભાસત્વમુક્તમ્ । સમ્પ્રતિ સર્વાનુભવવિરોધાચ્ચ
તથાત્વમાહ - યત્રેતિ । જનનમરણાદિપ્રવાહરૂપઃ સંસારો
દુઃખરૂપત્વાદ્ધેયઃ । એતસ્ય [ક્: એતત્સં] સંસારસ્ય
નિમિત્તાભાવસમ્પાદનેનાભાવે [ક્: ભાવા] સતિ
મહાસુખસ્વરૂપાનુભવો મોક્ષઃ પરમપુરુષાર્થરૂપોઽત એવ સર્વૈરુપાદેય ઇતિ
હિ મોક્ષસ્ય પુરુષાર્થત્વવાદિનાં મતં તર્કાગમાદ્યૈર્વ્યવસ્થિતમ્ । એવં સતિ
પ્રત્યક્ષૈકપ્રમાણસમાશ્રયાદાત્મનાશ એવ પુરુષાર્થ ઇતિ યત્ર શાસ્ત્રે ઉક્તમ્
તદાગમાભાસમેવ । અત એવ તચ્છાસ્ત્રં ન મહતાં
સારાસારવિવેચકાનામાશ્રયં પુરુષાર્થપ્રયોજકત્વેનોપાદેયમ્ । આત્મનાશઃ
પુરુષાર્થ ઇતિ વદન્ ચાર્વાકઃ પ્રષ્ટવ્યઃ - કિમાત્મનાશો યઃ [ક્:
નાશોઽયં] કશ્ચન પુરુષાર્થઃ ? ઉત તત્સમુદાયઃ ?
આહોસ્વિદાત્મસામાન્યનાશઃ ? નાદ્યઃ આત્મનસ્તવ મતે ક્ષણિકત્વેન
યત્કિઞ્ચિદાત્મનાશસ્ય પ્રાપ્તત્વાત્ ઇતરયોરસમ્ભવાત્ । નાપિ
સ્વાત્મસન્તાનનાશઃ સ્વાત્મનાશકાલે સ્વસ્યાસત્ત્વેન
સ્વાત્મનાશસ્યાપ્રાપ્તવ્યત્વેનાપુરુષાર્થત્વાત્ । અપ્રાપ્તવ્યસ્યાપિ
પુરુષાર્થત્વેઽન્યાત્મનાશસ્યાપિ પુમર્થત્વપ્રસક્તેઃ । અથ ચ સ્વાત્મનાશઃ
પ્રમાણેન સિદ્ધોઽસિદ્ધો [ક્: અસિદ્દો ...... પ્રમાણેન સિદ્ધઃ? નાસ્તિ]
વા પુરુષાર્થ ઇત્યુચ્યતે ? અસિદ્ધ ઇતિ ચેત્ નરવિષાણસ્યાપિ તથાત્વાપત્તિ । સિદ્ધ
ઇતિ ચેત્ ? કેન પ્રમાણેન સિદ્ધઃ ? પ્રત્યક્ષં હિ સન્નિકર્ષનિમિત્તકં
નાતીતાનાગતયોઃ સમ્ભવતિ । ન તતોઽન્યત્ પ્રમાણમનુમાનાદ્યભ્યુપગમ્યતે
ત્વયા । પ્રત્યક્ષમાત્રં પ્રમાણં વદતા ત્વયા ગુડોદકાદૌ
મદશક્ત્યુદ્ભવાદેર્દૃષ્ટાન્તત્વનિરૂપણેન ચૈતન્યાદ્યુદ્ભવાદિસાધનમપિ
નાસ્તિ [ક્: તન્નાસ્તિ] મે જિહ્વેતિ કથનતુલ્યમિત્યાદિ જ્ઞેયમ્

પ્. ૯૪)
શુષ્કતર્કૈકસંકૢપ્તં શાસ્ત્રં તત્ ત્યાજ્યમેવ હિ ।
અન્યૈરપ્યુચ્યતે કૈશ્ચિદ્ જગદેતત્ સનાતનમ્

ન તચ્છાસ્ત્રં સર્વજ્ઞપ્રણીતમિત્યાહ - શુષ્કેતિ । શુષ્કઃ ઉપપત્તિરહિતો
યસ્તર્કઃ । તદેકસકૢપ્તં તન્માત્રમૂલકમિત્યર્થઃ । એવં
પ્રકૃતપક્ષપ્રતિપક્ષભૂતં ચાર્વાકમતં નિરસ્ય તથાવિધમેવ
સાંખ્યમતં નિરાકર્તુમનુક્રમતે - અન્યૈરિતિ । સનાતનં સદ્રૂપમિત્યર્થઃ
। તે હિ પરિણામવાદિનો જગત્ કારણાન્તર્ભાવેન સદેવેત્યાહુઃ

અબુદ્ધિમત્કર્તૃકં ચેત્યેતચ્ચાપ્યસમઞ્જસમ્ ।
ક્રિયાયા બુદ્ધિપૂર્વત્વાદબુદ્ધૌ તદદર્શનાત્

અબુદ્ધિમદિતિ । ગુણસામ્યાવસ્થાત્મકં પ્રકૃતિતત્ત્વં જગન્મૂલકારણમ્ ।
તચ્ચ અબુદ્ધિમત્ [ક્, ઘ્: બુદ્ધિ] ચિતિક્રિઅયારહિતં જડમ્ । યથા હિ
મૃત્પિણ્ડો ઘટાત્મના પરિણમમાનઃ કુલાલં કર્તારમપેક્ષતે ન તથા
પ્રકૃતિતત્ત્વં જગદ્રૂપેણ પરિણમમાનં સ્વાતિરિક્તં કઞ્ચિત્
કર્તારમપેક્ષતે । અતો જગત્ક્રિયાયાં સ્વતન્ત્રમિતિ જગત્કર્તૃભૂતમિત્યર્થ
ઇત્યેતદનીશ્વરં સાંખ્યમતમ્ । અત્ર હિ પ્રકૃતિઃ સત્ત્વાંશેન દર્પણતુલ્યેન
સ્વાન્તઃ શુદ્ધચિદ્રૂપં પુરુષં સ્વીયતમોઽશમયં ચ દૃશ્યં
પ્રતિબિમ્બત્વેન ગૃહ્ણાતિ । એવં પ્રતિબિમ્બભૂતદ્રષ્ટૃદૃશ્યસમ્બન્ધાદેવ
પ્રકૃત્યવિવેકમાપન્નઃ પુરુષો ઘટમહં જાનામિતિ મૃષાભિમાનેન
યુજ્યતે । અયમેવ પુરુષસ્ય સંસારઃ । યદા હિ પુરુષો વિચારેણ
પ્રકૃતેર્વિવિક્તમાત્માનં જાનાતિ તદા જ્ઞાતચોર ઇવ તત્પુરુષવિષયે
પ્રકૃતેરનુપસરણાત્ પુરુષપ્રતિબિમ્બાગ્રહણેન
મૃષાભિમાનાભાવાન્મુચ્યત ઇતિ તન્મતમ્ । અત્ર હિ પ્રકૃતૌ
પ્રતિબિમ્બભૂતચિત્સમ્બન્ધાદ્ દૃશપ્રકાશોઽભ્યુપગતઃ । તત્ર પ્રતિબિમ્બભૂતા
ચિત્ કિમાશ્રયવજ્જડરૂપા ? ઉત સ્વનિમિત્તમુખ્ય(ચિદ્વચ)ચિદ્રૂપા
વા? આદ્યે જડસ્ય દૃશ્યપ્રકાશત્વાનુપપત્તિઃ । જડસ્ય
દૃશ્યપ્રકાશત્વાભ્યુપગમે પ્રકૃતિસત્ત્વાંશસમ્બન્ધેનૈવ સર્વોપપત્તૌ
ચિત્પ્રતિબિમ્બકલ્પનવૈયર્થ્યાપત્તેઃ । દ્વિતીયેઽપિ દૃશ્યસ્ય
મુખ્યચિત્સમ્બન્ધોપગમાચ્ચિત્પ્રતિબિમ્બવૈયર્થ્યમેવ । ન ચ દર્પણસ્ય
ઘટાદ્યપ્રકાશકત્વેઽપિ તત્પ્રતિબિમ્બિતસૌરાતપસ્ય ગૌણસ્ય
ઘટાદિપ્રકાશકત્વવચ્ચિતિપ્રતિબિમ્બસ્યૈવ દૃશ્યપ્રકાશકત્વમિતિ વાચ્યમ્
સૌરાતપપ્રતિબિમ્બસ્યાલોકવદ્ ઘટાદિપ્રકાશસહકારિત્વેનાપ્રકાશકત્વાત્ ।
નાપિ પ્રતિબિમ્બભૂતચિતશ્ચિજ્જડોભયરૂપત્વમુભયવિલક્ષણત્વં વા [ક્:
વા નાસ્તિ] વક્તું યુજ્યતે વિરોધાદપસિદ્ધાન્તાચ્ચ । અથ ચ
સ્વભાવસ્યાન્યથાભાવાનુપપત્તેઃ પુરુષં પ્રતિ પ્રવૃત્તિસ્વભાવાયાઃ
પ્રકૃતેર્વિવેકજ્ઞાનાનન્તરં [ખ્, ગ્, ઘ્: નોત્તરં]
નિવૃત્તિસ્વભાવતાઽનુપપત્ત્યા બન્ધસ્ય પરિહાર્યત્વમિત્યાદ્યભિસન્ધાયાહ ##-
કુલાલાદિબુદ્ધિપૂર્વત્વાત્ એવમ્ભૂતં ઘટમેવં કરોમીતિ
બુદ્ધિમત્પૂર્વકત્વાદ્ ઘટાદ્યુત્પત્તેરબુદ્ધિમત્પ્રકૃતિકર્તૃકત્વં ન જગત્ ઇતિ
ભાવઃ । અબુદ્ધાવિતિ । ચિત્રલિખિતકુલાલાદૌ ઘટાદિક્રિયાદર્શનાત્

પ્. ૯૫)
વહ્વાગમોપષ્ટમ્ભાચ્ચ કર્તાઽત્ર સ્યાદ્ધિ બુદ્ધિમાન્ ।
બુદ્ધિમત્કર્તૃકં કાર્યં સર્વત્રૈવ હિ દર્શનાત્

બહ્વિતિ । સ ઈક્ષત લોકાન્નુ સૃજા (ઐત૦ ઉ૦ ૧।૧) ઇતિ નામરૂપે વ્યાકરવાણિ
(છા૦ ઉ૦ ૬।૩।૨) ઇતિ આદિકર્તા હિ ભગવાનાદાવાલોચ્ય વૈ જગત્ । યોગીવ
નિરુપાદાનં પ્રવિવિક્તમકલ્પયત્ ॥ ઇત્યાદિ બહ્વાગમઃ ઉપષ્ટમ્ભ
આશ્રયભૂતોઽનુકૂલો યસ્યૈવંવિધાદ્ જગદ્ બુદ્ધિમત્કર્તૃકં કાર્યત્વાદ્
ઘટાદિવદિતિ બલવત્તર્કાદ્ બુદ્ધિમાનેવ જગત્કર્તા ભવેન્નાબુદ્ધિમતો
પ્રકૃતિરિત્યર્થઃ । કાર્યસ્ય બુદ્ધિમત્કર્તૃકત્વે દૃષ્ટાન્તદૌર્લભ્યં
પરિહરતિ - સર્વત્રૈવેતિ [ક્: સર્વત્રૈવેતિ] । સાંખ્યમતે જડસ્ય
પ્રકૃતિતત્ત્વસ્ય કર્તૃત્વસાધને દૃષ્ટાન્તદૌર્લભ્યવન્નાત્રેતિ ભાવઃ

પ્. ૯૬)
એવં સત્તર્કાગમાભ્યાં જગદેતત્ સકર્તૃકમ્ ।
સ કર્તા લૌકિકેભ્યસ્તુ કર્તૃભ્યઃ સ્યાદ્વિલક્ષણઃ

સકર્તૃકં સિદ્ધમિતિ શેષઃ । નનુ ઘટાદિકર્તા કુલાલાદિરિવાદિકર્તાપિ પુરુષઃ
કશ્ચન સિદ્ધ્યતુ તસ્ય પુનર્ન પરમેશ્વરત્વં સિદ્ધ્યતીત્યાશઙ્ક્યાહ - સ
કર્તેતિ

કાર્યસ્યાચિન્ત્યરૂપત્વાદચિન્ત્યાનન્તશક્તિકઃ ।
અપરિચ્છિન્નસામર્થ્યઃ કાર્યસ્યાનુગુણત્વતઃ

તત્ર હેતુઃ - અચિન્ત્યરૂપત્વાદિતિ । કથં જલે સ્થિતા પૃથ્વી જલં વાપિ કથં
દિવિ ઇત્યાદિરીત્યા કાર્યસ્યાચિન્ત્યતા [ક્: કાય] જ્ઞેયા ।
લૌકિકકર્તૃવૈલક્ષણ્યમેવાહ - અચિન્ત્યેતિ । એવંવિધા એતાવતીતિ તચ્છક્તિર્ન
ચિન્ત્યા નાપિ સાન્તા । એતદેવ નિષ્કૃષ્યાહ - અપરિચ્છિન્નેતિ । લોકે કાર્યાનુગુણ
[ક્: કાર્યગુણ] જ્ઞેયા । લૌકિકકર્તૃવૈલક્ષણ્યમેવાહ - અચિન્ત્યેતિ ।
એવંવિધા એતાવતીતિ તચ્છક્તિર્ન ચિન્ત્યા નાપિ સાન્તા । એતદેવ નિષ્કૃષ્યાહ -
અપરિચ્છિન્નેતિ । લોકે કાર્યાનુગુણ [ક્: કાર્યગુણ] એવ કર્તા દૃષ્ટ
ઇત્યપરિચ્છિન્નજગતોઽપરિચ્છિન્નસામર્થ્ય એવ કર્તેતિ ભાવઃ

સ પ્રપન્નાન્ સમુદ્ધર્તું પ્રભવત્યેવ સર્વથા ।
અતસ્તં સર્વભાવેન શરણીકુરુ સર્વદા

એવાવતા ગ્રન્થેનેશ્વરં પ્રસાધ્ય સમ્પ્રતિ તસ્ય શરણ્યત્વમાહ - સ
પ્રપન્નાનિતિ । યત એવમતસ્તં જગત્કર્તારમ્ । સર્વભાવેન નિષ્કામત્વેનેત્યર્થઃ ।
યે કામિનસ્તેષામ્ અર્ધો ભાવોઽર્ધં ચિત્તં કામ્યે તિષ્ઠતિ અર્ધમીશ્વર ઇતિ
ભાવઃ

નિદર્શનં તેઽભિધાસ્યે શૃણુ પ્રત્યયકારણમ્ ।
મિતેશ્વરોઽપ્યત્ર [ગ્: પ્રીતેશ્વરો; ઘ્: મિતેશ્વરે] લોકે ચાકાપટ્યાત્
પ્રસાદિતઃ

સર્વભાવેન શરણીકૃતા તે ફલપ્રાપ્તૌ નિદર્શનં દૃષ્ટાન્તઃ । પ્રત્યયો
વિશ્વાસઃ । અકાપટ્યાત્ સર્વભાવેન

પ્. ૯૭)
સર્વાત્મના યોજયતિ સ્વેષ્ટાર્થૈઃ શ્રેયસે નરમ્ ।
એષ લોકેશ્વરો દેવઃ સમ્યગ્ યેન પ્રસાદિતઃ

સર્વાત્મના કાયવાઙ્મનોભિઃ પ્રસાદિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ । શ્રેયસે સુખાય

તસ્મૈ કિં ન દિશેદ્ બ્રૂહિ ભક્તલોકૈકવત્સલઃ ।
પુરુષા હીશ્વરા લોકે ચાનવસ્થા અવત્સલાઃ

તસ્મૈ ઉપાસકાય । ઇષ્ટં ન દિશેત્ કિમ્? અપિ તુ દિશેદેવેત્યર્થઃ । યદ્વા
કિમિષ્ટં ન દિશેદપિ તુ સર્વં દિશેદેવ । નનુ મિતેશ્વરાણાં સ્વસ્ય
સમીહિતસેવ્યભાવસમ્પત્ત્યા સન્તોષાદિષ્ટાર્થપ્રદાનં યુજ્યતે । પરમેશ્વરસ્ય
[મિતૈશ્વરસ્યાપ્રાપ્તકામત્વેન કામાપ્તૌ સંતોષાનુભવો યુજ્યતે
પરમેશ્વરસ્ય તુ પ્રાપ્તકામત્વેન નૈવ તત્ર સંતોષસ્યાસંતોસ્ઽસ્ય વા
સંભાવના સંતોષાનુભવ એવ ચોપાસિતસ્યેપ્સિતફલદાતૃત્વે પ્રયોજક ઇતિ
નન્વિત્યાદિ ચેદાહેત્યન્તસ્ય ગ્રન્થસ્યાશયઃ] પ્રાપ્તકામત્વેન [ખ્,
ગ્, ઘ્: આપ્ત] સંતોષાભાવાત્ કથમુપાસિતસ્યેપ્સિતદાતૃત્વમિતિ ચેદાહ
- ભક્તલોકૈકવત્સલ ઇતિ । તસ્ય ભક્તેષુ વત્સલસ્વભાવત્વાદેવ ફલદાનં
યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ । કિઞ્ચ મિતેશ્વરેભ્યઃ ફલપ્રાપ્તિરનિયતા પરમેશ્વરાત્તુ
નિયતેત્યાહ - પુરુષા ઇતિ

નિર્દયાશ્ચ કૃતઘ્નાશ્ચ તસ્માત્ તત્ફલમસ્થિરમ્ ।
પરમેશો દયાસિન્ધુઃ કૃતજ્ઞઃ [ક્: કૃતિજ્ઞઃ] સુવ્યવસ્થિતઃ

તસ્માત્ અનવસ્થાત્વાદિધર્મચતુષ્ટયયુતત્વાત્ [ક્: યુક્તાત્] । અસ્થિરમ્
અનિયતમ્ । ઈશ્વરસ્તુ નૈવંવિધ ઇત્યાહ - પરમેશ ઇતિ । યત એવમતઃ
ફલપ્રાપ્તિર્ભવેદેવેતિ શેષઃ

અન્યથાઽનાદિસંસારે કુતોઽનિન્દ્યત્વમાપ્નુયાત્ ।
વ્યવસ્થિતા જગદ્યાત્રા [ક્: જગદ્ધાત્રા] ચાપિ વા સ્યાત્ કથં વદ

કુત એતન્નિશ્ચિતમિતિ ચેદાહ - અન્યથેતિ । અવત્સલત્વાદિસત્ત્વેઽનિન્દ્યો ન ભવેત્
અનવસ્થશ્ચેત્ તત્કૃતા લોકયાત્રા વ્યવસ્થિતા ન ભવેદિતિ ભાવઃ

પ્. ૯૮)
અનવસ્થસ્ય રાજ્યં તુ નષ્ટમાલોક્યતે યતઃ ।
તસ્માદેષ [ક્: તસ્માદેવ] દયાસિન્ધુઃ સુવ્યવસ્થશ્ચ કીર્તિતઃ

અનવસ્થેતિ । ઈશ્વરસ્યાનવસ્થિતત્વે તત્સૃષ્ટઃ સંસારોઽકાલ એવ નશ્યેદિતિ
ભાવઃ

તમેવ સર્વભાવેન ભક્ત્યાશુ શરણીકુરુ ।
શ્રેયસિ ત્વાં યોજયેત્ સ ત્વં ન તત્પરતાં વ્રજ

સર્વભાવેન નિષ્કામત્વેન । શ્રેયસિ પરશ્રેયઃસાધને । ત્વં ન તત્પરતાં
વ્રજેતિ । પરશ્રેયઃસાધનસ્ય દુર્વિજ્ઞેયત્વેન ત્વં ન તત્પરો ભવ કિન્તુ ત્વં
સમ્પ્રતીશ્વરમારાધય । ત્વદારાધનેન પ્રસન્ન ઈશ્વરસ્ત્વાં તત્ર યોજયેદિતિ
ભાવઃ । એતેન મતભેદેષુ સાધનભેદસત્ત્વાત્ કિં સાધનમુપાદેયમિતિ
શઙ્કા પ્રક્ષિપ્તા જ્ઞેયા

ઉપાસનં [ક્: સને] બહુવિધમાર્ત્ત્યાર્થાર્થિત્વતોઽપિ ચ ।
નિર્હેતુકં તુ ક્વાચિત્કં તત્ સત્યોપાસનં ભવેત્

નિષ્કામત્વેનેશ્વરભજનમેવ સર્વથા ફલપ્રદમિતિ [ક્: ફલમિતિ]
વક્તુમાહ - ઉપાસનમિતિ । આર્ત્યા રોગાદિકૃતપીટયા અર્થાર્થિત્વતઃ
ધનાદિલિપ્સયા વા । આભ્યાં કૃતમુપાસનં પ્રસિદ્ધં સર્વત્ર । નિર્હેતુકં
નિષ્કામોપાસનં સત્યોપાસનમ્ સત્યફલસહિતત્વાત્

દૃષ્ટમેતત્ સર્વતો વૈ ચાર્તેનોપાસિતઃ પ્રભુઃ ।
કદાચિદ્ દયયાવિષ્ટ વાર્ત્તિ તસ્ય વિમોચયેત્

એતદેવ લૌકિકદૃષ્ટાન્તેનોપપાદયતિ - દૃષ્ટમેતદિતિ

ઉપેક્ષેત કદાચિદ્વોપાસ્તેર્વૈ તારતમ્યતઃ ।
એવમેવાર્થાર્થિનોઽપિ મિતં ચાનિયતં ફલમ્

તારતમ્યત ઇતિ । ઉપાસ્તેરાધિક્યે આર્તિ મોચયેદન્યથોપેક્ષેતેતિ ભાવઃ । એવમિતિ ।
ઉપાસ્તિતારતમ્યાદર્થપ્રાપ્તિરપ્રાપ્તિર્વા । એવં કામિનામુપાસનફલમનિયતં
મિતં ચ યદર્થમુપાસનં તસ્ય પરિમિતત્વાત્ ઉપાસ્યસ્ય કૃતઘ્નત્વે
ફલાપ્રાપ્તેશ્ચેતિ ભાવઃ

પ્. ૯૯)
નિર્હેતુકોપાસકસ્ય જ્ઞાત્વા નિર્હેતુતાં ચિરાત્ ।
મિતેશ્વરોઽપ્યવ્યવસ્થસ્તદધીનો ભવત્બલમ્

તદધીનઃ ઉપાસકાધીનઃ

નિર્હેતુકત્વજ્ઞાનાય ચિરં સ્યાદજ્ઞભાવતઃ ।
એષ સર્વેશ્વરો દેવો હૃદયેશોઽખિલસ્ય તુ

મિતેશ્વરસ્ય સ્વોપાસકનિર્હેતુકત્વજ્ઞાનાય [ક્: ઉપા]
કાલવિલમ્બાપેક્ષાસ્તિ ઈશ્વરસ્ય તુ ન સાઽપીત્યાહ - એષ ઇતિ ।
અન્તર્યામિત્વેનાખિલહૃદયસ્થિતત્વાદ્ હૃદયેશઃ

સર્વં જાનાતિ તત્કાલે ફલં દદ્યાચ્ચ સત્વરમ્ ।
આર્તમર્થાર્થિનં દેવસ્તદર્થેનાભિયોજિતુમ્

યતઃ સર્વમુપાસકહૃદ્ગતમપિ સ્વભાવત એવ જાનાતિ અતસ્તત્કાલે
ઉપાસનારમ્ભકાલે એવ । અત્રાર્થાર્થાર્થિનોરપિ [ક્, ઘ્: ર્તાર્થિ] નૈવ
સત્વરં ફલં પ્રયચ્છતિ કિન્તુ કર્મપરિપાકાનન્તરમિત્યાહ - આર્તમિતિ ।
તદર્થેન કામિતાર્થેન

સ્વનિયત્યા કર્મપાકં પ્રતીક્ષ્ય ફલમાદિશેત્ ।
નિર્હેતુકોપાસકં સ્વમનન્યશરણં વિભુઃ

સ્વનિયતિઃ સ્વકૃત [ખ્: સ્વકૃત] ઇદમિત્થં ભવેદિતિ સંકલ્પઃ । તયા
યુતઃ । તામનુલ્લ્ઙ્ઘ્યેતિ યાવત્ । કર્મપાકમિતિ । અત્રેદમવધેયમ્ - કર્મણઃ
પાકઃ ફલપ્રદાનસામર્થ્યમ્ । તચ્ચ ક્વચિત્ કર્મણાં કાલવિશેષકૃતમ્ ક્વચિત્
કર્માન્તરસહકારકૃતમ્ । કર્માન્તરસહકૃતમેવોત્કટં કર્મેત્યુચ્યતે ।
યદુક્તં શિવાગમે - કર્મણઃ પરિપાકસ્તુ કાલાત્ કર્માન્તરાદપિ ઇતિ ।
અન્યત્રાપિ - અત્યુત્કટૈઃ પુણ્યપાપૈરિહૈવ ફલમશ્નુતે ઇતિ ।
એવંવિધકર્મપાકં પ્રતીક્ષ્યેત્યર્થઃ । સ્વં સ્વીયમિત્યર્થઃ

પ્. ૧૦૦)
જ્ઞાત્વા સર્વાત્મના તસ્ય યોગક્ષેમવહો ભવેત્ ।
અપ્રતીક્ષ્ય [ક્: અપ્રતીક્ષ્યં] કર્મપાકં નિયતિં સ્વાં વિધૂય ચ

તં સ્વીયં જ્ઞાત્વા । સર્વાત્મના મનોવાગાદિભિઃ । યોગક્ષેમવહઃ । અપ્રાપ્તસ્ય
પ્રાપ્તિર્યોગઃ પ્રાપ્તસ્ય રક્ષણં ક્ષેમઃ । એતદુભયં તસ્ય સ્વયમેવ કરોતીતિ
ભાવઃ । નિયતિરિતિ પ્રારબ્ધોપલક્ષકમ્ । નિયતિં પ્રારબ્ધં ચ વિધૂયેત્યર્થઃ

તત્સાધનં સમ્પ્રસાધ્ય દ્રુતં સંયોજયેત્ ફલે ।
એતદેવ મહેશત્વં સ્વાતન્ત્ર્યમહતં તુ યત્

તસ્ય નિષ્કામિનો યત્ સાધનં તદ્ વિઘ્નાપનયનેન સમ્યક્ પ્રસાધ્ય । નનુ
નિયતિઃ સર્વથાઽનુલ્લઙ્ઘનીયેતિ ચેદાહ - એતદેવેતિ ।
નિયત્યાદેરુલ્લઙ્ઘનમેવેત્યર્થઃ

પ્રારબ્ધં નિયતિર્વાપિ મહેશવિમુખે [ક્: વિમુખં] ભવેત્ ।
એતન્મૃકણ્ડુતનયેઽત્યન્તમીશ્વરતત્પરે [એકા કથા પદ્મપુરાણે
સૃષ્ટિખણ્ડે ત્રયસ્ત્રિંશેઽધ્યાયે દ્રષ્ટવ્યા ।]

નનુ પ્રારબ્ધનિયત્યોરપ્યુલ્લઙ્ઘને પ્રારબ્ધં નો નાશમિયાન્નિયતિર્નાન્યથા
ભવેત્ ઇત્યાગમવિરોધ ઇતિ ચેદાહ - પ્રારબ્ધમિતિ । મહેશવિમુખે એવ
પ્રારબ્ધનિયત્યોર્માહાત્મ્યમિત્યાગમતાત્પર્યમિતિ ભાવઃ ।
નૈતદાગમૈકસિદ્ધમ્ કિન્ત્વૈતિહ્યસિદ્ધમપીત્યાહ - એતદિતિ

સર્વૈર્જ્ઞાતં મહેશસ્ય નિયત્યારબ્ધલઙ્ઘનમ્ ।
અત્રોપપત્તિં તે વક્ષ્યે શૃણુ પ્રાણપ્રિયેરિતામ્ [ક્: રિતમ્]

નિયત્યારબ્ધયોર્લઙ્ઘનમ્ । અત્ર અનુલ્લઙ્ઘ્યપ્રારબ્ધનિયત્યુલ્લઙ્ઘને ।
ઉપપત્તિં યુક્તિમ્

યદ્યપ્યનુલ્લઙ્ઘનીયે પ્રારબ્ધનિયતી ખલુ ।
તથાપ્યપૌરુષાણાં તત્ પ્રારબ્ધમનપોહનમ્

અપૌરુષાણાં પુરુષયત્નરહિતાનામ્

અત એવ પ્રાણયમૈઃ પ્રારબ્ધં પરિજીયતે ।
ન તાન્ દૃષ્ટેષુ દુઃખેષુ પ્રારબ્ધં યોજયત્યલમ્

કુત એતદિતિ ચેદાહ - અત એવેતિ । પ્રાણયમૈઃ પ્રાણાયામપરૈર્યોગિભિઃ ।
કથમેતજ્જ્ઞાતમિતિ ચેત્ પ્રત્યક્ષેણેત્યાહ - ન તાનિતિ

પ્. ૧૦૧)
પ્રારબ્ધાહિનિગીર્ણાસ્તે યે પૌરુષપરાઙ્મુખાઃ ।
એતન્નિયતિસંકૢપ્તં તથૈવાનુભવાન્નનુ [ખ્: ન તુ]

કુત એવં પૌરુષાત્ પ્રારબ્ધપરાભવ ઇતિ ચેત્તથૈવ નિયતિસ્વભાવાદિત્યાહ -
એતદિતિ । પૌરુષેણ પ્રારબ્ધાપોહનમિત્યર્થઃ । તથૈવેતિ । અનુભવાનુરોધેન
નિયતેઃ કલ્પનીયત્વાદિતિ ભાવઃ

નિયતિઃ સ્યાદીશશક્તિઃ સઙ્કલ્પૈકસ્વરૂપિણી ।
સત્યસઙ્કલ્પ એવેશોઽનુલ્લઙ્ઘ્યા હ્યત એવ સા

અત એવ સત્યસઙ્કલ્પત્વાદેવ

કુણ્ઠિતા સાપિ ભવતિ પરમેશપરાયણે ।
અકુણ્ઠિતાપિ ભવતિ યતઃ સા તાદૃશી ભવેત્

સાપિ અનુલ્લઙ્ઘ્યા નિયત્યપિ । નન્વનુલ્લઙ્ઘ્યત્વં કુણ્ઠિતત્વમિત્યુભયં
વિરુદ્ધમિતિ ચેદાહ - અકુણ્ઠિતેતિ । યતઃ સા નિયતિઃ તાદૃશી
પરમેશપરાયણે કુણ્ઠિતસ્વભાવૈવ । અયં ભાવઃ - પ્રારબ્ધં હિ
ફલોન્મુખં કર્મ તચ્ચ યોગિના જીયત ઇતિ તથૈવ તન્નિયત્યા નિયતં પરિકલ્પ્યતે ।
પ્રકૃતે નિષ્કાયુ(મો)પાસકોઽપિ કર્મયોગિત્વેન યોગી ભવેદિત્યનેનાપિ
તજ્જિયતે । તથા ચ પ્રારબ્ધમયોગિન એવાનુલ્લઙ્ઘ્યમ્ । નિયતિશ્ચ
ભગવત્સઙ્કલ્પરૂપા સા સર્વથાનુલ્લઙ્ઘ્યસ્વભાવૈવ । તથાપિ
ભગવત્પરાયણે સા કુણ્ઠિતા ભવતીતિ ચ તસ્યાઃ સ્વભાવ એવેતિ સા
સર્વત્રાકુણ્ઠિતૈવેતિ

તસ્માત્ કુતર્કં સન્ત્યજ્ય મહેશં શરણીકુરુ ।
અહેતુકતયા સ ત્વાં નિયોજયતિ શ્રેયસિ

યસ્માદ્ ભગવત્પરે પ્રારબ્ધનિયત્યોરપ્યનન્તરાયત્વં તસ્માત્ । અહેતુકતયા
નિષ્કામત્વેન । સઃ મહેશઃ

એતાવદેવ સોપાનં પ્રથમં ક્ષેમસૌધકે [ક્: સૌધકમ્] ।
એતદ્વિહાય [ક્: એતદ્વિધાય] ચાન્યત્ર નાસ્તીષત્ફલસમ્ભવઃ

એતાવદેવ અહેતુકત્વેનોપાસનમેવ । અન્યત્ર સાધને

પ્. ૧૦૨)
શ્રુત્વેત્થં વચનં રામ હેમચૂડઃ પ્રિયોદિતમ્ ।
પપ્રચ્છ ભૂયસ્તાં કાન્તામતિહૃષ્ટમનાસ્તદા

પ્રિયે મહેશ્વરં બ્રૂહિ યઃ શરણ્યો ભવેન્મમ ।
સર્વકર્તા સ્વતન્ત્રાત્મા યચ્છક્ત્યા નિયતં જગત્

એવં જગદાદિકર્તા પરમેશ્વરઃ સેવ્ય ઇતિ શ્રુત્વા કર્તુર્હિ શરીરવત્ત્વં
નિયતમિતિ મત્વા શિવાદિશરીરિષુ ઈશ્વરત્વં ક્વ ત્વયા નિશ્ચિતમિતિ પૃચ્છતિ ##-
તં વિષ્ણુમાહુઃ કેચિદ્વૈ શિવમન્યે [ક્: કેચિત્ શિવ] ગણેશ્વરમ્ ।
તથા સૂર્યં નૃસિંહાદીન્ બુદ્ધં સુગતમેવ ચ

કુતસ્તવાત્ર શઙ્કેતિ ચેત્તત્રાપિ શાસ્ત્રાનૈક્યાદિત્યાહ - તમિતિ [ક્:
બુદ્ધ] । બુદ્ધં સુગતં ચ બૌદ્ધૈકદેશિનઃ

અર્હન્તં વાસુદેવં ચ પ્રાણં સોમં ચ પાવકમ્ ।
કર્મ પ્રધાનમણવ ઇત્યાદિ બહુધા જગુઃ

અર્હન્તં જૈના આહુઃ । વાસુદેવં પાઞ્ચરાત્રાઃ । પ્રાણાદીન્ પ્રાણાદ્યુપાસકાઃ ।
કર્માદીનાં કર્તૃત્વં પ્રાક્ પરિહૃતમ્ તથાપિ પ્રસઙ્ગાત્ પુનસ્તદ્ગણનમ્

જગત્કારણરૂપં વૈ વિચિત્રમતભેદિતમ્ ।
તત્ર ક્વેશ્વરબુદ્ધિસ્તુ કર્તવ્યા તત્ સમીરય

એવં જગતઃ કારણસ્ય કર્તુઃ સ્વરૂપં વિચિત્રમતૈર્ભેદિતમ્ [ક્:
મતભે] અત આહ - તત્રેતિ

ન તે હ્યવિદિતં કિઞ્ચિદ્ ભવેદિતિ હિ નિશ્ચયઃ ।
યતઃ સ ભગવાન્ વ્યાઘ્રપાદો દૃષ્ટપરાવરઃ

વ્યાઘ્રપાદઃ તે પિતા

અતસ્તે યોષિતોઽપ્યેવં જ્ઞાનમેતદ્વિરાજતે ।
બ્રૂહિ મે શ્રદ્દધાનાય પ્રિયાયામૃતભાષિણિ ક્:
પ્રિયામૃતપ્રભાષિણી]

અતઃ તત્સમ્બન્ધાત્

પ્. ૧૦૩)
પૃષ્ટૈવં સા હેમલેખા પ્રિયેણ પ્રાહ હર્ષિતા ।
નાથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણ્વીશ્વરવિનિર્ણયમ્

ઈશ્વરો હિ જગજ્જાલપ્રલયોત્પાદકૃદ્ ભવેત્ ।
સ વિષ્ણુઃ સ શિવો ધાતા સ સૂર્યઃ સોમ એવ ચ

સ એવ સર્વથા સર્વઃ સર્વૈરપિ નિરૂપિતઃ ।
ન શિવો નાપિ વિષ્ણુર્વા ન ધાતા નાન્ય એવ ચ

સર્વૈઃ વૈષ્ણવાદ્યૈઃ નિરૂપિતઃ સર્વોઽપિ વિષ્ણુશિવાદિઃ સ એવ
વિષ્ણુશિવાદિમૂર્તિષુ સર્વત્રાનુગતં પારમેશ્વરં સ્વતન્ત્રચિદ્રૂપમિતિ
સર્વાત્મતાં તસ્યોક્ત્વા પરસ્પરં વ્યવૃત્તં દૃશ્યં સ્થૂલશરીરં ન તસ્ય
વાસ્તવં રૂપમિતિ નિષેધતિ - ન શિવ ઇત્યાદિ

એતત્તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ શૃણ્વત્યન્તસમાહિતઃ ।
કર્તારં શિવમાહુસ્તે પઞ્ચવક્ત્રં ત્રિલોચનમ્

એતત્ શિવો ન શિવશ્ચેત્યેતત્ । તે શૈવાઃ

સ કર્તા ઘટકર્તેવ ચેતનઃ સશરીરકઃ ।
લોકેઽપિ ચેતનઃ કર્તા સશરીરો હિ દૃશ્યતે

સઃ સ્થૂલશરીરસહકૃતઃ । કુત એવમિતિ ચેદ્વિભજ્યાહ - લોક ઇતિ । કર્તા
કુલાલાદિઃ

અશરીરોઽચેતનો વા ન કર્તા ક્વચિદીક્ષિતઃ ।
તત્ર મુખ્યં હિ કર્તૃત્વં ચેતનસ્યૈવ સમ્ભવેત્

એવં શરીરવિશિષ્ટચેતનસ્યૈવ કર્તૃત્વમીક્ષિતમ્ તથાપિ તત્ર
શરીરચેતનયોર્મધ્યે

યતઃ સ્વપ્નેષ્વયં જીવો હિત્વા સ્થૂલં શરીરકમ્ ।
ચૈતન્યમયદેહેન સર્વાનભિમતાન્ સૃજેત્

કુત એવમિતિ ચેદ્ ભૌતિકદેહસ્ય વ્યભિચારાન્ન કર્તૃત્વમિત્યાહ - સ્વપ્નેષ્વિતિ
। સ્વાપ્નો દેહો નૈવંવિધ ઇત્યાહ - ચૈતન્યેતિ

અતઃ શરીરં કરણં કાર્યે કર્તુશ્ચિદાત્મનઃ ।
જીવાનાં કરણાપેક્ષા યતોઽપૂર્ણા સ્વતન્ત્રતા

અતઃ સ્થૂલશરીરં વિનાપિ કાર્યસમ્ભવેન વ્યભિચારાત્ । અસ્તુ કરણત્વેઽપિ સ્થૂલં
ચિન્મયં વા શરીરમીશ્વરસ્યાપેક્ષિતમિતિ ચેન્નેત્યાહ - જીવાનામિતિ

પ્. ૧૦૪)
ભગવાંસ્તુ જગત્કર્તા પૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યયોગતઃ ।
અનપેક્ષ્યૈવ યત્કિઞ્ચિત્ સૃજત્યવિકલં જગત્

જીવાનામપૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યેણ કરણાદ્યપેક્ષાયામપિ ન
પૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યસ્યેશ્વરસ્ય યત્કિઞ્ચિદપેક્ષેત્યાહ - ભગવાનિતિ । અવિકલં
સમ્પૂર્ણમ્

અતઃ શરીરં નાસ્ત્યેવ હ્યેષ મુખ્યવિનિશ્ચયઃ ।
અન્યથા લોકવત્કર્તુરુપાદાનાશ્રયો ભવેત્

અતઃ શરીરકલ્પને પ્રયોજનાભાવાત્ । અન્યથા કુલાલાદિવત્ કરણાદ્યપેક્ષત્વે ।
કર્તુઃ ઈશ્વરસ્ય ઉપાદાનસ્યાપ્યાશ્રયઃ અપેક્ષા ભવેત્

તથા ચ દેશકાલાદિકારણપ્રચયૈર્યુતઃ ।
જગત્ સૃજન્મહેશાનો જીવ એવ ભવેત્તથા

પ્રચયૈઃ સમૂહૈઃ સામગ્ર્યેતિ યાવત્ । જ્જિવ એવ ભવેત્ । ઈશ્વરત્વં વિહન્યેતેતિ
ભાવઃ । તથા કુલાલાદિવત્

પ્. ૧૦૫)
પૂર્ણૈશ્વર્યં વિહન્યેત જગત્સૃષ્ટેઃ પુરાપિ ચ ।
સિદ્ધ્યેત્તત્સર્વકર્તૃત્વં વિહતં સ્યાન્ન સંશયઃ

ઇષ્ટાપત્તાવાહ - જગદિતિ । ઉપાદાનાદિકં [ક્, ઘ્: દિકજગ]
જગત્સૃષ્ટેઃ પૂર્વમપિ સિદ્ધ્યેત્ । ઈશ્વરસ્ય જગત્ક્રિયાયામુપાદાનાદ્યપેક્ષણે
ઉપાદાનાદેર્નિત્યતા સિદ્ધેતિ ભાવઃ । તત્ ઉપાદાનાદિકમ્। અસ્ત્વિતિ ચેદાહ -
સર્વકર્તૃત્વમિતિ । ઉપાદાનાદેઃ સૃષ્ટેઃ પૂર્વં સિદ્ધત્વેન તં
પ્રત્યકર્તૃત્વેન સર્વકર્તૃત્વં વિહન્યેતેત્યર્થઃ । તથા ચ
કર્તુર્નિમિત્તત્વેનોપાદાનત્વાભાવેનેશ્વરત્વમેવ ન સઙ્ગચ્છત ઇતિ
[ક્:ચ્છેત] ભાવઃ । યદુક્તં ક્ષેમરાજાચાર્યૈઃ -
યે [એષ શ્લોકઃ સ્પન્દપ્રદીપિકાયામ્ (પૃ૦ ૨૩)
આગમરહસ્યશ્લોકત્વેનોદ્ધૃતઃ] ત્વીશ્વરં વ્યપદિશન્તિ નિમિત્તહેતું
દત્તસ્તિલાઞ્જલિરમીભિરિહેશિતાયૈ ।
અન્યાઙ્ગતોપગમનેન વશીકૃતસ્ય
કામીશ્વરસ્થિતિમમી બત સઙ્ગિરન્તે ॥ ઇતિ ।
અથ ચ નહીશ્વરસ્ય કેવલનિમિત્તત્વે [ક્: નિત્યત્વે] કાર્યં
સમ્ભવિતુમર્હતિ । તથા હિ સૃષ્ટેઃ પુરા વિશરારવઃ પરમાણવ
ઈશ્વરેચ્છયા સંઘટિતાઃ કાર્યારમ્ભકા ભવન્તીતિ હ્યારમ્ભવાદિન આહુઃ ।
નૈતદુપપન્નમ્ લોકે ચેતનો હ્યન્યેચ્છામનુરુધ્ય કિઞ્ચિત્ કરોતિ નાચેતનઃ । તથા
ચ પરમાણૂનામીશ્વરેચ્છાનુરોધોઽનુપપન્ન એવ । નન્વીશ્વરસ્યૈવંવિધમેવ
સામર્થ્યમ્ યત્ પરમાણવોઽપિ તદિચ્છામનુરુધ્યેરન્નિતિ । સત્યમેતત્
ઈશ્વરોઽપરિચ્છિન્નસામર્થ્ય એવ । તેનૈવાલૌકકસામર્થ્યેન
ભગવાનુપાદાનાદ્યનપેક્ષ્યૈવ જગત્ક્રિયાસમર્થઃ । એવં સત્યપિ ભગવતો
જગત્ક્રિયાયાં પરમાણ્વાદ્યપેક્ષાભ્યુપગમો દ્વૈતવાદશ્રદ્ધામાત્રવિલાસ
ઇતિ જ્ઞેયમ્ । એતેન સેશ્વરસાંખ્યોઽપિ પ્રત્યુક્તો જ્ઞેયઃ ।
અસ્માકમાગમૈકસમાશ્રયાણામભ્યુપગતાખિલવ્યવહારસમર્થનસમર્થપ્
અરમેશ્વરૈશ્વર્યાણાં નાનુપપત્તિગન્ધોઽપિ । નનુ
વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યદોષદૂરીકરણાય જગત્ક્રિયાયાં કર્મ નિમિત્તમિતિ
સર્વૈરભ્યુપેયમ્ । તથા ચાન્યાપેક્ષેશ્વરસ્ય સિદ્ધેતિ ચેદુચ્યતે -
સત્યમેતદપ્રતિસમાધેયમેવ દ્વૈતવાદિનામ્ । અદ્વૈતવાદિનામસ્માકં તુ
દર્પણપ્રતિબિમ્બન્યાયેન સર્વસ્ય જગતશ્ચિદેકરસત્વેન કર્મણોઽપિ
પરમેશ્વરસ્વરૂપાનન્યત્વેનાન્યાનપેક્ષણાન્ન દોષાવકાશલેશોઽપિ ।
નન્વેવમપિ ઘટાદિકર્તૃત્વસ્ય કુલાલાદિનિષ્ઠત્વાન્નેશ્વરઃ સર્વકર્તેતિ ચેન્ન
કુલાલાત્મન ઈશ્વરાનન્યત્વેનાદોષાત્ । અથ ચ રાજપુરુષકૃતે રાજકૃતત્વવદ્
બ્રહાદિકૃતસ્યાપીશ્વરકૃતત્વાત્ । તદુક્તં પ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ -
તથા હિ કુમ્ભકારોઽસાવૈશ્વર્યૈવ વ્યવસ્થયા ।
તત્તન્મૃદાદિસંસ્કારક્રમેણ જનયેદ્ ઘટમ્ ॥ (૧।૪૧) ઇતિ

પ્. ૧૦૬)
અતો હિ દૃશ્યદેહાદ્યમનપેક્ષ્ય જગત્ સૃજેત્ ।
નાસ્તિ તસ્માત્ સ્થૂલદેહો વસ્તુતઃ પ્રાણવલ્લભ

અતઃ શરીરાદ્યપેક્ષાયામૈશ્વર્યવિહતેઃ

પરરૂપે હ્યદેહેઽસ્મિન્ મુહ્યન્તિ સ્થૂલબુદ્ધયઃ ।
ભક્તુયુક્તાશ્ચ તૈર્ધ્યાતો યત્ર યત્ર યથા યથા

નનુ યદિ વસ્તુતો દેહો નાસ્તિ તર્હિ કુતોઽયં વિષ્ણ્વાદિદેહ ઇતિ ચેદાહ - પરેતિ ।
અસ્મિન્ ઈશ્વરે । મુહ્યન્તિ મોહં પ્રાપ્નુવન્તિ ન વિદન્તીતિ યાવત્ । યે [ક્: યે
નાસ્તિ] એવંવિધા ભક્તિયુક્તાશ્ચ । યત્ર યત્ર કૈલાસવૈકુણ્ઠાદિદેશે । યથા
યથા પઞ્ચવક્ત્રૈકવક્ત્રાદિરૂપેણ

તથા ધત્તેઽનેકરૂપં ભક્તચિન્તામણિઃ સ્વયમ્ ।
અતશ્ચેતન એવેશસ્તદ્દેહઃ [ક્: એતેન] સ્યાચ્ચિતિઃ પરા

સ્વયમિતિ । ન માતૃપિત્રાદ્યપેક્ષયેતિ ભાવઃ । અતઃ
એવંવિધદેહાનામિચ્છામાત્રપરિકલ્પિતત્વાત્ । પરા અપરિચ્છિન્ના ચિતિઃ

ચિતિરેવ મહાસત્તા સમ્રાજ્ઞી [ખ્, ગ્, ઘ્: સામ્રાજ્ઞી]
પરમેશ્વરી ।
ત્રિપુરા ભાસતે યસ્યામવિભિન્નં [ક્: ભિન્ના] વિભિન્નવત્

ચિતિરેવેતિ । ચિતિર્હિ સ્વરૂપપરિનિષ્ઠિતા નિસ્તરઙ્ગાબ્ધિકલ્પા તુરીયા ત્રિપુઆ । સૈવ
યદા સ્વસ્વાતન્ત્ર્યાચ્ચિતિક્રિયાકર્તૃત્વરૂપચેતનતામાસાદયતિ તદેશ્વર ઇત્યુચ્યતે
। કાર્યબ્રહ્મેતિ [ક્: કાર્યં બ્રહ્મેતિ] યં વેદાન્તિન આહુઃ । સા
ચિતિર્મહાસત્તા અપરિચ્છિન્નસદ્રૂપા । સમ્રાજ્ઞી [ખ્, ગ્, ઘ્:
સામ્રાજ્ઞી] સ્વતન્ત્રા । પરમેશ્વરી અનુત્તરૈશ્વર્યવતી । ત્રિપુરા તુર્યા । ભાસતે
અવિશેષાત્ સર્વત્ર સર્વદેત્યર્થઃ

આદર્શનગરપ્રખ્યં જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
તદ્રૂપૈકત્વતસ્તત્ર નોત્તમાધમભાવના

નનુ ન [ક્: ન નાસ્તિ] સા ચિતિઃ ક્વચિદ્ભાસતે કિન્તુ જગદેવ ભાસત ઇતિ
ચેદાહ - આદર્શેતિ । યથા હ્યાદર્શાઽવિભિન્નમપિ પ્રતિબિમ્બનગરમાદર્શં
ભિન્નવદ્ભાસતે એવમસ્યાં ચિતિ [ક્: ચિતિશ્ચરા] ચરાચરાત્મકં
જગત્તદભિન્નમપિ વિભિન્નવદ્ભાસતે । યથા હિ બાલાઃ પ્રતિબિમ્બં પશ્યન્તો
દર્પણં ન વિદુરેવં મૂઢા જગત્ પશ્યન્તોઽપિ ન ચિતિં વિદુઃ । એવં ચ
વિષ્ણુશિવાદિષ્વપીયમેવેશ્વરાખ્યા એકા અતસ્તત્ર વિષ્ણુશિવાદૌ
નોત્તમાધમભાવના કર્તવ્યા

પ્. ૧૦૭)
અપરે તુ સ્વરૂપે હિ કલ્પિતં [ખ્: કલ્પિતા] મુખ્યતાદિ હિ [ખ્:
નહિ] ।
તસ્માત્ પ્રાજ્ઞ ઉપાસીત પરં રૂપં હિ નિષ્કલમ્

નનુ શાસ્ત્રેષૂત્તમત્વાદિ કથમુક્તમિતિ ચેદાહ - અપરે ઇતિ । સ્થૂલે । તસ્માત્
યતઃ સા મુખ્યતા કલ્પિતા ન વાસ્તવી । નિષ્કલમશરીરમ્

અસમર્થઃ સ્થૂલરૂપં યદ્ બુદ્ધૌ સઙ્ગતં દૃઢમ્ ।
તદુપાસ્યાહેતુતસ્તુ શ્રેયઃ પ્રાપ્નોત્યનુત્તમમ્ ।
નાન્યથાસ્ય ગતિઃ ક્વાપિ ભવેદ્વૈ કોટિજન્મભિઃ

નનુ તદ્રૂપં પ્રાજ્ઞેનોપાસિતું શક્યમન્યેન કિં કર્તવ્યમિતિ ચેદાહ -
અસમર્થ ઇતિ । યદ્ બુદ્ધૌ દૃઢં સંગતમિતિ । યદ્રૂપે બુદ્ધિર્દૃઢાનુરક્તા
સા મૂર્તિરુપાસ્યેતિ ભાવઃ । અન્યથા ઈશ્વરમનારાધ્ય । ગતિઃ
પરશ્રેયઃસાધનપ્રાપ્તિઃ । ષટ્ચરણઃ શ્લોકઃ

ઇતિ શ્રીમજ્જ્ઞાનખણ્ડે હેમચૂડોપાખ્યાને ઈશ્વરસ્વરૂપનિરૂપ
સપ્તમોધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયાં
સપ્તમોઽધ્યાયઃ ॥
પ્. ૧૦૮)
અથ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
એવં પ્રિયાવચઃ શ્રુત્વા જ્ઞાત્વા તત્ત્વં મહેશિતુઃ ।
ત્રૈપુરં ચિન્મયં હેમલેખાવાક્યેન નિશ્ચિતમ્

અત્રાધ્યાયે ભાગમિતપદ્યૈઃ સ્તુત્વા વિરાગતામ્ ।
હેમલેખોક્તિગૂઢાર્થવ્યાખ્યાનં સુનિરૂપ્યતે ॥
ત્રૈપુરં તુર્યમ્ । તદ્રૂપં ચિન્મયમેવેશ્વરસ્ય તત્ત્વમિતિ પરોક્ષતયા જ્ઞાત્વા

આશ્વસ્તચિત્તસ્ત્રિપુરાં ગુણરૂપાં મહેશ્વરીમ્ ।
જ્ઞાત્વા ગુરુભ્યઃ પરમાં માહૈશ્વર્યવિભાવિતઃ

ગુણરૂપાં સગુણરૂપાં સગુણમૂર્તિમ્ । ગુરુભ્યસ્તન્મન્ત્રાદિકં ચ જ્ઞાત્વેતિ
શેષઃ । માહૈશ્વર્યવિભાવિતઃ પરમેશ્વરાનુગ્રહશક્તિવિદ્ધઃ । એતદુક્તમ્ ##-
તામેકભાવાનુગતો હેમચૂડોઽભવદ્ દૃઢમ્ ।
એવં પરોપાસનેન વ્યતીયુઃ કેઽપિ માસકાઃ

તાં [ક્: તાં ત્રિપુરામ્ નાસ્તિ] ત્રિપુરામ્ । એકભાવો દૃઢભક્તિઃ ।
અનુગતિરુપાસનમ્

ત્રિપુરા પરમેશાની પ્રસાદમકરોદ્ હૃદિ ।
વિષયાદ્વિમુખં ચિત્તં વિચારપરમં બભૌ

કિંવિધં પ્રસાદમકરોત્તદાહ - વિષયાદિતિ । વિચારપરમં
સ્વરૂપવિચારતત્પરમ્

એતાવદ્ દુર્લભં લોકે પરાનુગ્રહમન્તરા ।
વિચારપ્રવણં ચિત્તં યન્મુખ્યં મોક્ષકારણમ્

એતાવદ્ વિષયવૈમુખ્યપૂર્વકં વિચારપ્રવણત્વમ્ । કુત એતસ્ય દુર્લભતા
તદાહ - યદિતિ

રામ યાવન્ન જાયેત વિચારપરમં મનઃ ।
ન તાવચ્છ્રેયસા યોગ ઉપાયાનાં શતૈઃ ક્વચિત્

પ્. ૧૦૯)
અથ ભૂયઃ સ કસ્મિંશ્ચિદ્દિને રહસિ વૈ તયા ।
સઙ્ગતઃ પ્રિયયાઽત્યન્તવિચારપરમાનસઃ

અથ વિચારપરતાસમ્પત્ત્યનન્તરમ્

આયાન્તં સ્વનિકેતં તં દૂરાત્ કાન્તં દદર્શ સા ।
ઉત્થાય તં સમાનીય સ્વાસને વિનિવેશ્ય ચ

નિકેતં ગૃહમ્

પાદપ્રક્ષાલનાદ્યૈસ્તં પૂજયિત્વા યથાવિધિ ।
પ્રોવાચામૃતનિષ્યન્દસુન્દરં પરમં વચઃ

પ્રેષ્ઠ ! ત્વામદ્ય પશ્યામિ ચિરાય નનુ તે વપુઃ ।
નીરુજં કચ્ચિદાસીદ્વૈ યતો રોગાસ્પદં વપુઃ

પ્રેષ્ઠ અતિપ્રિયતમ

તન્મમાચક્ષ્વ [ક્: તન્મામા] વૃત્તાન્તં યતો નાહં સ્મૃતા
ત્વયા ।
નનુ મામસમાલોક્ય ચાપ્રભાષ્ય કદાપિ તે

તત્ શરીરવૃત્તાન્તમ્ [ગ્: શારીરં] । કુતસ્તવેયં સમ્ભાવનેતિ ચેદાહ
- યત ઇતિ

નાત્યગાદ્દિનભાગોઽપિ તદેવં કુત આસ્થિતમ્ ।
મન્યેઽહં તેઽનભિમતે વર્તનં નહિ વર્ત્મનિ

એવં મામસ્મૃત્વા અદૃષ્ટ્વા [ક્: અદૃષ્ટ્વા નાસ્તિ] વા ત્વયા આસ્થિતં
તત્ કુતઃ । સ્વપ્નેઽપિ ન મન્યે

સ્વપ્ને વાપિ કુતોઽન્યત્ર કુત એવમભૂદ્ વદ ।
કથં રાત્રિસ્ત્વયા નીતા ચૈકાપિ યુગસમ્મિતા

અન્યત્ર જાગ્રતિ કુત એતત્સમ્ભાવનેતિ ભાવઃ । એવં સતિ કુત એવં તે સ્થિતિરભૂત્

માં [ક્: વિના માં ચ ક્ષણો] વિના પ્રાક્ ક્ષણોઽપ્યેકો યુગકલ્પઃ
સુદુઃસહઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા સા સમાશ્લિષ્ય ખિન્નેવાભૂત્ક્ષણં તતઃ

માં વિના ક્ષણોઽપિ [ક્: ક્ષણમપિ સુદુઃસહમિતિ]

પ્. ૧૧૦)
સોઽપિ પ્રિયાસમાશ્લિષ્ટો નેષદ્વિકૃતિમાયયૌ ।
પ્રાહ પ્રિયે ન મામેવં વિમોહયિતુમર્હસિ

દૃઢવૈરાગ્યેણ નેષદપિ [ક્: નૈષોઽપિ] પ્રિયાશ્લેષાદિના વિકૃતિં
પ્રાપ્તવાન્ । મામિયં મોહયિતું પ્રવૃત્તેતિ જ્ઞાત્વા આહ - પ્રિયે ઇતિ

જ્ઞાતા મયાઽસિ સુદૃઢં નાસ્તિ તે શોકકારણમ્ ।
પરાવરજ્ઞા ત્વં ધીરા મોહસ્ત્વાં વૈ કથં સ્પૃશેત્

કુતસ્ત્વદ્વિયોગે શોકો ન ભવેત્તદાહ - પરાવરેતિ

તત્ત્વાં પ્રષ્ટું સમાયાતો યત્તદ્વક્ષ્યામિ સંશૃણુ ।
યત્ પ્રાક્ સ્વવૃત્તં કથિતં તત્ સ્ફુટં મે સમીરય

નાહં પ્રાગિવ ક્રીડિતું સમાગત ઇત્યાહ - તત્ત્વામિતિ । મહાસતી મે જનની
(૫।૧૦૮) ઇત્યાદિ પ્રાગુક્તં સ્વવૃત્તમ્

કા સા તે જનની પ્રોક્તા સખી વા તત્પતિશ્ચ કઃ ।
તત્પુત્રાદ્યા અપિ ચ કે મમ વા તે ક્વ સંવદ

તે જનન્યાદયઃ

ન તનયા સુવિદિતં ન તન્મન્યે મૃષોદિતમ્ ।
કિન્તુ ત્વયા નિગદિતં વ્યપદેશેન સર્વથા

તત્ ત્વદુક્તમ્ । ન તન્મૃષોદિતમ્ કિન્ત્વન્યવ્યપદેશેનોક્તમ્

તદ્વિવિચ્ય પ્રકથય યથા જ્ઞાસ્યે ત્વહં સ્ફુટમ્ ।
અહં ત્વાં સુપ્રપન્નોઽસ્મિ [ક્, ખ્: સુપ્રસન્નો] છિન્ધિ મે હૃદિ
સંશયમ્

એવમુક્તા હેમલેખા પ્રસન્નવદનેક્ષણા ।
મત્વા સુનિર્મલધિયં પરાનુગ્રહસંયુતમ્

પરાયાસ્ત્રિપુરાયા અનુગ્રહયુતમ્

નૂનમેષોઽતિવિમુખો વિષયેભ્યોઽતિધૈર્યતઃ ।
વિદ્ધઃ [ક્: વિષ્ણુશક્ત્યા] શક્ત્યા મહેશાન્યા [ખ્, ગ્,
ઘ્: મહૈશ્વર્યા] ફલિતઃ પુણ્યસઞ્ચયઃ

અનુગ્રહશક્ત્યા

પ્. ૧૧૧)
કાલઃ પ્રબોધને ચાયં બોધયામિ તતસ્ત્વિમમ્ ।
નાથ તેઽહો મહાભાગ્યં પ્રાપ્તમીશકૃપાવશાત્

યતોઽયં બોધને કાલસ્તત ઇતિ મત્વા પ્રાહેતિ શેષઃ । તે ત્વયા

અન્યથા નૈવ વિષયવૈરસ્યં પશ્યતિ ક્વચિત્ ।
એતલ્લક્ષણમીશસ્યાનુગ્રહે જ્ઞેયમાદિતઃ

અન્યથા ભાગ્યાભાવે ક્વચિત્ કાલાદૌ । એતત્ વક્ષ્યમાણમ્ । લક્ષણં જ્ઞાપકમ્ ।
આદિત ઇતિ । ઈશાનુગ્રહે સત્યાદાવેવ [ખ્, ગ્, ઘ્: વેત] તજ્જાયત ઇતિ
ભાવઃ

ભોગવૈરસ્યમપરં વિચારપ્રવણં મનઃ ।
હન્ત તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ વૃત્તિં પ્રોક્તાં સદાત્મનઃ

અપરં દ્વિતીયમ્ । વૃત્તિં સ્થિતિમ્ સદા સ્થિતામિતિ શેષઃ

પરા ચિતિર્મે જનની સખી બુદ્ધિર્મતા મમ ।
અવિદ્યા ત્વસતી સોક્તા યયા બુદ્ધિઃ સુસઙ્ગતા

અવિદ્યાયાસ્તુ સામર્થ્યં લોકે સ્પષ્ટં વિચિત્રિતમ્ ।
યદ્રજ્જૌ સર્પમાભાસ્ય મહાભીતિં પ્રયચ્છતિ

મહામોહસ્તુ તત્પુત્રો મનસ્તસ્ય સુતોઽભવત્ ।
તસ્ય પત્ની કલ્પના સ્યાત્તત્સુતાઃ પઞ્ચ યેઽભવન્

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ તે પઞ્ચ તત્સ્થાનં ગોલકં ભવેત્ ।
વિષયાણાં પ્રમોષસ્તુ સંસ્કારો મનસો ભવેત્

તદ્ભોગઃ સ્વપ્નભોગઃ સ્યાત્ કલ્પનાયાઃ સ્વસા તુ યા ।
મહાશના ભવેદાશા તસ્યા યૌ તનુજાવુભૌ

તદ્ભોગઃ પ્રમુષિતવિષયભોગઃ

ક્રોધો લોભશ્ચ તાવુક્તૌ તત્પુરં તુ શરીરકમ્ ।
મમ યસ્તુ મહામન્ત્રઃ સ્વરૂપસ્ફુરણં હિ તત્

પ્રાણઃ પ્રચારઃ સમ્પ્રોક્તો મનસસ્તુ પ્રિયઃ સખા ।
કાન્તારાદ્યાસ્તુ નરકા [ક્: નવકા] એવં સર્વં પ્રકીર્તિતમ્

પ્. ૧૧૨)
મયા બુદ્ધેઃ સઙ્ગમસ્તુ સમાધિરભિધીયતે ।
મન્માતૃલોકસંપ્રાપ્તિર્મોક્ષઃ પ્રિય ઉદાહૃતઃ

એવં પ્રોક્તઃ સ્વવૃત્તાન્તસ્ત્વમપ્યેવંવિધો [ક્: વિધૌ] નનુ ।
તદ્યુક્ત્યૈતત્ સુવિજ્ઞાય પરં શ્રેયઃ સમાપ્નુહિ

એતત્ સ્વવૃત્તાન્તમ્

ઇતિ શ્રીમજ્જ્ઞાનખણ્ડે હેમચૂડોપાખ્યાને સંસારાખ્યાયિકાવિવરણે
અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયામ્
અષ્ટમોઽધ્યાયઃ ॥
પ્. ૧૧૩)
અથ નવમોઽધ્યાયઃ
શ્રુત્વેત્થં પ્રિયયા પ્રોક્તં હેમચૂડોઽતિવિસ્મિતઃ ।
હર્ષગદ્ગદયા વાચા પુનર્વક્તું પ્રચક્રમે

અત્ર નોનાકપદ્યૈઃ [ક્: નોનાઙ્ક] સ્વમાત્મતત્ત્વં વિવિચ્ય વૈ ।
હેમચૂડઃ સ્વાત્મસંસ્થાં પ્રાપ્ત ઇત્યેતદુચ્યતે ॥
પુનઃ હેમલેખાં વક્તુમ્

ધન્યા પ્રિયેઽસિ નિપુણા અહો તે જ્ઞાનવૈભવમ્ ।
કિં વર્ણયામિ યત્ પ્રોક્તમાખ્યારૂપતયાઽખિલમ્

જ્ઞાનસ્ય વૈભવં માહાત્મ્યમ્ । યત્ યસ્માત્ ।
સ્વાત્મવૃત્તમખિલમન્યાપદેશેનાખ્યાનતયા પ્રોક્તમ્ અતઃ કિં વર્ણયામિ

એવંવિધં સ્વવૃત્તં મે નાભવદ્વિદિતં ક્વચિત્ ।
ત્વદુક્ત્યાઽહં સમ્પ્રતિ તત્ કરામલકવત્ સ્ફુટમ્

ક્વચિત્ કાલે । તત્ સ્વાત્મવૃત્તં ક્રોધલોભાદિના દુઃખાનુભવરૂપમ્

સ્મરામ્યનુભવામ્યન્તરહો લોકક્રિયાઽદ્ભુતા ।
કા સા પરા ચિતિર્માતા કથં તસ્યાસ્તુ નો જનિઃ

સ્ફુટમતીતં સ્મરામિ વર્તમાનમનુભવામિ । અન્તઃ સ્વાત્મનિ । લોકાનાં ક્રિયા
વ્યવહારઃ

કે વા વયં સ્વરૂપં કિમસ્માકં તદ્ બ્રવીહિ મે ।
ઇતિ પૃષ્ટા હેમલેખા રામોવાચ પ્રિયં પ્રતિ

મહાસતી મે જનની (૫।૧૦૮) ઇત્યાદ્યાખ્યાનેન પરચિતેરુપેયતોક્તા સ્વસ્ય
તદંશાત્મત્વં ચોક્તમ્ । તત્ર કા સા પરા (૯।૪) ઇત્યુપેયસ્વરૂપં
પૃષ્ટ્વા સ્વાત્મરૂપં પૃચ્છતિ - કે વા વયમિતિ । દેહસ્ય
પુરત્વશ્રવણેન પ્રાણાદેઃ પરિવારત્વશ્રવણેન [ક્: પરીવારત્વ] ચ
દેહાદેરનાત્મત્વનિશ્ચયાત્ પુરુષાદિસંજ્ઞાયાઃ સઙ્ઘાતનિષ્ઠત્વેન કે
ઇત્યાત્મનઃ સંજ્ઞાવિષયોઽયં પ્રશ્નો જ્ઞેયઃ

પ્. ૧૧૪)
નાથ શૃણુ પ્રવક્ષ્યામિ ગૂઢાર્થમિદમાદરાત્ ।
વિચારયાત્મનો રૂપં બુદ્ધ્યાઽત્યન્તવિશુદ્ધયા

ગૂઢાર્થમિતિ । અયં પ્રશ્નાર્થો ગૂઢો વક્તુમશક્ય એવ તથાપિ કિઞ્ચિદુત્તરં
વક્ષ્યામિ । તદેવાહ - વિચારયેતિ । આત્મનઃ શુદ્ધસ્વરૂપે વિદિતે પરા
ચિતિર્વિદિતપ્રાયૈવેતિ પ્રથમપ્રશ્નમુપેક્ષ્ય દ્વિતીયે ઉત્તરં ક્રિયત ઇતિ ભાવઃ ।
સ્વયમેવ વિચારય । તત્રોપાયમાહ - અત્યન્તવિશુદ્ધયેતિ ।
બુદ્ધેરન્તઃકરણસ્યેન્દ્રિયાદિદ્વારા બહિર્મુખત્વમશુદ્ધિઃ
તત્પરિત્યાગેનાન્તર્મુખત્વં હિ શુદ્ધિઃ । તથા ચ વાહ્યદેહાદાવનાત્મત્વં
નિશ્ચિત્ય બુદ્ધેરન્તર્મુખતાસમ્પાદનેનાત્મસ્વરૂપં સ્વયમેવ જ્ઞાતું
શક્યમિતિ ભાવઃ

ન દૃશ્યં નાપિ તદ્વાચ્યમતો વક્ષ્યામિ તત્ કથમ્ ।
જ્ઞાતે [ક્: જ્ઞાતસ્વાત્મસ્વરૂપો] સ્વાત્મસ્વરૂપે વૈ તતો જ્ઞાસ્યસિ
માતરમ્

નનુ ત્વયા વિદિતમાત્મતત્ત્વં કુતો નોચ્યત ઇતિ ચેદશક્યં વક્તુમિત્યાહ - ન
દૃશ્યમિત્યાદિ । ન જ્ઞેયમિત્યર્થઃ । જ્ઞેયમન્યોપદેશેન [ક્: મન્યા]
જ્ઞાતું શક્યમિતિ ભાવઃ । તસ્ય નિર્ધર્મત્વેન
વચનપ્રવૃત્તિનિમિત્તધર્માભાવાન્નાપિ તદ્વાચ્યમિતિ તાત્પર્યમ્ । નનુ તર્હિ પરા
ચિતિર્યા માતા તાં વદેતિ ચેદાહ - જ્ઞાત ઇતિ

નહ્યાદેશઃ [ક્: દેશસ્વ] સ્વરૂપેઽસ્તિ તત આદેષ્ટૃવર્જિતમ્ ।
સ્વં [ગ્, ઘ્: સ્વરૂપં] રૂપં સ્વાત્મના પશ્ય
શુદ્ધબુદ્ધિસમાશ્રયમ્

યતો ન દૃશ્યં ન વાચ્યમાત્મરૂપમતસ્તસ્ય ન સાક્ષાદુપદેશ ઇત્યાહ -
નહીતિ । આદેશ ઉપદેશઃ । નનુ તર્હિ તત્ કથં જ્ઞેયમિતિ ચેદાહ - સ્વાત્મનેતિ ।
શુદ્ધાત્મરૂપેણ સ્થિતમિત્યર્થઃ । વિષયવિનિર્મુક્તં શુદ્ધચિદ્રૂપેણ સ્થિતમિતિ
ભાવઃ । યદ્વા સ્વાત્મના સ્થિતં દૃશ્યાઽનાત્મવ્યાવૃત્તદ્રષ્ટૃમાત્રાત્મના
સ્થિતમિતિ ભાવઃ । એવંવિધં ક્વ પશ્યામીતિ ચેદાહ - શુદ્ધેતિ ।
શુદ્ધાયાં વિષયાકારરહિતાયાં બુદ્ધૌ કરણવ્યાપારાનપેક્ષમેવ
સ્વરૂપં જ્ઞેયમિતિ ભાવઃ

પ્. ૧૧૫)
દેવાદિતિર્યગન્તાનાં ભાન્તં ભાનૈરભાસિતમ્ ।
ભાન્તં સર્વત્ર સર્વસ્ય સર્વદા માનવર્જિતમ્

નન્વદૃશ્યં તત્ કથં પશ્યામીતિ ચેદાહ - દેવેતિ । દેવઃ સદાશિવો
હિરણ્યગર્ભઃ તિર્યગ્ [ક્: તિર્યગ્ગતિ] અતિસૂક્ષ્મસ્તમ્બાખ્યઃ કૃમિઃ
દેવાદિતિર્યગન્તાનામાત્મત્વેન ભાસમાનઃ । નનુ તર્હિ મમ કુતો ન ભાસત ઇતિ
ચેદાહ - ભાનૈરભાસિતમ્ । ભાનૈઃ પરિચ્છિન્નૈર્દૃશ્યાકારૈર્જ્ઞાનૈઃ ।
નાસ્તિ ભાસિતં યસ્ય । બુદ્ધેર્દૃશ્યાકારૈરાચ્છાદિતત્વાન્નાત્યન્તં ભાસતે
કિન્તુ ઘનાચ્છન્નાર્કવદ્ભાસત [ખ્, ગ્, ઘ્: ઘન] એવ ।
દૃશ્યાકારરહિતાયાં બુદ્ધૌ તુ નિરભ્રનભોગતાર્કવદત્યન્તં ભાસત ઇતિ
ભાવઃ । નનુ બુદ્ધાવેવ ભાસમાનત્વાત્ પરિચ્છેદઃ પ્રાપ્ત ઇતિ ચેદાહ -
સર્વત્રેતિ । સર્વસ્ય સર્વત્ર સર્વદા ઘટાદિકં ભાસમાનં તદ્ભાસૈવ ભાસતે ।
સર્વત્ર ભાસમાનસૂર્યાલોકસ્ય [ક્: માનસૂર્યો લો]
ભિત્તાવત્યન્તાભિવ્યક્તિવચ્છુદ્ધબુદ્ધાવભિવ્યક્તિરિતિ ભાવઃ । નનુ
પ્રમાણવ્યાપારોપરમે [ક્: બ્રહ્મણિ] ન તસ્ય ભાસનં સ્યાત્તત્ કથં
સર્વદેતિ ચેદાહ - માનવર્જિતમિતિ । પ્રમાણવ્યાપારાવિષયમિત્યર્થઃ ।
કરણવ્યાપારસ્ય [ક્: કારણ] કર્તર્યપ્રવૃત્તેરત એવાદૃશ્યમપીતિ
ભાવઃ

કથં કુત્ર કદા કેન નિરૂપ્યેતાપિ લેશતઃ ।
મન્નેત્રં દર્શયેત્યેવમુક્તમેતત્ પ્રિયાધુના

તત્ર પ્રમાણાપ્રવૃત્તેઃ કથં કેન રૂપેણ કુત્ર દેશે કદા કાલે કેન
પ્રમાણેન લેશતોઽપિ નિરૂપ્યેત [ક્: નિરૂપ્યતે] ?
પ્રમાણાવિષયત્વાદત્રેદાનીમીદૃશોઽયમિતિ [ક્: દાનીં માદૃ]
નિરૂપયિતુમશક્ય એવેતિ તાત્પર્યમ્ । અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ - મન્નેત્રમિતિ । એતત્
આત્માનં નિરૂપયેતિ [ખ્, ગ્: યતિ]

પ્. ૧૧૬)
નાત્રાચાર્યસ્યોપયોગો યથા નયનદર્શને ।
નિપુણોઽપિ મહાચાર્યઃ કથં નેત્રં પ્રદર્શયેત્

આત્મનોઽનિરૂપણીયત્વાદેવાત્મદર્શને [ક્, ખ્: નિરૂ] ન
સાક્ષાદાચાર્યસ્યોપયોગ ઇત્યાહ - નાત્રેતિ । નિપુણઃ કુશલઃ । મહાન્
તપોમાહાત્મ્યાદિયુક્તઃ

અતો ગુરુરુપાયોઽત્ર તદુપાયપ્રદર્શનાત્ ।
તત્તે વક્ષ્યામ્યુપાયં તચ્છૃણુ સંયતમાનસઃ

નન્વેવં ચેદ્ ગુરુઃ શિષ્યસ્ય કિં કુર્યાત્તદાહ - અત ઇતિ ।
નિરૂપણાસમર્થત્વાત્ । ઉપ સમીપે અયતિ ગચ્છતિ યેન સઃ । શિષ્યસ્ય પરાગ્
દૃશોઽતિદૂરાયિતમાત્માનં પ્રત્યગ્દૃષ્ટ્યુત્પાદનેન સમીપીકરોતિ ગુરુરિતિ
તાત્પર્યમ્ । અત્ર આત્માવગમે । ગુરાવુપાયપદં યોજયતિ - તદુપાયેતિ ।
તસ્યાત્મદર્શનસ્યોપાયઃ સાધનં તસ્ય પ્રદર્શનાત્ । તત્તસ્માદ્
ગુરોરુપાયપ્રદર્શકત્વાત્ । ઉપાયમહં વક્ષ્યામિ

યાવત્ ત્વમાત્મનિ મમેત્યેવં તુ પ્રતિપશ્યસિ ।
તતઃ પરં નિજં રૂપં યન્મમેતિ ન ભાતિ તે

આત્મવિષયે યાવન્મમેતિ પશ્યસિ તતઃ પરં તેભ્યો ભિન્નં યત્તવ મમેતિ ન
ભાતિ તન્નિજં રૂપં વિવિચ્યેતિ સમ્બન્ધઃ

ગત્વૈકાન્તે વિવિચ્યૈતદ્યદ્યદ્ ભાતિ મમત્વતઃ ।
તત્તત્ પરિત્યજ્ય પરં સ્વાત્માનમભિલક્ષય

એકાન્તસ્થાને ગત્વા । એતત્ મયોક્તં યન્મમેતિ ન ભાતિ તત્ । વિવિચ્ય વિવેચય । એવં
વિવેચનકાલે મમત્વેન યદ્ યદ્ ભાતિ તત્તત્ પરિત્યજ્ય અનાત્મેતિ નિશ્ચિત્ય તતઃ પરં
યન્મમત્વાઽનાક્રાન્તં તત્ સ્વાત્મત્વેનાભિલક્ષય

યથાહં તે મમત્વેન ભાસનાન્નાત્મતા મયિ ।
સમ્બન્ધમાત્રાદાત્મીયા ન સ્વરૂપગતા [ખ્: તાસ્મ્ય] હ્યહમ્

એતદેવ વિવિચ્યોપપાદયતિ - યથેતિ । ન સ્વરૂપગતા ન સ્વરૂપાન્તર્ભૂતા

પ્. ૧૧૭)
મમાર્થમખિલં ત્યક્ત્વા યત્ત્યક્તું નૈવ શક્યતે ।
તમાત્માનં સમાલક્ષ્ય પરં શ્રેયઃ સમાપ્નુહિ

એવં મમેતિ ભાસમાનમખિલમર્થં નાહમિતિ નિશ્ચયેન ત્યક્ત્વા યત્ત્યક્તુઃ
સ્વરૂપં કેવલચિત્પ્રકાશરૂપમખિલત્યાગાવધિભૂતં ત્યક્તું ન શક્યતે

ઇત્યુક્તઃ પ્રિયયા હેમચૂડ ઉત્થાય વૈ દ્રુતમ્ ।
યયાવશ્વં સમારુહ્ય તત્ક્ષણે નગરાદ્ બહિઃ

ઉદ્યાનં નન્દનસમં પ્રવિશ્ય ક્ષણમાત્રતઃ ।
વનાન્તઃ સૌધમુન્નમ્રં સ્ફાટિકં પ્રવિવેશ હ

ઉદ્યાનં ક્રીડાવનમ્ । ઉન્નમ્રમુચ્ચમ્

વિસૃજ્યાનુચરાન્ સર્વાન્ દ્વારપાલાનશાસયત્ ।
ન કોઽપ્યત્ર પ્રવિશતુ મયયેકાન્તવિચારણે

અત્ર મત્સમીપે । એકઃ અદ્વિતીયઃ અન્તઃ સર્વનિષેધાવધિભૂત આત્મા તસ્ય
વિચારણં વિવેચનમ્ । તત્પરે મયિ સતીતિ યાવત્

રાજામાત્યાશ્ચ ગુરવો રાજા વાઽપ્યત્ર સઙ્ગતઃ ।
અપ્રવેશ્યા એવ યાવદહમાજ્ઞાં દિશામિ વઃ

ઇત્યુક્ત્વારુહ્ય સૌધાગ્ર્યં નવમીં ભૂમિમાવિશત્ ।
તત્ર વાતાયને ચિત્રે સર્વલોકાવલોકને

ઉપર્યુપરિ વિદ્યમાનભૂમિષુ નવમીં ભૂમિમ્ । સર્વલોકાનામવલોકનં યત્ર ।
અત્યુચ્ચામિતિ યાવત્

આસને મૃદુતૂલાઢ્યે વિવેશાન્યવિવર્જિતઃ ।
મનઃ સમાધાય દૃઢં વિચારમકરોત્તદા

નૂનમેતે જનાઃ સર્વે કથમેવં વિમોહિતાઃ ।
નૈકોઽપ્યત્ર [ક્: ન કો] વિજાનાતિ સ્વાત્માનં લેશતોઽપિ વૈ [ક્:
ચ]

પ્. ૧૧૮)
સર્વોઽપિ સ્વાત્મનો હેતોઃ કરોતિ વિવિધાઃ ક્રિયાઃ ।
કેચિત્ પઠન્તિ શાસ્ત્રાણિ સામ્નાયાઙ્ગાનિ [ક્: યાનિ ચ] નિત્યશઃ

સ્વત્મનઃ સુખહેતોઃ । આમ્નાયો વેદઃ

કેચિદ્ધનાન્યર્જયન્તિ કેચિચ્છાસતિ ચાવનિમ્ ।
અન્યે યુધ્યન્તિ રિપુભિરન્યે ભોગૈકલમ્પટાઃ

કુર્વન્ત્યેતત્ સ્વાર્થમેતે સ [ક્, ઘ્: સ્વસ્વાત્મા] કતમો ભવેત્ ।
નૈનં જાનાતિ કોઽપ્યત્ર કુત એવમયં ભ્રમઃ

અહો યથાવદાત્માનમવિદિત્વૈવ વૈ કૃતમ્ ।
વ્યર્થં સ્વપ્ને કૃતમિવ તદદ્ય વિમૃશામિ તમ્

મયા કૃતમ્ । યસ્માદજ્ઞાનાત્ કૃતં વ્યર્થં તત્ તસ્માત્

ગૃહધાન્યરાજ્યધનયોષિત્પશ્વાદિ [ઘ્: ધાન્યં; ક્: દિકઞ્ચ ન]
કિઞ્ચન ।
ન મે સ્વરૂપં ભવતિ ત્વનહન્તાશ્રયત્વતઃ

વિમર્શનપ્રકારમાહ - ગૃહેત્યાદિ । અનહન્તેતિ ।
અહમિત્યભાસનેનાહન્તાશ્રયત્વાભાવાત્

મદર્થં ભૂતતાહેતોર્દેહોઽહં સ્યાં હિ સર્વથા ।
નૂનં ક્ષત્રિયદાયાદો ગૌરાઙ્ગોઽહં ન સંશયઃ

મદર્થેતિ । અહમિત્યસ્મત્પ્રત્યયવિષયભૂતત્વાદ્ધેતોર્દેહોઽહં સ્યામ્ । એતદેવ
દ્રઢયતિ - નૂનમિતિ

અહન્તયા સમાક્રાન્તાસ્તથૈતેઽપિ જનાઃ પરે ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય દધ્યૌ તં દેહં રાજકુમારકઃ

એતેષાં જનાનામપ્યાત્મા [ક્: પ્યાત્મદેહ] દેહ એવેતિ સંભાવયતિ -
અહન્તેતિ । તથૈતે દેહાત્માન એવ । દેહમાત્મત્વેન દધ્યૌ ચિન્તયામાસ

અથ દેહસ્ય ચાત્મત્વં પ્રતિષેદ્ધું પ્રચક્રમે ।
અહો કથં દેહ એષ મમતાયાઃ સમાશ્રયઃ

અથ ધ્યાનાનન્તરમ્ । દેહસ્વભાવમુપલભ્ય મમતાશ્રયસ્યાઽનાત્મત્વમિતિ
હેમલેખોક્તં સ્મૃત્વાહ - અહો ઇતિ

પ્. ૧૧૯)
રુધિરાસ્થ્યાદિસંઘાતઃ પ્રતિક્ષણવિકારવાન્ ।
મમ રૂપં ભવેન્નૂનં છિન્નમેતત્તુ લક્ષ્યતે

કથં મમ રૂપં ભવેત્ । હેત્વન્તરમપ્યાહ - છિન્નમિતિ

કાષ્ઠલોષ્ટસમત્વેન સ્વપ્નાદૌ ચાન્યથા સ્થિતઃ ।
નાહં દેહોઽન્ય એવ સ્યાં પ્રાણોઽપ્યેષ તથાવિધઃ

દેહૈકદેશરૂપં હસ્તાદ્યઙ્ગં છિન્નં સદહન્તાનાશ્રયત્વેન
કાષ્ઠલોષ્ટસમત્વેન યસ્માલ્લક્ષ્યતે અતો મમ રૂપં દેહઃ કથમ્ ? અથ ચ
સ્વપ્નાદૌ અન્યથૈવાયં દેહઃ સ્થિતો લક્ષ્યતે । અનુસંધાનેન
જાગ્રત્સ્વપ્નયોરેકાત્મત્વનિશ્ચયાદ્દેહસ્ય પૃથગ્રૂપત્વાન્નાત્મત્વમિતિ ભાવઃ
। આદિપદેન સુષુપ્તિર્જન્માન્તરં વા । તથાવિધો મમત્વાદ્યાશ્રયઃ

મનો બુદ્ધિશ્ચ નાહં સ્યાં યત એતન્મમેરિતમ્ ।
અતો દેહાદિબુદ્ધ્યન્તાદન્ય [ક્: દ્ધ્યન્તસ્ત] એવ ન સંશયઃ

મમેરિતં મમત્વેનોક્તમ્ । અતો દેહાદેર્મમત્વાશ્રયત્વાત્

અહં કદાચિન્નાસ્મીતિ ભાસનાભાવહેતુતઃ ।
સર્વદાઽહં ભાસમાનઃ સ્થિત એવ ન સંશયઃ

દેહાદીનાં મમત્વાશ્રયત્વેનાઽનાત્મત્વાદન્યસ્યાઽનુપલમ્ભાત્ સુષુપ્તૌ
શૂન્યોપલમ્ભાચ્ચ શૂન્યમાત્મેતિ પ્રાપ્તે આહ - અહમિતિ । અહં નાસ્મીતિ
કદાચિદપિ ભાસનાભાવાદ્ધેતોઃ સર્વદા ભાસમાનોઽહં સ્થિત એવ સદ્રૂપ એવ
ન શૂન્યરૂપ ઇત્યર્થઃ । સુષુપ્તાવપિ નાસ્મીતિ ન પ્રામાણિકઃ પ્રત્યયઃ ।
તદાઽનુભવિતુરભાવે વ્યુત્થિતસ્ય ન કિઞ્ચિદવેદિષમ્ ઇતિ
દૃશ્યસામાન્યાદર્શનસ્મૃત્યનુપપત્તેઃ । તથા ચાત્માઽશૂન્યરૂપઃ
સર્વદાઽસ્મીતિ ભાસત એવ । કદાચિદપિ નાહમસ્મીતિ ભાસનાભાવાદિતિ ભાવઃ

ભાસમાનસ્ય તુ મમ કેન ભાનમિતિ સ્ફુટમ્ ।
નહિ જાનામિ તત્ કસ્માદેતન્ન વિદિતં મયા

કેન હેતુના । ઘનાચ્છન્નાર્કવત્ સામાન્યેન ભાસમાનસ્ય કેન વિશેષહેતુના
સ્ફુટં ભાનમયમહમસ્મીતિ વિજ્ઞાનં સ્યાદિતિ નહિ જાનામિ તદેતત્
કસ્માન્નિમિત્તાન્ન વિદિતમ્

પ્. ૧૨૦)
ઘટાદિકં ચક્ષુરાદ્યૈર્ભાસતે ભુવિ નાન્યતઃ ।
પ્રાણસ્ત્વચા વિભાત્યેષ મનો જ્ઞાનેન ચોહિતમ્

જ્ઞાનેન જ્ઞાનાત્મકકાર્યહેતુના । ઊહિતં કાર્યકારણત્વેનાનુમિતમ્

એવં બુદ્ધિઃ કેન ચ મે ભાસનં નાવિદં ત્વિદમ્ ।
અથૈષાં ભાસનાદેવ નાત્મા ભાસેત મે યદિ

એવં બુદ્ધિઃ કાર્યેણાનુમિતેત્યર્થઃ । મે મમ । અથેતિ
નિમિત્તસમ્ભાવનાદ્યોતકમ્ । યથા હિ પ્રતિબિમ્બભાસનકાલે શુદ્ધદર્પણો ન
ભાસતે એવમેષામનાત્મના ભાસનાદાત્મા ન ભાસત ઇતિ સમ્ભાવયતિ -
એષામિતિ

તર્હિ નો વિમૃશામ્યેતાંસ્તતો મે ભાસનં ભવેત્ ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા જહૌ માનસગોચરમ્

એવં દૃશ્યભાસનસામાન્યા ભાવમાત્મવિજ્ઞાને [ઘ્: સામાન્ય]
નિમિત્તં નિશ્ચિત્યાહ - તર્હીતિ । યદ્યનાત્મભાસનાદાત્મા ન ભાસતે
તર્હ્યેતાનનાત્મભાવાન્ન વિમૃશામિ । નહ્યેતે સ્વતો ભાસન્તે
અવિમૃષ્ટાનામભાસનાત્ । યથા હિ ઘટવિમર્શનકાલે તતોઽન્યન્ન ભાસતે
તથા અનાત્મવિમર્શનકાલે [ક્: અન્ત્ય] આત્મા ન ભાસત ઇતિ ।
અન્યાવિમર્શને [ક્: વિમર્શનેન] આત્મભાસનં ભવેદિતિ ભાવઃ ।
વિમર્શઃ અયમીદૃશ ઇત્યાદિ માનસોલ્લેખઃ । મનસા મનનાત્મકેન
સૂક્ષ્મબુદ્ધિરૂપેણાન્તઃકરણેન માનસગોચરં [ક્: સોઽગોચરઃ]
માનસોલ્લેખમ્ [ક્: લ્લેખઃ]

અથાઽપશ્યદન્ધકારં ગાઢં તત્ ક્ષણમાત્રતઃ ।
ઇદં મમાત્મનો રૂપમિતિ નિશ્ચિતમાનસઃ

અથ યત્કિઞ્ચિદ્ભાવમાત્રાનુલ્લેખાનન્તરમ્ તત્ તમઃ તદિદમાત્મનો રૂપમિતિ
યોજના । ક્ષણમાત્રતઃ અન્ધકારદર્શનોત્તરક્ષણે । નિશ્ચિતમાનસઃ નિશ્ચિતં
માનસં મનોવિકારાત્મક તમો યેન

પ્. ૧૨૧)
પ્રહર્ષમતુલં [ક્, ઘ્: તુમુલં] લેભે ચાથ ભૂયો વ્યચિન્તયત્ ।
નૂનં પુનઃ પ્રપશ્યામીત્યેવં ચિત્તં રુરોધ વૈ

પ્રહર્ષમ્ આત્મા દૃષ્ટ ઇતિ ભ્રમજનિતમ્ [ક્: શ્રમ]

ચઞ્ચલં હઠયોગેન નિરુદ્ધં [ઘ્: નિરુદ્ધે] સમવૈક્ષત ।
તેજઃપુઞ્જમનાદ્યન્તં ભાસ્વરં ક્ષણમાત્રતઃ

ચઞ્ચલં મનો હઠયોગેન કિઞ્ચિદનુલ્લિખામીતિ
દૃઢસઙ્કલ્પરૂપાભિનિવેશમાત્રેણ ન તુ [ક્, ખ્, ગ્: નનુ]
પ્રાણાયામનિરોધાદ્યભ્યાસેન । ભાસ્વરં પ્રકાશૈકનિબિડમ્

પ્રબુદ્ધશ્ચિન્તયામાસ કિમેતદિતિ વિસ્મિતઃ ।
અહો પશ્યામિ વિવિધં કિમાત્માનં કથં ત્વિદમ્

ક્ષણમાત્રતઃ પ્રબુદ્ધ્ય [ક્: પ્રબુદ્ધઃ] નિરોધાત્ પરાવૃત્ત્ય ।
એતત્તમસ્તેજશ્ચ [ક્: એતન્મે તેજ] ઇદં વિરુદ્ધરૂપત્વમાત્મનઃ કથમિતિ
વિસ્મિતઃ

ભૂયઃ પશ્યામિ ચેત્યેવં રુરોધ સ્વમનસ્તદા ।
વિલીનં નિદ્રયા ચિત્તં બભૌ ચિરતરં દૃઢમ્

તદા રોધાનન્તરમ્ [ઘ્: રોધના] નિદ્રયા
પરિપક્વકર્મસામાન્યાભાવરૂપયા [ખ્: સામાન્ય] । હેતૌ તૃતીયા ।
નિદ્રાહેતુના ચિત્તં વિલીનમ્

તત્રાપશ્યત્ સ્વપ્નજાલં વિચિત્રાનેકદર્શનમ્ ।
અથ પ્રબુદ્ધોઽત્યન્તં વૈ ચિન્તાં પ્રાપ મહત્તરામ્

કિમહં નિદ્રયાચ્છન્નઃ સ્વપ્નાન્ સમવલોકયમ્ ।
તમસ્તેજશ્ચાપિ દૃષ્ટમહો સ્વપ્નાત્મકં [ક્: ત્મકો] ભવેત્

તમઃ પ્રમુખં દૃષ્ટમપિ સ્વપ્નાત્મકમેવ સ્યાદિતિ સમ્ભાવયતિ - તમ
ઇતિ

પ્. ૧૨૨)
સ્વપ્નસ્તુ માનસોલ્લાસસ્તદેતં વર્જયે કથમ્ ।
ભૂયો નિગૃહ્ય પશ્યામીત્યેવં નિશ્ચિત્ય વૈ દૃઢમ્

મનો નિગ્રહીતું પ્રવૃત્તસ્ય મે માનસં પ્રસરત્યેવ તત્ કથમત્ર કર્તવ્યમિતિ
ચિન્તયતિ - સ્વપ્ન ઇતિ । એતં સ્વપ્નમ્

રુરોધ ચિત્તં તુ હઠાત્તદેતદભવત્ સ્થિરમ્ ।
તદાનન્દસમુદ્રાન્તર્નિમગ્ન ઇવ સોઽભવત્

ચિત્તં દૃઢં રુરોધેત્યન્વયઃ । તદા રોધાનન્તરમ્ । ઈષત્ કિઞ્ચિત્કાલં ચિત્તં
સ્થિરમભવત્ । તદા નિરુદ્ધચિત્તદશાયામ્

પુનશ્ચિત્તપ્રચલનાત્ પ્રબુદ્ધોઽભવદઞ્જસા ।
કિમેષ મેઽભવત્ સ્વપ્નશ્ચાઽથવા ચિત્તવિભ્રમઃ

પ્રબુદ્ધઃ નિરોધચ્યુતઃ । નિરોધકાલિકં સુખમાત્રરૂપં સ્વાત્માનમવિદન્
[ક્: દન્નિવ કલ્પ] વિકલ્પયતિ - કિમેષ ઇતિ

આહોસ્વિત્ સત્ય એષ સ્યાદવિચિન્ત્યં વિભાતિ મે ।
નાઽન્વભૂવં કિઞ્ચિદપિ સુખમાપ્તં કથં મયા

વિષયાનુભવેન સર્વત્ર સુખાનુભવઃ તત્ કથં કિઞ્ચિદપ્યનનુભૂય
નિરોધકાલે સુખાનુભવ ઇતિ શઙ્કતે - નાન્વભૂવમિતિ

અહોઽસ્ય સુખલેશસ્ય તુલ્યં નાસ્ત્યત્ર કિઞ્ચન ।
અહં સુષુપ્તવન્મૂઢઃ કથમેતત્ સુખં સ્થિતમ્

કિઞ્ચન સુખમ્ । સુષુપ્તવત્ બાહ્યાન્તરાગ્રહણેન મોહગ્રસ્તોઽહં સ્થિતઃ । તત્ર
કથમેષ સુખાનુભવઃ

નાત્ર હેતું કઞ્ચિદપિ લક્ષયે તત્ કથં ભવેત્ ।
આત્માવગમનાયાહં પ્રવૃત્તોઽપ્યદ્ય નાવિદમ્

અત્ર સુખોપલબ્ધૌ તત્ સુખં હેતું વિના કથં ભવેત્

આત્માનમન્યચ્ચાન્યચ્ચ પશ્યામિ કિમિદં ભવેત્ ।
પ્રકાશો વાન્ધકારો વા સુખં વાન્યદથાપિ વા

આત્માનં નાવિદમિત્યન્વયઃ । અન્યચ્ચાન્યચ્ચ તમઃપ્રકાશાદિરૂપમ્ । અપિરેવાર્થે
। અથ પ્રકાશાદિભ્યોઽન્યદેવ વેત્યર્થઃ

પ્. ૧૨૩)
આત્મા ભવેન્મમ તથા ક્રમિકૈતત્સ્વરૂપકઃ ।
નાન્તમેમ્યત્ર ભૂયસ્તાં પૃચ્છામિ વિદુષીં પ્રિયામ્

અથવા તથાઽનુભૂતતમઃપ્રભૃતિભાવક્રમયુક્તસઙ્ઘસ્વરૂપક આત્મા
ભવેત્ । અત્રાન્તં નિશ્ચયં નૈમિ ન પ્રાપ્નોમિ

ઇતિ નિશ્ચિત્ય દ્વારેશમાહૂયાજ્ઞાં સમાદિશત્ ।
સ્વસન્નિધાનમાનેતું હેમલેખાં નૃપાત્મજઃ

અથ પ્રાપ્તા મુહૂર્તેન દ્વારિકસ્ય નિદેશતઃ ।
આરુરોહ મહાસૌધં મેરુમિન્દુપ્રભેવ સા

અથાપશ્યદ્ રાજસુતં પ્રિયં શાન્તાત્મમાનસમ્ ।
નિશ્ચલં નિર્વિકારં ચ સંહૃતેન્દ્રિયમણ્ડલમ્

હેમલેખા અપશ્યત્ । શાન્તં નિશ્ચેષ્ટમ્ । આત્મા શરીરં માનસઞ્ચ । ચલનં
[ખ્, ગ્, ઘ્: ચલઃ] પ્રાણચારઃ । વિકારઃ કામાદિઃ

સમીપમુપસૃત્યાશુ તદ્વિષ્ટરમુપારુહત્ ।
એકાસનોપવિષ્ટાયાં તસ્યાં સ નિમિષાર્દ્ધતઃ

ભર્તૃસમીપમ્ । તસ્યાં હેમલેખાયાં સ હેમચૂડઃ

ઉન્મીલ્ય નયને પાર્શ્વે સમાલોકયદાસ્થિતામ્ ।
આલોકિતા પ્રિયં શીઘ્રં પ્રણયાત્ પરિષસ્વજે

પ્રિયાં સમાલોકયત્ । આલોકિતા સા

તતઃ પ્રાહામૃતસ્યન્દિ સુન્દરં વચનં પ્રિયા ।
નાથ કિં ભવતાહૂતા કચ્ચિત્તે નીરુજં તનૌ

વદાહૂતૌ કારણં મે યદર્થમહમાગતા ।
એવં પ્રિયાનુયુક્તઃ સ બભાષે સ્વાત્મનઃ પ્રિયામ્

પ્રિયે ત્વયાનુશિષ્ટોઽહં વિવિક્તેઽત્ર સમાસ્થિતઃ ।
વિચારપરમઃ સ્વાત્મરૂપલક્ષણહેતવે

વિચારઃ પરમ ઉપાદેયો યસ્ય તત્પર ઇતિ યાવત્ । સ્વાત્મરૂપસ્ય લક્ષણં
વિજ્ઞાનમ્ તદ્ધેતુર્યય મોક્ષસ્ય તદર્થં વિચારપરમ ઇતિ સમ્બન્ધઃ

પ્. ૧૨૪)
તત્પરેણાપિ ચિત્રં તુ લક્ષિતં તત્ પૃથક્ કિમુ ।
આત્મનઃ સર્વદા પ્રાપ્તેર્ભાસમાનત્વતોઽપિ ચ

તત્પરેણાપિ અનન્યમાનસેનાપિ । ચિત્રમ્ અનેકવિધમ્ । પૃથગ્ અત્યન્તભિન્નમ્
પ્રકાશાન્ધકારાદિરૂપમ્ । સ્વેન યથા વિચારિતં તદાહ - આત્મન ઇતિ ।
આત્મત્વાદેવ પ્રાપ્તત્વમ્ પ્રકાશરૂપત્વાદ્ભાસમાનત્વમ્

અસમ્યગ્ ભાસનં ચાન્યભાસનસ્ય નિમિત્તતઃ ।
ઇતિ મત્વા નિરુધ્યાન્યભાસનં સુવ્યવસ્થિતઃ

એવંવિધસ્યાપ્યસમ્યગ્ભાસનમન્યભાસનનિમિત્તાત્ । અન્યેષાં ભાસનં
ભાસનકરણમિન્દ્રિયાદિ [ક્: દિનિરુક્તમ્] નિરુદ્ધ્ય

અપશ્યમન્ધકારં ચ પ્રકાશમન્યદેવ ચ ।
ક્વચિત્ સુખં મહત્ પ્રાપ્તં કિમેતદ્વદ મે પ્રિયે

ઇદમેવાત્મનો રૂપમથવાઽન્યદ્ ભવેત્ ક્વચિત્ ।
સમ્યગ્ વિવિચ્ય કથય યથા તમભિલક્ષયે

ઇદમેવ પ્રકાશાન્ધકારાદ્યન્યતમમ્ । અન્યત્ પ્રકાશાન્ધકારાદિભ્યઃ । ક્વચિત્
સમાધેરન્યત્ર

ઇત્યુક્તા સાઽબ્રવીદ્ હેમલેખા જ્ઞાતપરાવરા ।
શૃણુ પ્રિય પ્રવક્ષ્યામિ સમાહિતધિયાઽખિલમ્

યસ્ત્વયા બાહ્યસંરોધે વ્યવસાયઃ સમેધિતઃ ।
સ શુભઃ સમ્મતઃ સર્વૈઃ સુમુખ્યશ્ચાત્મવેદિભિઃ

વ્યવસાયઃ યત્નઃ । શુભફલપ્રદત્વાચ્છુભઃ । અનન્તરસાધનત્વાત્
સુમુખ્યઃ

વિના તેન ન તત્ પ્રાપ્તં કેનાપિ કુત્રચિત્ ક્વચિત્ ।
ન તત્ કારણતામેતિ તત્પ્રાપ્તૌ પ્રાપ્તભાવતઃ

તેન નિરોધેન । તત્ અદ્વૈતાત્મવિજ્ઞાનમ્ । કુત્રચિત્ કાલે ક્વચિદ્દેશે ।
નન્વેવમાત્મજ્ઞાનસ્ય સાધનસાધ્યત્વેન ઘટાદિજ્ઞાનતુલ્યત્વે
ઘટવદાત્મનો જડત્વમનાત્મત્વઞ્ચ સ્યાદિત્યત આહ - ન તદિતિ । તત્
નિરોધનમ્ । તત્પ્રાપ્તૌ આત્મવિજ્ઞાનપ્રાપ્તૌ । પ્રકૃતે આત્મરૂપમેવ વિજ્ઞાનં
વિવક્ષિતમ્ ન ત્વાત્મનો વિજ્ઞાનમ્ । અતસ્તસ્ય પ્રાપ્તત્વમિતિ ભાવઃ

પ્. ૧૨૫)
અપ્રાપ્તાવાત્મતા ન સ્યાદાત્મત્વેઽનાપ્તતા કુતઃ ।
અપ્રાપ્યઃ સર્વથૈવાત્મા પ્રાપ્તિસ્તસ્ય ન વિદ્યતે

એતદેવ સાધયતિ - અપ્રાપ્તાવિતિ

અપ્રાતસ્ય ભવેત્ પ્રાપ્તિરાત્મત્વાન્નાપ્તિરસ્ત્યતઃ ।
તન્નિરોધોઽપિ નાપ્ત્યર્થસ્ત્વત્ર પશ્ય નિદર્શનમ્

તન્નિરોધઃ મનોનિરોધઃ । નિદર્શનં દૃષ્ટાન્તમ્

અન્ધકારસમાચ્છન્નં કિઞ્ચિત્ તસ્ય નિરોધતઃ ।
દીપાદ્યૈરાપ્યતે પ્રાપ્તમિવ લોકે યથા તથા

કિઞ્ચિત્ ઘટાદિ । તસ્ય અન્ધકારસ્ય દીપસૂર્યાદિભિર્નિરોધતઃ પરિહારતઃ
ઘટાદ્યાપ્યતે । અત્ર સ્થિતમપિ ઘટાદિ યથા તમોનિરોધાત્ પ્રાપ્તમિવ ભવતિ
તથા સ્વપ્રકાશચિદેકરૂપમાત્મતત્ત્વં વાસનોદ્ભૂતવિકલ્પૈરાચ્છન્નમિવ
સ્થિતં વિકલ્પનિરોધેન પ્રાપ્તમિવ ભવતિ । તથા ચ નિરોધસ્ય ન
સ્વરૂપપ્રાપકત્વમિતિ ભાવઃ

યથા કશ્ચિદ્ ભ્રાન્તચિત્તઃ ક્વચિદ્વિસ્મૃતનિષ્કકઃ [ક્: કશ્ચિ] ।
અન્યચિન્તાનિરોધેન સમાહિતતયા પુનઃ

નાત્રાન્ધકારવત્ સ્વરૂપાતિરિક્તમાચ્છાદકં સમ્ભવતીત્યાશયેન
દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ - યથેતિ । નિષ્કં સુવર્ણમ્

આસાદયતિ તન્નિષ્કં નષ્ટં પ્રાપ્તં યથા તથા ।
ન નિરોધોઽત્ર હેતુઃ સ્યાન્નિષ્કાપ્તૌ તુ યથા તથા

પ્રાપ્તં યથા પ્રાપ્તમિવેતિ દ્વિતીયં યથાપદં યોજનીયમ્ । અત્ર યથા અનષ્ટં
નિષ્કં નષ્ટં પ્રાપ્તમિતિ ચોચ્યતે તથા અપ્રાપ્ત આત્મા પ્રાપ્તો ભવતિ । અત્ર
યથાઽન્યચિન્તાનિરોધો ન નિષ્કપ્રાપ્તૌ હેતુસ્તથા પ્રકૃતેઽપિ નિરોધો ન હેતુઃ

પ્. ૧૨૬)
આત્મલાભે ન હેતુઃ સ્યાન્નિરોધો બાહ્યવસ્તુનઃ ।
ત્વયા ન લક્ષિતઃ સ્વાત્મા તત્ર વ્યુત્પત્તિવર્જનાત્

બાહ્યવસ્તુનો નિરોધઃ । નનુ તર્હ્યાત્મા મયા નિરોધેનાપિ કુતો ન લક્ષિત ઇતિ ચેદાહ
- તત્રેતિ । વ્યુત્પત્તિઃ વસ્તુપરિચયઃ

યથા પ્રકાશેઽવ્યુત્પન્નો રાત્રૌ રાજસભાં ગતઃ ।
પશ્યન્ સભ્યાંશ્ચ દીપાંશ્ચ ન જાનાતિ પ્રકાશકમ્

અવ્યુત્પત્ત્યા દૃશ્યમાનમપિ નોપલક્ષયતીત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ - યથેતિ ।
અવ્યુત્પન્નઃ પ્રકાશો હિ પ્રદીપપ્રસૃતો ભાસ્વરરૂપવાન્ ભાવાવભાસક ઇતિ
પરિચયહીનઃ । એવં ત્વયા ન લક્ષિત ઇતિ યોજ્યમ્

શૃણુ પ્રિય નિરોધાન્તે હ્યન્ધકારો વિલોકિતઃ ।
અન્ધકારાવલોકાદૌ શેષભાવસ્તવ સ્થિતઃ

એવં સ્વરૂપાનુપલક્ષણેઽવ્યુત્પત્તિં નિમિત્તમ્ક્ત્વા તદ્વ્યુત્પત્ત્યર્થમાહ -
શૃણ્વિતિ । નિરોધો હ્યવિકલ્પદશા ।
તત્રાન્ધકારાવલોકનરૂપવિકલ્પાસમ્ભવાન્નિરોધાન્તે ઇત્યુક્તમ્ ।
તાદૃશાન્ધકારાવલોકનસ્યાદૌ [ખ્, ગ્, ઘ્: લોકસ્યાદૌ]
પૂર્વદશાયાં નિર્વિકલ્પરૂપાયામ્ । યસ્તવ શેષભાવઃ સ્થિતઃ પરિશિષ્ટં
રૂપં સ્થિતમ્ । તથા [ક્: યથા] હિ દેહાદ્યતિરિક્તં જ્ઞાનમાત્મનો રૂપમ્
તચ્ચ વિકલ્પકાલે દૃશ્યસંવલિતમેવ [ક્, ખ્: દૃશ્યં સં]
પ્રકાશતે । નિરોધકાલે દૃશ્યપરિચ્યુતૌ યદ્ જ્ઞાનમાત્રં સ્થિતં
તત્પરિશિષ્ટં રૂપં શેષભાવ ઇત્યુચ્યતે । ન ચ તાદૃશશેષભાવોઽપહ્નોતું
શક્યઃ સ્વપ્રકાશત્વેન તસ્ય પ્રકાશમાનત્વાત્ વ્યુત્થિતસ્ય તસ્યૈતાવન્તં
કાલં કિઞ્ચિદવિદન્નાસમિત્યનુસન્ધાનાચ્ચેતિ

તં ભાવં ભાવય સદા પરમાનન્દદાયકમ્ ।
અત્ર સર્વે મહામોહગ્રહગ્રસ્તાઃ પરાગ્દૃશઃ

તં ભાવં શેષભાવમ્ દૃશ્યરહિતદૃઙ્માત્રરૂપમ્ । સદા અહમસ્મીતિ
ભાવય અનુસન્ધિપરો ભવ । દુઃખમૂલદ્વૈતાભાસવૈધુર્યેણ [ક્:
દૃશ્ય-; ક્: ભાસન]
દુઃખાદિરૂપાનન્દાચ્છાદકાભાવાદભિવ્યક્તપરમાનન્દરૂપત્વેન [ક્:
દૃશ્યા-; ક્: વ્યક્તદૃશ્યપ] પ્રકાશમાનત્વાત્
પરમાનન્દદાયકમિતિ । અત્ર એવંવિધે સ્વરૂપે સર્વં શાસ્ત્રજ્ઞા યોગિનશ્ચ ।
પરાગ્દૃશઃ [ક્: યઃ સદૃશઃ] બહિર્મુખાન્તઃકરણાઃ [ક્:
કરણ] પશ્યામીતિ પરિચ્છિન્નાભિનિવેશપરા [ક્: પર] ઇતિ યાવત્ ।
યદુક્તમ્ - પશ્યામીતિ પરાગ્દૃષ્ટેરલભ્યં તત્ પરં પદમ્ ઇતિ

પ્. ૧૨૭)
અન્વિષ્યાન્વિષ્ય વિહતા ન તાં પ્રાપુશ્ચ ભાવનામ્ ।
સન્તિ લોકે શાસ્ત્રવિદઃ કુશલાશ્ચ સુતાર્કિકાઃ

યતઃ સર્વે તત્ર મહામોહગ્રસ્તાઃ અત આહ - અન્વિષ્યેતિ । તદ્ભાવાપ્રાપ્ત્યા
વિહતાઃ શ્રાન્તાઃ । તાં ભાવનાં શેષભાવાનુસન્ધિરૂપામ્ । નનુ માસ્ત્વેષા
ભાવના શાસ્ત્રાભયસતર્કાદિભિરેવ લબ્ધપુરુષાર્થા ભવામ ઇતિ ચેન્નેત્યાહ
- સન્તીતિ । શાસ્ત્રવિદઃ શ્રવણપરાઃ । કુશલાઃ તાર્કિકા મનનપરાઃ ।
એવંવિધા અપિ પરાગ્દૃશો નિદિધ્યાસનરાહિત્યેન પુરુષાર્થાપ્રાપ્ત્યા
શોચન્ત્યેવેતિ ભાવઃ

અવિદિત્વા ભાવમમું શોચન્ત્યેવ દિવાનિશમ્ ।
શબ્દાર્થશિલ્પમાત્રેણ નહિ તત્પદમાપ્યતે

શબ્દાર્થે શ્રુતાર્થે શિલ્પો મનનં તન્માત્રેણ

યાવદન્વેષણં કુર્યાદ્વિચારં વાપિ પણ્ડિતઃ ।
તાવન્ન પ્રાપ્યતે તદ્વૈ યતો ન ગ્રાહ્યમેવ તત્

નન્વતિસૂક્ષ્મોઽપિ શાસ્ત્રાર્થો ભૂયઃ શ્રવણમનનાભ્યાં ચિત્તમુપારોહતિ
એવમેષ ભાવોઽપિ શ્રવણમનનાભ્યામેવ ભૂયઃકૃતાભ્યાં ચિત્તારૂઢો
ભવેત્ કિં રોધરૂપનિદિધ્યાસનેનેતિ ચેન્નેત્યહ - યાવદિતિ । અન્વેષણં
શ્રવણમ્ [ક્: શ્રવણમ્ નાસ્તિ] વિચારં મનનમ્ । કુત એવમિતિ ચેદાહ
- યત ઇતિ । અસ્યાગ્રાહ્યત્વેનાલૌકિકત્વાન્ન કેવલશ્રવણમનનાભ્યાં
ચિત્તારૂઢતેતિ ભાવઃ

પ્. ૧૨૮)
ગત્વા દૂરં ન તત્ પ્રાપ્યં સ્થિત્વા પ્રાપ્તં હિ સર્વદા ।
ન તદ્વિચાર્ય વિજ્ઞેયમવિચારાદ્ વિભાસતે

અલૌકિકત્વમેવ તસ્યાહ - ગત્વેતિ [ક્: યત ઇતિ] । અત્ર
ગમનમિન્દ્રિયપ્રસારઃ । સ્થિતિસ્તદપ્રસારઃ । વિચારશ્ચિન્તનં ચિત્તપ્રસારઃ
[ખ્: પ્રસાદો] અવિચારસ્તદભાવઃ । પરાગ્ વસ્તુ હિ
બાહ્યમિન્દ્રિયવ્યાપારેણ આન્તરં વિચારેણ જ્ઞાતું શક્યમ્ અસ્ય તુ
પ્રત્યગ્રૂપત્વેનેન્દ્રિયમનોનિરોધમન્તરા દુર્વિજ્ઞેયત્વમિતિ ભાવઃ

ધાવન્ સ્વમૂર્ધચ્છાયેવ ન પ્રાપ્યં ક્રિયયા ક્વચિત્ ।
યથા હિ નિર્મલાદર્શે પ્રતિબિમ્બસહસ્રકમ્

સવ્યાપારેણ ન પ્રાપ્યમિત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ - ધાવન્નિતિ ।
પ્રમાણવ્યાપારસ્ય પ્રમાતર્યપ્રસર ઇતિ તાત્પર્યમ્ । વસ્તુન્યવ્યુત્પન્નેન
નિરોધવતાપિ તદ્ દુર્વિજ્ઞેયમિતિ વસ્તુવ્યુત્પત્તયે ભૂયઃ સદૃષ્ટાન્તં
નિરૂપયતિ - યથેતિ

પશ્યન્ બાલોઽપિ નાદર્શં પશ્યત્યેવં જનઃ ખલુ ।
પશ્યન્ સ્વાત્મમહાદર્શે પ્રતિબિમ્બં હિ જાગતમ્

બાલઃ આદર્શેઽવ્યુત્પન્નઃ પશ્યન્નપીતિ સમ્બન્ધઃ । ન પશ્યતિ એષ આદર્શ ઇતિ ન
વિજાનાતિ । દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ - એવં જન ઇતિ । જાગતં જગત્સમ્બન્ધિ
પ્રતિબિમ્બમ્

સ્વાત્માનં ન વિજાનાતિ તદ્વ્યુત્પત્તિવિવર્જનાત્ ।
યથા પરિચિતાકાશઃ પશ્યન્નાકાશસંશ્રિતમ્

ચિત્તસમારોહાય દૃષ્ટાન્તરમાહ - યથેતિ । વ્યુત્પત્તિહિ વસ્તુપરિચયઃ । યથા
હ્યાકાશમવકાશાત્મકમિતિ કથઞ્ચિત્ પરિચિતાકાશઃ પુરુષઃ સર્વત્ર જગત્
પશ્યન્ [ક્, ખ્: પશ્યેત્] તદાશ્રયમાકાશં ચ પશ્યતિ ।
કથઞ્ચિદપ્યપરિચિતાકાશસ્તુ સર્વમાકાશાશ્રિતં જગત્ પશ્યન્નપિ નાકાશં
પશ્યતિ । એવમપરિચિતાત્મસ્વરૂપઃ સ્વાત્મપ્રતિબિમ્બિતં જગત્ પશ્યન્નપિ
નાત્માનં પશ્યતીતિ ભાવઃ

પ્. ૧૨૯)
જગન્નાવૈતિ ચાકાશં તથા સ્વાત્મસ્વરૂપકમ્ ।
નાથ સૂક્ષ્મદૃશા પશ્ય જ્ઞાનજ્ઞેયાત્મકં જગત્

અવ્યુત્પત્ત્યા નિરોધેનાપ્યાત્મા નોપલક્ષિત ઇતિ તત્ર વ્યુત્પાદનાય શેષભાવસ્તવ
સ્થિતઃ (૯।૭૭) ઇત્યાદ્યુક્તમ્ તથાપિ તત્ર પ્રિયસ્યાવ્યુત્પત્તિમાલક્ષ્ય
પ્રકારાન્તરેણ તત્ર વ્યુત્પાદયિતું ભૂય આહ - નાથેતિ । જગદસ્તીતિ શેષઃ

તત્ર જ્ઞાનં સ્વતઃ સિદ્ધં તદભાવે ન કિઞ્ચન ।
પ્રમાણાનાં પ્રમાણં તદપ્રમાણં સ્વતો ભવેત્

અનેકવિધમપિ જગત્ સંક્ષેપેણ જ્ઞાનં જ્ઞેયમિતિ દ્વિરૂપમ્ । તત્ર જ્ઞેયં
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણૈઃ સિદ્ધમનાત્મરૂપં [ખ્, ઘ્: સ્વરૂપં] ચેતિ
તન્નિરૂપણમપ્રયોજકમિતિ જ્ઞાનમેવ નિરૂપયતિ - તત્રેતિ । તયોર્મધ્યે
ઇત્યર્થઃ । સ્વતઃ પ્રમાણમનપેક્ષ્ય । તદભાવે ન કિઞ્ચિદ્ ભાયાત્ [ક્,
ખ્: ભૂયાત્; ઘ્: ભાયાદિતિ તાત્પર્યમ્] અતસ્તદપહ્નોતુમશક્યમિતિ તાત્પર્યમ્ ।
નનુ તદભાવે ન કિઞ્ચનેત્યનુપપન્નમ્ પ્રમાણૈઃ [ક્: પ્રમાણં]
પ્રમેયસ્ય સિદ્ધત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય પ્રમાણાનાં પ્રમાણત્વે સિદ્ધે પ્રમાણૈઃ
પ્રમેયં સેત્સ્યતિ પ્રમાણત્વં ચ પ્રમેયે
વ્યાવૃત્તિ(પૃતિ)ક્રિયામન્તરા [ક્: અવ્યા] ન સિધ્યતિ તસ્યાં ચ
ક્રિયાયાં ન [ખ્, ગ્: ન નાસ્તિ] પ્રમાણસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યમ્ કરણત્વાત્
કુઠારવત્ । અતઃ પ્રમાણાનાં પ્રમાતારમન્તરા પ્રમાણત્વાસિદ્ધૌ પ્રમેયં
ન સિધ્યતીતિ તાત્પર્યેણાહ - પ્રમાણાનામિતિ । પ્રમાણાનાં પ્રમાણં
સ્વરૂપસાધકમિત્યર્થઃ । નનુ પ્રમાણં પ્રમિતં હ્યસ્તિ તથા ચ પ્રમાતરિ
પ્રમાણાપેક્ષાયાં તત્રાપિ પ્રમાત્રન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થાનં
સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - અપ્રમાણમિતિ । ન પ્રમાણં યસ્ય તત્ [ક્, ખ્:
તમ્] । નનુ તર્હિ કથં તદસ્તિ ? તદાહ - સ્વત ઇતિ ।
સ્વસત્તાયામનન્યાપેક્ષમિતિ ભાવઃ

પ્. ૧૩૦)
યતઃ પ્રમાણાનપેક્ષમાદિસિદ્ધમતસ્તુ તત્ ।
સિદ્ધિસાધકભાવેન [ગ્: સિદ્ધ] ન તત્સિદ્ધિઃ કદાચન

કુત એવમિતિ ચેદાહ - યત ઇતિ । પ્રમાણાનપેક્ષમિતિ । પ્રમાતુ શ્ચિદ્રૂપત્વેન
સદા પ્રકાશમાનત્વાત્ નહિ વૈકર્તનં જ્યોતિર્દીપાલોકમપેક્ષતે (પ્૦ પ્૦
૧૨) ઇતિ રીત્યાઽપ્રકાશિતપ્રકાશકપ્રમાણસ્ય તત્રાનુપયોગ ઇતિ તાત્પર્યમ્ । અતઃ
સાધનાનપેક્ષણાત્ । સિદ્ધિસાધકેતિ [ક્: સિદ્ધ] । સિદ્ધિરુત્પત્તિર્જ્ઞપ્તિર્વા
[ક્: સ્તત્પ્રતિ] સાધકં તયોઃ સાધનમ્ ઉત્પત્તિસાધનં જ્ઞપ્તિસાધનં
વેત્યર્થઃ । સિદ્ધિસાધકસ્ય ભાવઃ સત્ત્વમ્ । ઉત્પત્ત્યાદિસાધકસત્ત્વેન
કદાચિદપિ ન તત્સિદ્ધિઃ ચિદાત્મન ઉત્પત્તિર્જ્ઞપ્તિર્વા ન સાધનાન્તરેણ યુજ્યત ઇતિ
ભાવઃ । ચિદાત્મન ઉત્પત્તૌ જ્ઞપ્તૌ વા કર્તૃકરણયોરપેક્ષાસ્તિ । તથા ચ
ચિતિભેદાસમ્ભવેનૈક્યાત્ સ્વસ્ય સ્વસિદ્ધિકર્તૃત્વકરણત્વાનુપપત્તિઃ । અચિદાત્મા
તુ ચિતિમન્તરા સ્વયમેવાસિદ્ધઃ કથં પરસિદ્ધિં કુર્યાદિતિ તાત્પર્યમ્ । એતચ
શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયાં કર્તરિ જ્ઞાતરિ (૧।૨) ઇતિ સૂત્રેણ [ક્, ઘ્:
સૂત્રે] વિતાનિતમ્

તત્ર વિપ્રતિપન્નસ્ય ન પ્રશ્નો નાપિ ચોત્તરમ્ ।
અનપહ્નવનીયં તન્મહાદર્શતલં ભવેત્

તત્ર જ્ઞાનસ્વરૂપે । વિપ્રતિપન્નસ્ય નાસ્તિ જ્ઞાનમિત્યાક્ષેપપરસ્ય । ન પ્રશ્નો
નાપિ ચોત્તરમ્ । સિધ્યતીતિ શેષઃ । જ્ઞેયસ્ય જડસ્ય
સ્વરૂપમાત્રપરિનિષ્ઠિતસ્વભાવસ્યાન્યત્રાસ્તિ નાસ્તીતિ વિકલ્પનસામર્થ્યાભાવાત્ ।
જ્ઞાનાધીનત્વાદખિલસિદ્ધેસ્તદાક્ષેપે ન પ્રશ્નાદિકં સિદ્ધ્યતીતિ તાત્પર્યમ્
યતસ્તદપહ્નવેઽસ્તિ નાસ્તિ વેતિ પ્રશ્નાદ્યસિદ્ધિરત આહ - અનપહ્નવનીયમિતિ ।
નનુ જ્ઞાનં જ્ઞેયમિતિ વસ્તુદ્વયમ્ તત્ર જ્ઞાનાપહ્નવે જ્ઞેયસ્ય પ્રકાશ
એવોપહતઃ સ્યાત્ ન તુ જ્ઞેયસ્વરૂપસ્યોપહતિઃ તથા ચ તદભાવે ન કિઞ્ચનેતિ
કથમિત્યાશઙ્ક્ય જ્ઞેયં જ્ઞાનાન્ન પૃથગિતિ વક્તુમાહ -
તન્મહાદર્શેતિ

પ્. ૧૩૧)
તત્ર સર્વં ભાસતે વૈ દર્પણપ્રતિબિમ્બવત્ ।
દેશેન વાપિ કાલેન પરિચ્છિત્તિર્ન વિદ્યતે

તત્ર મહાદર્શતલનિભે જ્ઞાનાત્મનિ । યથા હિ દર્પણં વિના પ્રતિબિમ્બં ન
કિઞ્ચિત્ એવં જ્ઞાનં વિના જ્ઞેયં ન કિઞ્ચિદિતિ ભાવઃ । નનુ ન તદન્તઃ સર્વં
ભાસતે યેન સર્વં પ્રતિબિમ્બાત્મકં ભવેત્ ।
દેશકાલયોસ્તત્પરિચ્છેદકયોસ્તદનન્તર્ગતત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય નેત્યાહ -
દેશેનેતિ

તદન્તર્ભાસમાનત્વાત્ કથં તાભ્યાં પરિચ્છિદિઃ ।
પરિચ્છેદસ્ય ભાનં તુ ગગને વસ્તુભિર્યથા

દેશકાલાભ્યાં જ્ઞાતસ્ય [ઘ્: જ્ઞાનસ્ય] કુતો ન પરિચ્છિત્તિરિતિ ચેદાહ
- તદન્તરિતિ । યથા હિ દીપેન પ્રકાશમાનો ઘટાદિર્દીપપ્રકાશાન્તર્નિમગ્ન
એવ યાવાન્ [ક્: યાવાન્ નાસ્તિ] ઘટાદેરંશો
દીપપ્રકાશાવ્યાપ્તસ્તાવાન્ન પ્રકાશમાનઃ તથા જ્ઞાનેન પ્રકાશમાનં
જ્ઞાનાન્તર્નિમગ્નમેવ નિખિલં જ્ઞેયમ્ । એવં ઘટાકારં
જ્ઞાનમિત્યાદ્યનુભવાદપિ ભાસમાનો ઘટાદ્યાકારો જ્ઞાનાન્તર્ગત એવ । નહિ
જ્ઞાનાન્તર્ભાઅમાનઘટાદ્યાકારાદન્યો ઘટાદિર્જ્ઞાનાદ્ બહિરભ્યુપેયતે
પ્રમાણાભાવાત્ પ્રયોજનાભાવાચ્ચ
પ્રતિબિમ્બાનુમિતબિમ્બાત્મકઘટાદેરનુમિતિજ્ઞાનભાસ્યત્વેન
તદન્તર્નિમગ્નત્વેન જ્ઞાનાન્તર્ગતત્વસિદ્ધેશ્ચ । તથા ચ દેશકાલયોરપિ
જ્ઞેયત્વેન જ્ઞાનાન્તર્ગતત્વે સિદ્ધે સ્વાન્તર્ગતેન ન સ્વપરિચ્છેદ ઇતિ ભાવઃ ।
પરિચ્છિદિઃ પરિચ્છિત્તિઃ । નનુ કથં તર્હ્યવેદાનીમેતદજ્ઞાનમિતિ
પરિચ્છેદભાનમિતિ ચેદ્ વ્યાપકસ્યા પરિચ્છિન્નસ્યાકાશસ્ય [ક્:
પરિચ્છિન્નસ્યા નાસ્તિ] સ્વાન્તર્નિમગ્નૈર્ઘટાદ્યૈરિવ પરિચ્છેદાભાસ
એવેત્યાહ - પરિચ્છેદસ્યેતિ । વસ્તુભિઃ ઘટાદ્યૈઃ

પ્. ૧૩૨)
રાજપુત્ર ! સૂક્ષ્મદૃશા તલ્લક્ષય નિજં વપુઃ ।
યત્ર સામાન્યચૈતન્યે જગદેતદ્ વિરાજતે

એવમખણ્ડમપરિચ્છિન્નં સ્વપ્રકાશંજ્ઞાનં નિષ્કૃષ્ય તદેવ સમાધૌ
લક્ષણીયં તવ નિજં વપુરિત્યાહ - રાજપુત્રેતિ । સૂક્ષ્મદૃશેતિ
વિષયાકારરહિતયાઽન્તર્મુખ્યેત્યર્થઃ । યથા હિ ઘટાદેઃ સ્થૂલં
રૂપમાકારઃ સૂક્ષ્મં તુ નિખિલપાર્થિવવિકારાનુસ્યૂતં પૃથિવીસામાન્યમ્
એવં તત્તદાકારાખિલદૃગનુસ્યૂતા સામાન્યચિતિઃ સામાન્યચૈતન્યં તદ્રૂપં
નિજં વપુર્લક્ષય । જગદિતિ । સમાધૌ સામાન્યચિદ્રૂપં યત્ પ્રકાશતે વ્યુત્થાને
વિકલ્પદશાયાં તદેવ પ્રતિબિમ્બાનાં દર્પણવદ્ જગદાશ્રયમિતિ ભાવઃ

તત્સમાવેશસંસિદ્ધ્યા સર્વકર્તૃત્વમાપ્નુયાત્ ।
તસ્યોપલબ્ધિં વક્ષ્યામિ યતઃ પ્રાપ્નોષિ [ક્: પ્રાપ્નોતિ] તત્પદમ્

નન્વેવં મહતા પ્રયાસેન સ્વરૂપ ઉપલક્ષિતેઽપિ ન કિઞ્ચિત્ ફલં દૃશ્યત ઇતિ
ચેદાહ - તત્સમાવેશેતિ । તસ્ય
જગત્પ્રકાશાધિષ્ઠાનસામાન્યચૈતન્યસ્યોપલક્ષિતસ્ય સમાવેશઃ
સોઽહમસ્મીત્યવિચ્છેદેનાનુસન્ધાનમ્ નિદિધ્યાસનમિતિ યાવત્ । તસ્ય સિદ્ધિઃ
પરિપાકઃ અયત્નેનાનુવૃત્તિરિત્યેતત્ । સર્વકર્તૃત્વં પરમેશ્વરતન્મયત્વમ્ ।
યદુક્તમ્ [ઘ્: તદુક્તમ્] -
ખ્યાતિમપૂર્ણામ્પૂર્ણખ્યાતિસમાવેશદાર્ઢ્યતઃ ક્ષપય । સૃજ ભુવનાનિ
યથેષ્ટં [યથેચ્છં સ્થાપ્ય હર તિરય ભાસય ચ ઇતિ
મુદ્રિતગ્રન્થપાઠઃ] ભજ શમ્ભું ભવ ગુરુર્જગતઃ ॥ (વિ૦ પ૦
૫૨) ઇતિ । નનુ સામાન્યચૈતન્યમિત્યપિ સુષુપ્તિવદ્દશાવિશેષઃ તત્ કથં તસ્ય
સર્વદશાનુસ્યૂતત્વમિતિ ચેત્તસ્ય [ક્: ચિત્તસ્ય] સર્વત્રોપલબ્ધિરસ્તીત્યાહ
- તસ્યેતિ । સામાન્યચૈતન્યસ્યેત્યર્થઃ । ઉપલબ્ધિમ્ ઉપલબ્ધિસ્થાનમ્ । યતઃ
યસ્માદ્ મદ્વચનાત્ । તત્પદં સામાન્યચૈતન્યસ્થાનમ્

પ્. ૧૩૩)
નિદ્રાજાગ્રન્મધ્યભાગે સંવિદ્ભેદાન્તરે તથા ।
મધ્યે સંવિદ્વેદ્યયોશ્ચ સૂક્ષ્મબુદ્ધ્યાઽભિલક્ષય

તદેવાહ - નિદ્રેત્યાદિ । સામાન્યચૈતન્યં નામ વિષયાકારરહિતં
નિર્વિકલ્પં જ્ઞાનમ્ તચ્ચ નિદ્રાજાગ્રન્મધ્યભાગે સ્થિતમભિલક્ષયેતિ
સમ્બન્ધઃ । નિદ્રા સુષુપ્તિઃ । જાગ્રદ્ વિકલ્પજ્ઞાનધારા । અન્તઃકરણાત્
પૃથગ્ભૃતૈઃ સ્થૂલૈરિન્દ્રિયૈર્જાગ્રતિ વિષયગ્રહણમ્ સ્વપ્ને તુ [ક્:
અનુ] મનોઽન્તઃપ્રવિષ્ટૈઃ પ્રાપ્તતદૈક્યકલ્પૈર્જલનિમગ્નકરકાસદૃશૈઃ
સંસ્કારાત્મકમાનસવિષયગ્રહણમ્ । સુષુપ્તૌ પુનરિન્દ્રિયવિશિષ્ટં મનઃ
સ્વયોનૌ પ્રકૃતૌ વિલીયતે । પ્રકૃતિશ્ચ તદોન્મિષત્તમોંઽશેન સત્ત્વાંશં
રજોંઽશં ચાચ્છાદ્ય તિષ્ઠતિ । તદા ઘનચ્છન્નાર્કવદાત્માપિ
તમસાચ્છન્નઃ સ્વયં મન્દં પ્રકાશતે । તથા ચ
જાગ્રત્સુષુપ્ત્યોર્મધ્યક્ષણે મનસો વિલયાભિમુખત્વાન્ન વિષયગ્રહણમ્ ।
પ્રાકૃતતમસોઽત્યન્તમનુન્મેષાન્ન સ્વરૂપાચ્છાદનમિતિ ચિદાત્મા
વિષયાકારમપ્રાપ્તઃ [ક્: સમાપ્તઃ] પ્રકાશમાનઃ
સામાન્યચૈતન્યરૂપઃ । એવં સંવિદ્ભેદાન્તરે સંવિદાં ભેદો ઘટાકારતા
પટાકારતેત્યાદિ । એવં ભિન્નસંવિદામન્તરે મધ્યે નહિ જ્ઞાનસ્ય
ઘટાકારતૈવ [ક્, ગ્: તૈવ] પટાકારતા તદ્ભેદસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ।
સિદ્ધે ચ તદ્ભેદે ઘટાદ્યાકારશૂન્યા શુદ્ધાન્તરાલદશાઽનિવાર્યૈવ । એવં
સંવિદ્વેદ્યયોર્મધ્યે સંવિદિત્યહઙ્કારાત્મા દ્રષ્ટા । યથા મુક્તદ્વારં
[ક્: દ્વારેણ] તડાકોદકં કુલ્યાદ્વારા કેદારોદકેનૈકીભવતિ તથા
વિષયગ્રહણકાલે દ્રષ્ટૃસંવિદ્ દૃશ્યસંવિત્પર્યન્તં કરણદ્વારૈકીભવતિ
। તત્ર દ્રષ્ટૃ સ્થાને શરીરાદિ (દૌ) દ્રષ્ટ્રાકારં ચૈતન્યમ્ નભસિ
દૃશ્યે સૂર્યમણ્ડલે ચ તદાકારમ્ મધ્યે તુ શુદ્ધમાકારવર્જિતમિતિ ।
વિષયાકારવર્જિતં ચૈતન્યમાત્મનો વાસ્તવં રૂપમ્ ।
તસ્યોઅપલબ્ધિસ્થાનાન્યેતાનીતિ ભાવઃ

પ્. ૧૩૪)
એતત્પદં નિજં રૂપં યત્ પ્રાપ્ય ન વિમુહ્યતિ [ક્, ગ્: હ્યસિ] ।
એતદજ્ઞાનમાત્રેણ પ્રવૃત્તં જગદીદૃશમ્

નન્વેતદાત્મોપલબ્ધિસ્થાનમ્ તથા ચ [ક્: ચ તત્રોપલભ્ય નાસ્તિ]
તત્રોપલભ્ય આત્મા કીદૃશ ચેદાહ એતદિતિ । એતત્પદમેવ નિજં રૂપમ્ ન
તતોઽતિરિક્તં કિઞ્ચિત્ । પરિત્યક્તદૃશ્યાકારં શુદ્ધચૈતન્યમેવ
દ્રષ્ટુર્વાસ્તવં રૂપમિતિ ભાવઃ । યત્ પ્રાપ્ય અહમસ્મીતિ દૃઢમુપલભ્ય ।
એતદજ્ઞાનમાત્રેણ અહમસ્મીત્યનુપલમ્ભનેન । ઈદૃશં મહાદુઃખમયમ્ ।
શુદ્ધચૈતન્યં વાસ્તવમાત્મનો રૂપમિતિ જ્ઞાતે તત્તદાકારસ્ય દર્પણે
પ્રતિબિમ્બવત્ કલ્પિતત્વનિશ્ચયે પ્રતિબિમ્બવ્યાઘ્રાદેર્યથા ન દુઃખદત્વમેવં
દૃશ્યાભાસસ્યાપીતિ ભાવઃ

નાત્ર રૂપં રસો વાપિ ન ગન્ધસ્પર્શશબ્દનમ્ [ક્: કમ્] ।
ન દુઃખં ન સુખં વા તુ ન ગ્રાહ્યં ગ્રાહકં ચ ન

યત એવંવિધદશાસૂપલભ્યં [ઘ્: દૃશા સૂપ]
શુદ્ધચૈતન્યમેવાત્મનો વાસ્તવં રૂપમતો વિષયાકારાભાસદશાયામપિ
દર્પણે પ્રતિબિમ્બવત્ સ્વરૂપાતિરિક્તં ન કિઞ્ચિદિત્યાહ - નેતિ । અત્ર આત્મનિ ।
શબ્દનં શબ્દઃ । ન ગ્રાહ્યમિતિ વિશેષરૂપેણ નિષિદ્ધાનાં રૂપાદીનાં
સામાન્યરૂપેણ નિષેધઃ । ગ્રાહકમિન્દ્રિયાદિ

સર્વાશ્રયં સર્વરૂપમપિ સર્વવિવર્જિતમ્ ।
એષ સર્વેશ્વરો ધાતા વિષ્ણુરીશઃ સદાશિવઃ

પ્રતિબિમ્બાનાં દર્પણ ઇવ સર્વસ્ય દૃશ્યસ્યાશ્રયમ્ તથા સર્વરૂપમ્ ।
એવમપિ વસ્તુતઃ સર્વવિવર્જિતમ્ । દર્પણસ્ય યથા સર્વપ્રતિબિમ્બાશ્રયાદિત્વેઽપિ
વસ્તુતઃ સર્વવર્જિતત્વં તથેતિ ભાવઃ । કા સા પરા ચિતિર્માતા (૯।૪) ઇતિ કે
વા વયમ્ (૯।૫) ઇતિ ચ પૃષ્ટમ્ । તતઃ જ્ઞાએ સ્વાત્મસ્વરૂપે વૈ તતો
જ્ઞાસ્યસિ માતરમ્ (૯।૭) ઇત્યુત્તરમુક્તં પ્રાક્ । તત્ર પુનઃ પૃષ્ટા
હેમલેખા મહતા પ્રબન્ધેન સ્વાત્મરૂપં વિવિચ્ય પ્રોવાચ ।
સમ્પ્રત્યેવંવિધં શુદ્ધં સ્વાત્મરૂપમેવ પરચિદાત્મકં
માતૃરૂપમિત્યુપદિશતિ - એષેતિ । શુદ્ધઃ સામાન્યચૈતન્યરૂપ
આત્મેત્યર્થઃ । સર્વેષાં બ્રહ્માદીનામ્ ઈશ્વરસ્તુર્ય ઈશસ્તિરોધાનક્રિય ઈશો
રુદ્રઃ । સદાશિવઃ પઞ્ચમોઽનુગ્રહકારી । યથા હિ દર્પણે
તત્તત્પ્રતિબિમ્બપરિચ્છિન્નદર્પણાંશાનાં તત્તદ્રૂપેણ ભેદેઽપિ
દર્પણસામાન્યરૂપેણાઽખિલદર્પણાનુસ્યૂતતા તસ્ય તથા [ક્: યથા]
પ્રતિબિમ્બકલ્પતત્તદ્દેહાદ્યવચ્છિન્નચૈતન્યરૂપેણ ભેદેઽપિ
સમાધ્યાદ્યુપલબ્ધસામાન્યચૈતન્યરૂપેણ સર્વાનુસ્યૂતત્વાદેષ એવ
સર્વેશ્વરાદિરિતિ ભાવઃ

પ્. ૧૩૫)
પશ્યેષદન્તઃ સંરુધ્ય સ્વાત્માનં સ્વાત્મના સતા ।
ત્યક્ત્વા બહિઃપ્રસરતામન્તઃપ્રસરણોદ્યતઃ

એવંવિધમાત્મતત્ત્વં મદુપદેશૈર્વ્યુત્પન્નસ્ય તવ [ક્, ખ્: તવ
નાસ્તિ] ન દુર્લક્ષ્યમિત્યાહ - પશ્યેતિ । ઈષદિતિ ન ચિરં સંરોધાપેક્ષા
કિન્તુ ક્ષણં દૃશ્યાકારાનુલ્લેખેન મનઃ સંરુધ્ય તદ્રૂપં પશ્યેતિ
ભાવઃ । તદ્રૂપસ્યાદૃશ્યત્વાત્ કથં પશ્યામીતિ ચેદાહ - સ્વાત્મના સતેતિ ।
નહિ તદિદમીદૃશમિતિ દ્રષ્ટું શક્યમ્ કિન્તુ
નિરોધાવધિભૂતસ્વાત્માભિન્નસામાન્યસદ્રૂપેણ સદ્યો
જનિતશિશોર્જડવ્યાવર્તકાન્તરુલ્લસત્સ્વરૂપાભિન્નવિશેષવદસ્મીતિ
સામાન્યાભ્યુપગમરૂપેણેતિ ભાવઃ । કથં મનઃ સંરોદ્ધવ્યં તદાહ ##-
ઉદ્યમવાન્ સન્નિત્યર્થઃ । અત્રાન્તઃપ્રસરણં બહિઃપ્રસરણત્યાગસ્ય
દૃઢાવષ્ટમ્ભરૂપોઽભિનિવેશ એવ નાન્યદ્ વ્યાપારાન્તરમ્ સ્વરૂપે
[ક્, ખ્: સ્વરૂપં] વ્યાપારાનુપપત્તેઃ

ત્યક્ત્વા પશ્યામીતિ ભાવમન્ધવન્નિશ્ચલાત્મના ।
દર્શનાદર્શને ત્યક્ત્વા યોઽસિ સોઽસિ દ્રુતં ભજ

એવમપ્યહં માં પશ્યામીત્યભિનિવિશતઃ સ્વરૂપં દુર્લક્ષ્યમિત્યત આહ ##-
નિશ્ચલાત્મના વૃત્તિસામાન્યશૂન્યરૂપેણ સ્થિતં પશ્યેતિ સમ્બન્ધઃ ।
યદુક્તમ્ - પશ્યામીત્યપિ યાવત્તે દ્રષ્ટૃભાવો વિજૃમ્ભતે ।
તાવદ્યત્નશતૈશ્ચાપિ ન પશ્યસ્યાત્મવૈભવમ્ ॥ ઇતિ । એતદેવ વિવિચ્ય પુનરાહ ##-
સુષુપ્તિરૂપં મૂઢત્વમ્ તદુભયં વ્યાવૃત્તરૂપં ત્યક્ત્વા નાહમસ્મીતિ
દૃઢં નિશ્ચિત્ય સ્થિતસ્ત્વં યોઽસિ યદ્રૂપોઽસિ
પરિશેષાદવસ્થાત્રયાનુગતયાદૃશ[ક્: તયા દૃશા
સા]સામાન્યચૈતન્યતુર્ય[ઘ્: તુર્ય નાસ્તિ]રૂપોઽસિ સોઽસિ તદ્રૂપ એવાસિ
તમેવાત્મત્વેન ભજ । અવસ્થાત્રયસાક્ષિતુર્યરૂપમાત્મત્વેન
કાલવિલમ્બમપહાય દ્રુતં ભજેતિ ભાવઃ

પ્. ૧૩૬)
ઇત્યુક્તઃ પ્રિયયા હેમચૂડ આલક્ષ્ય તત્ [ખ્, ગ્, ઘ્: તં] પદમ્
।
ચિરં વિશ્રાન્તિમાલભ્ય બહિર્વિસ્મરણં યયૌ

તથા કૃત્વા તત્ [ખ્, ગ્, ઘ્: તં] પદમાલક્ષ્ય । વિશ્રાન્તિઃ
નિર્વિકલ્પસમાધિઃ

ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે હેમચૂડવિશ્રાન્તિર્નામ
નવમોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયાં
નવમોઽધ્યાયઃ ॥
પ્. ૧૩૭)
અથ દશમોઽધ્યાયઃ
અથાઽપશ્યદ્ધેમલેખા પ્રિયં પ્રાપ્તપરસ્થિતિમ્ ।
ન ચાલયત્ પરપદાત્તતઃ સોઽપિ મુહૂર્તતઃ

અત્રાધ્યાયે ધાતુપદ્યૈઃ પ્રિયયા બોધિતઃ પુનઃ ।
પ્રાપ્ય બાહ્યસમાધિં સ જીવન્મુક્તોઽભવદ્ દૃઢમ્ ॥
પ્રાપ્તા પરસ્મિન્ સામાન્યચિદ્રૂપે સ્થિતિર્યેન । ન ચાલયત્ નોદ્વોધયત્

પ્રબુદ્ધ ઉન્મીલ્ય નેત્રે અપશ્યત્ સપ્રિયં જગત્ ।
ભૂયસ્તત્પદવિશ્રાન્તિમીહમાનોઽતિવેગતઃ

સપ્રિયં પ્રિયાસહિતમ્ । તત્પદવિશ્રાન્તિઃ સમાધિઃ

નેત્રે નિ(ન્ય)મીલયદ્યાવદબ્રવીત્તાવદેવ સા ।
પ્રિયં હસ્તે સમાદાય સુધાસુન્દરભાષિણી

સા હેમલેખા

નાથ કિં તે વ્યવસિતં બ્રૂહિ નેત્રનિમીલનાત્ ।
ઉન્મીલનાદ્વા કિં સ્યાત્તે લાભાલાભૌ સમીરય

વ્યવસિતં નિશ્ચિતમ્ । નિમીલનાદિના યદ્ભવેદ્ લાભોઽલાભો વા તૌ સમીરય

ઉન્મીલ્ય ન પ્રાપ્યતે કિં નિમીલ્ય પ્રાપ્યતે ચ કિમ્ ।
તન્મે બ્રૂહિ પ્રિયતમ શ્રોતુમિચ્છામિ તે સ્થિતિમ્

એતસ્યૈવ વિવેચનમ્ - ઉન્મીલ્યેતિ । સ્થિતિમ્ અભ્યુપગમમ્

એવં પૃષ્ટસ્તયા પ્રાહ મદમત્ત ઇવાલસઃ ।
અનિચ્છન્નપિ વક્તું તામાલસ્યભરમન્થરઃ

મન્થરઃ મન્દવ્યવહારઃ

પ્રિયે વિશ્રાન્તિમત્યન્તં પ્રાપ્તવાનસ્મિ વૈ ચિરાત્ ।
ન બાહ્યે દુઃખભૂયિષ્ઠે વિશ્રમોઽસ્તિ ક્વચિન્મમ

વિશ્રાન્તિં વિશ્રમણં દુઃખાસમ્ભિન્નસુખમિત્યેતત્ । બાહ્યે વ્યવહારે

પ્. ૧૩૮)
અલમૃજીષરોમન્થપ્રાયવ્યવહૃતૈર્બહિઃ [ગ્, ઘ્:
હૃતેર્બહિઃ] ।
દૌર્ભાગ્યાન્ધો નાદ્ય યાવદવિદં સ્વાત્મસત્સુખમ્ [ઘ્: સ્વાત્મનઃ
સુખમ્]

ઋજીષં હૃતરસેક્ષુખણ્ડાંશઃ । રોમન્થઃ ચર્વિતચર્વણં પશુષુ
પ્રસિદ્ધમ્ । તદેવાન્નં ચ પાનં ચ પ્રિયાઙ્ગં મોહકં ચ તત્ । એતદાસ્વાદનં
નૂનં પશુરોમમન્થવત્ સદા ॥ ઇત્યુક્તરીત્યા નહ્યપૂર્વં કિઞ્ચિદિતિ ભાવઃ ।
અનન્ધોઽપિ દૌર્ભાગ્યેનાન્ધપ્રાયઃ । સ્વાત્મસમ્બન્ધિ સત્સુખમ્ । ન તુ
વૈષયિકસુખવદસત્ ક્ષણિકમિતિ ભાવઃ

યથા કશ્ચિદટન્ ભિક્ષાં નિધાનં સ્વં ન વેદ વૈ ।
તથાઽહં સ્વસુખામ્ભોધ્મવિદિત્વા પુનઃ પુનઃ

સ્વાત્મસમ્બન્ધિસુખામ્ભોધિમ્

સુખં વૈષયિકં શ્રેષ્ઠં દુઃખસંઘાભિસંપ્લુતમ્ ।
વિદ્યુદ્વિલયનં મત્વા સ્થિરં તત્પરતાવશાત્

શ્રેષ્ઠં સ્થિરં ચ મત્વેતિ યોજના । વિદ્યુદ્વિલયનં વિદ્યુદિવ ક્ષણમાત્રેણ
વિલયનં નાશો યસ્ય । તત્પરતા તદાશ્રયણમ્

દુઃખૈરભિહતો નૂનં વિશ્રાન્તિં ન તુ લબ્ધવાન્ ।
અહો જના દુઃખસુખવિવેકજ્ઞાનવર્જિતાઃ

વિશ્રાન્તિં દુઃખાસમ્ભિન્નસુખમ્ । જનાસ્તુ દુઃખેષુ સુખાભિમાનાદ્
દુઃખમેવાનુભવન્તીત્યાહ - અહો ઇતિ

સુખાર્થિનો દુઃખસંઘં સઞ્ચિન્વન્તિ મુધા સદા ।
તદલં દુઃખભોગેન સ્વયત્નાસાદિતેન વૈ

દુઃખસઙ્ઘં દુઃખસાધનજાલં ધનગૃહાદિકમ્

પ્રિયે કૃપાં મયિ કુરુ પ્રાર્થયામિ કૃતાઞ્જલિઃ ।
વિશ્રાન્તિમભિવાઞ્છામિ ચિરં સ્વસ્મિન્ સુખાત્મનિ

વિશ્રાન્તિં પ્રોક્તસુખાત્મકસ્વસ્વરૂપાવસ્થાનાત્મકં સમાધિમ્

અહો દૈવહતા ભાસિ જ્ઞાત્વાપિ ત્વમિદં પદમ્ ।
તદ્વિશ્રાન્તિં પરિત્યજ્ય મુધા દુઃખાય ચેષ્ટસે [ખ્, ગ્, ઘ્:
ચેષ્ટસિ]

ચેષ્ટસે [ખ્, ગ્, ઘ્: ચેષ્ટસિ] વ્યવહારપરાસિ

પ્. ૧૩૯)
ઇત્યુક્તા સા પ્રિયં પ્રાહ સ્મયિત્વેષન્મનીષિણી ।
નાથ તે તન્ન વિદિતં પદં પરમપાવનમ્

સ્મયિત્વા સ્મિતં કૃત્વા । તત્ અપરિચ્છિન્નં સામાન્યસંવિદ્રૂપમ્ । ન વિદિતમ્
અહમસ્મીતિ ન પ્રત્યભિજ્ઞાતમ્ । પરમપાવનં દ્વૈતમલલેશરહિતમ્

યત્ર સ્થિતા ન મુહ્યન્તિ પણ્ડિતાઃ પાવનાશયાઃ ।
તત્પદં દૂરતસ્તેઽસ્તિ ભૂસ્થસ્યેવ નભસ્તલમ્

યત્ર અદ્વૈતચિદ્રૂપે પૂર્ણે પદે । સ્થિતાઃ અહમસ્મીતિ દૃઢાભિનિવેશં ગતાઃ ।
ન મુહ્યન્તિ નેત્રોન્મીલનનિમીલનાભ્યાં સ્વરૂપે વિશેષં નાધિગચ્છન્તીતિ
ભાવઃ । પાવનાશયાઃ દ્વૈતવાસનોત્ક્રાન્તચિત્તઃ । તત્પદં પણ્ડિતાસાદિતમ્

ત્વયા કિઞ્ચિત્ સુવિદિતં ભવેદવિદિતોપમમ્ ।
નિમીલ્યોન્મીલ્ય વા નેત્રે તત્પદં ન સમીક્ષ્યતે

ત્વયા નિરોધપરતન્ત્રેણ કિઞ્ચિત્ પરિચ્છિન્નં વિદિતમપિ તત્ર
પરિચ્છેદસ્યાવસ્તુત્વેન શુદ્ધં ન વિદિતમિત્યવિદિતોપમમેવ । કુત એવમિતિ
ચેદાહ - નિમીલ્યેતિ

અકૃત્વા વાપિ કૃત્વા વા ન તલ્લભ્યેત કર્હિચિત્ ।
અગત્વા ચાપિ વા ગત્વા ન તદાસાદયેત્ પદમ્

અકૃત્વેતિ । સ્વપ્રકાશત્વાન્નિત્યસત્ત્વાત્ [ક્: નિત્યત્વાત્] સર્વગતત્વાચ્ચ ।
તત્સ્વરૂપે નિમીલનકરણગમનાદિભિર્ન વિશેષ ઇતિ ભાવઃ

નિમીલ્ય કૃત્વા ગત્વા વા પ્રાપ્તં પૂર્ણં કથં ભવેત્ ।
યવાષ્ટકમિતેનૈવ પક્ષ્મણોન્મીલિતેન તુ

અન્યથા પૂર્ણત્વાદિહાનિરિત્યાહ - નિમીલ્યેતિ । પૂર્ણમિતિ સ્વપ્રકાશં
નિત્યમિત્યનયોરુપલક્ષણમ્ । પૂર્ણસ્ય નેત્રોન્મીલનેન તિરોહિતતાઽત્યન્તવિરુદ્ધેતિ
સોપહાસમાહ - યવાષ્ટકેતિ

પ્. ૧૪૦)
અન્તર્હિતં યદિ તદા નનુ પૂર્ણં ભવેત્પદમ્ ।
અહો તે મોહમાહાત્મ્યમાશ્ચર્યં કિમહં બ્રુવે

અન્તર્હિતત્વે પૂર્ણં ભવેત્ ! નન્વિતિ સાવહેલં વાક્યમ્ । એતદેવ સ્પષ્ટમાહ -
અહો ઇતિ

યસ્મિન્ બ્રહ્માણ્ડકોટીનાં કોટયઃ કોણસંસ્થિતાઃ ।
પક્ષ્મણોઽઙ્ગુલિમાનસ્યોન્મીલનાત્તત્તિરોહિતમ્

યસ્મિન્ સામાન્યચિદ્રૂપે આત્મનિ । તિરોહિતમિત્યાશ્ચર્યમિતિ સમ્બન્ધઃ

શૃણુ રાજકુમારૈતત્ તત્ત્વસારં વદામિ યત્ ।
યાવત્ ગ્રન્થિવિભેદો ન ન તાવત્ સુખમૃચ્છતિ

એવં મોહે હેતું વક્તુમાહ - શૃણ્વિતિ । તત્ત્વસારમિતિ । તત્ત્વસ્ય
સામાન્યસંવિદાત્મનઃ સારં નિષ્કૃષ્ટં રૂપમ્ । યદેતદ્વદામિ
તચ્છૃણ્વિતિ સમ્બન્ધઃ । ગ્રન્થિભેદાભાવાદ્વિદિતમપ્યવિદિતપ્રાયમિત્યાહ ##-
ગ્રન્થયઃ કોટિશઃ સન્તિ મોહરજ્જુવિવર્તિતાઃ ।
તત્ર સ્વરૂપાસંવિત્તિર્મોહરજ્જુરુદીરિતા

રજ્જ્વાદિવિવર્તનેનોદ્ગ્રથિતા ગ્રન્થિરિત્યુચ્યતે । પ્રકૃતગ્રન્થયસ્તુ
મોહરજ્જોર્વિવર્તનોદ્ગ્રથનાત્મિકાઃ । કતમા સા [ક્, ગ્: સા નાસ્તિ]
મોહરજ્જુરિતિ ચેદાહ - તત્રેતિ

યત્ર તા ગ્રન્થયઃ સન્તિ વિપરીતગ્રહાત્મ(ત્મિ)કાઃ ।
તત્રાદ્યા દેહમુખ્યેષુ ભવેદાત્મત્વનિશ્ચયઃ

યત્ર યસ્યાં મોહરજ્જૌ । તત્ર તાસુ ગ્રન્થિષુ મધ્યે । દેહમુખ્યેષુ
દેહેન્દ્રિયાદિષુ । દેહાદાવાત્મત્વનિશ્ચયસ્ય સ્વરૂપાજ્ઞાનમૂલકત્વેન
તદાશ્રયત્વમ્ । યથા સુદૃઢગ્રન્થેઃ સ્વાશ્રયરજ્જુચ્છેદનમન્તરા ન
વિસ્રંસનમ્ એવં સ્વરૂપાજ્ઞાનરજ્જુચ્છેદનમન્તરા દેહાદ્યાત્મભાવો
દુષ્પરિહર ઇત્યસ્ય ગ્રન્થિત્વં જ્ઞેયમ્

યદ્વશાદેષ સંસાર આતતો દુષ્પ્રતિક્રિયઃ ।
તથા જગત્યનાત્મત્વબુદ્ધિર્ભાનસમાશ્રયે

યદ્વશાત્ દેહાદ્યહં ભાવવશાત્ । એસ્ઽ પ્રસિદ્ધઃ । સંસારઃ [ખ્, ઘ્:
સંસારઃ નાસ્તિ] સુખદુઃખાનુભવપ્રવાહઃ । દ્વિતીયાં ગ્રન્થિમાહ તથેતિ
। દર્પણપ્રતિબિમ્બ [ક્: બિમ્બાદ્ભા] વદ્ભાનસમાશ્રયે
ભાનમાત્રાત્મકે જગતિ । અનાત્મબુદ્ધિર્દ્વિતીયેત્યર્થઃ ।
દેહાદ્યાત્મકદ્રષ્ટૃભાસનપૂર્વકત્વાદનાત્મદૃશ્યભાસનસ્ય
દ્વિતીયગ્રન્થિત્વં જ્ઞેયમ્

પ્. ૧૪૧)
એવં જીવેશભેદાદિનિશ્ચયા ગ્રન્થયો મતાઃ ।
એતચ્ચિરાત્ સમુદ્ભૂતં ભૂયઃ સંવર્તિતં ચ વૈ

આદિના જીવપરસ્પરભેદનિશ્ચયાદિઃ । એતત્ સ્વરૂપાજ્ઞાનમ્ । ચિરાત્ અનાદિકાલાત્ ।
ભૂયઃ સંવર્તિતં ગ્રન્થિરૂપં સમાપન્નમિતિ સમ્બન્ધઃ । તથા રજ્જુરેવ
ભૂયઃસંવર્તનેન ગ્રથિતા ગ્રન્થિરિત્યુચ્યતે એવં સ્વરૂપાજ્ઞાનમેવ
દેહાદ્યાશ્રયચિદાત્મપ્રદેશસંવર્તનેન પરિચ્છેદાદ્યાભાસત્વેન ગ્રથિતં
ગ્રન્થિરિત્યુચ્યત ઇતિ તાત્પર્યમ્

ગ્રન્થિરૂપં સમાપન્નં પુરુષઃ પાશિતસ્તતઃ ।
તદ્ગ્રન્થિવિસ્રંસનતો બન્ધાન્મુક્તિઃ સમીરિતા

તતોઽજ્ઞાનરજ્જ્વા યથા રજ્જુગ્રન્થિવિસ્રંસનતઃ પાશિતાઃ પશવો મુક્તાઃ એવં
પુરુષા અપીતિ ભાવઃ

યત્ત્વં નિમીલ્ય નેત્રે સ્વે પદમાસાદયસ્યલમ્ ।
તત્પદં નિજરૂપં તે શુદ્ધસંવિદનુત્તરમ્

નનુ કેયં મમાજ્ઞાનગ્રન્થિર્યા વિસ્રંસનીયેત્યાશઙ્ક્યાન્તઃકરણાનિરોધે
મમ ન સ્વરૂપવિશ્રાન્તિરિત્યેષૈવ ભ્રમરૂપેતિ વક્તુમાહ - યત્ત્વમિતિ । અલં
પર્યાપ્તં પૂર્ણં પદમિત્યર્થઃ । તદેવ પદં તે નિજરૂપમ્ । અનુત્તરં
સર્વનિષેધાવધિભૂતમ્

તદેવાખિલસંસારચિત્રાદર્શતલં મહત્ ।
કદા ક્વ કેન રૂપેણ નાસ્તિ તન્મે નિરૂપય

ચિત્રસ્યાદર્શતલમ્ । મહત્ અપરિચ્છિન્નમ્ । કદા ક્વ કેનેતિ
કાલદેશાકારપરિચ્છેદનિરાસઃ

પ્. ૧૪૨)
યદા યદ્રૂપતો યસ્મિન્નેતિ બ્રૂયાઃ સ્વસંવિદમ્ ।
તર્હિ તત્કાલદેશાદેર્વન્ધ્યાપુત્રત્વમેવ હિ

કુત એવમિતિ ચેદાહ - યદેતિ । સ્વસંવિદં સામાન્યચિતિમ્ ।
ઇદાનીમત્રૈતદ્રૂપેણ સંવિન્નાસ્તીતિ યદિ બ્રૂયાસ્તર્હિ તત્કાલાદીનાં
વન્ધ્યાપુત્રત્વમેવ । યસ્મિન્ કાલે દેશે વા યદાકારેણ સંવિન્નાસ્તિ તત્કાલાદિકં
પ્રકાશતે ન વા ? આદ્યે કાલાદીનાં જડત્વેનાસ્વપ્રકાશાનાં
સંવિત્તાદાત્મ્યમૃતે પ્રકાશાનુપપત્તેઃ સિદ્ધા સંવિત્ ।
દ્વિતીયેઽપ્રકાશમાનાનાં તુચ્છત્વં દુરપોહમિત્યભિસન્ધિઃ

પ્રતિબિમ્બો નિરાદર્શો યથા નાથ તથૈવ તત્ ।
તસ્માત્તત્પદસંત્યાગાન્નાસ્તિ કુત્રાપિ કિઞ્ચન

સંવિત્તાદાત્મ્યરહિતાનાં કાલાદીનાં નિરાદર્શપ્રતિબિમ્બવદસત્ત્વમેવેત્યાહ
- પ્રતિબિમ્બ ઇતિ । તત્પદં સામાન્યચૈતન્યમ્

તત્તે નેતોર્ન્મીલનેન કિમન્તરિતતામિયાત્ ।
યાવદેવં વિજાનામીત્યેવં ગ્રન્થિર્દૃઢા ભવેત્

તત્ તસ્માત્ સંવિદાત્મનોઽપરિચ્છિન્નત્વાદિત્યર્થઃ । એવં ક્રિયયા આત્માનં
વિજાનામિ ઇત્યેવમભિમાનરૂપા ગ્રન્થિઃ

તાવન્ન તત્પદં પ્રાપ્તં યત્પ્રાપ્તં સ્યાન્ન તદ્ભવેત્ ।
નિમીલ્યોન્મીલ્ય વા નેત્રે યત્પ્રાપ્તં મન્યસે પદમ્

પ્રાપ્તં ન ભવતિ । નન્વનુભૂયમાનસ્ય કથમપલાપ્ ઇતિ ચેદાહ -
યત્પ્રાપ્તમિતિ । ન તદ્ભવેદિતિ । સર્વત્રાનુપલભ્યમાનસ્ય પરિચ્છિન્નત્વેન
સામાન્યચૈતન્યાત્મકપૂર્ણપદત્વાભાવાદિતિ [ક્: ભાવત્વા] તાત્પર્યમ્ ।
એતદેવ વિશદયતિ - નિમીલ્યેતિ

તન્ન પૂર્ણપદં યસ્માત્ પરિચ્છેદાત્ ક્રિયાદિતઃ ।
કુત્ર નાથ મહાસંવિન્નાસ્તિ કાલાનલપ્રભા

ક્રિયા નિરોધરૂપા । આદિના કાલઃ । નિરોધક્રિયયા તત્કાલે બાહ્યે ભાસમાનત્વેન
પરિચ્છેદ ઇતિ ભાવઃ

પ્. ૧૪૩)
સ્વાત્મીકરોતિ યાઽનલ્પકલ્પનેન્ધનસંચયમ્ ।
ન તે કર્તવ્યસંશેષો વિજ્ઞાય પરમં પદમ્

કાલાનલત્વમેવ નિરૂપયતિ - સ્વાત્મીતિ । યથા કાલાનલઃ સ્વાત્મનિ પતિતં
સર્વં સ્વાત્મીકરોતિ તથા સ્વાત્મનિ તાદાત્મ્યેન ભાસમાનમખિલં સ્વાત્મીયં
કરોતીતિ ભાવઃ । મનો નિરોદ્ધવ્યમિતિ યોઽયં ભ્રમઃ સ પરિહર્તવ્ય ઇત્યાહ -
ન ત ઇતિ । શેષો ભવેદિતિ શેષઃ

ત્યજ ગ્રન્થિં સન્નિરુધ્ય પશ્યામીતિ હૃદિ સ્થિતામ્ ।
ઇદં નાહમિતિ ગ્રન્થિમુન્મૂલય પરાં દૃઢામ્

સન્નિરુધ્યૈવ સ્વરૂપં પશ્યામિ નાન્યથેતિ ભ્રમરૂપાં ગ્રન્થિં ત્યજ ।
એતદ્ગ્રન્થિમૂલભૂતામપરાં ગ્રન્થિં ત્યજેત્યાહ - ઇદમિતિ । યથા
નિરોધકાલે ભાસમાનં દૃશ્યાસંભિન્નમાત્મરૂપમ્ એવમનિરોધકાલે
ભાસમાનમપિ વિષયસંભિન્નરૂપં સ્વાત્મન એવ રૂપમ્ । તચ્ચાપિ શુદ્ધમેવ
દૃશ્યસ્ય પ્રતિબિમ્બતુલ્યત્વાદિતિ ભાવઃ

પશ્ય સર્વત્ર ચાત્માનમખણ્ડાનન્દબૃંહિતમ્ ।
પશ્યાત્મન્યખિલં લોકં દર્પણપ્રતિબિમ્બવત્

એતદેવોપપાદયતિ - પશ્યેતિ । સર્વત્ર દૃશ્યાવભાસજાલે
અભાસમાનસ્યાસિદ્ધેર્ભાસમાનસ્ય [ક્, ખ્: આભાસ] સર્વસ્ય
ભાનવ્યાપ્તત્વાદ્ ભાનસ્યૈવાત્મત્વાદિતિ ભાવઃ । નનુ સર્વત્ર ભાનાત્મા ભાસતે
તથાપ્યયં નિરોધે [ગ્: નિરોધે નાસ્તિ] ભાસમાન ઇવ નાનન્દૈકરૂપ ઇતિ
ચેદાહ - અખણ્ડાનન્દબૃંહિતમિતિ । અપરિચ્છિન્નાનન્દેન બૃંહિતં
ભરિતમિત્યર્થઃ । ઇદમત્રાકૂતમ્ - સ્વાત્મનઃ સંવિદ્રૂપતૈવાનન્દરૂપતા
નાતિરિક્તા દ્વૈતાપત્તેઃ । અખણ્ડૈકવસ્તુન્યાત્મનિ નિર્ધર્મકે
જડાત્મત્વવ્યાવૃત્તયે યથા સંવિચ્છબ્દવ્યવહારઃ તથા
દુઃખરૂપતાવ્યાવૃત્તયે આનન્દશબ્દવ્યવહારઃ । યશ્ચ નિરોધકાલે
આનન્દાનુભવઃ સ ન સ્વરૂપવિશેષકૃતઃ સ્વરૂપસ્ય નિર્વિશેષત્વાત્ । અપિ તુ
કામ [ખ્, ગ્, ઘ્: કામા] એવ મહદ્ દુઃખં નિષ્કામસ્ય કુતસ્તુ
તત્ ઇતિ નીત્યા કામવાસનાઽનન્તસન્તતિસમાક્રાન્તસ્વભાવો દાવાગ્નિસંકીર્ણ ઇવ
દુઃખભાગયં જનઃ । નિરોધકાલે પુનરયમેવ
દ્વૈતભાસાભાવાત્તન્મૂલકકામવાસનાનામનુન્મેષાન્મસ્તકન્યસ્તભારત્યાગ્
અ ઇવ સવિશેષ એવ સુખી સંવૃત્તો ભવતિ । તથા ચ કામવાસનાહાનમૂલૈવ
નિરોધે સુખાત્મતાનુભૂતિરિત્યનિરોધેઽપિ કામવાસનાહાને પ્રજહાતિ યદા કામાન્
(ભ્૦ ગી૦ ૨।૫૫) ઇતિ ભગવદુક્તનીત્યા આનન્દરૂપતાનુભૂતિરનિવાર્યૈવેતિ ।
નન્વનિરોધે કામવાસનામૂલસ્ય દ્વૈતભાસસ્યાનપોહ્યત્વેન
કામવાસનાનામુન્મેષાવશ્યમ્ભાવાત્તન્નિમિત્તં દુઃખં કથં ન
ભવેદિત્યાશઙ્ક્યાહ - પશ્યેતિ । અનિરોધે ભાસમાનમખિલં દ્વૈતં ન
સ્વાત્મનઃ પૃથગસ્તિ દર્પણપ્રતિબિમ્બવદિત્યર્થઃ । યથા હિ પ્રતિબિમ્બત્વેન
દૃષ્ટે વસ્તુનિ ન કામવાસનોદયઃ તથા નિખિલસ્ય દૃશ્યસ્ય
સ્વાત્માદર્શપ્રતિબિમ્બત્વનિશ્ચયે સતિ ન કામવાસના નાપિ દુઃખમિતિ ભાવઃ

પ્. ૧૪૪)
સર્વત્રાખિલમાત્માનમિતિ ભૂયો ન ભાવયન્ ।
શેષમભ્યુપગમ્યાન્તઃ સ્વસ્થો ભવ નિજાત્મના

નનુ સર્વમાત્મનિ પ્રતિબિમ્બાત્મકં ચેત્ સર્વત્રાખિલમાત્માનમેવ પશ્યામીતિ
મન્વાનં પ્રત્યાહ - સર્વત્રેતિ । આન્તરે બાહ્યે ચેત્યર્થઃ । અખિલમિતિ ।
ભાસમાનમખિલં સુખાદિકં ઘટાદિકં ચેત્યર્થઃ ।
સર્વત્રાખિલમાત્માનં પશ્યામીતિ શેષઃ । તથા ચ સર્વત્ર
ભાસમાનમખિલમાત્માનં પશ્યામીતિ પ્રથમં નિશ્ચિત્ય । ભૂયઃ સર્વત્ર
અખિલમાત્માનમિત્યાદ્યંશં ન ભાવયન્ । શેષં રૂપં ભાવ્યાંશરિક્તં
ભાવકરૂપં સામાન્યચૈતન્યમ્ અહમસ્મીત્યન્તરભ્યુપગમ્ય ।
ચેત્યાતિરિક્તચિતિમાત્રરૂપોઽહમસ્મીતિ સંસ્કારશેષઃ સન્નિતિ ભાવઃ । એવંવિધેન
નિજાત્મના અકૃત્રિમસ્વસ્વરૂપેણ સ્વસ્થો ભવ ।
એવંવિધસ્વસ્વરૂપાવષ્ટમ્ભાદપ્રચ્યુતો ભવેત્યર્થઃ । યદાહ વસિષ્ઠઃ ##-
જ્ઞાત્વા નાનુશોચતિ ॥ (યો૦ વા૦ ૩।૭।૯) ઇતિ

પ્. ૧૪૫)
ઇતિ પ્રિયોદિતં શ્રુત્વા હેમચૂડઃસિતાશયઃ ।
વિદિત્વા પૂર્ણમાત્માનં સર્વત્ર ભ્રાન્તિવર્જિતઃ

સિતાશયઃ સર્વભ્રાન્ત્યપગમાચ્છુદ્ધાન્તઃકરણઃ । પૂર્ણમાત્માનં
નિરોધેતરદશયોરેકરૂપેણ ભાસમાનમ્ । નિરોધ એવ શુદ્ધાત્મા ભાસત ઇતિ
ભ્રાન્તિવિવર્જિતઃ

ક્રમાત્ પૂર્ણસમાવેશાસાદનાત્ સ્થિરભાવનઃ ।
વિહરન્ સર્વદા હેમલેખાદિયુવતીગણૈઃ

પ્રોક્તરૂપાહંભાવભાવનાક્રમાત્ પૂર્ણે પ્રોક્તરૂપે સમાવેશો
નિષ્પ્રકમ્પાભિમાનઃ । પ્રાક્સ્થિતદેહસમાવેશવત્ । યદાહુઃ -
દેહાત્મજ્ઞાનવજ્જ્ઞાનં દેહાત્મજ્ઞાનબાધકમ્ । આત્મન્યેવ ભવેદ્યસ્ય સ
નેચ્છન્નપિ મુચ્યતે ॥ ઇતિ । સ્થિરભાવન ઇતિ । સમાવેશસિદ્ધ્યુત્તરં
સ્થિરતત્સંસ્કાર ઇત્યર્થઃ । વિહરન્ ભુવિ સ્થિત ઇતિ દૂરસ્થેન સંબન્ધઃ

શાસન્ રાજ્યં સમૃદ્ધં સ્વં જિત્વા શત્રુગણં રણે ।
શાસ્ત્રાણિ શ્રાવયન્ શૃણ્વન્નર્જયન્ ધનસંચયમ્

અશ્વમેધરાજસૂયાદ્યૈર્યજન્ ક્રતુમુખ્યકૈઃ ।
વર્ષાણામયુતે દ્વે વૈ જીવન્મુક્તો ભુવિ સ્થિતઃ

જીવન્મુક્તદશાસંસ્થં નિશામ્ય તનયં નૃપઃ ।
મુક્તાચૂડશ્ચ તદ્ભ્રાતા મણિચૂડોઽપ્યચિન્તયત્

હેમચૂડપિતા મુક્તાચૂડો નૃપઃ

કિમયં પૂર્વવન્નેહ લક્ષ્યતે સર્વથા કિલ ।
સુખે ન હૃષ્યત્યત્યન્તં દુઃખે નોદ્વિજતે તથા

તચ્ચિન્તનપ્રકારમાહ - કિમયમિતિ । અયં હેમચૂડઃ

લાભાલાભૌ શત્રુમિત્રે સામ્યાત્ પશ્યતિ વૈ કુતઃ ।
કરોતિ રાજકાર્યાણિ નટવદ્ રઙ્ગમણ્ડલે

નટવચ્છન્નાન્તરભિપ્રાયઃ

પ્. ૧૪૬)
કાપિશાયનપાયીવ સદા મત્તોઽભિલક્ષ્યતે ।
સદાન્યત્ર ગતસ્વાન્ત ઇવ કૃત્યં કરોત્યલમ્

કાપિશાયનં મદ્યમ્

તત્કેન હેતુના ચેતિ તમાસાદ્ય રહઃ ક્વચિત્ ।
અપૃચ્છતાં હેમચૂડં કુત એવં ભવાનિતિ

તં હેમચૂડમ્ । મુક્તાચૂડમણિચૂડાવપૃચ્છતામ્

તતઃ સ્વસ્થિતિમાચખ્યૌ હેમચૂડસ્તયોઃ ક્રમાત્ ।
તાવુભૌ ભ્રાતૃપિતરૌ હેમદૂડેન બોધિતૌ

તયોઃ પિતૃભ્રાત્રોઃ

આસાદિતપરંતત્ત્વૌ [ક્: પરતત્ત્વૌ] જીવન્મુક્તૌ બભૂવતુઃ ।
અથ મન્ત્રિગણોઽપ્યેવં રાજ્ઞઃ શ્રુત્વા જગદ્ગતિમ્

જગદ્ગતિં જગત આત્માઽવ્યતિરિક્તરૂપત્વેન સ્થિતિમ્

વિચાર્ય સ્વાત્મનો ભાવં જ્ઞાતજ્ઞેયોઽભવત્તદા ।
એવં વિશાલનગરે ક્રમેણૈવ પરસ્પરમ્

આત્મનસ્તાદૃશં ભાવં વિચાર્ય નિશ્ચિત્ય । પરસ્પરમુપદેશાદ્વિદુરિતિ
સંબન્ધઃ

ઉપદેશાદ્ વિદુઃ સર્વે તત્ત્વમાબાલગોપકાઃ ।
નરા નાર્યો બાલવૃદ્ધા દાસા દાસીગણા અપિ

તત્ત્વં વસ્તુયાથાત્મ્યમ્

જ્ઞાતજ્ઞેયાસ્ત્યક્તદેહાહંભાવા અભવન્ ખલુ ।
ન તત્ર કસ્યચિત્ કામઃ ક્રોધો વા લોભ એવ વા

જ્ઞાતં જ્ઞેયં શાસ્ત્રેષુ મુખ્યજ્ઞેયત્વેનાભિમતં યૈઃ । લોભ એવ વા
અનાહૃતો નાસ્તીતિ સંબન્ધઃ

અનાહૃતોઽસ્તિ બાલસ્ય સ્થવિરસ્યાપિ વા ક્વચિત્ ।
આહૃતૈઃ ક્રોધકામાદ્યૈર્વ્યવહારપરાયણાઃ

બાલસ્યેતિ । બાલવૃદ્ધયોરવિચારસ્વભાવયોઃ પ્રાયઃ સદા
ક્રોધાદિસંભવસ્તથાપિ સમ્યક્તત્ત્વવેદનમાહાત્મ્યેન
કામાદિમૂલદેહાહંભાવસ્યોન્મૂલિતત્વાન્ન તન્મૂલકામાદિરનાહૃતોઽસ્તીતિ
તાત્પર્યમ્ । કિમર્થં કામાદેરાહરણમિતિ ચેદ્ વ્યવહારાર્થમિત્યાહ -
આહૃતેતિ । યથા હિ નટાનામાહૃતકામાદ્યૈઃ પ્રાસઙ્કિકો નાટ્યવ્યવહારઃ
એવં તત્ર સર્વેષામિતિ ભાવઃ

પ્. ૧૪૭)
બાલં માતા ખેલયતિ અરતત્ત્વસ્ય વાર્તયા ।
દાસા દાસ્યઃ સ્વામિનં સ્વં સદા પરિચરન્તિ વૈ

નનુ સદા વ્યવહારપરાણાં કેષાઞ્ચિદપરિપક્વચિત્તાનાં તત્ત્વાનુસંધાનં
શિથિલીભવેદિત્યાશઙ્ક્ય તદ્વ્યવહારસ્ય તત્ત્વાનુસંધાનાનુકૂલત્વાન્નેત્યાહ
- બાલમિત્યાદિ । પરતત્ત્વસ્ય વાર્તયા । મા રુદ ત્વં મહેશ્વરોઽસિ ન તે વસ્તુતો
દુઃખમિત્યાદિરૂપયા । એવમગ્રેઽપિ જ્ઞેયમ્

પરતત્ત્વપરૈર્વાક્યૈર્વ્યાહરન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
નટા નાટ્યં વિતન્વન્તિ પાત્રૈસ્તત્ત્વપ્રસઙ્ગજૈઃ

તત્ત્વપ્રસઙ્ગજૈઃ પાત્રૈઃ વિવેકમોહાદિવેષૈઃ

વિવેકવાર્તાપરમં વચો ગાયન્તિ ગાયકાઃ ।
વિદૂષકા દૂષયન્તિ લોકવ્યવહૃતિં સદા

શાસ્ત્રાણિ પાઠયન્તિ સ્મ વિદ્વાંસઃ પાઠકાન્ જનાન્ ।
પરતત્ત્વવિચારાર્હૈરુદાહરણમણ્ડલૈઃ

એવં તત્ર નરા નાર્યો દાસા દાસ્યો નટા વિટાઃ ।
ભૃત્યા ભટા મન્ત્રિણશ્ચ શિલ્પિનો વારયોષિતઃ

સર્વે વેદિતવેદ્યાન્તે વિશાલનગરેઽભવન્ ।
પ્રાક્સંસ્કારબલેનૈવ વ્યવહારપરાયણાઃ

નનુ સર્વેષાં તત્ર વિદિતવેદ્યત્વે કથં તત્ર ભૂપાલાદેઃ સર્વો
રાજ્યાદિવ્યવહાર ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - પ્રાગિતિ । યથા હિ મદિરામત્તઃ શૂરઃ
પ્રાક્સંસ્કારમાત્રેણ શસ્ત્રવર્ત્મસ્વસ્ખલન્ યુધ્યતિ તથેતિ ભાવઃ

પ્. ૧૪૮)
ન સંસ્મરતિ સંવૃત્તં શુભં વાપ્યશુભં તથા ।
ભવિષ્યદ્ નાનુસન્ધત્તે હર્ષશોકાદિસાધનમ્

નનુ તત્રત્યજનસ્ય કથં સંસ્કારમાત્રાદ્ વ્યવહારઃ કીદૃશશ્ચેતિ ચેદાહ
- ન સંસ્મરતીતિ । સંવૃત્તમ્ અતીતમ્ દુઃખાદિસાધનં પ્રાપ્તં દૃષ્ટ્વા
ભવિષ્યશોકાદિ નાનુસંધત્તે

વર્તમાને સ્મયન્ હૃષ્યન્ ખિદ્યન્ ક્રુધ્યન્નિવાન્વહમ્ ।
મધુક્ષીબ ઇવાત્યન્તં વ્યવહારપરો જનઃ

વર્તમાને હર્ષસુખાદૌ

એવંવિધં તન્નગરમૃષયઃ સનકાદયઃ ।
પ્રસિદ્ધવિદ્યાનગરમિત્યાખ્યમૂચુરાગતાઃ

સનકાદયઃ સનકવામદેવાદ્યાઃ । નગરમાગતા ઇતિ સંબન્ધઃ

યત્ર કીરાઃ પઞ્જરસ્થા અપિ વાચો વદન્તિ વૈ ।
ચિતિરૂપં સ્વમાત્માનં ભજધ્વં ચેત્યવર્જિતમ્

યત્રેત્યાદિશ્લોકચતુષ્ટયં ચતુર્થાધ્યાયાન્તગતં પ્રાગ્ વ્યાખ્યાતમ્

નાસ્તિ ચેત્યં ચિતેરન્યદ્ દર્પણપ્રતિબિમ્બવત્ ।
ચિતિશ્ચેત્યં ચિતિરહં ચિતિઃ સર્વં ચરાચરમ્

યતઃ સર્વં ચિતિમનુ ભાતિ સા તુ સ્વતન્ત્રતઃ ।
અતશ્ચિતિં જનાઃ સર્વભાસિનીં સર્વસંશ્રયામ્

ભજધ્વં ભ્રાન્તિમુત્સૃજ્ય ચિતિમાત્રં સુદૃષ્ટયઃ ।
તિર્યઞ્ચોઽપ્યેવમત્યન્તં યત્ર વાચો વદન્તિ વૈ

પ્રસિદ્ધવિદ્યાનગરં તદદ્યાપિ પ્રચક્ષતે ।
એવં તત્ર પુરા હેમલેખયા ખલુ બોધિતઃ

હેમચૂડોઽભવદ્ વિદ્વાન્ જીવન્મુક્તસ્તથેતરે ।
સ્ત્રીબાલપ્રમુખાઃ સર્વે જાતા જ્ઞાતપરાવરાઃ

પ્. ૧૪૯)
તસ્માચ્છ્રેયોનિદાનં તુ સત્સઙ્ગઃ પ્રથમં ભવેત્ ।
તસ્માચ્છ્રેયોવાઞ્છને તુ સત્સંશ્રયપરો ભવેત્

યસ્માદ્ધેમલેખાસઙ્ગાત્ સર્વે મુક્તા જાતાસ્તસ્માત્ સજ્જનસંશ્રયપરઃ

ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે હેમચૂડોપાખ્યાનસમાપ્તિર્નામ
દશમોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયાં
દશમોઽધ્યાયઃ ॥
પ્. ૧૫૦)
અથ એકાદશોઽધ્યાયઃ
શ્રુત્વૈવં હેમચૂડસ્ય કથામત્યદ્ભુતાં તદા ।
ભાર્ગવઃ સન્દિગ્ધમનાઃ પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે

અત્રાધ્યાયે મોદપદ્યૈર્દત્ત આહ ભૃગૂદ્વહમ્ ।
ઉપલબ્ધ્યુપપત્તિભ્યાં ચેત્યં નાન્યચ્ચિતેરિતિ ॥
તે ત્વયા । જ્ઞાનં શુદ્ધાદ્વયાત્મરૂપમ્ । વિષમં સર્વાનુભવવિરુદ્ધમ્ ।
સર્વતઃ સાધનૈરસાધ્યં ચ

ભગવન્ શ્રીગુરો યત્તે પ્રોક્તં જ્ઞાનં મહાદ્ભુતમ્ ।
ભાતિ મે વિષમં હ્યેતદસાધ્યં ચાપિ સર્વતઃ

કથમેતજ્જગદ્ દૃશ્યં ચિતિમાત્રસ્વરૂપકમ્ ।
અદૃષ્ટં કેવલં હ્યેતચ્છ્રદ્ધોપેયં ન ચાન્યથા

વિષમત્વમેવાહ - કથમિતિ । દૃગ્દૃશ્યયોર્દ્વિત્વસ્ય પ્રામાણિકત્વેન
ચિતિમાત્રત્વમદૃષ્ટમ્ । એતચ્ચ શ્રદ્ધામાત્રેણાઙ્ગીકર્તવ્યં
નોપલબ્ધ્યુપપત્તિભ્યામિતિ તાત્પર્યમ્

ચિતિશ્ચેત્યવિનિર્મુક્તા નાનુભાવ્યા કથઞ્ચન ।
નોપપન્નં સર્વથૈતત્ કથં ચિત્તં સમારુહેત્

ઉપલબ્ધ્યભાવમેવાહ - ચિતિરિતિ । કથઞ્ચન કેનાપિ પ્રમાણવ્યાપારેણ ।
નાનુભાવ્યા નાનુભવવિષયીકાર્યા । એવંવિધા ચિતિરસ્તીતિ સર્વથા નોપપન્નં ન
યુક્તિયુક્તમ્ । કથમિતિ । એવં ચૈવંવિધા ચિતિરસ્તીતિ કથં નિશ્ચેતવ્યમિતિ ભાવઃ

કૃપયા બોધનીયોઽહમત્ર સર્વાત્મના ખલુ ।
ઇત્યાપૃષ્ટો દત્તગુરુરવદદ્ ભાર્ગવં પ્રતિ

એવમાક્ષેપેણ સ્વસ્મિન્ ગુરોર્ધાર્ષ્ટ્યશઙ્કા ભવેદિતિ મત્વાહ - કૃપયેતિ ।
અત્ર શુદ્ધચિતિવિષયે

પ્. ૧૫૧)
શૃણુ રામ પ્રવક્ષ્યામિ દૃશ્યતત્ત્વં યથાસ્થિતમ્ ।
એતદ્ દૃશ્યમશેષં તુ દૃશિમાત્રં ન ચેતરત્

ચેત્યસ્ય [ખ્: ચૈત્ય] ચિદતિરેકેણ નરશૃઙ્ગપ્રાયત્વાત્ ચેત્યનિર્મુક્તા
[ખ્: ચૈત્ય] ચિતિરુપપન્નૈવેતિ વક્તું દૃશ્યતત્ત્વં નિરૂપયતિ -
શૃણ્વિતિ । દૃશ્યસ્ય ચેત્યસ્ય તત્ત્વં સ્વરૂપમ્ । યથાસ્થિતમ્ અનન્યથેત્યર્થઃ ।
તદેવાહ - એતદિતિ

અત્રોપપત્તિં વક્ષ્યામિ શૃણુ સમ્યક્ સમાહિતઃ ।
એતદ્ દૃશ્યં કાર્યભૂતમુત્પત્તેરુપલમ્ભતઃ

અત્ર દૃશ્યસ્ય ચિતિમાત્રત્વે [ગ્, ઘ્: દૃશિ] । ઉપપત્તિં યુક્તિમ્ ।
ઉપલબ્ધિપ્રકારસ્ય હેમચૂડોપાખ્યાનેન સમ્યગુક્તત્વેન પ્રકૃતે
ઉપપત્તિરેવોચ્યત ઇતિ જ્ઞેયમ્ । તત્રાદૌ દૃશ્યસ્ય દૃક્કાર્યતાં સાધયતિ -
એતદિતિ । કાર્યં કર્તૃવ્યાપારવિષયમ્

ઉત્પત્તિર્નૂતનાભાસઃ પ્રતિક્ષણમિદં જગત્ ।
નૂતનત્વેનૈવ ભાતિ તત્ક્ષણોત્પત્તિમજ્જગત્

નનુ કેયમુત્પત્તિરિતિ ચેદાહ - નૂતનાભાસ ઇતિ । નૂતનત્વેનાભાસનમિત્યર્થઃ
। લોકે હિ નૂતનત્વેનાભાસમાનમેવોત્પન્નમિત્યુચ્યતે । યસ્માદિદં
જગન્નૂતનત્વેનૈવ પ્રતિક્ષણં ભાતિ તસ્માદિત્યર્થઃ । એતચ્ચાગ્રે ભવિષ્યતિ

કેચિત્ પ્રાહુર્જગદિદમખણ્ડૈકક્ષણોદ્ભવમ્ ।
અન્યે પદાર્થસંઘાતમયં સ્થિરચરાત્મકમ્

નનુ ઘટાદિદૃશ્યસમુદાયો હિ જગદિતિ વ્યવહ્રિયતે સમુદાયાતિરિક્તં ન
કિઞ્ચિદેકં વસ્તુ જગદિત્યાશઙ્ક્ય વિજ્ઞાનવાદ્યભ્યુપગતાં જગતઃ
ક્ષણિકૈકરૂપતાં સ્વાભિમતાં પ્રદર્શયતિ - કેચિદિતિ । અત્ર
વિજ્ઞાનવાદિનામયમભ્યુપગમઃ ક્ષણિકવિજ્ઞાનસંતાનરૂપાઃ પ્રમાતારઃ
પૂર્વપૂર્વસંસ્કારજન્ય એવોત્તરોત્તરવિજ્ઞાને દૃશ્યાકારાઃ । ઘટાકારં
જ્ઞાનં પટાકારં જ્ઞાનમિત્યાદ્યનુભવેન
વિજ્ઞાનેષ્વાકારસ્યાવશ્યાભ્યુપેયત્વેન તાવતૈવ વ્યવહારોપપત્તૌ બાહ્યં
નાભ્યુપેયમ્ । યસ્મિન્ જ્ઞાને હિ યાવાન્ દેશકાલવસ્ત્વાકારો ભાસતે
તાવાનખણ્ડૈકરસસ્તત્ક્ષણે । કુણ્ડક્ષણો બદરક્ષણઃ કુણ્ડબદરક્ષણ ઇતિ
ક્રમેણ જગત્ ક્ષણિકં તત્તત્કાલદેશાકારાત્મકમખણ્ડૈકરસં
વિજ્ઞાનમેવેતિ । અન્યે હિ કાણાદપ્રભૃતયઃ પદાર્થસંઘાત એવ જગત્
તચ્ચાકાશાદિરૂપં સ્થિરં નિત્યમ્ ઘટાદિરૂપં ચરમનિત્યમ્ ।
સ્થિરચરોભયવસ્તુસમુદાય એવ જગદિત્યાહુઃ । અત્ર
કાણાદપ્રમુખૈર્વાદિભિર્બાહ્યાર્થે ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણં વક્તું શક્યમ્
સર્વવ્યવહારસ્યાવશ્યાભ્યુપેયજ્ઞાનાકારમાત્રપર્યવસિતત્વાત્ । એવમપિ
કથઞ્ચિદ્ વ્યવહારાસ્પૃષ્ટં બાહ્યં કલ્પિતમજાગલસ્તનાયિતમેવ
[ક્, ખ્: મેવાહ] । વિજ્ઞાનવાદિમતં તુ ચિદાત્મનિ
જગત્પ્રતિબિમ્બવાદિનઃ સ્વસ્યાનુકૂલમ્ અંશેન પ્રતિક્ષણપરિણામિનો
[પ્રતિક્ષણપરિણામિનો હિ સર્વે એવ ભાવાઃ ઋતે ચિતિશક્તેઃ ઇતિ
સાંખ્યતત્ત્વકૌમુદીસ્થિતઃ પાઠઃ । દ્રષ્ટવ્યા - સાં૦ કા૦ ૫] હિ
ભાવા ઋતે ચિતિશક્તિમ્ ઇત્યાદ્યન્યમતાવિરુદ્ધં ચેતિ તસ્ય
પ્રથમમુપપાદનમિતિ ધ્યેયમ્

પ્. ૧૫૨)
સર્વથા તુ સમુત્પત્તિમદિત્યેવ વિનિશ્ચિતમ્ ।
તત્ર સ્વભાવવાદસ્તુ નોચિતોઽતિપ્રસઙ્ગતઃ

અન્યૈર્યથેચ્છમુક્તમપિ જગદ્ દૃશ્યત્વહેતુકાનુમાનેન
વહ્વાગમાનુકૂલેનોત્પત્તિમદેવ સિદ્ધ્યતીત્યાહ - સર્વથેતિ । સ્થિરં
ક્ષણિકમિત્યુભયથા [ક્: ભયં યથા] સ્થિતમપીત્યર્થઃ । દૃશ્યસ્ય
નિત્યત્વપક્ષવ્યાવર્તકસ્તુશબ્દઃ । જગતો નરવિષાણતુલ્યતાં સમ્પાદયિતું
પ્રવૃત્તસ્ય તત્ક્ષણિકત્વાક્સ્ઽણિકત્વસાધનં વધ્યમણ્ડનતુલ્યમિતિ
તદુપેક્ષણં સર્વથેત્યનેન સૂચિતમ્ । અથ જગતો ન કિઞ્ચિદુપાદાનં પ્રમાણેન
સિધ્યતીતિ નિરુપાદાનૈન્દ્રજાલિકસૃષ્ટભાવતુલ્યતાં વક્તુમાદૌ જગતઃ
સત્યત્વં સોપાદાનત્વં ચ વદતાં મતં ક્રમેણ પ્રતિક્ષેપ્તુમુપક્રમતે -
તત્રેતિ । જગતઃ [ક્: જગતઃ નાસ્તિ] કાર્યત્વે સિદ્ધે [ક્: સિદ્ધેતિ] સતિ ।
સ્વભાવવાદ ઇતિ । કારણમનપેક્ષ્યૈવ કાર્યમુત્પદ્યતે તથા સ્વભાવાત્
કાર્યસ્યોત્પત્તેઃ પૂર્વં કાર્યસ્યાસત્ત્વાદેવ કઃ કમપેક્ષેત । ઉત્પન્નશ્ચ
સ્વયંસિદ્ધોઽન્યં કિમિત્યપેક્ષેત । તસ્માદ્યથા કારણસ્ય કાર્યાનપેક્ષત્વં
સ્વાભાવિકમુચ્યતે એવં કાર્યસ્યાપીતિ હિ ચાર્વાકઃ સ્વભાવવાદમાહ । તં
દૂષયતિ - નોચિત ઇતિ । ન યુક્ત ઇત્યર્થઃ । અતિપ્રસઙ્ગત ઇતિ । કારણમનપેક્ષ્ય
જાયમાનો ઘટઃ પટોઽપિ ભવેદિતિ ભાવઃ । મમ તુ
ઘટપટકારણયોર્વૈચિત્ર્યાન્ન ઘટઃ પટો ભવેત્ । નનુ ઘટકારણમેવ
પટકારણં કુતો ન ભવેદિતિ ચેત્ સ્વકારણવૈચિત્યાદિતિ ગૃહાણ

પ્. ૧૫૩)
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કાર્યકારણનિશ્ચયાત્ ।
સંવાદતઃ પ્રવૃત્તીનાં કથમાકસ્મિકં ભવેત્

નનુ કપાલઃ કાર્યં ઘટઃ કારણમિતિ કુતો ન ભવેદિતિ ચેદાહ - અન્વયેતિ ।
અન્વયો હિ કાર્યે સમગ્રકારણવ્યાપ્તિઃ । વ્યતિરેકસ્તુ કારણાભાવે
કાર્યાભાવવ્યાપ્તિઃ । એતજ્જ્ઞાનેન કાર્યકારણયોર્નિયતરૂપતાનિશ્ચયાત્ ।
નન્વન્વયવ્યતિરેકયોર્જ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વસમ્ભવાત્ કથમુક્તનિશ્ચયઃ
પ્રમાણં સ્યાદિતિ ચેદાહ - સંવાદત ઇતિ । તજ્જ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વે
કારણમુપાદાય કાર્યાર્થં પ્રવૃત્તો વિસંવાદ્યેતેતિ ભાવઃ । તસ્માત્
કાર્યમાકસ્મિકં નિષ્કારણં કથં ભવેત્

ક્વચિત્તુ કારણેઽદૃષ્ટેઽપ્યદૃષ્ટં કલ્પ્યમેવ તત્ ।
બહૂનામનુરોધો હિ ન્યાયયઃ સર્વૈરુદાહૃતઃ

નન્વાકસ્મિકદુઃખાદિસમાગમે ન કિઞ્ચિત્ કારણં દૃષ્ટમિતિ ચેદાહ -
ક્વચિદિતિ । અદૃષ્ટં કારણમ્ । નનુ દૃષ્ટકારણદૃષ્ટાન્તેનાદૃષ્ટકારણે
કારણં કલ્પનીયમ્ અથવા દૃષ્ટકારણાભાવેનાકારણકમેવ [ક્:
કારણમેવ] કાર્યં [ક્, ખ્, ગ્: કારણં] કલ્પનીયમિતિ
[વેતિ ઇતિ સાર્વત્રિકઃ પાઠઃ । સ ચાનાવશ્યકઃ] ચેદાહ - બહૂનામિતિ

ભૂયો દૃષ્ટં સપૂર્વં હિ કાર્યં ક્વચિદદર્શને [ઘ્: નમ્] ।
દૃષ્ટવત્ પરિકલ્પ્યં સ્યાદન્યથા સાર્વલૌકિકી

નનુ કસ્ય બહુત્વમિતિ ચેદાહ - ભૂય ઇતિ । બહુશ ઇત્યર્થઃ । પ્રાયઃ સર્વં હિ
જગદ્ દૃષ્ટકારણકમેવેતિ ભાવઃ । વિપરીતે દોષમાહ - અન્યથેતિ ।
આકસ્મિકત્વાભ્યુપગમ ઇત્યર્થઃ । સાર્વલૌકિકી સંપ્રવૃત્તિરિત્યન્વયઃ

પ્. ૧૫૪)
સમ્પ્રવૃત્તિર્વિરુધ્યેત તસ્માત્ સર્વં સકારણમ્ ।
અત એવ કાર્યહેતોઃ કિઞ્ચિત્કારણતત્પરઃ

કાર્યાર્થં [ક્, ખ્: કાર્યાર્થ] કારણોપાદાને સમીચીના
ફલપર્યવસાયિની પ્રવૃત્તિર્વિરુદ્ધ્યેત વિસંવાદ્યેત । નિયમેન
ફલપર્યવસાયિની ન ભવેદિતિ યાવત્ । ક્વચિત્ પ્રવૃત્તેઃ ફલાપર્યવસાનં તુ
સમગ્રકારણવૈકલ્યાદિતિ તાત્પર્યમ્ । યસ્માત્ પ્રવૃત્તેઃ ફલપર્યવસાનં
તસ્માત્ । કાર્યાર્થં કારણે પ્રવૃત્તિં નિદર્શયતિ - અત એવેતિ । તત્પરો [ક્:
તત્પરા] દૃશ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ

સર્વત્ર દૃશ્યતે લોકસ્તસ્માદેતન્ન કિઞ્ચન ।
કેચિદાહુરસત્કલ્પૈરણુભિઃ કાર્યમુદ્યતમ્

એતચ્ચાર્વાકાભ્યુપગતં ન કિઞ્ચન વિચારાસહમિત્યર્થઃ । અથાત્ર
કાણાદમતમુત્થાપયતિ નિરાકર્તુમ્ - કેચિદિતિ । અસત્કલ્પૈરદૃષ્ટૈઃ । ઉદ્યતમ્
ઉત્પન્નમ્

તેભ્યોઽત્યન્તં વિભિન્નં ચાપ્યસદત્યન્તતો ભવેત્ ।
અસત્સતોરેકતા હિ વિરુદ્ધા [કુતો ન વિરુદ્ધા ભવેદિત્યન્વયઃ । વિરુદ્ધા
ભવેદેવેતિ તાત્પર્યમ્] ન કુતો ભવેત્

તેભ્યઃ અણુભ્યઃ । વિભિન્નં કાર્યમ્ । પરમાણવો હિ
જાલમરીચ્યુપલબ્ધત્રસરેણોરારમ્ભકદ્વ્યણુકકારણભૂતાઃ કાર્યસ્ય
દ્વ્યણુકસ્ય સાવયવત્વહેતુનાનુમિતાઃ । તત્રાયં સૃષ્ટિક્રમઃ -
પરિપક્વપ્રાણ્યદૃષ્ટસહકૃતેશ્વરેચ્છયા વિશરારુષુ સ્થિરેષુ પરમાણુષુ
ક્રિયોત્પદ્યતે તતઃ ક્રમેણ પરમાણુદ્વયં સંયુજ્યતે । તસ્માત્ સંયુક્તાદ્
દ્વ્યણુકમ્ । પુનરીશ્વરેચ્છયૈવ દ્વ્યણુકેષુ ક્રિયા તતઃ ક્રમેણ
ત્રિભિર્દ્વ્યણુકૈઃ સંયુક્તૈસ્ત્રસરેણુરિતિ રીત્યા ઘટાદ્યન્તકર્યોત્પત્તિઃ ।
દ્વ્યણુકાદિકાર્યં ચ પરમાણ્વાદિકારણેભ્યોઽત્યન્તભિન્નમ્ નાશાનન્તરં
ચાત્યન્તમસદ્ નરશૃઙ્ગતુલ્યમિતિ તન્મતમ્ । એતન્નિરાકરોતિ - અસદિતિ ।
નહ્યેક એવ ઘટ ઉત્પત્તેઃ પુરા અસત્ તતઃ સન્નાશોત્તરમસન્નિતિ યુક્તમ્
સત્ત્વાસત્ત્વયોર્વિરોધાત્

પ્. ૧૫૫)
નહિ પીતમપીતં ચ પ્રકાશં ચાપ્રકાશકમ્ ।
એકં ભવેદ્ વિરુદ્ધત્વાત્ સાઙ્કર્યાદિપ્રસક્તિતઃ

નનુ સત્ત્વાસત્ત્વયોર્ભાવાભાવત્વેઽપિ સંયોગતદભાવયોરિવ ન વિરોધ
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - નહીતિ । સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાન્ન તદભાવવિરોધઃ ।
સત્ત્વં તુ ઘટાદૌ સમવાયેન સત્તાવત્ત્વમ્ । તચ્ચ વ્યાપ્યવૃત્તીતિ
સ્વાભાવવિરુદ્ધમેવ [ક્: સ્વભાવ] । પીતમિતિ । અત એવ પીતમપીતં
ચૈકં ન ભવેદિતિ ભાવઃ । નનુ વસ્તુસ્વભાવો હ્યનુભવાનુરોધેન કલ્પનીયઃ
તથા ચ સમવાયિનામવયવિનાં દૈશિકવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેઽપિ ઘટોઽસ્તિ
નાસ્તીત્યનુભવાનુરોધાત્ કાલિકાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમિષ્યત ઇતિ ચેદાહ -
પ્રકાશમિતિ । અપ્રકાશકમિતિ સ્વાર્થં કઃ । પ્રકાશમપ્રકાશં ચ વસ્તુ
નૈકં ભવેત્ । અન્યથાઽનુભવમાત્રાનુરોધેનૈકસ્ય
વિરુદ્ધોભયરૂપત્વાભ્યુપગમે નીલં તમશ્ચલતીત્યનુભવાનુરોધેન તમસો
દ્રવ્યત્વે એકસ્મિન્નેવ દ્રવ્યે ભાસ્વરશુક્લરૂપોત્પત્ત્યા પ્રકાશત્વં
કૃષ્ણરૂપોત્પત્ત્યા તમસ્ત્વમિતિ વક્તું શક્યત્વેન
તમઃપ્રકાશયોરૈક્યપ્રસઙ્ગ [ક્: ઙ્ગાદિતિ] ઇતિ ભાવઃ । પીતમપીતં
પ્રકાશમપ્રકાશં ચ વસ્તુ નૈકં ભવેદ્વિરુદ્ધત્વાદિતિ સમ્બન્ધઃ ।
તસ્માદ્ભાવાભાવયોઃ કાલદેશભેદેનાપિ વિરોધ ઇતિ સિદ્ધમ્ । નનુ તમસો
દ્રવ્યત્વે દ્રવ્યચાક્ષુષમાલોકસહકૃતમિતિ નિયમભઙ્ગપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેન્ન
અનુભવાનુરોધેન નિયમસ્યૈવાન્યથા કલ્પયિતું યુક્તત્વાત્ । અથ ચાવયવિવાદે
દૂષણાન્તરાણ્યપ્યાહ - સાઙ્કર્યાદિપ્રસક્તિત ઇતિ ।
સત્ત્વાસત્ત્વાદિરૂપવિરુદ્ધધર્માધ્યાસાત્મકસાઙ્કર્યપ્રસક્તેરિત્યર્થઃ । આદિના
પરમાણોરવયવસિદ્ધિઃ તત્સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વભઙ્ગ
ઇત્યાદિદોષોઽવસેયઃ । નૌ પ્રોક્તસાઙ્કર્યાદિદોષાણાં સર્વમતસાધારણ્યેન
નેદૃશૈર્દોસ્ઽઇરહમેવ પર્યનુયોજ્ય ઇતિ ચેત્ સત્યમુક્તમ્ । અત [ઘ્: એત] એવ
દ્વૈતસત્યત્વવાદિનઃ સર્વાનધિક્ષેપ્તુમેવાણુવાદનિરસનમિષેણેમાનિ
દૂષણાન્યુક્તાનિ [ક્: ન્યુક્તાનિ......ડૂષણાનિ નાસ્તિ] દત્તગુરુણા ।
દ્વૈતાનુપપત્ત્યન્વેષણપરાણામદ્વૈતિનાં પુનરિમાનિ દૂષણાનિ વાસુદેવસ્ય
ભગદત્તપ્રયુક્તવૈષ્ઽવાસ્ત્રવદ્ [ભગદત્તપ્રયુક્તં વૈષ્ણવાસ્ત્રં
વાસુદેવસ્યોરસિ વૈજયન્તીરૂપેણ પરિણતમિત્યેષા કથા મહાભારતે દ્રોણપર્વ.ઇ
૨૯ અધ્યાયે દ્રષ્ટવ્યા] ભૂષણાન્યેવેતિ [ક્: દદૂષણા] જ્ઞેયમ્
[ગ્, ઘ્: ધ્યેયમ્]

પ્. ૧૫૬)
ઈશ્વરેચ્છાદિતો વાપિ કથમાદિક્રિયોદ્ભવઃ ।
ગુણસામ્યપ્રકૃતિકં જગદિત્યપ્યસંભવિ

એવં પરૈઃ સાધિતં જગદભ્યુપગમ્ય સાઙ્કર્યાદિભિર્દૂષયિત્વા સમ્પ્રતિ
જગદુત્પત્તિરેવ ન સમ્ભવતીતિ મૂલચ્છેદકં દૂષણમાહ - ઈશ્વરેતિ ।
ઈશ્વરેચ્છયા હિ પરમાણુષુ કથમાદૌ ક્રિયોદ્ભવઃ ક્વચિદપિ કસ્યચિદિચ્છયા
કસ્મિંશ્ચિદચેતને ક્રિયોત્પત્ત્યદર્શનાત્ । યદિ પ્રભોરિચ્છામચેતના
અનુરુદ્ધ્યેરન્ તર્હિ ભટાન્ વિના રાજેચ્છામનુરુધ્ય શસ્ત્રણ્યેવ
શત્રુભિર્યુધ્યેરન્ । તસ્માન્નૈષ આરમ્ભવાદો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
એવમારમ્ભવાદં પ્રતિક્ષિપ્ય [ક્: પ્રક્ષિપ્ય]
પરિણામવાદમધિક્ષેપ્તું તન્મતમનુવદતિ - ગુણસામ્યેતિ । અનીશ્વરાઃ
સાઙ્ખ્યાસ્તુ સત્ત્વરજસ્તમોગુણાનાં સામ્યાવસ્થા પ્રકૃતિઃ સ્વત એવ
ગુણવૈષમ્યદ્વારા જગદાકારેણ પરિણમત ઇત્યાહુઃ । એતન્મતમપ્યસમ્ભવિ

વૈષમ્યહેતોર્મૃગ્યત્વાત્ સામ્યહેતોશ્ચ હીનતઃ ।
ચેતનેનાનધિષ્ઠાનાદ્ દૃષ્ટાન્તાનુપલમ્ભતઃ

કુત ઇતિ ચેદાહ - વૈષમ્યેતિ । પ્રકૃતિર્હિ પ્રલયે ગુણસામ્યરૂપા । પ્રલયાન્તે ચ
નિર્હેતુકં તદ્ગુણવૈષમ્યમયુક્તમ્ [ક્, ખ્: વૈષમ્યયુક્તમ્] । નાપિ
પ્રકૃતેરન્યત્ પ્રલયે કિઞ્ચિદસ્તિ યદ્ગુણવૈષમ્યે હેતુતામિયાત્ ।
કથઞ્ચિદ્વિષમગુણાયાઃ પ્રકૃતેઃ પુનઃ સૃષ્ટ્યન્તે
પ્રલયનિમિત્તસામ્યહેતોરસમ્ભવશ્ચ । નન્વસ્તિ હેતુર્ગુણાનાં સામ્યે વૈષમ્યે
ચ યદ્ધિ સેશ્વરૈઃ પરૈરીશ્વરસ્ય વૈષમ્યનૈર્ઘૃણ્યપરિહારાય
કર્માભ્યુપગતં તદેવ ગુણવૈષમ્યાદૌ હેતુરિતિ ચેદાહ - ચેતનેતિ ।
ચેતનેનાનધિષ્ઠાનાત્ પ્રકૃતેઃ પરિણામો નોપપદ્યત ઇતિ શેષઃ । સર્વત્ર
ચેતનવ્યાપારમન્તરા જડેષુ ક્રિયાઽદર્શનાત્ સ્વતઃ પ્રકૃતેર્જગદ્રૂપેણ
પરિણતિઃ બન્ધાય પુરુષં પ્રતિ પ્રવૃત્તિઃ મોક્ષાય નિવૃત્તિશ્ચ નોપપદ્યતે ।
ચેતનપ્રેરણં વિના જડેષ્વદૃષ્ટમાત્રેણ પ્રવૃત્તિર્નિવૃત્તિર્વા ન ક્વચિદ્
દૃષ્ટેતિ દૃષ્ટાન્તાભાવાન્નાનુમાનેનાપ્યેતત્સિદ્ધિરિત્યાહ - દૃષ્ટાન્તેતિ

પ્. ૧૫૭)
તસ્માજ્જાગતકાર્યસ્ય કારણં નોપલભ્યતે ।
અદૃષ્ટે તુ શ્રુતિર્મૂલં નાન્યમાનસ્ય [ક્, ખ્: માનસુસ]
સઙ્ગમઃ

યસ્માદેવં જગતઃ કારણનિરૂપણં નોપપદ્યતે તસ્માદુપપન્નમુપાદાનં
કારણં નોપલભ્યતે । નનુ જગદ્રૂપં કાર્યં
પ્રમાણસિદ્ધમનપહ્નવનીયમ્ તસ્યાકારણકત્વાભ્યુપગમે
પરમતપ્રવેશઃ તસ્માત્ કારણોપપાદનં [ક્: પાદને]
ચાસ્મદુક્તમાર્ગેણૈવ ભવતિઅવ્યમિતિ ચેદાહ - અદૃષ્ટે ત્વિતિ । પરોક્ષે વિષય
ઇત્યર્થઃ । શ્રુતિ આગમઃ । મૂલં નિશ્ચાયકં પ્રમાણમિત્યર્થઃ । કુત એવમિતિ
ચેદાહ - નાન્યેતિ [ક્: નાન્યેતિ નાસ્તિ] । અન્યસ્ય પ્રત્યક્ષાદેર્નસઙ્ગમો
[ક્, ખ્: ક્ષાદિર્ન] ન પ્રવૃત્તિરિત્યર્થઃ

પ્રમાતૄણામપૂર્ણત્વાત્ પ્રમાણસ્યાનવસ્થિતેઃ ।
કાર્યકર્ત્રવિયોગસ્ય [ક્, ખ્: કર્તૃ] ભૂયોદર્શનહેતુતઃ

કુત એવમિતિ ચેદાહ - પ્રમાતૄણમિતિ । ઇન્દ્રિયસંનિકૃષ્ટે હિ પ્રત્યક્ષં
પ્રમાણમ્ તથા ચ પ્રમાતૄણાં પરિછિન્નત્વેનાપૂર્ણત્વાત્ સ્વર્ગેન્દ્રાદૌ
તદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાસમ્ભવાન્ન પ્રત્યક્ષપ્રવૃત્તિઃ । અનુમાનસ્ય
પ્રત્યક્ષમૂલકત્વાદેવ નિત્યપરોક્ષે ન પ્રવૃત્તિઃ । કથઞ્ચિત્
પ્રવૃત્ત્યુપપાદને વાઽનુમાનપ્રમાણસ્ય
બુદ્ધિકૌશલ્યાયત્તત્વેનાન્યથાપ્યનુમાનપ્રવૃત્ત્યાઽનવસ્થિતેર્ન
કિઞ્ચિદનુમાનેન પ્રકૃતં સેત્સ્યતિ । દૃશ્યતે ચ [ક્, ખ્: ચ નાસ્તિ]
તર્કમાત્રસાધિતેઽર્થે તૈર્થિકાનાં પૃથગભ્યુપગમ ઇત્યભિપ્રેત્યાહ -
પ્રમાણસ્યેતિ । અનુમાનસ્યેત્યર્થઃ । નન્વાગમો હિ શબ્દઃ । સોઽપિ
પરિચ્છિન્નપ્રમાતૃપ્રયુક્તઃ સ્વર્ગાદિપરોક્ષે કથં પ્રમાણમિત્યાશઙ્ક્ય
નાદૃષ્ટેઽર્થં શબ્દમાત્રસ્ય પ્રામાણ્યમુચ્યતે કિન્ત્વૈશ્વરસ્યૈવ
શ્રુત્યાદેરિત્યભિપ્રેત્ય તસ્યાગમસ્ય પ્રમાણેષુ શ્રેષ્ઠત્વં વક્તું
પ્રસઙ્ગાદીશ્વરં સાધયતિ કાર્યેતિ [ક્: કાર્યેતિ નાસ્તિ] । કાર્યં
કર્ત્રવિનાભૂતમિતિ ભૂયોદર્શનાજ્જગત્ સકર્તૃકમિત્યર્થઃ

પ્. ૧૫૮)
સકર્તૃકં જગદિદં સમ્ભવાચ્ચેતનો હિ સઃ ।
કાર્યસ્યાચિન્ત્યરૂપસ્ય કર્તા સાધારણઃ કથમ્

સકર્તૃકમિતિ । નન્વનુમાનેનેશ્વરસાધનમનુપપન્નમ્ અનુમાનં હિ
નિત્યપરોક્ષાસાધકમિત્યનુપદમુક્તત્વાદિતિ [ક્: પરોક્ષ] ચેદુચ્યતે -
કાર્યસ્ય નોપાદાનાવિનાભૂતત્વનિયમઃ યોગિનિર્મિતકાર્યં વ્યભિચારાત્ । નનુ
તત્રાપિ યોગીચ્છયા ઝટિતિ સઙ્ઘટિતપરમાણવ એવોપાદાનતાં ભજેરન્નિતિ
ચેન્ન નિયતશિવકસ્તૂપકકાપાલિકાકપાલાત્મકક્રમોલ્લઙ્ઘનેન
વ્યભિચારાનપોહાત્ । નિયતશિવકાદિક્રમોલ્લઙ્ઘનં
યોગસામર્થ્યજનિતમનપહ્નવનીયમ્ । તેનૈવ સામર્થ્યેન કાર્યનિર્વાહે
પરમાણુસઙ્ઘટનકલ્પનસ્ય [ક્, ખ્: અપર] નિર્યુક્તિકત્વાત્ ।
પ્રસિદ્ધકારણાદિક્રમેણૈવ ઘટં નિર્મિમાણો યોગી કુલાલ એવ ભવેદિતિ ચ
જ્ઞેયમ્ । નહિ કર્યસ્ય કર્ત્રવિનાભૂતત્વાનિયમઃ અવ્યભિચારાત્ । તસ્માત્ કાર્યસ્ય
સકર્તૃકત્વાનુમાનં નાનવસ્થિતમ્ । એવં સાધિતોઽપિ કર્તા ન જડઃ ઉપાદાન
[ક્, ખ્: દાના] ગોચરાપરોક્ષજાઞાદિમત્ત્વરૂપકર્તૃત્વસ્ય
જડેઽસમ્ભવાદિત્યાહ - સમ્ભવાદિતિ

તસ્માદચિન્ત્યશક્તિઃ સ આગમસ્તદ્વિમર્શનમ્ ।
પૂર્ણસ્ય ત્વપ્રતિહતં પ્રમાણં સર્વતોઽધિકમ્

યસ્માદચિન્ત્યરૂપકાર્યસ્ય પ્રાકૃતઃ કર્તા ન સમ્ભવતિ
તસ્માદચિન્ત્યશક્તિર્જગત્કર્તા । તદિતિ લુપ્તષષ્ઠ્યન્તં તસ્ય
પૂર્ણસ્યાચિન્ત્યશક્તેઃ । જગત્કર્તુર્વિમર્શનં તત્ત્વાવગમકો વ્યાહારાત્મા
વ્યાપાર આગમઃ । અસ્યાચિન્ત્યશક્તિત્વાદેવાશરીરિણોઽપિ વ્યાહારાત્મા વ્યાપાર ઇતિ
જ્ઞેયમ્ । યસ્માદેવંવિધોઽયમાગમઃ [ક્, ખ્: તસ્મા]
તસ્માદપ્રતિહતં સર્વથાન્યૈરબાધિતં પ્રમાણમ્ । અત એવ સર્વતઃ
પ્રમાણેભ્યોઽધિકં શ્રેષ્ઠં પ્રબ્લમિત્યેતત્

પ્. ૧૫૯)
તત્રૈકસ્તુ મહેશાનઃ પુરા સૃષ્ટેરુદાહૃતઃ ।
સ્વતન્ત્રો હ્યનુપાદાનઃ સ્વાતન્ત્ર્યભરવૈભવાત્

દૃશ્યં દૃશિમાત્રમિતિ અત્રોપપત્તિં વક્ષ્યામિ (૧૧।૭) ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય
મહતા પ્રબન્ધેનાગમસ્ય પ્રમાણમૂર્ધન્યત્વં સંસાધ્ય
પ્રતિજ્ઞાતાર્થનિર્વાહાયાગમોક્તાર્થમનુવદતિ શ્લોકદશકેન - તત્રેતિ ।
આગમે ઇત્યર્થઃ । ઉપાદાનરહિત ઇત્યુદાહૃતઃ । તથા ચાગમઃ - આત્મા વા
ઇદમેક એવાગ્ર આસીન્નાન્યત્કિઞ્ચન મિષત્ (ઐત૦ ઉ૦ ૨।૧।૧) નાસદાસીન્નો
સદાસીત્તદાનીમ્ (ઋ ૧૦।૧૨૯।૧) નિરુપાદાનસમ્ભારઃ સ્વાત્મભિત્તૌ હિ
લીલયા । જગચ્ચિત્રં સમુલ્લિખ્ય ક્રીડત્યેષ મહેશ્વરઃ ॥ ઇત્યાદિઃ । સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય
ભર ઉત્કર્ષઃ તસ્ય વૈભવાન્માહાત્મ્યાદવભાસયદિત્યન્વયઃ

સ્વાત્મભિત્તૌ જગચ્ચિત્રં વિલાસાયાવભાસયત્ ।
યથા સ્વપ્નમનોરાજ્યે કલ્પિતં સ્વેન કેવલમ્

વિલાસાય ક્રીડનાય । યથા સ્વપ્ને મનોરાજ્યે વા [ક્: વા નાસ્તિ] સ્વેન
કેવલમુપાદાનાદ્યનપેક્ષ્ય પરિકલ્પિતં દેહમ્

અહંત્વેનૈવ ગૃહ્ણાતિ દેહં તદ્વદ્યં જગત્ ।
ન તે રૂપં યથા દેહઃ સ્વપ્નવ્યાવૃત્તિહેતુતઃ

તત્કાલેઽહંત્વેન ગૃહ્ણાતિ તદ્વદ્ અયમ્ ઈશ્વરઃ સ્વપરિકલ્પિતં જગદહંત્વેનૈવ
ગૃહ્ણાતિ । યદુક્તમ્ - સ્વાઙ્ગભૂતેષુ [સ્વાઙ્ગરૂપેષુ ઇતિ તત્રત્ય
પાઠઃ] ભાવેષુ પ્રમાતા કથ્યતે પતિઃ (ઈ૦ પ્ર૦ ૩।૧૪) ઇતિ । ન ત ઇતિ ।
યથા હિ મનોરાજ્યપરિકલ્પિતદેહો ન તે સ્વરૂપમ્ સ્વપ્નાદૌ વ્યાવૃત્તેઃ

પ્. ૧૬૦)
તથાસ્ય ન જગદ્દેહો વ્યાવૃત્તેઃ પ્રલયે નનુ ।
દેહાદિવ્યતિરિક્તસ્ત્વં યથા કેવલચિન્મયઃ

દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ - તથેતિ । અસ્ય ઈશ્વરસ્ય । અહંત્વેન ગૃહીતમપિ જગન્ન
દેહઃ પ્રલયે જગતો વ્યાવૃત્તેઃ । યથા જાગ્રદાદ્યવસ્થાસ્વનુવૃત્તસ્ય
ચિદાત્મનસ્તવાવસ્થાનનુવૃત્તદેહાદિવ્યતિરિક્તત્વમ્ [ક્: સ્તતા]
એવમીશ્વરોઽપિ પ્રલયાનનુવૃત્તજગદ્વ્યતિરિક્તશુદ્ધચિન્મય ઇત્યાહ -
દેહાદીતિ

એવં દેવો જગચ્છૂન્યચિદેકવપુરવ્યયઃ ।
તેનેદં સ્વાત્મનિ જગચ્ચિત્રમુન્મીલિતં નનુ

અવ્યય ઇત્યનિત્યજગદ્વ્યતિરિક્તત્વનિર્વાહકં વિશેષણમ્ । તેન ચિદેકવપુષા
ઈશ્વરેણ

ક્વોન્મીલયેજ્જગચ્ચિત્રં સ્વાન્યસ્ય ક્વાપ્યસમ્ભવાત્ ।
ઋતે ચિતિં કદાચિદ્વા ક્વ કિં ભવિતુમર્હતિ

પૂર્ણસ્ય ત્વપ્રતિહતમ્ (૧૧।૨૩) ઇત્યુક્તં પૂર્ણત્વં સાધયતિ - ક્વેતિ ।
સ્વસ્માદન્યસ્ય દૃશ્યસ્ય ક્વાપિ સ્વસ્માદન્યત્રાસમ્ભવાજ્જગચ્ચિત્રં
ક્વોન્મીલયેદિત્યર્થઃ । કુતઃ ક્વાપિ સ્વાન્યસ્યાસમ્ભવ ઇતિ ચેદાહ - ઋત ઇતિ ।
કદા ક્વ મિમિતિ કાલદેશાકારપ્રતિષેધઃ

યત્રાભાવશ્ચિતેર્બ્રૂયાત્ સ દેશો નૈવ સિધ્યતિ ।
અભાવશ્ચ ચિતેઃ કેન સિધ્યેત્તસ્માચ્ચિતિઃ પરા

યત્રેતિ । યત્ર ચિદભાવસ્તદ્દેશપ્રકાશાસમ્ભવાન્ન સિદ્ધ્યેત્ સિદ્ધેઃ
પ્રકાશાયત્તત્વાદિતિ ભાવઃ । અભાવશ્ચેતિ । ચિતઃ સર્વપ્રકાશકત્વેન
તદભાવઃ કેન સિધ્યેદિતિ ભાવઃ । તસ્માત્ ચિદભાવસ્યાસિદ્ધેઃ । પરા અનિષેધ્યા
નિષેધાવધિભૂતત્વાત્

મહાસત્તા જગદ્ગ્રાસશીલા પૂર્ણાઽવભાસતે ।
સમુદ્રમન્તરા ભઙ્ગા દિવાનાથં વિના પ્રભાઃ [ખ્, ગ્:
ભા]

અત એવ મહાસત્તા । મહતી અપરિચ્છિન્ના સત્તા યસ્યાઃ । અત એવ જગતસ્તયા
વ્યાપ્તત્વાજ્જગતો ગ્રસનં શીલં યસ્યાઃ । અત એવ પૂર્ણા । અત એવ તદવિનાભૂતં
જગદિતિ સદૃષ્ટાન્તમાહ - સમુદ્રમિતિ

પ્. ૧૬૧)
યથા ન સન્તિ તદ્વદ્ વૈ સંવિદ્રૂપં વિના જગત્ ।
તસ્માદેષ મહાદેવઃ શુધચૈતન્યવિગ્રહઃ

યથા હિ સમુદ્રાદ્યવિનાભૂતાસ્તરઙ્ગાદયસ્તથા [ક્, ખ્:
સમુદ્રાવિ] સંવિદ્રૂપાવિનાભૂતં જગત્ । યસ્માત્સંવિદવિનાભૂતં જગત્
તસ્માચ્છુદ્ધચૈતન્યવિગ્રહો દૃશ્યલેશરહિત આસીદિતિ સમ્બન્ધઃ

આસીત્ સૃષ્ટેઃ પુરા તસ્માદુત્પન્નં તત્ર સંસ્થિતમ્ ।
તસ્મિન્ વિલીયતે ચાન્તે જગદેતચ્ચરાચરમ્

તસ્માત્ મહાદેવાત્ યથા હિ સમુદ્રાદેરુત્પત્ત્યાદિમતાં તરઙ્ગાદીનાં
સમુદ્રાદિમાત્રાદ્યાત્મત્વમ્ એવં જગતશ્ચિન્માત્રાત્મત્વમિતિ ભાવઃ

ઇત્યાગમપ્રસિદ્ધોઽર્થસ્તન્ન વિપ્રતિપદ્યતે ।
અદૃષ્ટાર્થેષુ સંવાદાત્ પ્રમાણં હ્યાગમો ભવેત્

ઇતીતિ । તત્રૈકસ્તુ (૧૧।૨૪) ઇત્યાદિશ્લોકદશકોક્તઃ । તત્ આગમોક્તમ્ । ન
વિપ્રતિપદ્યતે સંશયવિષયતાં ન પ્રાપ્નોતિ । કુત એવમિતિ ચેદાહ - અદૃષ્ટેતિ
। યત્પ્રમાણં હિ ક્વચિદ્વિસંવાદિ તત્પ્રમિતોઽર્થો વિપ્રતિપદ્યતે । યત્પ્રમાણં
સર્વત્રાવિસંવાદિ તત્પ્રમિતોઽર્થો ન વિપ્રતિપદ્યત ઇતિ નિયમઃ । આગમસ્ત્વદૃષ્ટ
એવ પ્રમાણં ન ક્વચિદ્વિસંવાદિ અતો ન તત્સિદ્ધોઽર્થો વિપ્રતિપદ્યતે । અતઃ સર્વથા
આગમઃ પ્રમાણમેવ ભવેદિતિ ભાવઃ

દૃશ્યન્તે મણિમન્ત્રાદિસિદ્ધયઃ સર્વતો યતઃ ।
નાલ્પપ્રજ્ઞો વિજાનીયાદ્ મણિમન્ત્રમહાફલમ્

નનુ વેદાદ્યાગમો નેશ્વરોક્તઃ પ્રમાણાભાવાદિતિ ચેદાહ - દૃશ્યન્ત ઇતિ ।
મણિમન્ત્રૌષધાનામાગમોક્તાનાં સિધયઃ ફલોત્પત્તયઃ સર્વતઃ [ક્:
સર્વત્ર] સાધકેષુ યતો દૃશ્યન્તે તસ્માદાગમઃ સર્વજ્ઞગદિત ઇતિ
સમ્બન્ધઃ । યતો મણ્યાદિફલમીશ્વરાદન્યોઽલ્પપ્રજ્ઞો જ્ઞાતું [ક્:
દાતું] ન સમર્થ ઇત્યાહ - નેતિ

પ્. ૧૬૨)
તસ્માત્ સર્વજ્ઞગદિતો હ્યાગમઃ સર્વદર્શનઃ ।
તત્રોક્તો દેવ એવાદૌ સૃષ્ટેર્જગત આસ્થિતઃ

સર્વદર્શન ઇતિ । દૃશ્યતેઽનેનેતિ દર્શનં પ્રમાણવ્યાપારઃ [ક્, ખ્:
પ્રમાણં] સર્વત્ર દર્શનં યસ્ય । દૃષ્ટાદૃષ્ટવિષય ઇતિ યાવત્ ।
દેવશ્ચિન્માત્રમૂર્તિરીશ્વરઃ એવકારેણ પ્રધાનાદિવ્યાવૃત્તિઃ

નિરુપાદાન એવાદૌ સૃષ્ટવાનખિલં જગત્ ।
યસ્માદ્ [ક્: અસ્મા] મહેશ્વરઃ પૂર્ણસ્વચ્છસ્વાતન્ત્ર્યસંયુતઃ

આદૌ સ્વયમેકોઽપિ સૃષ્ટિકાલે ઉપાદાનં કુતશ્ચિત્ સંપાદયતીતિ ચેન્નેત્યાહ ##-
ઘટાદિકાર્યમવભાસયતિ ઈશ્વરો નિરુપાદાનશ્ચેત્ કથં ક્વાવભાસયેદિતિ
ચેદાહ - યસ્માદિતિ । પૂર્ણમપરિચ્છિન્નં સ્વચ્છમકૃત્રિમં સહજં
સ્વાતન્ત્ર્યમ્ તેન યુતઃ

ચિદાત્મભિત્તાવખિલં ચિત્રમુન્મીલયેદ્ [ક્, ખ્, ઘ્: લય] જગત્
।
ન તજ્જગત્ સમ્ભવતિ બહિઃ ક્વચિદવસ્થિતમ્

ચિદાત્મેતિ । યસ્માત્ સ્વસ્ય પૂર્ણત્વેન સ્વાન્યસ્યાસમ્ભવઃ
પૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યયુતશ્ચ તસ્માત્ સ્વસ્મિન્ ચિદાત્મરૂપભિત્તૌ અખિલં
જગચ્ચિત્રમુન્મીલયેદિતિ ભાવઃ । નન્વાત્મભિત્તાવુન્મીલયતીતિ કુત એતદિતિ ચેદાહ ##-
પૂર્ણત્વાદીશ્વરસ્યેહ સ્થાનમન્યન્ન વિદ્યતે ।
અન્યસ્થાનસ્થિતં તચ્ચ કથઞ્ચિન્નૈવ સિધ્યતિ

કુતો ન સમ્ભવતીતિ ચેદાહ - પૂર્ણત્વાદિતિ । વ્રીહિભિઃ પૂર્ણે ઘટેઽન્યસ્ય
સ્થાનાભાવ ઇવ દિગાદિનામાત્મના પૂર્ણત્વેન નાન્યસ્ય સ્થાનમસ્તીત્યર્થઃ ।
આત્મનોઽપૂર્ણત્વાભ્યુપગમેઽપિ [ખ્, ગ્: આત્મનઃ પૂ] ન તદન્યત્ર
જગત્સિદ્ધ્યતિ ચિત્પ્રકાશબહિર્ગતસ્યાપ્રકાશાદિત્યાહ - અન્યસ્થાનેતિ

પ્. ૧૬૩)
તથા ચ દર્પણાભોગે પ્રતિબિમ્બવદેવ હિ ।
જગદુન્મીલિતં દેવે ચૈવં સર્વં સમઞ્જસમ્

નન્વેતદસમઞ્જસમ્ અન્યસ્વરૂપાન્તરન્યાવભાસાદૃષ્ટેશ્ચિદાત્મસ્વરૂપે
જગદવભાસાનુપપત્તેરિત્યાશઙ્ક્યાહ - તથા ચેતિ । દર્પણેતિ ।
દર્પણસ્વરૂપાન્તઃ પ્રતિબિમ્બાવભાસવદ્ દેવે ચિદાત્મસ્વરૂપે
જગદુન્મીલિતમવભાસત ઇત્યેવમભ્યુપગમાત્ [ક્: ઇત્યેવાભ્યુ] સર્વં
સમઞ્જસમિતિ ભાવઃ

જગદાદેર્હિ દેવસ્ય યોગીવ જગતઃ ક્રિયાઃ ।
સઙ્કલ્પનગરપ્રખ્યા સૃષ્ટિર્દેવસ્ય સમ્મતા

નનુ નિરુપાદાનાનસ્ય કર્તુઃ કાર્યક્રિયા ન ક્વચિદ્ દૃષ્ટેતિ ચેદાહ -
જગદાદેરિતિ । જગત્કર્તુરિત્યર્થઃ । નનુ તર્હિ યોગિનિર્મિતવજ્જગદપિ
સ્વનિર્માતુર્ભિદ્યેત । તથા ચ કથમુક્તં ચિદતિરિક્તં જગન્નાસ્તીતિ ચેદાહ -
સંકલ્પેતિ । દેવસ્ય જગત્કર્તુઃ સઙ્કલ્પનગરવત્ કર્તુરનતિરિક્તા સૃષ્ટિરિતિ
ભાવઃ

રામ તે માનસી સૃષ્ટિર્મનોમયયેવ કેવલા ।
અનેકમાતૃમેયાદિપ્રચુરા હ્યવભાસતે

નનુ સઙ્કલ્પનગરમપિ કર્તુર્ભિન્નમેવેતિ ચેન્નેત્યાહ - રામેત્યાદિ । માનસી
સૃષ્ટિઃ સઙ્કલ્પનગરપ્રચુરા યાઽવભાસતે સા મનોમયીતિ સમ્બન્ધઃ

અનેકભેદભિનાપિ મનસોઽન્યા નહિ ક્વચિત્ ।
ઉત્પના મનસસ્તત્ર સ્થિતા તત્રૈવ લીયતે

એતદેવ સાધયતિ - અનેકેતિ । ભેદૈર્વ્યાવૃત્તધર્મૈર્ભિન્નાપિ માનસી
સૃષ્ટિર્યતો મનસ્યુત્પન્ના તત્રૈવ સ્થિતા લીના ચ તતો મનસો નહ્યન્યેતિ
સમ્બન્ધઃ

સા કેવલમનોરૂપા યથા તદ્વજ્જગચ્છિવાત્ ।
સેતિ । માનસી સૃષ્ટિઃ । યથા મનસ ઉત્પત્ત્યાદિના માનસસૃષ્ટેર્મનોમયત્વમ્
તથા ચિદાત્મનઃ શિવાદુત્પત્ત્યાદિમજ્જગચ્ચિન્મયમિત્યર્થઃ । નનુ
શિવાદુત્પન્નસ્ય જગતઃ શિવરૂપતૈવ ન ચિતિરૂપતેતિ ચેદાહ - સ ઇતિ । નનુ
ચિતેઃ કુલાલવદ્વિગ્રહઃ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્ય નેત્યાહ - અવિગ્રહેતિ । નાસ્તિ
ચિદતિરિક્તો વિગ્રહો દેહો યસ્યાઃ

પ્. ૧૬૪)
ત્રિપુરાનન્તશક્ત્યૈક્યરૂપિણી સર્વસાક્ષિણી ।
સા ચિતિઃ સર્વતઃ પૂર્ણા પરિચ્છેદવિવર્જનાત્

સા ચિતિરેવ પ્રકરણપ્રતિપાદ્યા ત્રિપુરેત્યાહ - ત્રિપુરેતિ । શક્તયોઽસ્ય
[શક્તિશ્ચ શક્તિમાંશ્ચૈવ પદાર્થદ્વયમુચ્યતે । શક્તયોઽસ્ય જગત્સર્વં
શક્તિમાંસ્તુ મહેશ્વરઃ ॥ ઇત્યયં શ્લોકઃ
પરમાર્થસારસ્યાભિનવગુપ્તકૃતેર્યોગરાજકૃતવિવૃતૌ (પૃ૦ ૧૦)
શ્રીસર્વમઙ્ગલાશાસ્ત્રશ્લોકત્વેનોદ્ધૃતઃ ।] જગત્સર્વમ્ ઇત્યુક્તનીત્યા
ઘટાદ્યાભાસરૂપા અનન્તા યાઃ શક્તયઃ તાસામૈક્યં સઙ્ઘટ્ટઃ તદ્રૂપિણી
। યથા હિ દર્પણે પ્રતિભાસમાનપ્રતિબિમ્બાનાં દર્પણ એવ સઙ્ઘટ્ટમયં
રૂપમ્ તથેતિ ભાવઃ । નનુ તર્હિ દર્પણવચ્ચિતેર્જડરૂપત્વમપિ સ્યાદિતિ ચેદાહ ##-
જ્ઞાનશક્તિરૂપં ન જડસ્ય સમ્ભવતીતિ ભાવઃ । પ્રાગુક્તમપિ પૂર્ણત્વં
સમ્યક્ સાધયિતુમુપક્રમતે - સા ચિતિરિતિ

કાલો દેશશ્ચ લોકેઽસ્મિન્ પરિચ્છેદકરઃ સ્મૃતઃ ।
તત્રાકારમયો દેશઃ કાલસ્તુ સ્યાત્ ક્રિયામયઃ

નનુ કથં પરિચ્છેદવર્જિતેતિ ચેદાહ - કાલ ઇતિ । કાલદેશયોરેવ
પરિચ્છેદકત્વં [ક્: કત્વં ....... પરિચ્છેદ નાસ્તિ] લોકે પ્રસિદ્ધમિતિ
ભાવઃ । નનુ પરિચ્છેદકાભિમતયોર્દેશકાલયોઃ કિં રૂપમિતિ ચેદાહ -
તત્રેતિ । તયોર્મધ્યે ઇત્યર્થઃ । ઇહેદાનીં ઘટઃ ઇત્યત્ર ઇહેતિ ગૃહાદિરૂપો દેશઃ
ઇદાનીમિતિ પ્રાતરાદિરૂપઃ કાલશ્ચ ભાસતે । તત્ર ગૃહાદિરૂપો દેશઃ
પૃથિવ્યાદેઃ સંસ્થાનવિશેષાત્માકાર એવ । કાલસ્તુ સૂર્યાદિપરિસ્પન્દાદિરૂપા
ક્રિયૈવ । યદુક્તં શ્રીપ્રત્યભિજ્ઞાયામ્ - મૂર્તિવૈચિત્ર્યતો
દેશક્રમમાભાસયત્યસૌ । ક્રિયાવૈચિત્ર્યનિર્ભાસાત્ કાલક્રમમપીશ્વરઃ ॥
(૨।૫) ઇતિ । તથા કાલઃ સૂર્યાદિસઞ્ચારસ્તત્તત્પુષ્પાદિજન્મૈવેતિ ચ ।
નહ્યાકારક્રિયાભ્યાં દેશઃ કાલો વાન્ય ઉદયગિર્યાદિરૂપેણ
સૂર્યાદિક્રિયારૂપેણ વોપાધિનોપહિતોઽખણ્ડઃ સમ્ભવતિ યતઃ
સર્વવ્યવહારસ્યોપાધિનૈવ નિર્વાહાત્તત્કલ્પને પ્રમાણપ્રયોજનયોરભાવાત્

પ્. ૧૬૫)
યાં ચિતિં સમુપાશ્રિત્ય સ્યાદાકારઃ ક્રિયાપિ વા ।
તસ્યાઃ પરિચ્છેદકત્વમનયોઃ સ્યાત્ કથં વદ

એવં દેશકાલયોઃ સ્વરૂપં વિવિચ્ય તાભ્યાં પરિચ્છેદાભાવં ચિદાત્મનઃ
સાધયતિ - યામિતિ । લોકે હિ શતાયુષો ગૃહસ્થસ્ય પુરુષસ્ય તતો મહતઃ
કલિયુગાત્મકકાલસ્ય જમ્બૂદ્વીપાત્મકદેશસ્યૈકાંશેન શતવર્ષકાલેન
ગૃહરૂપદેશેન ચ પરિચ્છેદ એતાવત્કાલં સ્થિત એતદ્દેશે સ્થિત ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ ।
પ્રકૃતે ચિદાત્મૈકદેશાશ્રયેણ સતોર્દેશકાલયોરાકારક્રિયારૂપયોઃ
કથઞ્ચિદાત્મપરિચ્છેદકત્વમિત્યર્થઃ

કસ્મિન્ દેશે ચ કાલે ચ ચિતિર્નાસ્તીહ તદ્વદ ।
યત્ર ન સ્યાચ્ચિતિઃ સોઽપિ કથં સ્યાદિતિ વૈ ભવેત્

નનુ ન [ક્, ખ્, ગ્: ન નાસ્તિ] ચિદાત્માશ્રિતૌ દેશકાલૌ
યતસ્તયોર્મહત્તરયોરેકદેશસ્થો [ક્, ખ્: યસ્ત] ઘટાદિવચ્ચિદાત્મેતિ
ચેદાહ - કસ્મિન્નિતિ । યત્રેતિ । દેશે કાલે ચેત્યર્થઃ [ખ્, ઘ્:
વેત્યર્થઃ] । સોઽપીતિ દેશઃ કાલોઽપીત્યર્થઃ । યથા હિ ઘટશરાવાદિકં
મૃદવિનાભૂતં મૃદાશ્રિતં મૃદં વિના ન ભવતિ યથા [ક્, ખ્:
તથા] ચ દર્પણાવિનાભૂતં પ્રતિબિમ્બવસ્તુ દર્પણાશ્રિતં દર્પણં વિના
ન ભવતિ તથા ચિદવિનાભૂતૌ દેશકાલૌ ન તાં વિના સ્ત ઇતિ તદાશ્રિતાવેવેતિ
ભાવઃ

પ્. ૧૬૬)
અસ્તિતા હિ પદાર્થાનાં પ્રકાશો નાપરઃ ખલુ ।
પ્રકાશસ્તુ ચિતિઃ પ્રોક્તા નાચિતેઃ સ્યાત્ [ક્: નાચિતઃ] પ્રકાશતા

નનુ સૌરાલોકવચ્ચિતિર્વસ્તુપ્રકાશિકા તથા ચ યથા સૌરાલોકરહિતો
ઘટાદિરન્ધકારેઽસ્તિ તથા ચિતિં વિનાપિ દેશાદિભાવોઽપ્યસ્ત્વિતિ ચેદાહ -
અસ્તિતેતિ । સત્ત્વમિત્યર્થઃ । વસ્તૂનાં સત્ત્વં હિ પ્રકાશનમેવ નેતરત્ ।
સત્ત્વાત્મકપ્રકાશો હિ ચિતિરેવ । નાસ્તિ ચિતિર્યસ્ય સોઽચિતિઃ ચિદવિષય ઇતિ તાત્પર્યમ્ ।
તસ્યાચિતેઃ [ક્: નાચિતઃ] પ્રકાશતા યતો નાસ્તિ તતશ્ચિતિરેવ પ્રકાશ
ઇત્યર્થઃ । તથા ચ સૌરાલોકં વિનાઽન્ધકારે
ઘટાદેર્ભાસનાદાલોકાદન્યદસ્તિત્વં ઘટાદેઃ । ચિત્પ્રકાશં [ક્, ખ્:
અતશ્ચિ] વિના ઘટાદેઃ કથઞ્ચિદપિ વ્યવહારાભાવાચ્ચિત્પ્રકાશ
એવાસ્તિત્વમિતિ ભાવઃ

પ્રકાશસ્તુ સુમુખ્યઃ સ્યાદ્યઃ સ્વતન્ત્રઃ પ્રકાશતે ।
જડા ન સ્વપ્રકાશા હિ ચિતિયોગપ્રકાશનાત્

નન્વસ્તુ ભાવાનાં સત્ત્વં પ્રકાશ એવેતિ તથાપિ ઘટઃ પ્રકાશતે ચિતિઃ
પ્રકાશત ઇતિ વ્યવહારસામ્યાત્ કથં ચિતિર્ઘટાદેર્દૃશ્યસ્યાશ્રયભૂતેતિ
ચેદાહ - પ્રકાશ ઇતિ । યઃ સ્વતન્ત્રઃ અન્યાનપેક્ષઃ પ્રકાશતે તસ્ય પ્રકાશ
એવ સુમુખ્યઃ [ઘ્: મુખ્યઃ] । જડા ઇતિ । જડાશ્ચિદાત્મભિન્ના ન
સ્વપ્રકાશાઃ અન્યાનપેક્ષપ્રકાશા ન ભવન્તીત્યર્થઃ । હિ યસ્માત્ । ચિતિયોગેન
ચિદ્વિષયતાપત્ત્યા પ્રકાશનાત્ । ચિત્તાદાત્મ્યમપ્રાપ્તાનામપ્રકાશનાન્ન
જડાનાં સ્વતન્ત્રઃ પ્રકાશ ઇતિ ભાવઃ

અન્યાનપેક્ષણેનૈવ ચિતિઃ સ્વસ્મિન્ પ્રકાશતે ।
જડાશ્ચિતિં સમાશ્રિત્ય પ્રકાશન્તે ન ચાન્યથા

ચિતિસ્તુ ન તથેત્યાહ - અન્યેતિ । સ્વસ્મિન્ અન્યતાદાત્મ્યમનુપગતે સ્વસ્વરૂપે
[ક્, ખ્: સ્વરૂપે] સમાધ્યાદિદશાસુ પ્રકાશતે । તસ્માચ્ચિજ્જડયોઃ
પ્રકાશવૈષમ્યાચ્ચિતિમાશ્રિત્યૈવ જડાઃ પ્રકાશન્તે ન સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્યર્થઃ

પ્. ૧૬૭)
અપ્રકાશેઽપિ વસ્તૂનામસ્તિતા ચેત્તદા શૃણુ ।
અસ્તિ નાસ્તીતિ લોકેઽસ્મિન્ વ્યવસ્થા નહિ સેત્સ્યતિ

અસ્તુ ભાવાનામાકાશાશ્રિતત્વવચ્ચિદાશ્રિતત્વમ્ તથાપ્યસ્તિ પ્રકાશતે
ચેત્યાદિવ્યવહારાદસ્તિતા પ્રકાશાદ્ [ક્: કાશવદ્] ભિન્નૈવેતિ ચેદાહ ##-
[ક્: સમ.....આદ્યે નાસ્તિ] વા ? આદ્યે
સમનિયતયોર્ઘટત્વકલશત્વયોરિવાભેદઃ સિદ્ધ એવેતિ મત્વા દ્વિતીયે
દૂષણમાહ - અસ્તીતિ । યદ્યપ્રકાશેઽપ્યસ્તિત્વં ઘટાદેસ્તર્હિ અયં
નાસ્ત્યપ્રકાશમાનત્વાત્ ઇત્યાદિ વ્યવસ્થા ન સેત્સ્યતીતિ ભાવઃ । નનુ તર્હ્યયં
પ્રકાશતેઽસ્તિ ચ યતઃ પ્રકાશતે તતોઽસ્તીત્યાદિવ્યવહારઃ કથમિતિ ચેદુચ્યતે
દૃશ્યઃ પ્રત્યક્ષત્વાદિત્યાદિવન્નેય ઇતિ

તસ્માદ્વસ્ત્વસ્તિતા લોકે ચિત્પ્રકાશો ન ચાપરઃ ।
યથા હિ પ્રતિબિબિમ્બાનાં સત્ત્વં દર્પણ એવ હિ

તસ્માદિતિ । પ્રકાશાસ્તિત્વયોઃ સમનિયતત્વાદિત્યર્થઃ । અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ -
અથેતિ । ધર્મધર્મિણોસ્તાદાત્મ્યાભિપ્રાયેણોક્તમ્ - દર્પણ એવેતિ ।
દર્પણસત્ત્વમેવ પ્રતિબિમ્બાનાં સત્ત્વમિત્યર્થઃ

તથા ચિતિર્જગત્સત્તા તતઃ સર્વં ચિતિર્ભવેત્ ।
અધિકં ભાસતે યત્તુ તન્નૈર્મલ્યમહિત્ત્વતઃ [ક્: મહત્ત્વતઃ]

એવં ચિત્પ્રકાશયોસ્તાદાત્મ્યાત્ ચિતિર્જગત્સત્તેતિ સર્વં જગત્ । નનુ ચિતિરેવ સર્વં
ચેત્તર્હિ ચિતિરિત્યેવ ભાસેત ઘટઃ પટ ઇત્યધિકાંશભાસનં કથમિતિ ચેદાહ
- અધિકમિતિ । તન્નૈર્મલ્યેતિ । તસ્યાશ્ચિતેર્નૈર્મલ્યસ્ય મહિત્ત્વતો [ક્:
મહત્ત્વતઃ] માહાત્મ્યાદિત્યર્થઃ

પ્. ૧૬૮)
કાઠિન્યનિર્મલત્વાભ્યાં પ્રતિબિમ્બાવભાસનમ્ ।
તયોસ્તુ તારતમ્યેન પ્રતિબિમ્બઃ સ્ફુટોઽસ્ફુટઃ

નનુ દર્પણેઽધિકાવભાસઃ પ્રતિબિમ્બવિધયા ભવેત્ પ્રકૃતે ચિદાત્મનિ
કથમધિકાવભાસ ઇતિ ચેત્પ્રતિબિમ્બવિધયૈવેતિ વક્તું પ્રતિબિમ્બનિમિત્તં
વિવેચયતિ - કાઠિન્યેતિ । કાઠિન્યમરિક્તાત્મત્વમ્ [ક્, ખ્:
કાઠિન્યભરિતાત્મત્વમ્] પ્રતિબિમ્બાવભાસનં ભવેદિતિ શેષઃ । તયોઃ
કાઠિન્યનિર્મલત્વયોઃ । તારતમ્યેન ન્યૂનાધિકભાવેન

દર્પણે ચ જલે ચાપિ સ્પષ્ટમેતદ્ધિ લક્ષ્યતે ।
જડત્વાદ્ દર્પણાદેસ્તુ સ્વાતન્ત્ર્યપરિવર્જનાત્

કાઠિન્યનિર્મલત્વયોરાધિક્યેન દર્પણે સ્ફુટઃ પ્રતિબિમ્બઃ ન્યૂનત્વેન
જલેઽસ્ફુટઃ પ્રતિબિમ્બઃ । એતચ્ચ સર્વૈઃ સ્પષ્ટં લક્ષ્યતે । ભિત્તૌ
નૈર્મલ્યાભાવાદાકાશે કાઠિન્યાભાવાચ્ચ ન પ્રતિબિમ્બાવભાસ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ચિતેઃ સ્વાન્તઃ [ક્: સ્વતઃ] પ્રતિબિમ્બાવભાસને
દર્પણવદ્બિમ્બાપેક્ષાપિ સ્યાદિતિ ચેદાહ - જડત્વાદિતિ । પરિવર્જનાદ્
બિમ્બાપેક્ષેતિ સમ્બન્ધઃ

બિમ્બાપેક્ષા ચિતેઃ સ્વચ્છસ્વાતન્ત્ર્યાદનપેક્ષતા ।
નિર્મલત્વં સ્વતઃસિદ્ધં ચિતેર્માલિન્યવર્જનાત્

સ્વચ્છં [ક્: સ્વચ્છ] પરિચ્છેદમલરહિતં સાર્વત્રિકં યત્ સ્વાતન્ત્ર્યં
તસ્માત્ ચિતેર્બિમ્બાનપેક્ષતા । યદુક્તમ્ -
અન્તર્વિભાતિ સકલં જગદાત્મનીહ
યદ્વદ્વિચિત્રરચના મુકુરાન્તરાલે ।
બોધઃ [પરં નિજ ઇતિ તન્ત્રસારસ્થઃ (પૃ૦ ૧૯)
ઈશ્વરપ્રત્યભિજ્ઞાવિવૃતિવિમર્શિનીસ્થશ્ચ (ભા૦ ૨ પૃ૦ ૨૦૩) પાઠઃ
। પરમાર્થસારયોગરાજવિવૃતૌ (પ્. ૩૯) તુ મૂલસ્થિત એવ પાઠો
દૃશ્યતે ।] પુનર્નિજવિમર્શનસારયુક્ત્યા [વૃત્ત્યા ઇતિ તન્ત્રસારસ્થઃ
પાઠઃ]
વિશ્વં પરામૃશતિ નો મુકુરસ્તથા તુ ॥ ઇતિ । (ત૦ સા૦ પૃ૦ ૧૯)
નનુ જલાદેઃ કતકાદિના નૈર્મલ્યં સમ્ભવતિ ચિતેઃ કથમિતિ ચેદાહ -
નિર્મલત્વમિતિ । આકાશવદસઙ્ગત્વેન માલિન્યવર્જનાત્

પ્. ૧૬૯)
અનેકરસતૈવ સ્યાદ્ માલિન્યં તત્ [ગ્, ઘ્: સા] ચિતેર્નહિ ।
ઐકાત્મ્યરૂપ્યાચ્ચિચ્છક્તેરખણ્ડત્વાચ્ચ સર્વથા

જલાદિગતં માલિન્યં કિમ્ ? યચ્ચિતિરૂપે નાસ્તીત્યુચ્યતે ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
અનેકેતિ । અનેકરસત્વં વસ્ત્વન્તરસંમિલિતત્વમ્ । યથા પાર્થિવરજઃસંમિલિતત્વં
જલે માલિન્યમ્ । યથા ચ દર્પણે કાચાન્યાંશસંમિલિતત્વમ્ । નન્વેવંવિધં
માલિન્યં ચિતેઃ કુતો નેતિ ચેદાહ - ઐકાત્મ્યરૂપ્યાદિતિ । અવયવિનાં
સ્વાવયવાન્તરાલેષુ સ્વાતિરિક્તાંશમેલનાન્માલિન્યસમ્ભવઃ । ચિદાત્મનો
નિરવયવત્વેનૈકરૂપ્યાન્ન માલિન્યમિતિ ભાવઃ । એવં નૈર્મલ્યે નિમિત્તમુક્ત્વા
કાઠિન્યેઽપિ નિમિત્તમાહ - અખણ્ડેતિ । અખણ્ડત્વાદરિક્તાત્મભાવહેતોરિતિ
સમ્બન્ધઃ । રિક્તાત્મત્વમવકાશાત્મત્વમ્ । અવકાશવત્ત્વમિતિ યાવત્ । લોકે
હ્યવયવસંશ્લેષતારતમ્યેન કાઠિન્યતારતમ્યં દૃષ્ટમ્ । યદવયવાનાં
સંશ્લેષાધિક્યમ્ તત્ર કાઠિન્યાધિક્યમ્ । સંશ્લેષન્યૂનત્વે કાઠિન્યન્યૂનતા ।
દૃષ્ટં ચૈતત્પાષાણજલયોઃ । સંશ્લેષે આધિક્યં ચાવયવાંશાનાં
સમ્બન્ધાધિક્યનિમિત્તમ્ । તથાહિ - યસ્માદ્યસ્યાવયવાંશા
યાવન્તોઽધિકાઃ સંયુક્તાસ્તસ્ય તાવદધિકઃ સંશ્લેષસ્તાવદધિકં
કાઠિન્યં ચ [ક્, ખ્, ગ્: ચ નાસ્તિ] તથા યસ્ય યાવદવયવાંશા
અસંયુક્તાસ્તસ્ય તાવદંશાવચ્છેદેનાન્તરવકાશવત્ત્વાદ્રિક્તાત્મત્વાચ્ચ
તસ્યાનધિકકાઠિન્યવત્ત્વમિતિ । ચિતેસ્તુ
નિરવયવત્વેનાખણ્ડત્વાદરિક્તાત્મત્વમિતિ ભાવઃ

અરિક્તાત્મભાવહેતોર્નૈર્મલ્યં સર્વતોઽધિકમ્ ।
અસ્વતો ભાસમાનસ્ય ભાનમન્યાનુષઙ્ગતઃ

અરિક્તાત્મભાવહેતોશ્ચિતેર્નૈર્મલ્યં સર્વતોઽધિકમ્ । પ્રકૃતે નૈર્મલ્યમિતિ
કાઠિન્યસ્યાપ્યુપલક્ષણમ્ । તથા ચ ચિતેર્નૈર્મલ્યં કાઠિન્યં ચ સર્વતો
દર્પણાદેરધિકમિત્યર્થઃ ।
અવયવિનામવયવાંશેષ્વવકાશતારતમ્યસમ્ભવાત્તદવકાશેષુ
વસ્ત્વન્તરપ્રવેશતારતમ્યસંભવાચ્ચ કાઠિન્યનૈર્મલ્યતારતમ્યમ્
ચિતેરખણ્ડત્વેન સર્વથા રિક્તાત્મત્વાદ્ધેતોર્નૈર્મલ્યં કાઠિન્યં ચ
સર્વતોઽધિકમિતિ ભાવઃ । નનુ જગતઃ પ્રતિબિમ્બત્વે પ્રમાણાભાવાન્ન
પ્રતિબિમ્બત્વમિતિ ચેત્ પ્રતિબિમ્બલક્ષણયોગાત્ પ્રતિબિમ્બત્વમિતિ વક્તું
પ્રતિબિમ્બલક્ષણમાહ - અસ્વત ઇતિ । અન્યાસમ્બન્ધેઽભાસમાનત્વે
સત્યન્યસમ્બન્ધેન ભાસમાનત્વં પ્રતિબિમ્બત્વમ્ [ક્: અન્યપ્રતિ] । યથા
પ્રતિબિમ્બઘટો દર્પણં વિનાઽભાસમાનો દર્પણસમ્બન્ધેનૈવ ભાસતે એવં
ચિતિં વિનાઽભાસમાનં ચિતિસમ્બન્ધેનૈવ ભાસત ઇતિ જગત્ પ્રતિબિમ્બાત્મકમેવ

પ્. ૧૭૦)
પ્રતિબિમ્બસ્વરૂપજ્ઞાઃ પ્રતિબિમ્બં પ્રચક્ષતે ।
જગદેતાદૃશં સર્વં સર્વૈઃ સમભિલક્ષિતમ્

પ્રતિબિમ્બમિતિ । પ્રતિબિમ્બત્વમિત્યર્થઃ । એતાદૃશં પ્રતિબિમલક્ષણવત્

સ્વતો ન ભાસતે ક્વાપિ ભાસતે ચ ચિદાશ્રયાત્ ।
અતો જગત્ સ્યાદાદર્શપ્રતિબિમ્બસુસંમિતમ્

લક્ષણં જગતિ યોજયતિ - સ્વત ઇતિ । સુસંમિતં સમમ્

ચિતિર્વિચિત્રાઽન્યભાવૈરુપરક્તાપિ ભાસિની ।
સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતૈવાદર્શવલ્લેશતોઽપિ હિ

એવં જગતઃ પ્રતિબિમ્બલક્ષણયોગાત્ પ્રતિબિમ્બત્વમુપપાદ્ય
ચિતેર્દર્પણતુલ્યતાં વક્તું પ્રતિબિમ્બગ્રાહિણો લક્ષણં ચિતિ યોજયતિ - ચિતિરિતિ ।
અન્યસ્વરૂપોપરક્તત્વેન ભાસમાનત્વે [ક્: માનેત્યપ્ર]
સત્યપ્રચ્યુતસ્વરૂપત્વં પ્રતિબિમ્બગ્રાહિત્વમ્ । ભાસિનીતિ । ભાસનમાત્રરૂપા । અત
એવ લેશતોઽપ્યપ્રચ્યુતેત્યન્વયઃ

દર્પણપ્રતિબિમ્બાનાં દર્પણાનન્યતા યથા ।
ચિદાત્મપ્રતિબિમ્બાનાં ચિદાત્માનન્યતા તથા

એવં મહતા પ્રયત્નેન જગતઃ પ્રતિબિમ્બત્વે સાધિતે ફલિતમાહ - દર્પણેતિ

પ્. ૧૭૧)
દર્પણે પ્રતિબિમ્બો હિ બિમ્બહેતુર્નિરૂપિતઃ ।
ચિતિઃ(તિ) સ્વાતન્ત્ર્યહેતુઃ સ્યાત્ પ્રતિબિમ્બો હિ જાગતઃ

સ્વચ્છસ્વાતન્ત્ર્યાદનપેક્ષતા (૧૧।૫૭) ઇતિ ચિતિ પ્રતિબિમ્બને [ક્,
ખ્, ગ્: પ્રતિબિમ્બે] ન બિમ્બાપેક્ષેત્યુક્તમ્ તન્નિર્વાહયિતુમુપક્રમતે -
દર્પણ ઇતિ । બિમ્બં હેતુર્યસ્ય સ બિમ્બહેતુઃ । સ્વાતન્ત્ર્યં હેતુર્યસ્ય સ જાગતઃ
પ્રતિબિમ્બઃ

સ્વસઙ્કલ્પાદ્રામ પશ્ય સ્વાત્મનિ પ્રતિબિમ્બિતાન્ ।
ભાવાન્ બિમ્બવિનાભૂતાન્નિર્નિમિતાવભાસનાન્

બિમ્બં વિના પ્રતિબિમ્બને દૃષ્ટાનમાહ - સ્વસઙ્કલ્પેતિ । સ્વાત્મનિ
અન્તઃકરણપરિછિન્નચૈતન્યે । નિર્ગતં નિમિત્તં યસ્ય નિર્નિમિત્તમવભાસનં
યેષામ્ દર્પણપ્રતિબિમ્બ ઇવ નાલોકાદિનિમિત્તાપેક્ષાપીતિ ભાવઃ ।
સઙ્કલ્પાન્મનોરાજ્યે ભાસમાના ભાવાઃ પ્રતિબિમ્બલક્ષણયોગાત્
પ્રતિબિમ્બભૂતાઃ તેષામવભાસનં બિમ્બાદ્યનપેક્ષમેવ પ્રસિદ્ધમ્ એવં
પરચિતિ જગત્પ્રતિબિમ્બનમિતિ ભાવઃ

સઙ્કલ્પ એવ સ્વાતન્ત્ર્યં ચિતેરુચ્છૂનમીર્યતે ।
અસઙ્કલ્પદશાયાં સા ચિતિઃ સ્વચ્છૈકરૂપિણી

સઙ્કલ્પપદાર્થ વિવૃણોતિ - સઙ્કલ્પ ઇતિ । ચિદાત્મનો યત્સ્વાતન્ત્ર્યં નામ
શક્તિઃ તસ્ય શક્તિત્વાદેવ ચિદાત્માનતિરેકત્વં સૂક્ષ્મરૂપત્વં ચ ।
તદ્યદોચ્છૂનં પુષ્ટં ભવતિ દૃશ્યાકારત્વેન સ્થૂલતાં પ્રાપ્નોતીતિ યાવત્
તદા તત્સ્વાતન્ત્ર્યમેવ સઙ્કલ્પ ઇતીર્યતે [ક્: ઇતીર્યતે....ષઙ્કલ્પ નાસ્તિ] ।
યથા હિ તવ સ્વાતન્ત્ર્યમેવ સઙ્કલ્પરૂપમ્ । સ [ક્, ખ્:
તત્વમપ્યનેક] ત્વયયનેકભાવાન્ પ્રતિબિમ્બત્વેનાવભાસયતિ
એવમેવેશ્વરસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યમપિ જગદવભાસયતીતિ ભાવઃ । અસઙ્કલ્પકાલે ચ
યથા તવાત્મભૂતા [ક્, ખ્: તથા ચાત્મ] ચિતિઃ પ્રતિબિમ્બવર્જનેન
સ્વચ્છૈકચિન્માત્રરૂપિણી

પ્. ૧૭૨)
એવં ચિતેર્વિશુદ્ધૈકરૂપાયાઃ સૃષ્ટિતઃ પુરા ।
બૃહત્ સ્વાતન્ત્ર્યમભવત્ સઙ્કલ્પાત્મકમેવ તત્

એવં સૃષ્ટેઃ પુરા પ્રલયે વિશુદ્ધૈકરૂપા યા પરા ચિતિસ્તસ્યા યદ્
બૃહદપરિચ્છિન્નં સ્વાતન્ત્ર્યં તદેવ સૃષ્ટ્યાદૌ સઙ્કલ્પાત્મકમભવત્ ।
શુદ્ધચિદ્દશાયાં સ્વાતન્ત્ર્યસ્ય તદેકરૂપત્વેન સ્થિતસ્ય સૃષ્ટ્યાદૌ
જગદ્રૂપતાપત્તિરેવ સઙ્કલ્પત્વમિતિ ભાવઃ

તત એતત્સમાભાતં પ્રતિબિમ્બાત્મકં જગત્ ।
બૃહત્સઙ્કલ્પસુસ્થૈર્યાચ્ચિરમેતદ્ વિભાસતે

તતઃ સઙ્કલ્પાદેતજ્જગત્પ્રતિબિમ્બાત્મકં સમાભાતં ભવતિ । નનુ
યથાઽસ્મત્સઙ્કલ્પભાસિતભાવાનામસ્થિરત્વમ્
એવમીશ્વરસઙ્કલ્પભાસિતસ્યાપ્યસ્થૈર્યં કુતો નેતિ ચેદાહ - બૃહદિતિ ।
બૃહતઃ સઙ્કલ્પસ્ય સ્થિરત્વેનૈતજ્જગચ્ચિરં ભાસતે સઙ્કલ્પજાવભાસસ્ય
સઙ્કલ્પાન્યૂનકાલત્વનિયમાદિતિ ભાવઃ

સાધારણં જગદ્ ભાતિ પૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યહેતુતઃ ।
અન્યેષાં તદપૂર્ણત્વાદ્ ભાત્યસાધારણાત્મના

નનુ તથાપિ સ્વસઙ્કલ્પજાતં સ્વાત્મન એવ ભાસતે નાન્યસ્ય ।
ઈશ્વરસઙ્કલ્પજાતજગતઃ કથં સર્વસાધારણ્યેન ભસનમિતિ [ઘ્:
ભાન] ચેદાહ - સાધારણમિતિ । ઈશ્વરસ્ય પૂર્ણસ્વાતન્ત્ર્યાત્
સર્વસ્વાતન્ત્ર્યાદ્ધેતોરિત્યર્થઃ । તદપૂર્ણત્વાત્ સ્વાતન્ત્ર્યાપૂર્ણત્વાત્
સર્વસ્વાતન્ત્ર્યાભાવાદિત્યર્થઃ । ઈશ્વર ઇદમીદૃશં જગત્
પ્રમાત્રન્તરદૃશ્યમિતિ સઙ્કલ્પયતિ તતસ્તથા ભાસતે । જીવેન તથા
સઙ્કલ્પિતેઽપિ જગતિ પ્રમાત્રન્તરદૃશ્યમિત્યંશેઽસ્વાતન્ત્ર્યાન્ન સોંઽશો ભાસત
ઇતિ ભાવઃ

અભ્યાસાન્મણિમન્ત્રાદ્યૈઃ સ્વાતન્ત્ર્યં તુ યથા યથા ।
ત્યજેત્ સઙ્કોચમાત્મસ્થં તથા તત્ર હિ ભાસનમ્

જીવાનામપૂર્ણં સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ તત્સઙ્કલ્પિતાનામસાધારણ્યમુક્તમ્ । તસ્યૈવ
સ્વાતન્ત્ર્યસ્યોપાયૈર્યાવત્ સઙ્કોચહાનિસ્તાવત્ પૂર્ણત્વમિત્યાહ - અભ્યાસાદિતિ ।
અભ્યાસઃ શુદ્ધચિદાત્મતત્ત્વસ્યાહમિત્યવિચ્છિન્નાનુસન્ધાનમ્ । મણિમન્ત્રૌ
પ્રસિદ્ધૌ । આદિનૌષધિઃ । એતૈઃ સાધિતૈઃ । તત્ર તત્સ્વાતન્ત્ર્યકલ્પિતે

પ્. ૧૭૩)
પશ્યૈન્દ્રજાલિકં રામ નિરુપાદાનયોગતઃ ।
ભાસયન્તં જગચ્ચિત્રં સઙ્કલ્પાદેવ સર્વતઃ

અત્રોદાહરણમાહ - પશ્યેતિ । ઐન્દ્રજાલિકો હિ
સાધિતમણિમન્ત્રાદ્યૈર્ગજતુરગાદિરૂપં ચિત્રં જગદુપાદાનમનપેક્ષ્યૈવ
સઙ્કલ્પમાત્રેણ સર્વતો ભાસયતીતિ ભાવઃ । યદ્વા
માનસસૃષ્ટેરસાધારણમસ્થૈર્યમર્થક્રિયાભાવશ્ચેતિ [ક્:
સૃષ્ટમસા-] બાહ્યસૃષ્ટિવૈસાદૃશ્યાદ્ દૃષ્ટાન્તાન્તરમાહ ##-
સાધારણં સ્થિરં સ્વાર્થક્રિયાર્હં ભૂય એવ તુ ।
સ્વાત્મન્યુપસંહરેચ્ચ જગદેવં વિભસતે

સ્વીયા યાઽર્થક્રિયા ઘટાદેરુદકાહરણાદિરૂપા તદર્હમ્ । એવંવિધં
જગદૈન્દ્રજાલિકઃ સૃષ્ટ્વા ભૂયઃ સ્વાત્મનિ સ્વસૃષ્ટં સર્વમુપસંહરેચ્ચ ।
એવમીશ્વરસૃષ્ટમપિ જગદ્વિભાસતે

યોગિનઃ પશ્ય સૃષ્ટિં તાં પૂર્ણસ્થૈર્યસમાવૃતામ્ ।
યોગિનસ્તુ મિતત્વેન સૃષ્ટિર્બાહ્યા વિભાવિતા

નન્વેવમપ્યૈન્દ્રજાલિકસૃષ્ટેરતિસ્વલ્પકાલસ્થાયિત્વેન વૈસાદૃશ્યમેવેતિ
મત્વાહ - યોગિન ઇતિ । વિશ્વામિત્રાદેર્યોગિનો
નક્ષત્રાદિસૃષ્ટિમાપ્રલયસ્થાયિત્વરૂપપૂર્ણસ્થૈર્યસમાવૃતાં
પશ્યેત્યર્થઃ । નનુ તથાપિ યોગિનઃ સૃષ્ટિરીશ્વરસૃષ્ટિવત્ સ્વસ્વરૂપે કુતો નેતિ
ચેદાહ - યોગિનસ્ત્વિતિ । સાધારણયોગિન ઈશ્વરાપેક્ષયા પરિચ્છિન્નત્વેન
પરિમિતસ્વરૂપત્વેન બહિઃસ્થાનલાભાત્ પરિમિતશક્તિત્વાચ્ચ બાહ્યા
સૃષ્ટિર્વિભાવિતેત્યર્થઃ । યસ્તુ પૂર્ણયોગી સ બાહ્યમનપેક્ષ્ય શ્રીકૃષ્ણાદિવત્
[ક્, ખ્: શ્રીકૃષ્ણાદિઃ] સ્વસ્વરૂપે
એવાઽખિલવિશ્વવૈચિત્ર્યમવભાસયિતું સમર્થ ઇતિ ધ્યેયમ્

પ્. ૧૭૪)
અમિતત્વાત્ સૃષ્ટિરિયં ચિન્નાથસ્યાન્તરેવ હિ ।
અત એવ ચિદાત્મત્વવ્યતિરેકાદસત્યતા

નૈવમીશ્વર ઇત્યાહ - અમિતત્વાદિતિ । અત એવ અન્તઃસૃષ્ટત્વાદેવ ।
અન્યાન્તરન્યાવભાસનં પ્રતિબિમ્બતુલ્યમેવેતિ [ક્: પ્રતિબિમ્બતુલ્યમેવેતિ
નાસ્તિ] પ્રતિબિમ્બસ્ય [ગ્: પ્રતિ નાસ્તિ]
દર્પણાત્મત્વવ્યતિરેકેણાસત્યત્વવજ્જગતોઽપિ ચિદાત્મત્વવ્યતિરેકાદસત્યતામાહ
- [ક્, ખ્: ચિદાત્મવ્ય] ચિદાત્મત્વેતિ

જગતઃ પ્રતિબિમ્બસ્યાદર્શાત્મત્વં વિના યથા ।
અત એવ વિચારેણાસત્યતાં યાતિ નાન્યથા

અસત્યતા જગત ઇત્યન્વયઃ । અત એવેતિ । પ્રતિબિમ્બરૂપત્વાદેવેત્યર્થઃ । નાન્યથેતિ ।
પ્રતિબિમ્બાત્મકમેતજ્જગદિતિ વિચારે કૃતે ન સત્યતાં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ

સત્યં સ્વભાવં નો મુઞ્ચેદસત્યં તં પરિત્યજેત્ ।
જગત્ પશ્ય ભાર્ગવૈતત્ સ્વભાવાદતિચઞ્ચલમ્

એવં પ્રતિબિમ્બત્વેનાસત્યત્વં પ્રસાધ્યાસત્યલક્ષણવત્ત્વાદપિ જગતોઅસત્યતાં
વક્તું પ્રસઙ્ગાત્ સત્યાસત્યલક્ષણમાહ - સત્યમિતિ ।
અવ્યભિચરિતસ્વભાવં સત્યમ્ અન્યદસત્યમિતિ તદર્થઃ । એતત્ પ્રત્યક્ષં જગત્ ।
અતિચઞ્ચલં ક્ષણિકમ્

સત્યાસત્યે વિભાગેન ભાસેતે સર્વતોઽખિલમ્ ।
પ્રતિબિમ્બાદર્શભાનમિવ તત્પ્રવિચારય

કથમયં નિશ્ચય ઇતિ ચેદ્વિચારેણ ભવેદિત્યાહ - સત્યેતિ । સર્વતઃ સર્વત્ર ।
અખિલં તજ્જગત્ પ્રવિચારય । કથમિતિ ચેદાહ - પ્રતિબિમ્બાદર્શભાનમિવેતિ ।
પ્રતિબિમ્બાદર્શયોરનિયતનિયતરૂપત્વેન [ગ્: નિયત નાસ્તિ] ભાનવદ્
જગચ્ચિદાત્મનોર્ભાનં ભવેદિતિ પ્રવિચારયેતિ ભાવઃ

પ્. ૧૭૫)
આદર્શો હ્યચલસ્તત્ર ચલં હિ પ્રતિબિમ્બકમ્ ।
તથા જગચ્ચલં સંવિદચલા સર્વભાવિતા

એતદેવ દૃષ્ટાન્તે વિચારપૂર્વકં દાર્ષ્ટાન્તિકે યોજયતિ - આદર્શ ઇતિ ।
યાવત્પ્રતિબિમ્બેષુ વાદર્શસ્યાવ્યાવૃત્તત્વેનાપરિત્યક્તસ્વભાવત્વેન સત્યતા
ઘટપ્રતિબિમ્બસ્યપટાદિપ્રતિબિમ્બકાલે વ્યાવૃત્તત્વેન પરિત્યક્તસ્વભાવત્વાદ
સત્યતેતિ ભાવઃ । તથેતિ । ઘટાદેર્જગતઃ પરસ્પરં વ્યાવૃત્તેઃ સંવિદઃ
સર્વત્રાઽવ્યાવૃત્તેર્જગદસત્યં સંવિત્ સત્યેતિ જ્ઞેયમ્ ।
જગત્સંવિદોશ્ચલાચલત્વં સર્વૈર્જ્ઞાતમિત્યાહ - સર્વેતિ

અત એવ હિ ભાવાનાં વિચારાસહરૂપતા ।
તથા હિ સૂર્યાલોકો હિ વસ્તૂનામવભાસકઃ

અત એવ અસત્યત્વાદેવ । યદ્ધિ અસત્યં તન્મરુતોયકેશોડ્રકાદિવદવિચારસહમેવ
। વિચારેણેદમીદૃશમિતિ નિર્ણીતં ન [ક્, ખ્: ન નાસ્તિ] ભવેદિતિ
ભાવઃ । વિચારાસહત્વમેવોપપાદયતિ ભાવેષુ તથા હીતિ

ઉલૂકાદિદિવાન્ધાનાં વિપરીતોઽન્ધકારવત્ ।
પ્રકાશત્વાન્ધકારત્વે ન વિવિક્તેઽનયોઃ [વિવિક્તેઽનયોઃ ઇત્યત્ર
સન્ધિરાર્ષઃ] સ્ફુટે

વિપરીતઃ અનવભાસકઃ । ન વિવિક્તે વિવેકમપ્રાપ્તે । અનયોઃ સૌરાલોકતમસોઃ ।
વસ્ત્વવભાસકત્વં પ્રકાશત્વમ્ અનવભાસકત્વં પ્રકાશવિરુદ્ધત્વં
વાન્ધકારત્વમ્ । એવં ચ સૌરાલોકસ્ય મનુષ્યાદીન્ પ્રત્યવભાસકત્વેન
ઉલૂકાદીન્ પ્રત્યનવભાસકત્વેન [ક્: કત્વં નૈવં] એવં તમસોઽપિ
મનુષ્યાદીન્ પ્રત્યનવભાસકત્વેનોલૂકાદિન્ પ્રત્યવભાસકત્વેન કસ્ય
પ્રકાશત્વં કસ્ય વાન્ધકારત્વમિતિ વિવેક્તુમશક્યત્વેન વિચારાસહત્વમિતિ
ભાવઃ

પ્. ૧૭૬)
એવં વિષં કસ્યચિત્ સ્યાદવિષં કસ્યચિદ્ ભવેત્ ।
મનુષ્યાદેઃ પ્રતિઘાતકરી ભીતિર્હિ લક્ષ્યતે

એવમન્યેષામપિ સ્વભાવાનવસ્થિતિમાહ - એવમિતિ । વિષં
વત્સનાભાદિર્મનુષ્યાદેર્મારકં સ્યાત્ તદુત્પન્નકૃમ્યાદેરવિષમમારકમ્ ।
પ્રતીઘાતો ગમનપ્રતિબન્ધઃ

યોગિનાં ગુહ્યકાદીનામપ્રતીઘાતલક્ષણા ।
કાલો દેશશ્ચ દીર્ઘો યો મનુષ્યાદિપ્રભાવિતઃ

અપ્રતીઘાતો લક્ષણં યસ્યાઃ । પ્રતીઘાતકરી ન ભવતીતિ તાત્પર્યમ્ । યઃ કાલો
દેશશ્ચ મનુષ્યાદિભિર્દીર્ઘત્વેન જ્ઞાતઃ સ એવ દેવાદીનામદીર્ઘ ઇત્યાહ -
કાલ ઇતિ

સ એવ વિપરીતો વૈ દેવાનાં યોગિનામપિ ।
દર્પણે ભાસમાનસ્ય દૂરાદેર્દૂરતા યથા

કથમેકસ્યૈવ દૂરત્વમદૂરત્વં ચેતિ ચેત્ સદૃષ્ટાન્તમાહ - દર્પણ ઇતિ

તથૈવાસ્ય સ્વભાવોઽપિ વિચારે [ક્, ખ્, ઘ્: વિચારો ન
સ્થિરીભવેત્] ન સ્થિરો ભવેત્ ।
અત આશ્રયરૂપેણ વિના નાસ્તિ હિ કિઞ્ચન

તથૈવેતિ । દર્પણે દૃશ્યમાનો યઃ સુદીર્ઘોઽપિ દેશસ્તસ્ય દર્પણાનતિરિક્તત્વેન
યથા ન દીર્ઘત્વમ્ એવમેવાત્ર ચિતિ ભાસમાનાલોકાદીનામપ્રકાશત્વાદિકં
વિચારિતં સદ્ ન સ્થિરં [ગ્: અસ્થિરં] ભવતીત્યર્થઃ । અતઃ
પ્રતિબિમ્બાત્મકત્વાજ્જગત આશ્રયરૂપેણ ચિદાત્મના વિના નાસ્તીત્યર્થઃ

પ્. ૧૭૭)
યદસ્તીતિ ભાતિ તત્તુ ચિતિરેવ મહેશ્વરી ।
એવં જગચ્ચિદેકાત્મરૂપં તે સમ્યગીરિતમ્

યદિતિ । યથા દર્પણેઽસ્તીતિ ભાસમાનાનાં પ્રતિબિમ્બાનાં દર્પણ એવ સ્વરૂપમ્
એવં ચિદાત્મનિ યદસ્તીતિ ભાતિ તત્સર્વં ચિતિરેવ મહેશ્વરીતિ સ્વસ્મિન્
પ્રતિબિમ્બાત્મકવૈચિત્ર્યભાસને સ્વૈશ્વર્યમેવ નિમિત્તમ્ ન તુ દર્પણસ્યેવ
બિમ્બમિતિ [ક્, ખ્: પ્રતિબિમ્બ] સૂચિતમ્ । અધ્યાયાદૌ યત્પૃષ્ટં
કથં ચિતેરન્યચ્ચેત્યં [ક્, ખ્: ચૈત્યં] નાસ્તીતિ તદિયતા [ક્,
ખ્: તદીયતા] ગ્રન્થેનોપપાદ્યોપસંહરતિ - એવમિતિ

ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડે જગત્તત્ત્વનિરૂપણે એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥
ઇતિ શ્રીત્રિપુરારહસ્યે જ્ઞાનખણ્ડવ્યાખ્યાયાં તાત્પર્યદીપિકાયામ્
એકાદશોઽધ્યાયઃ ॥
પ્. ૧૭૮)
અથ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ
એવં દત્તાત્રેયમુખાદ્ જગત્તત્ત્વં નિશમ્ય તુ ।
પપ્રચ્છ ભાર્ગવો ભૂયઃ સંદેહકલિલાન્તરઃ

અત્રાઽધ્યાયે ચાધિપદ્યૈર્જગત્સત્યત્વભાસનમ્ ।
દૃઢભાવનયેત્યુક્તં શૈલાખ્યાનેન વૈ સ્ફુટમ્ ॥
એવં ચિતિરેવેતિ । સન્દેહેન કલિલં [ક્: કલિકલુ] કલુષિતમાન્તરં મનો
યસ્ય

ભગવન્ સંશ્રુતં પ્રોક્તં ભવતા જાગતં નનુ ।
યથા બ્રવીષિ ભગવંસ્તત્તથૈવ ન ચાઽન્યથા

જાગતમ્ સ્વરૂપમિતિ શેષઃ । તથૈવ ચિતિમાત્રરૂપમેવ

તથાપિ કુત એતદ્ધિ ભાતિ સત્યાત્મકં સદા ।
કુતો વાઽન્યૈર્બુદ્ધિમદ્ભિઃ સત્યત્વેન વિનિશ્ચિતમ્

તથાપિ અસત્યમપિ । કુતઃ કસ્માત્ કારણાત્ । સદા સત્યાત્મકં ભાતિ ।
રજ્જુસર્પાદેરસત્યસ્ય કદાચિદસત્યત્વેન ભાનં દૃષ્ટમ્ ઇદં હિ જગત્ કથં
સદા સત્યાત્મકં ભાતીતિ ભાવઃ । નન્વેતદ્ ગગનનૈલ્યતુલ્યં મૂઢૈરેવ
સત્યત્વેન વિદિતમિતિ ચેદાહ - કુતો વેતિ । અન્યૈઃ પરૈર્દ્વૈતવાદિભિઃ ।
બુદ્ધિમદ્ભિસ્તર્કનિપુણૈઃ

ત્વત્તઃ શ્રુતં ચાપિ ભૂયો ભાતિ મે સત્યવત્ કુતઃ ।
બ્રૂહ્યેતત્ કૃપયા નાથ યથા નશ્યેદયં ભ્રમઃ

અથ ચ ત્વત્તઃ ગુરોરાપ્તતમાદ્ અસત્યમિદમિતિ સોપપત્તિકં શ્રુતમપિ ભૂયઃ કુતો
મે જગત્ સત્યત્વેન ભાતિ એતદ્ બ્રૂહિ

ઇત્યાપૃષ્ટો ભાર્ગવેણ દત્તાત્રેયો મહાશયઃ ।
જગત્સત્યભ્રાન્તિમૂલં પ્રવક્તુમુપચક્રમે

મહાશય ઇતિ । મહાન્ અપરિચ્છિન્નઃ ચિદાત્માકાર આશયશ્ચિત્તં યસ્ય । જગત્
સત્યમિતિ યા ભ્રાન્તિઃ તન્મૂલં તન્નિમિત્તમ્

પ્. ૧૭૯)
શૃણુ રામ જગદ્ભ્રાન્તેર્મૂલમેતત્ સનાતનમ્ ।
વસ્ત્વવિદ્યાપૂર્વકં યદ્ દૃઢભાવનમેવ [ઘ્: દૃઢા; ક્:
હૃદા] તત્

એતદ્વક્ષ્યમાણમ્ । સનાતનમ્ અનાદિ । તદેવાહ - વસ્ત્વિતિ । વસ્તુનોઽવિદ્યા
અયથાવદ્ગ્રહણમ્ એતત્પૂર્વકં યદ્વસ્તુનોઽન્યરૂપેણ દૃઢભાવનમ્ ।
ભાવનાયા [ઘ્: નાયાં] દૃઢત્વં શ્રદ્ધાવત્ત્વમ્ । તત્
પ્રોક્તભ્રમનિમિત્તમ્

પશ્યાત્માનમવિજ્ઞાય સ્વાત્મબુદ્ધિં શરીરકે ।
ક્વ માંસરુધિરાસ્થીનિ ક્વ ચિદાત્માતિનિર્મલઃ

અત્રોદાહરણમાહ [ક્: તત્રો] પશ્યેતિ ।
આત્માનમપરિચ્છિન્નચિદ્રૂપમવિજ્ઞાય અયથાવત્ પરિચ્છિન્નત્વેન વિજ્ઞાય ।
શરીરમાત્મેતિ દૃઢભાવનાદિતિ શેષઃ । સ્વાત્મબુદ્ધિમિતિ । શરીરમાત્મેતિ
બુદ્ધિમ્ । શરીરં કુતો નાત્મેતિ ચેદાહ - ક્વેતિ । અતિનિર્મલઃ ચિદેકરસઃ

કેવલં ભાવનાદાર્ઢ્યાચ્ચિદાત્મા દેહકોઽભવત્ ।
જ્ઞાતેઽપ્યાત્મનિ ચિદ્રૂપે ભૂયો ભ્રાન્તિઃ શરીરકે

આત્મત્વેન દૃઢભાવનાદ્ દેહાત્મત્વનિશ્ચયઃ [ક્: દેહાત્મનિ] । એવં
ભાવનાદેવ આત્મા ચિદ્રૂપો ન દેહ ઇત્યુપપત્ત્યુપલબ્ધિભ્યાં જ્ઞાતેઽપિ
પુનર્ભ્રાન્તિઃ

એવમેવ ભાવનયા સત્યં ભાતિ જગત્ ખલુ ।
વિપરીતં ભાવયન્ વૈ દૃઢભ્રાન્તિં નિવર્તયેત્

એવમેવેતિ । અનાત્મનિ દેહે ભાવનયાત્મબુદ્ધિવદેવેત્યર્થઃ ।
દૃઢસત્યત્વભાવનયા અસત્યમિતિ સમ્યગ્ જ્ઞાતમપિ જગત્ સત્યમિતિ ભાતિ ।
નન્વેવં સતિ જગતિ સત્યત્વબુદ્ધિરનિવાર્યૈવેતિ ચેન્નેત્યાહ - વિપરીતમિતિ ।
એતજ્જગદ્ અસત્યમિતિ સદા વિપરીતં દૃઢં ભાવયન્ સત્યત્વભ્રાન્તિં નિવર્તયેત્

યો યથા ભાવયેદેતજ્જગત્તસ્ય તથા ભવેત્ ।
યોગિનાં ધારણાધ્યાનૈઃ પશ્ય તદ્રૂપસઙ્ગતિમ્

કુત એવમિતિ ચેદેવમેવ ભાવનાસામર્થ્યમિત્યાહ - યો યથેતિ । ક્વૈતદ્
દૃષ્ટમિતિ ચેદાહ - યોગિનામિતિ । ધારણા ધ્યાનં ચ
ભાવનાપરિપાકવિશેષઃ । બહુવચનં ધારણાદેરવાન્તરભેદાભિપ્રાયમ્ ।
તદ્રૂપસઙ્ગતિં જગતો ભાવનાનુરૂપતાપ્રાપ્તિમ્

પ્. ૧૮૦)
અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ પુરાવૃત્તં [ક્: પુનરાવૃત્તમદ્ભુ]
મહાદ્ભુતમ્ ।
અસ્તિ વઙ્ગે સુન્દરાખ્યં પુરં પરમપાવનમ્

અત્ર જગતો ભાવનાનુરૂપતાપ્રાપ્તૌ । વર્તયિષ્યામિ ઉપક્રમિષ્યામિ ।
પરમપાવનં તીર્થભૂતમ્