त्रिपुरा रहस्य · अध्याय p1

त्रिपुरारहस्यम् (ज्ञानखण्डम्)
श्रीनिवासभट्टविरचिततात्पर्यदीपिकाव्याख्यासंवलितम्
ओं नमः कारणानन्दरूपिणी परचिन्मयी ।
विराजते जगच्चित्रचित्रदर्पणरूपिणी

जयत्येषा परा श्रीमत्त्रिपुरा सर्वसाक्षिणी ।
या सेवकानुद्धरति संसृतेर्गुरुरूपिणी ॥
नत्वा विघ्नेश्वरं देवं त्रिपुराया रहस्यके ।
ज्ञानखण्डस्य तात्पर्यदीपिकेयं प्रतन्यते ॥
ज्ञानखण्डमहाम्भोधिं गुरुवाक्प्लवमाश्रितः ।
तितीर्षुरस्मि श्रीदेवीपदनाविकसङ्गतेः ॥
इह खलु हारितायनो भगवान् दुःखपङ्कनिमग्नजनोद्दिधीर्षया
त्रिपुरारहस्यमितिहासोत्तमं पद्यरूपं संदृब्धवान् । तत्र च मुख्यं
विवक्षितं परमपुरुषार्थसाधनमेव [क्, ख्: पर-]
विज्ञानम् । तदादौ च तत्साधनाग्र्यभक्तिनिदानं माहात्म्यखण्डमारचयय
सम्प्रति माहात्म्यश्रुत्यादिपरिणताधिकाराणां [ख्: कारिणां]
जिज्ञासूनां स्वात्मतत्त्वावगमाय प्रारिप्सितं ज्ञानखण्डं निर्विघ्नेन
समापयितुं प्रकरणप्रतिपाद्यस्वात्मदेवतानमनरूपं मङ्गलं
सम्प्रदायप्रवर्तनाय ग्रन्थतो रचयति - ओं नम इति । कारणात्मको य
आनन्दः अविशेषात् सर्वकारणब्रह्मानन्दः । स एव रूपमस्याः । एवंविधा
परा अनवच्छिन्न या चित् तन्मयी तदेकरूपा । तथा [ग्: तथा च]
जगदेवादभुतचित्रं तस्य दर्पणवत् प्रतिबिम्बाश्रयं रूपमस्याः ।
एवंरूपा ओंकारनिर्देश्या या विराजते विशेषतस्तत्तद्रूपेण सामान्यरूपेण च
प्रकाशते । तस्यै नमः । अनवच्छिन्नचित्तत्त्वं शास्त्रप्रमेयं
तदेवानन्दमयं जगत्कारणं न प्रकृत्यादिदर्पणे प्रतिबिम्बवत्तस्यामेव
जगच्चित्रभासनमिति समस्तशास्त्रार्थगर्भितं श्लोकतात्पर्यम् । अत्र
खण्डत्रयमपि [माहात्म्य-ज्ञान-चर्यात्मकं
खण्डत्रयम्] शिवशक्तिप्रणवसम्पुटितम् ओं नम इत्यारभ्य त्रिपुरैव
ह्रीमिति समापनात् । तस्येदं तात्पर्यम् - शिवशक्तिरूपमखिलं जगत्
स्वात्मचित्तत्त्वमात्रमिति बोधनार्थमिदं प्रकरणमिति

प्. २)
श्रुतं कच्चिन्नारदैतत् सावधानेन चेतसा ।
माहात्म्यं त्रिपुराख्याया यच्छ्रुति परसाधनम्

आद्येऽध्याये सूतमितपद्यैः [क-ट-प-यवर्गभवैरिह
पिण्डान्त्यैरक्षरैरङ्काः । नेत्रे शून्यं ज्ञेयं तथा स्वरे केवले कथिते ॥ इति
भास्कररायेण स्वकीयनाथनवरत्नमालामञ्जूषायामुद्धृतश्लोकस्य
प्रामाण्येन स त इति वर्णाभ्यां ७ ६ अङ्कयोर्ग्रहणम् अङ्कानां वामतो गतिः
इति कृत्वा ६७ श्लोकात्मक आद्योऽध्याय इति सूच्यते स त इति संकेताक्षराभ्या ।
एवमेवान्यत्राप्यध्यायटीकारम्भश्लोकेषु ज्ञेयम् ।] पूजाद्युपासनैः ।
शुद्धचित्तस्य रामस्य विचारोदय उच्यते ॥
श्रोतारमभिमुखयितुं श्रुतमित्यादि

अथ ते कथयाम्यद्य ज्ञानखण्डं महाद्भुतम् ।
यच्छ्रुत्वा न पुनः क्वापि मनुष्यः शोकमृच्छति

महाद्भुतत्वमेवाह - यच्छ्रुत्वेति

वैदिकं वैष्णवं शैवं शाक्तं पाशुपतं तथा ।
विज्ञानं सम्यगालोच्य यदेतत् प्रविनिश्चितम्

प्रकृतज्ञानस्य सर्वोत्तमत्वं वक्तुमाह - वैदिकमिति ।
वैदिकमौपनिषदम् । वैष्णवं पाञ्चरात्रोक्तम् । शैवं षडर्द्धशास्त्रीयम्
। शाक्तं महोच्छुष्माद्युक्तम् । पाशुपतं कामोकोक्तम् । विज्ञानम्
आत्मतत्त्वनिश्चायकोपपत्तिजालम् [क्: तत्त्वं निश्चा-]

प्. ३)
नैतद्विज्ञानसदृशमन्यद् मानसमारुहेत् ।
मया श्रीदत्तगुरुणा भार्गवाय निरूपितम्

सर्वोत्तमत्वादेवाह - नैतदिति । दत्तगुरुनिरूपितं यथा मानसमारुहेन्न
तथान्यदित्यर्थः

उपपत्त्युपलब्धिभ्यां समेतं बहु चित्रितम् ।
अत्रोक्तेनापि नो वेद यदि कश्चिद्विमूढधीः

कुत एवम्? तदाह - उपपत्तिति । उपपत्तिर्युक्तिः । उपलब्ध्रनुभवः ।
बहुकथाचित्रितम् । अत्रोक्तं [क्: अत्रोक्त] ज्ञानं चित्तमारुहेदेवेति
व्यतिरेकमुखेन द्रढयति - अत्रेति

स केवलं दैवहतः स्थाणुरेव न संशयः ।
न तस्य स्यादपि ज्ञानं साक्षाच्छिवनिरूपितम्

तत्ते शृणु समाख्यास्ये ज्ञानखण्डात्मना स्थितम् ।
अहो सतामद्भुतं [क्: सत्तम्-] हि वृत्तं सर्वगुणोत्तरम्

तद् ज्ञानखण्डात्मना स्थितं शास्त्रम् । सर्वज्ञकल्पं नारदं
स्वस्मादाख्यानं शुश्रूषन्तं स्तौति - अहो इति । सर्वगुणैरुत्तरं
श्रेष्ठम्

यन्मत्तोऽप्येष देवर्षिः शुश्रुषत्यपि किञ्चन ।
अनुग्राहकता चैषा सतां सहजसम्भवा

एषा शुश्रुषा

यथा ग्राणोल्लासकता मृगनाभेः स्वतः स्थिता ।
एवं दत्तात्रेयमुखाच्छ्रुत्वा माहात्म्यवैभवम्

एवं माहत्म्यखण्डोक्तवत् [त्रिपुरारहस्य माहात्म्यखण्डं १९३२ ई०
वर्षे वाराणसीस्थकाशीसंस्कृतग्रन्थमालायां मुद्रितमत्र
द्रष्टव्यम्]

रामः सर्वजनारामो जामदग्न्यः शुभाशयः ।
भक्त्यापहृतसच्चित्तस्तूष्णीं किञ्चिद् बभूव ह

भक्त्या अपहृतं निलीनं सत् शुद्धं चित्तं यस्य

प्. ४)
अथसाद्य बहिर्वृत्तिं [क्: वृत्ति] भरितानन्दलोचनः ।
रोमाञ्चपीवरवपुः स्वान्तरानन्दनिर्भरः

आनन्द आनन्दाश्रुः । स्वीयः आन्त्रो [क्: अन्तरो] भक्तिजनितो य आनन्दः
तेन निर्भरः पूर्णः

हर्षोऽमायन् [क्: हर्षो ना-] रोमकूपविभेदान्निर्गमन्निव ।
प्रणनाम दत्तगुरुं दण्डवच्चरणान्तिके

स्वान्तरमायन् यो हर्षः स रोमकूपविभेदान्निर्गमन्निव
रोमाञ्चपीवरवपुरिति सम्बन्धः

उत्थाय हर्षभरितः प्राह गद्गदसुस्वरः ।
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीगुरो त्वत्प्रसादतः

यत्प्राह - तदेवाह - धन्य इति

यस्य मे करुणासिन्धुस्तुष्टः साक्षाद् गुरुः शिवः ।
यस्मिंस्तुष्टे ब्रह्मपदमपि स्यात् तृणसम्मितम्

मृत्युरप्यात्मतां याति यस्मात्तुष्टाद् गुरोर्ननु ।
ममाकाण्डादेव गुरुः सोऽद्य तुष्टो महेश्वरः

गुरुतोषहेतुको मृत्युरात्मतां यातीति । अकाण्डाद् अनिमित्तेन । स बहुप्रयासेन
तोषणीयः

मन्ये सर्वं मया प्राप्तमित्येव कृपया गुरोः ।
नाथ माहात्म्यमखिलं श्रुतं त्वत्कृपयाधुना

गुरुं प्रत्याह - नाथेत्यादि

तामुपासितुमिच्छामि त्रिपुरां परमेश्वरीम् ।
तदुपास्तिक्रमं ब्रूहि मह्यं सुकृपया गुरो

इति संप्रार्थितो दत्तगुरुरालक्ष्य भार्गवे ।
योग्यतां त्रिपुरोपास्तौ सच्छ्रद्धाभक्तिबृंहिताम्

क्रमेण दीक्ष्यामास त्रिपुरोपास्तिहेतवे ।
जामदग्न्योऽपि संप्राप्य त्रैपुरं दीक्षणं शुभम् [क्: शुभे]

प्. ५)
सर्वदीक्षासमधिकं पूर्णतत्त्वप्रबोधनम् ।
मन्त्रयन्त्रवासनाभिरन्वितं [क्: तम] निखिलं क्रमम्

मन्त्रयन्त्रयोर्वासना भावनाभेदाः । क्रमः पद्धतिः [क्:
क्रमपद्धतिः]

प्राप्य श्रीगुरुवक्त्राब्जाद्रसं मधुकरो यथा ।
तृप्तान्तरङ्ग आनन्दमादितो [ख्, ग्: मोदितो] भार्गवस्तदा

उपास्तिक्रमजिज्ञासानिवृत्तिस्तृप्तिः तज्जनितानन्दपूर्णत्वान्मादितो [क्:
मादितोत्तमः] मत्तः

श्रीनाथेनाभ्यनुज्ञातस्त्रिपुरासाधनोद्यतः ।
परिक्रम्य गुरुं नत्वा महेन्द्राद्रिमुपाययौ

तत्र निर्माय वसतिं शुभामतिसुखावहाम् ।
अभूदुपासनपरो वर्षद्वादशकं तदा

नित्यनैमित्तिकपरः पूजाजपपरायणः ।
सदा श्रीत्रिपुरेशान्या मूर्तिध्यानैकतत्परः

एवं तस्यात्यागात् कालो द्वादशाब्दो निमेषवत् ।
अथैकदा [घ्: तथ-] सुखासीनो नामदग्न्योऽनुचिन्तयत्

पुरा यत्प्राह संवर्तो मया स्वभ्यर्थितः पथि ।
तन्मया नैव विदितमंशेनापि तदा ननु

पुरा रामात्पराजयानन्तरम् । एतच्च माहात्म्यखण्डे ज्ञेयम् । तत् संवर्तोक्तं
ज्ञानम्

विस्मृतं च मया यस्मात् प्राङ्न पृष्टं गुरुं प्रति ।
माहात्म्यं त्रिपुराशक्तेः श्रुतं श्रीगुरुवक्त्रतः

प्रष्टुं विस्मृतम्

परन्तु तत्र विदितं यत्संवर्तः पुराऽब्रवीत् ।
मया सृष्टिप्रसङ्गेन पृष्टं किञ्चिद् गुरुं प्रति

मया सृष्टीत्याद्यपि प्रथमखण्डे [माहात्म्यखण्डे दशमाध्याये
४९-६२ श्लोकेषु] ज्ञेयम्

प्. ६)
तदा कटकृदाख्यानं वर्णयित्वा च मे गुरुः ।
नाब्रवीदप्रकृततस्तन्मे तत्तादृशं स्थितम्

कुतो नाब्रवीत्तदाह - अप्रकृतत इति । तादृशम् अविदितम्

लोकस्य गतिमेतां तु न जानाम्यपि लेशतः ।
कस्मादिदं समुदितं जगदाडम्बरं महत्

कुत्र वा गच्छति पुनः कुत्र संस्थानमृच्छति ।
अस्थिरं तु प्रपश्यामि सर्वं सर्वत्र किञ्चन

अस्थिरं प्रतिक्षणपरिणामि

व्यवहारः स्थिरप्रायः कस्मादेतदपीदृशम् ।
चित्रां जगद्व्यवहृतिं प्रपश्याम्यविमर्शिनीम्

विषयस्यास्थिरत्वे कथं तद्विषयकव्यवहारोऽयं ग्रामो मत्पुत्रार्थं
सम्पादित इति स्थिरप्रायो भवतीति विस्मयन्नाह - व्यवहार इति ।
अविमर्शिनीमविचारवतीम्

अहो यथान्धानुगतो ह्यन्धश्चेष्टति तादृशः ।
लोकस्य व्यवहारो वै सर्वस्याप्यभिलक्षितः

अन्धपरम्परयैव व्यवहार इत्याह - अहो इति

निदर्शनं ह्यात्मकृतिरत्र मे सर्वथा भवेत् ।
नूनं मम शैशवे किं जातं तन्मे न भावितम्

अत्र दृष्टान्तः स्वस्याचारणमेवेत्याह - निदर्शनमिति । आत्मनः
कृतिर्व्यवहारः । तदेवाह - नूनमिति । मे मया

कौमारे चान्यथा वृत्तं तारुण्येऽपि ततोऽन्यथा ।
इदानीमन्यथैवाति व्यापारो मम सर्वथा

किमभूत् फलमेतेषां तन्न वेद्मि कथञ्चन ।
यद्यत्काले यच्च यच्च क्रियते येन येन वै

प्. ७)
सम्यगेवेति तद्बुद्ध्वा फलावष्टम्भपूर्वकम् ।
फलं किं तत्र संप्राप्तं केन वा सुखमात्मनः

फलावष्टम्भः फलप्राप्तिनिश्चयः

यच्चापि लोके फलवदविमृश्य फलं हि तत् ।
न फलं तदहं मन्ये पुनर्यस्मात् करोति सः

यच्च फलं धनादि तस्याविचारेणैव फलत्वमित्याह - यच्चेति

प्राप्ते फले फलेच्छावान् पुनर्भूयात् कथं वद ।
यस्मान्नित्यं करोत्येव जनः सर्वः फेलेहया

फलाभिमतप्राप्त्यनन्तरं प्रवृत्तिकारणेच्छाया एवोदयः कथमित्याह ##-
फलं तदेव संप्रोक्तं दुःखहानिः सुखं च वा ।
कर्तव्यशेषे नो दुःखनाशो वा सुखमेव वा

ननु किञ्चित्फलप्राप्तावपि फलान्तरप्राप्त्यर्थं करणं
युक्तमेवेत्याशङ्क्य नेति वक्तुं फलस्वरूपं निरूपयति - फलमिति ।
अभावस्यासतो न फलत्वं युक्तमित्याह - सुखं च वेति

कर्तव्यतैव दुःखानां परमं दुःखमुच्यते ।
तत्सत्त्वे तु कथं ते स्तो दुःखाभावः सुखं च वा

दुःखानां मध्ये कर्तव्यतैव परमं महद् दुःखम् । ते दुःखाभावः
सुखं चेति द्वे

यथा दग्धाखिलाङ्गस्य पादे पाटीरलेपनम् ।
तथा कर्तव्यशेषस्य सुखलाभ इहोच्यते

एतदेव दृष्टान्तैरुपपादयति - यथेत्यादि

यथा शराविद्धहृदः परिष्वङ्गोऽप्सरोगणैः ।
तथा कर्तव्यशेषस्य सुखलाभ इहोच्यते

यथा क्षयामयाविष्टनरस्य गीतसंश्रुतिः ।
तथा कर्तव्यशेषस्य सुखलाभ इहोच्यते

सुखनस्ते हि लोकेषु येऽकर्तव्यतया स्थिताः ।
पूर्णाशया महात्मानः सर्वदेहसुशीतलाः

तर्हि कः सुखीत्याकाङ्क्षायामाह - सुखिन इति । न कर्तव्यं यस्य
तद्भावोऽकर्तव्यता । इदमेव सुखिनां [क्: सुखिनाम् । न क्षण]
लक्षणमिति भवः । सुखिनमितरस्माद्विवेचयितुमाह - पूर्णेत्यादि ।
अन्येषां प्राप्तव्यशेषादपूर्णः कामिताप्राप्त्या रिक्त आशयश्चित्तम् । तथान्ये
महात्मानः स्वात्मानं न्यूनं मन्यमानाः । स्पष्टं चैतत् ।
सार्वभौमोऽपीन्द्रात् स्वात्मानं न्यूनं मन्यत इति । मूर्ध्नि मुकुटसत्त्वेऽपि
कण्ठे [ख्: कण्ठे नास्ति] हाराभावेन दुःखानुवृत्तेः न ते
सर्वाङ्गशीतलाश्च

प्. ८)
यदि कर्तव्यशेषेऽपि सुखं स्यात् केनचित् क्वचित् ।
शूलप्रोतेऽपि च नरे स्यात् सुखं गन्धमाल्यजम्

केनचिद् वस्त्रमाल्यादिना

अहो महच्चित्रमेतत् कर्तव्यशतसंकुले ।
सुखमस्तीह यस्यार्थे करोत्येव सदा जनः

अहो विचारमाहात्म्यं किं वदामि नृणामहम् ।
अनन्तकर्तव्यशैलाक्रान्ताः सुअख्यं लभन्ति च

यथा [क्: तथा] सौख्याय यतते सार्वभौमस्तु सर्वदा ।
तथैव यतते नित्यमपि भिक्षाटने रतः

पृथक् तौ प्राप्नुतः सौख्यं मन्येते कृतकृत्यताम् ।
तद्येन यान्ति सर्वेऽपि याम्यहं ताननुक्रमात्

येनाविचारितेन मार्गेण क्रमाद् यान्ति तानहमनुयामि

अनालोच्य फलं चापि यथान्धोऽन्धानुगस्तथा ।
तदलं मेधयानेन भूयो गत्वा दयानिधिम्

अत्र हेतुः - फलमनालोच्येति । मेधया अविचारजनितनिश्चयेन । अनेन
विचारेण सह गत्वा । यावद्विचारो न नश्येत्तावदिति तात्पर्यम्

विजिज्ञासितजिज्ञास्यो विचिकित्साम्बुधेः परम् ।
पारं प्रपत्स्ये सुशुभं गुरुवाक्प्लवमाश्रितः

विचिकित्सा सन्देहः । गुरुवागेव प्लवो नौः तमाश्रितः [क्: तामाश्रितः]

प्. ९)
इति व्यवस्य सहसा जामदग्न्यः शुभाशयः ।
प्रतस्थे तद्गिरिवराद् गुरुदर्शनकाङ्क्ष्या

गन्धमादनशैलेन्द्रं प्राप्य शीघ्रमपश्यत ।
गुरुं पद्मासनासीनं भूभास्वन्तमिव स्थितम्

प्रणनाम पादपीठपुरतो भुवि दण्डवत् ।
शिरसाऽपीडयत् पादपद्मं निजकराश्रितम्

अथैवं प्रणतं रामं दत्तात्रेयः प्रसन्नधिः ।
आशिर्भिर्योजयामास समुत्थापयदादरात्

वत्सोत्तिष्ठ चिरादद्य त्वां पश्यामि समागतम् ।
ब्रूहि स्वात्मभवं वृत्तं निरामयतया [क्: निरामयास्थितम्]
स्थितम्

आत्मभवं शरीरादौ भवमुत्पन्नम्

अथोत्थाय गुरूक्त्या स गुर्वादिष्टाग्न्यविष्टरः ।
उपविश्य प्रसन्नात्मा बद्धाञ्जलिपुटोऽब्रवीत्

श्रीगुरो करुणासिन्धो त्वत्कृपामृत आप्लुतः ।
कथं स परिभूयेत विधिसृष्टैरथामयैः

अथेति अप्यर्थः । विधिसृष्टैरपीत्यर्थः

त्वत्कृपात्मामृतकरमण्डलान्तः स्थितं तु माम् ।
सन्तापयेत् कथं व्याधिश्चण्डांशुरतिभीषणः

आन्तरं बाह्यमपि ते कृपयानन्दितं मम ।
सदा स्थितं किन्तु भवत्पादाब्जवियुतिं विना

आन्तरं मनः । बाह्यं शरीरम् । भवत्पादाब्जयोर्वियुतिर्वियोगः

नान्यद्रुजावहं किञ्चिदासीन्मे लेशतः क्वचित् ।
तद्भवच्चरणाम्भोजदर्शनादद्य वै पुनः

प्. १०)
सम्पूर्णता समापना सर्वथा श्रीगुरो ननु ।
तत् किञ्चिच्चिरसंवृत्तं हृदि मे परिवर्तते

आनन्दस्य सम्पूर्णता । चिरकालाद्धृदि संवृत्तम् उत्पन्नं प्रष्टव्यमिति

तत्प्रष्टुं त्वाभिवाञ्छामि चिरसंशयितान्तरः ।
आज्ञप्तो भवताद्याहं पृच्छामि विचिकित्सितम्

प्रष्टव्यार्थे चिरात् संशयितम् आन्तरं मनो यस्य

संश्रुत्यैवं भार्गवोक्तिं दत्तात्रेयो दयानिधिः ।
सम्प्रहृष्टमना राममूचे प्रीत्याथ भार्गवम्

पृच्छ भार्गव यत्तेऽद्य प्रष्टव्यं चिरसम्भृतम् ।
तव भक्त्या प्रसन्नोऽस्मि प्रब्रवीमि तवेप्सितम्

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे भार्गवप्रश्ने
प्रथमोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्यज्ञानखण्डव्याख्यायां [ग्, घ्:
श्रीत्रिपुरारहस्ये-] तात्पर्यदीपिकायां प्रथमोऽध्यायः ॥
प्. ११)
अथ द्वितीयोऽध्यायः
इत्याज्ञप्तो [क्, ग्: अस्य श्लोकस्य पूर्वार्धोत्तरार्धयोः
पुस्तकयोर्विपर्यस्तः पाठः] जामदग्न्यः प्रणम्याऽत्रिसुतं मुनिम् ।
प्रश्रयावनतो भूत्वा संप्रष्टुमुपचक्रमे

अत्राध्याये वेदमितैः पद्यैः कर्तव्यदूषणम् ।
क्रियते सुविचारस्य जनिस्तुतिरपीर्यते ॥
पृच्छेत्याज्ञप्तः । प्रश्रयः विनयः

भगवन् गुरुनाथार्य सर्वज्ञ करुणानिधे ।
पुरा मे नृपवंशेषु क्रोधः कारणतो ह्यभूत्

स्वस्य निर्वेदपाप्तिप्रकारमाह - पुरेति

तद्भूयो निहितं क्षात्रं सगर्भं सस्तनन्धयम् ।
मया त्रिःसप्तकृत्वो वै क्षत्रासृग्भरिते ह्रदे

तत् क्रोधाद्धेतोः

सन्तर्पिताः पितृगणास्तुष्टा मद्भक्तिगौरवात् ।
मत्क्रोधं शामयामासुः शान्तः पित्राज्ञयाप्यहम्

सम्प्रत्ययोध्यामध्यास्ते यः श्रीरामो हरिः स्वयम् ।
क्रोधान्धस्तेन भूयोऽहं सङ्गतो बलदर्पितः

तेन दर्पाद्भगवता च्यावितश्च पराजितः ।
जीवन् कथञ्चिन्न्र्यातो ब्रह्मण्येनानुकम्पिना

अथ मामुपसंप्राप्तो निर्वेदः परिभावितम् [घ्: परिभावितः] ।
ततोऽत्यन्तं पथि मया बहुधा परिदेवितम्

परिदेवितं प्रलपितम्

संवर्तमवधूतेन्द्रं मार्गेऽकस्मात् समासदम् ।
भस्मच्छन्नाग्निवद् गूढं कथञ्चिदविदं तदा

समासदमासादितवान्

प्. १२)
सन्तप्त इव नीहारं तं सर्वाङ्गसुशीतलम् ।
सङ्गम्यैवातिशिशिरभावमासादयं तदा

कीदृशं संवर्तं कथंविधो राम आसादितवान्? तदाह - सन्तप्तेति ।
सङ्गमफलमाह - सङ्गम्येति

मया स्वस्थितिमापृष्टः प्राहामृतसुपेशलम् ।
सुसारपिण्डवत् सर्वं निष्कृष्य प्रत्यपादयत्

पेशलं सुन्दरम् । सर्वं प्रश्नार्थम्

नाहं तदशकं स्प्रष्टुं रङ्को राज्ञीं यथा तथा ।
भूयः संप्रार्थितः सोऽथ भवन्तं मे विनिर्दिशत्

तत् संवर्तोक्तम् । रङ्कः दरिद्री

तद्भवच्चरणद्वन्द्वं [घ्: तन्मे अन्धो तद्भव इति
पङ्क्तिक्रमः] तत आसादितं मया ।
अन्धो जनसमायोगमिवात्यन्तसुखावहम्

तन्मे न विदितं किञ्चित् संवर्तमुनिराह यत् ।
श्रुतं माहात्म्यमखिलं त्रिपुराभक्तिकारकम्

तत् संवर्तोक्तं श्रवणाधिकारं स्वस्मिन्नाह - श्रुतमिति

सा भवद्रूपिणी देवी हृदि नित्यं समाहिता ।
एवं मे वर्तमानस्य किं फलं समवाप्यते

भवद्रूपिणी गुरुरूपिणी । फलस्य देवताकारचित्तवृत्तेः प्राप्तत्वात्
पुनरुपासनं पिष्टपेषणवदित्याह - एवमिति

भगवन् कृपया ब्रूहि यत्संवर्तः पुरावदत् ।
अविदित्वा च तन्नास्ति क्वचीच्च कृतकृत्यता

किं संवर्तोक्तेन उपासनमेव कुर्विति चेदाह - अविदित्वेति

तदुक्तमविदित्वा तु यद्यच्च क्रियते मया ।
तद्वालक्रीडनमिव प्रतिभाति समन्ततः

तदविदित्वोपासनमन्यद्वा कर्म सर्वं व्यर्थमित्याह - तदुक्तमिति

प्. १३)
पुरा मया हि बहुशः क्रतुभिर्दक्षिणोच्छ्रयैः ।
प्रभूतान्नगणैरिष्टा देवाः शक्रमुखा ननु

ननु न व्यर्थं कर्मादीनां फलसत्त्वादिति चेन्नेत्याह - पुरेति ।
दक्षिणानाम् उच्छ्रय आधिक्यं येषु

तदल्पफलमेवेति श्रुतं संवर्तवक्त्रतः ।
मन्ये तदहमल्पं यत् दुःखमेवेति सर्वथा

तदल्पेति । एवंविधोत्तमकर्मणामल्पफलत्वे किमन्येषामिति भावः ।
अल्पफलत्वेऽपि न फलाभाव इत्याशङ्क्याल्पफलस्य दुःखात्मतैवेत्याह -
मन्य इति

असुखं नहि दुःखं स्याद् दुःखमल्पं सुखं स्मृतम् ।
यतः सुखात्यये दुःखं भवेद् गुरुतरं किल

एतदेव निरूपयति - असुखमिति । तत्र हेतुः - यत इति

नैतावदेव चैतस्मादधिकं चास्ति वैभवम् ।
मृत्यूपयोगो यद्भूयो न तत्र स्यात् कदाचन

ननु कृतकर्मधारयाल्पसुखधारा [ख्: सुखाधार] प्राप्तेः किं
ज्ञानेनेति चेदाह - नैतावदेवेति । भयमेवाह - मृत्यूपेति ।
मृत्युग्रसनं कर्मभिर्दुर्निवारमिति भावः

एवमेव भवेद्यन्मे क्रियते त्रिपुराविधौ ।
बालक्रीडेव मे भाति सर्वं तन्मानसं यतः

ननु कर्मैवंविधमेव । उपासनं तु
परदेवतासम्बन्धान्नैवमित्याशङ्क्योपासनमपि शुष्ककर्मतुल्यमेव
फलत इत्याह - एवमिति । मे मया त्रिपुरोपासनविधौ क्रियमाणं
कर्मवदेवेत्यर्थः । अत एव बालक्रीडेवेति । तत्र हेतुः - मानसं यत इति

एतद्यदुक्तं भवता कर्तुं तत् [क्: तस्या] स्यादितोऽन्यथा ।
नियतं चाप्यन्यथा तद् वचोभेदसमाश्रयात्

उपासनस्य कर्मतुल्यतामाह - एतदिति । यद् उपासनम् । वचोभेदः
शास्त्रभेदः । शास्त्राणां विविधत्वेन भवदुक्तप्रकारेणान्यथा वा
नियमेनानियमेन वा कर्तुं शक्यमित्यर्थः

प्. १४)
आलम्बभेदतश्चापि विविधं प्रतिपद्यते ।
कथमेतत् क्रतुसममसत्यफलसम्मितम्

शालिग्रामनार्मदाद्यालम्बनभेदेन चान्यथा कर्तुं शक्यम् । एवमनेकथा
प्रतिपद्यमानत्वात् क्रत्वादिकर्मसममेतदुपासनमसत्यफलत्वेन सम्मितं
निश्चितम् । क्रतुसमं कथं न भवेदिति शेषः

अप्यसत्यात्मकं यस्मात् कथं सत्यसमं भवेत् ।
अथापि नित्यं [क्: नित्य] कर्तव्यमेतन्नास्यावधिः क्वचित्

मानसत्वात् स्वरूपतोऽप्यसत्यं यस्मात्तस्मात् कथं सत्यफलजनकं भवेत् ।
नास्त्यकृतः कृतेन (मुण्ड० १।२।१२) इति वचनादिति भावः ।
शास्त्रस्येश्वरसङ्कल्परूपत्वेनाचिन्त्यत्वान्नैवं वक्तुं युक्तमिति चेदाह ##-
लक्षितो मे स भगवान् [क्, घ्: भगवन्] संवर्तः सर्वशीतलः
।
कर्तव्यलेशविषमविषज्वालाविनिर्गतः

ननु यावज्जीवं कुर्वत एव परश्रेयःप्राप्तिरिति चेदाह - लक्षित इति । मे मया
। न तेन श्रेयः प्राप्तमिति चेदाह - सर्वशीतल इति । न प्रत्यक्षदृष्टे
विप्रतिपत्तिरित्याशयः । कुत एवं स सर्वशीतलस्त्वया ज्ञातः । तदाह -
कर्तव्येति । यतो विनिर्गतः ततः शीतलः

हसन्निव लोकतन्त्रमभयं मार्गमाश्रितः ।
वने दावाग्निसङ्कीर्णे हिमाम्बुस्थगजोपमः

न च स केवलं मूढः पापफलभाक् यतोऽभयं मार्गमाश्रितो
लोकव्यवहारं हसन्निवास्ते । तस्य सर्वशीतलत्वे दृष्टान्तः - वन इति

सर्वकर्तव्यवैकल्यामृतसंस्वादनन्दितः ।
कथमेतां दशां प्राप्तो यच्च मामाह तत्पुरा

कर्तव्यवैधुर्यमात्रेण कथं स महासुखी ? तदाह - सर्वेति ।
कर्तव्यतैव महादुःखहेतुः । व्यवहारे श्रान्तिदर्शनात् तदभावादेव
सुखम् । सुषुप्तौ सुखदर्शनादिति भावः । एतां दशां
कर्मत्यागादभयदशां संवर्तः प्राप्तः

प्. १५)
सर्वमेतत् सुकृपया गुरो मे वक्तुमर्हसि ।
कर्तव्यकालभुजगनिगीर्णं मां विमोचय

किमेतेन ते प्रयोजनमिति चेदाह - कर्तव्येति

इत्युक्त्वा चरणौ मूर्ध्ना गृहीत्वा दण्डवन्नतः ।
अथ दृष्ट्वा तथाभूतं भार्गवं मुक्तिभाजनम् [घ्: भक्ति]

तथाभूतम् आर्तं मुमुक्षुम्

दयमानस्वभावोऽथ दत्तो वक्तुमुपाक्रमत् ।
वत्स भार्गव धन्योऽसि यस्य ते बुद्धिरीदृशी

कर्तव्यस्य दुःखहेतुत्वबुद्धिः

अब्धौ निमज्जतो नौकासम्प्राप्तिरिव सङ्गता ।
एतावदेव सुकृतिः क्रियाभिरुपसङ्गतः

बुद्धिं स्तौति - अब्धाविति । ते सङ्गतेत्यन्वयः । उपासनं बालक्रीडनवद्
व्यर्थमिति रामेणोक्तं फलप्रदर्शनेन प्रत्याह - एतावदिति ।
बुद्धिप्राप्तिमित्यर्थः

स्वात्मानमारोहयति पदे परमपावने ।
सा देवी त्रिपुरा सर्वहृदयाकाशरूपिणी

उपसङ्गत आरोहयतीति सम्बन्धः । परमपावने निर्दोषे मोक्षाख्ये । कथं
क्रियाभिर्बुद्धिप्राप्त्या पदारोहस्तदाह - सेति । हृदयाकाशेऽभिव्यक्त्या
तद्रूपिणी

अनन्यशरणं भक्तं प्रत्येवंरूपिणी द्रुतम् ।
हृदयान्तः परिणता मोचयेद् मृत्युजालतः

एवंरूपिणी प्रोक्तबुद्धिरूपिणी । प्रोक्तबुद्ध्यादिरूपेण [क्, ख्, ग्:
बुद्ध्या रूपेण] परिणता सैव मोचयेदिति भावः

यावत् कर्तव्यवेतालान्न बिभेति दृढं नरः ।
न तावत् सुखमाप्नोति वेतालाविष्टवत् सदा

अस्या बुद्धेर्व्यतिरेकमुखेन पदसाधनतामाह - यावदिति

प्. १६)
नृणां कर्तव्यकालाहिसन्दष्टानां कथं शुभम् ।
करालगरलज्वालाक्रान्ताङ्गानामिव क्वचित्

सर्पदष्टानामिव कर्तव्ययुतानां न सुखमित्याह - नृणामिति

कर्तव्यविषसंसर्गमूर्च्छितं पश्य वै जगत् ।
अन्धीभूतं न जानाति क्रियां स्वस्य हितात्मिकाम्

न जानाति । एवंरूपं जगत् पश्य

अन्यथा चेष्टते भूयो मोहमापद्यते पुनः ।
एवंविधो हि लोकोअयं कर्तव्यविषमूर्च्छितः

अन्यथेति । हितसाधनाय [क्, ख्, ग्: नायत्सा] तत्साधनं
विहायान्यथा चेष्टते । अत्र हेतुर्विषमूर्च्छित इति

अनादिकालतो भीमे पच्यते विषसागरे ।
यथा हि केचित् पथिकाः प्राप्ता विन्ध्यमहानगम् [क्: विन्ध्यं
महा]

एवं मोहो जीवस्य कदाप्रभृति [क्, ग्: भृतिसम्पन्न] सम्पन्न इति
चेदाह - अनादीति । अत्र दृष्टान्तत्वेनाख्यायिकामुपक्रमते - यथेति

क्षुधाभरसमाक्रान्ताः फलानि ददृशुर्वने ।
विषमुष्टिफलान्याशु तिन्दुकस्य फलेहया

भक्षयामासुरत्यन्तक्षुधानष्टरसेन्द्रियाः ।
अथ ते तद्विषज्वालाज्वलिताङ्गाः सुपीडिताः

ननु विषमुष्टितिन्दुकफलयोराकृतिसाम्येऽपि न रससाम्यमित्यत आह -
नष्टरसेन्द्रिया इति

अन्धीभूता विचिन्वन्तस्तद्विषोष्णप्रशान्तये ।
अविदित्वा मुष्टिफलं तिन्दूफलनिषेवणात्

मुष्टिफलं भक्षितमित्यविदित्वा

मत्वा ज्वालां निजे देहे धत्तुरफलमासदुः ।
भ्रान्त्या जम्बीरबुद्ध्या तत् सर्विरासीत् सुभक्षितम्

तिन्दूफलजामेवाङ्गे ज्वालां मत्व आसदुः प्राप्ताः । तद् धत्तुरफलम्

प्. १७)
उन्मत्ताश्च ततोऽभूवन् मार्गाद् भ्रष्टाश्च ते तदा ।
अन्धीभूतातिगहने पतन्तो निम्नभूमिषु

कण्टकैश्छिन्नसर्वाङ्गा [क्, घ्: श्चित्-]
भग्नबाहूरुपादकाः ।
अधिक्षिपन्तश्चान्योन्यं कलहं चक्रुरुच्चकैः

मुष्टिभिश्च शिलाभिश्च काष्ठैर्जघ्नुः परस्परम् ।
अथ ते दीर्णसर्वाङ्गाः पुरं कञ्चित् समासदुः

निशीथे दैववशतः पुरद्वारमुपाययुः ।
पुरद्वाराधिपालैस्ते प्रतिरुद्धाः प्रवेशने

देशकालानभिज्ञानात् कलहं चक्रुरुच्चकैः ।
अथ ते प्रहृता द्वारपालैरतितरां यदा

द्वाराधिपैः कलहं चक्रुः

तदा पलायनपरा बभूवुः परितस्तु ते ।
पतिताः परिखे केचिद् भक्षिता मकरादिभिः

परिखाजलस्थमकरादिभिः

केचित् खातेषु कूपेषु पतिताः प्राणमुत्सृजुः ।
अपरे तैर्विनिहताः केचिज्जीवग्रहं गताः

एवं जना हितेच्छाभिः कर्तव्यविषमूर्च्छिताः ।
अहो विनाशं यान्त्युच्चैर्मोहेनान्धीकृताः खलु

दार्ष्टान्तिके योजयति - एवमिति

धन्योऽसि भार्गव त्वं तु यस्मादभ्युदयं गतः ।
विचारः सर्वमूलं हि सोपानं प्रथमं भवेत्

मोहसागरोत्तीर्णत्वाद् धन्योऽसि । कोऽसावभ्युदयस्तदाह - विचार इति । मूलं
भवेत्

परश्रेयोमहासौधप्राप्तौ जानीहि सर्वथा ।
सुविचारमृते क्षेमप्राप्तिः कस्य कथं भवेत्

यत एवमतः सौधप्राप्तौ प्रथमं सोपानं जानीहि । अत एवाह - सुविचारेति

प्. १८)
अविचारः परो मृत्युरविचारहता जनाः ।
विमृश्यकरी जयति सर्वत्राभीष्टसङ्गमात्

अविचारहता दैत्या यातुधानाश्च सर्वशः ।
विचारपरमा देवाः सर्वतः सुखभागिनः

अविचारेण के हताः के वा विचारेण सुखिनस्तदाह - अविचारेति

विचाराद्विष्णुमाश्रित्य जयन्ति प्रत्यरीन् सदा ।
विचारः सुखवृक्षस्य बीजमङ्कुरशक्तिकम्

देवाः प्रत्यरीन् दैत्यादीन् जयन्ति । अङ्कुरशक्तिकमिति । न निष्फलं बीजमिति
भावः

विराजते विचारेण पुरुषः सर्वतोऽधिकः ।
विचाराद्विधिरुत्कृष्टो विचारात् पूज्यते हरिः

सर्वज्ञस्तु विचारेण शिव आसीन्महेश्वरः ।
अविचारान्मृगासक्तो रामो बुद्धिमतांवरः

परमामापदं प्राप्तो विचारादथ वारिधिम् ।
बद्ध्वा लङ्कापुरीं रक्षोगणाकीर्णां समाक्रमत्

अविचाराद्विधिरपि मूढो भूत्वाऽभिमानतः ।
शिरश्छेदं समगमदिति संश्रुतमेव ते

महादेवोऽविचारेण वरं दत्वाऽसुराय वै ।
भस्मीभावात् स्वस्य भीतः पलायनपरोऽभवत्

अविचाराद्धरिः पूर्वं भृगुपत्नीं निहत्य तु ।
शापेन परमं दुःखमाप्तम्(मवापा)त्यन्तदुःसहम्

एवमन्ये सुरा देवा यातुधाना नरा मृगाः ।
अविचारवशादेव विपदं प्राप्नुवन्ति हि

महाभागास्ते हि धीरा यान् कुत्रापि च भार्गव ।
विजहाति विचारो नो नमस्तेभ्यो निरन्तरम्

विचारपरान् स्तौति - महेति

प्. १९)
कर्तव्यमविचारेण प्राप्य मुह्यन्ति सर्वतः ।
विचार्य कृत्वा सर्वेभ्यो मुच्यतेऽपारसङ्कटैः

अकर्तव्यमेव दुःखदमविचारात् कर्तव्यत्वेन प्राप्य सर्वतो मुह्यन्ति ।
अपारसङ्कटैः अपरिहार्यदुःखप्रापकैः सह सर्वेभ्यो दुःखेभ्यः

एवं लोकांश्चिरादेषोऽविचारः सङ्गतोऽभवत् ।
यस्याविचारो यावत् स्यात् कुतस्तावद्विमर्शनम्

विचाराविचारयोर्विरोधं सदृष्टान्तमाह - यस्येति

ग्रीष्मभीष्मकरातप्ते मरौ क्व शिशिरं जलम् ।
एवं चिराविचाराग्निज्वालामालापरीवृते

ननु ग्रीष्मेऽप्यकस्माद् वृष्ट्यागम इव विचारः स्वयमेवोदेष्यतीति चेन्नेत्याह
- एवमिति

विचारशीतलस्पर्शः कथं स्यात् साधनं विना ।
साधनं त्वेकमेवात्र परमं सर्वतोऽधिकम्

साधनं प्रसिद्धं कर्म स्यादिति चेन्नेत्याह - एकमेवेति । सर्वतः
इतरफलसाधकेभ्यः साधनेभ्योऽधिकम् । अवश्यफलपर्यवसानादिति भावः

सर्वहृत्पद्मनिलयदेवतायाः परा कृप्ता ।
तां विना स्यात् कथं कस्य महाश्रेयः सुसाधनः

तत् किम् ? तदाह - परा कृपेति

विचारार्कोऽविचारान्धमहाध्वान्तनिबर्हणः ।
तत्र मूलं भवेद्भक्त्या देवतापरिराधनम्

अन्धस्य जन्मान्धस्य यन्महाध्वान्तं सूर्याद्यैरनिवार्यम् । तत्र कृपायाम्

राधिता परमा देवी सम्यक् तुष्टा सती तदा ।
विचाररूपतां याति चित्ताकाशे रविर्यथा

देवताराधनाद् विचारोदयप्रकारमाह - राधितेति । कृपया स्वयमेव
विचाररूपा भवतीत्यर्थः । कृपोत्पत्तेः पूर्वं सैवाविचाररूपा चासीदिति
तात्पर्यम् । अत एवोक्तं चण्डीस्तवे - संसारबन्धहेतुश्च सैव
सर्वेश्वरेश्वरी (१।५८) इति

प्. २०)
तस्मान्निजात्मरूपां तां त्रिपुरां परमेश्वरीम् ।
सर्वान्तरनिकेतां श्रीमहेशीं चिन्मयीं शिवाम्

तदप्याराधनं नेन्द्रचन्द्रादिरूपायाः किन्त्वन्तर्याभिरूपाया इत्याह -
निजात्मेति

आराधयेदकापट्यात् सद्गुरुद्वारतः क्रमात् ।
आराधनेऽपि मूलं स्याद्भक्तिः श्रद्धा च निर्मला

आराधनप्रकारमाह - अकापट्यादिति । कापट्यम् फलाभिसन्धिः

तत्रापि मूलं माहात्म्यश्रवणं परिकीर्तितम् ।
अतस्ते प्रथमं राम माहात्म्यं सम्प्रवर्तितम्

तत्रापि भक्त्यादौ । सम्प्रवर्तितं श्रावितम्

तेन श्रुतेनाधुना त्वं प्राप्तवानसि मङ्गलम् ।
विचारः [क्, ग्, घ्: विचारं] श्रेयसो मूलं यस्मात्ते नहि
भीरितः

विचारोदयपर्यन्तं भयमस्ति महत्तरम् ।
अविचारात्मदोषेण ग्रस्तस्य प्रतिवासरम्

यथा हि सन्निपातेन ग्रस्तस्यौषधसेवनात् ।
अपि तावद्भवेद् भीतिर्यावद्धातोरशुद्धता

अत्र दृष्टान्तः - यथेति । सन्निपातमहादोषवतो महौषधसेवनादपि
यावद् धातुशुद्धिर्न भवति तावद् भयमस्त्येव क्वचिद्विपर्ययदर्शनात् एवं
देवताराधनपरस्यापि विचारोदयपर्यन्तमविचारेण भयमस्तीति भावः

प्राप्ते विचारे परमे फलितं जीवितं नृणाम् ।
यावत्सु जन्मसु नृणां विचारो न भवेत् परः

परो मोक्षसाधनः

प्. २१)
तावन्तो जन्मतरवो वन्ध्या विफलहेतुतः ।
स एव सफलो जन्मवृक्षो यत्र विमर्शनम्

कूपमण्डूकसदृशा ये नरा निर्विमर्शनाः ।
यथा कूपे समुत्पन्नो भेको नो वेद किञ्चन

ते कूपमण्डुकसदृशः

शुभं वाप्यशुभं वापि कूपे एव विनश्यति ।
तथा जना अपि वृथोत्पन्ना ब्रह्माण्डकूपके

शुभं वाप्यशुभं वापि न विदुः स्वात्मनः क्वचित् ।
उत्पद्योत्पद्य नश्यन्ति न जानन्ति स्वकं हितम्

सुखबुद्धिं च दुःखेषु सुखे दुःखविनिश्चयम् ।
प्राप्याविचारमाहात्म्यात् पच्यन्ते सृतिपावके

दुःखसाधनेषु पुत्रादिषु सुखसाधनत्वबुद्धिम् । सुखसाधने [क्:
साधनवैरा-] वैराग्यादौ दुःखसाधनत्वविनिश्चयम् ।
सृतिर्जन्मादिरूपः संसारः

दुःखेन क्लिश्यमानाश्च न कथञ्चित् त्यजन्ति तत् ।
यथा पादशताघातैस्ताडितोऽपि महाखरः

तद् धनादिरूपं दुःखसाधनम् । अत्र दृष्टान्तः - यथेति

रासभीमनुयात्येव तथा संसरणं जनः ।
त्वं तु राम विचारात्मा पारं दुःखस्य सङ्गतः

तथेति । संसरणं घोरसंसारप्रवृत्तिम् [क्: घोरं संसारे] ।
भूयः क्लिश्यमानोऽपि न त्यजतीत्यर्थः

इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे विचारमाहात्म्ये द्वितीयोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां
द्वितीयोऽध्यायः ॥
प्. २२)
अथ तृतीयोऽध्यायः
दत्तात्रेयप्रोक्तवचः श्रुत्वाऽत्यन्तसुकौतुकी ।
जामदग्न्यः पुनरपि पप्रच्छ विनयान्वितः

पूर्वाध्याये माहात्म्यश्रवणाद् भक्तिस्तत उपासनं ततो विचारोदय इत्युक्तम् ।
तत्र माहात्म्यश्रवण एव किं कारणमिति पप्रच्छेत्याह हारितायनः [क्:
ताय नमः] दत्तात्रेयेति

भगवन् गुरुनाथोक्तं भवता यत्तथैव तत् ।
अविचारात् परो नाशः संप्राप्तः सर्वथा जनैः

विचारेण भवेच्छ्रेयस्तन्निदानमपि श्रुतम् ।
माहात्म्यश्रुतिरित्येवं [क्: रित्येव; ख्: रिवेयम्] तत्र मे संशयो
महान्

तत्र माहात्म्यश्रुतौ

कथं वा तदपि प्राप्यं साधनं तत्र किं भवेत् ।
स्वाभाविकं तद्यदि स्यात्तत्सर्वैर्न कुतः श्रुतम्

तदपि माहात्म्यश्रवणमपि । प्राणिमात्रस्याशनायापिपासादिवत्
स्वाभाविकमेवैतदिति चेदाह - तत्सर्वैरिति

अहं वाद्यावधि कुतः प्रवृत्तिं नाप्तवानिह ।
दुःखं मत्तोऽधिकं प्राप्ता विहताश्च पदे पदे

शौर्यवीर्यादिवत् त्वादृशानामेवायं स्वभाव इति चेदाह - अहं वेति । इह
माहात्म्यश्रवणे । दुःखप्राप्तिरेवात्र मूलमिति चेदाह - दुःखमिति

न कुतः साधनं प्राप्ता एतन्मे कृपया वद ।
इत्यापृष्टः प्राह भूयो हृष्टो दत्तो दयानिधिः

अहं यथा रामेण विहतः पराजित एवमन्ये पदे पदे विहता अपि कुतो न
माहात्म्यं श्रुतवन्तः एतद्वदेत्यर्थः

प्. २३)
शृणु राम प्रवक्ष्यामि निदानं श्रेयसः परम् ।
सद्भिः सङ्गः परं मूलं सर्वदुःखनिबर्हणम्

निदानमादिकारणम् । परं मूलमादिकारणम्

परमार्थफलप्राप्तौ बीजं सत्सङ्ग उच्यते ।
त्वं चापि तेन हि सता संवर्तेन महात्मना

सङ्गतः सन्निमां प्राप्तो दशां श्रेयःफलोदयाम् ।
सन्त एव हि संयाता दिशन्ति परमं सुखम्

तच्च राम एव निदर्शयति - त्वं चेति । सत्सङ्गं स्तौति - सन्त इति

विना सत्सङ्गतः केन प्राप्तं श्रेयः परं कदा ।
लोकेऽपि यादृशं सङ्गं यो यः प्राप्नोति मानवः

तत्फलं स समाप्नोति सर्वथा नहि संशयः ।
अत्र [क्: अत्रेति] ते कीर्तयिष्यामि शृणु राम कथामिमाम्

तत्फलं सङ्गानुरूपं सदसद्वा । पूर्वाध्याये संवर्तोपदिष्टं विज्ञानं
संवर्तस्य तादृशस्थितिं च वदेत्युक्तम् । तत्सर्वं सत्सङ्गफलत्वेन
वक्तुमाख्यायिकामुपक्रमते - अत्रेति

पुरा दशार्णाधिपतिर्मुक्ताचूड इतीरितः ।
तस्य पुत्रौ हेमचूडमणिचूडौ बभूवतुः

सुरूपौ सुगुणौ चोभौ सर्वविद्याविशारदौ ।
कदाचिन्मृगयोत्साहात् सेनाभिः परिवारितौ

सह्याचलवनं भीमं सिंहव्याघ्रादिसङ्कुलम् ।
महाबलौ विविशतुर्धनुर्बाणधरौ किल

अथ तत्र मृगान् सिंहान् वराहान् महिषान् वृकान् ।
जघन्तुर्निशितैर्बाणैर्लाघवात् कार्मुकच्युतैः

प्. २४)
पांशुभिर्नभ आक्रान्तमभूद् दर्शनिशोपमम् ।
न दृश्यते तत्र शिला वृक्षः पुरुष एव वा

कुतो नीचोच्चतां पश्येदेवं ध्वान्तावृतो गिरिः ।
निहता शर्करावर्षैः सेनात्यन्तं पलायिता

वृक्षान् केचिच्छिलाः केचिद् गुहाः केचिदुपासदुः ।
अश्वारूढौ राजपुत्रावपि दूरं पलायितौ

उपासदुः संश्रिता बभूवुः

हेमचूडः क्वचित्तत्र प्रपेदे [घ्: प्रदेशे] तापसाश्रमम् ।
कदलीखर्जूरवनैराक्रान्तमतिसुन्दरम्

तत्रापश्यच्छुभां काञ्चित् कन्यामग्निशिखामिव ।
प्रद्योतमानां वपुषा तप्तहेमसुवर्चसा

तां दृष्ट्वा राजपुत्रोऽपि पद्मामिव सुरूपिणीम् ।
स्मयमान इवाऽपृच्छत् का त्वं पद्मानने वने

निर्जने भीतिजनने निर्भयेव [क्: निर्भये वश] समास्थिता ।
कस्य त्वमपि केनात्र निवसस्येकला कथम्

केन हेतोर्निवससि ? कथमेकला निवससीति सम्बन्धः

पृष्टैवं प्राह सा कन्या राजपुत्रमनिन्दिता ।
स्वागतं ते राजपुत्र विष्टरं प्रतिपद्यताम्

विष्टरम् आसनम्

तपस्विनामयं धर्मः पूजनं ह्यतिथेस्तु यत् ।
श्रान्तं त्वामभिपश्यामि व्यथितं चण्डवायुना

मत्प्रश्नस्योत्तरमनुक्त्वा कुत आदौ पूजनं क्रियत इति चेदाह -
तपस्विनामिति । तत्रैव [क्: तत्रैव] हेत्वन्तरमाह - श्रान्तं त्वामिति

एवं विनिघ्नतोर्वन्यान् मृगान् राजकुमारयोः ।
चण्डवायुः प्रादुरासीच्छर्कराश्मप्रवर्षणः

[अत्र स्थापितः
षोडशः श्लोकः २-३ पङ्क्त्योः स्थापनीयः ।]
प्. २५)
बध्वा खर्जूरवृक्षेऽश्वमत्रासीनो गतश्रमः ।
मद्वृत्तमर्हसि श्रोतुमित्युक्तः स तथाऽकरोत्

फलानि भोजयामास पाययामास सद्रसम् ।
एवं तं विश्रमं प्राप्तं राजपुत्रमनिन्दिता

सद्रसं स्वादूदकम्

प्राह सा मधुसंस्रावपेशलाकारया गिरा ।
राजपुत्र व्याघ्रपादो मुनिः शिवपदाश्रयः

पेशलाकारया शोभनया

येन लोकाः पुण्यतमा जिताः स्वतपसो बलात् ।
परावरज्ञो ह्यनिशं पूजितो मुनिनायकैः

परावरज्ञो ब्रह्मज्ञः

तस्याहं धर्मतः पुत्री हेमलेखेति विश्रुता ।
विद्युत्प्रभाख्या विद्याध्री सा सर्वाङ्गमनोहरा

स्वस्य धर्मपुत्रीत्वमेव निरूपयितुमाह - धर्मत इति । न तनुजेत्यर्थः ।
विद्युदिति

इमां वेणामनु नदीं स्नातुमभ्याययौ क्वचित् ।
तधा तत्राजगामार्थात् सुषेणो वङ्गभूपतिः

स ददर्श विगाहन्तीं नदीं तां लोकसुन्दरीम् ।
क्लिन्नांशुकान्तरत्यन्तव्यक्तपीनकुचद्वयीम्

कामबाणहतस्तत्र तां प्रार्थयदथापि सा ।
सौन्दर्यमोहिता तस्य तदुक्तिं सममंसत

अथ सापीत्यन्वयः । सममंसत अङ्गीचकार

सङ्गम्याथ तया राजा ययौ स्वनगरं प्रतिं ।
दधार सापि विद्याध्री गर्भं राजर्षिवीर्यतः

भीताऽपचारात् पत्युः सा गर्भं त्यक्त्वात्र संययौ ।
अमोघवीर्याद् राजर्षेर्जाताहं कन्यका ततः

अत्र [क्: अत्र ...... रमोघ नास्ति] वेणातीरे । अमोघेति ।
राजर्षेरमोघवीर्यत्वादहं गर्भे परिपाकं विनैव तद्वीर्यात् कन्यका जातेति
भावः

प्. २६)
मां ददर्श व्याघ्रपादः सन्ध्योपास्त्यर्थमागतः ।
दयया मामुपादायाऽपालयज्जननी यथा

धर्मेण यः पालयिता प्रोच्यते हि पितैव सः ।
अहं तस्य धर्मपुत्री पितृसेवापरायणा

तस्य माहात्म्यतो मेऽत्र भयं नास्त्येव कुत्रचित् ।
नायं सुरासुरैर्वापि कदाचिद् दुष्टबुद्धिभिः

कथमेकला निवससीत्यस्योत्तरमाह - तस्येति

प्रवेष्टुमाश्रमोऽर्हः स्यात् प्रविशन्नाशमाप्नुयात् ।
एतन्मेऽभिहितं वृत्तं तिष्ठ किञ्चिन्नृपात्मज

आयास्यति स भगवान् पिता मे तं निशामय ।
प्रणम्य तं प्राप्य चेष्टं ततः कल्ये प्रयास्यसि

राजपुत्रस्य स्वस्मिन्नभिप्रायमालक्ष्य स्वाङ्गीकारं [क्: स्वाङ्गीकारे]
द्योतयन्त्याह - प्राप्य चेष्टमिति । आवयोरनुरूपत्वाद् मां तुभ्यं
दास्यत्येवेत्याशयः । कल्ये उषसि

हेमलेखावचः श्रुत्वा तत्सौन्दर्येण मोहितः ।
भितः किञ्चित् प्रवक्तुं तां विमना इव चाभवत्

मुनिमाहात्म्याद्भीतः । किञ्चित् स्वाभिप्रायम्

अथालक्ष्य राजपुत्रं कामस्य वशमागतम् ।
प्राह सा विदुषी भूयो राजपुत्र धृतिं भज

आगच्छति पिता सद्यस्ततोऽभिलषितं भज ।
एवं वदन्त्यां तस्यां स व्याघपादो महामुनिः

आजगाम वनात् [क्: वनाद्यत्र पुष्पा] पत्रपुष्पादेः
कृतसञ्चयः ।
मुनिं समागतं दृष्ट्वा राजपुत्रः समुत्थितः

प्. २७)
प्रणम्य नाम संश्राव्योपविष्टस्तेन देशितः ।
अथ दृष्ट्वा राजपुत्रं कामेन विकृताकृतिम्

देशित आज्ञप्तः

ज्ञात्वा योगदृशा सर्वं मत्वा युक्तं च तत्तदा ।
दारक्रियार्थं तस्मै तां हेमलेखां ददौ मुनिः

सर्वं तयोरभिप्रायम् । तत् तस्मै कन्यादानम्

तुष्टो राजकुमारोऽपि तामादाय पुरं ययौ ।
मुक्ताचूडोऽतिसन्तुष्टो महोत्सवविधानतः

विवाहमकरोत्तस्य विधानेन क्षितीश्वरः ।
अथ राजकुमारोऽपि तया क्रीडापरः सदा

सौधेषु वनराजीषु पुलिनादिषु संबभौ ।
हेमलेखां राजपुत्रो भोगेष्वनतिकामिनीम्

उदासीनां सदद् दृष्ट्वा पप्रच्छ रहसि क्वचित् ।
किं प्रिये नानुरक्तासि प्रिये मययनुरागिणि

कुतो भोगेषु नात्यन्तमासक्तासि शुचिस्मिते ।
किं भोगास्ते मनोयोग्या न सन्त्यत्र कुतस्त्विदम्

कुतः कस्माद्धेतोः । भोगाः भोगसाधनानि । कुत इदमौदासीन्यम्

अत्युत्तमेषु भोगेषु नासक्तेव विभासि मे ।
त्वययासक्तिविहीनायां कथं मे सुखदा रतिः

भोगा अनुत्तमा एवेत्याशयेनाह - अत्युत्तमेष्विति । अत्युत्तमेऽलभ्येऽपि भोगे
आसक्तेव न विभासि । किं मदासक्त्या तवेति चेदाह - त्वयीति ।
परस्परासक्त्यतिशयेनैव रतिः सुखदेत्याशयः

आसक्ते मयि चापि त्वं भास्यन्यगतमानसा ।
भाषितापि मया भूयो न शृणोष्येव किञ्चन

कथमनासक्तिर्मयि त्वया निश्चिता तदाह - आसक्त इति । मयि [क्: अपि]
आसक्ते त्वदेकभावे सत्यपि त्वमन्यगतमानसेव भासीति शेषः ।
अन्यगतमानसत्वं वा कथं त्वयाऽवगतमिति चेदाह - भाषितेति

प्. २८)
आगतं कण्ठसंलग्नं चिरादपि विभाव्य च ।
कदा नाथागतं चेति पृच्छस्यविदिता यथा

चिरात् कण्ठसंलग्नमपि कदा आगतमिति पृच्छसि

पेशलेषूपभोगेषु दुर्लभेषु क्वचिन्न ते ।
मन आसज्जते कस्मान्न किञ्चिदनुमोदसि

पेशलेषु सुन्दरेषु मनो नासज्जत [क्: न सज्जत] इत्यपि कथं विदितमिति
चेदाह - न किञ्चिदिति । यतो न किञ्चिदलभ्यमपि भोग्यमहो अतिसुन्दरमिति
ना(अ)नुमोदसि

मया विरहितां त्वां वै निमील्य नयने स्थिताम् ।
यदा यदोपगच्छामि पश्यामि च तदा तदा

विमुख्यां त्वयि भोगेषु विषयेषु सुखं मम ।
कथं भवेद्दारुयोषासङ्गतस्येव तद्वद

न तवाभिमतं त्यक्त्वा किञ्चिन्मम समीहितम् ।
सर्वथा त्वामनुगतो ज्योत्स्नां कुमुदवत् किल

न च त्वामननुगतोऽस्मीत्याह - न तवेति

तदेवं ते कुतश्चित्तं ब्रूहि प्राणाधिकप्रिये ।
येन शुद्ध्येत्तु मच्चित्तं शापितासि मया प्रिये

एवं विषयविमुखम्

इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे सत्सङ्गमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां
तृतीयोऽध्यायः ॥
प्. २९)
अथ चतुर्थोऽध्यायः
प्रियस्य कण्ठासक्तस्य निशम्यैवं वचो हि सा ।
ईषत्स्मितानना प्राह राजपुत्रमनिन्दिता

अध्याये मानपमितेऽस्मिन्नाख्यानेन सुस्फुटम् ।
वैरस्यं भोगजालेषु वैराग्याय निरूप्यते ॥
अनिन्दितेति । न तस्या विदितवेद्याया विषयवैमुख्यं मौढ्यादिनेति भावः

बुबोधयिषती राजपुत्रं युक्त्याऽब्रवीदिदम् ।
राजपुत्र शृणु वचो नाहं त्वयि विरागिणी

बुबोधयिषती एनं बोधयिष्यामीतीच्छायुता [क्: ष्यती] युक्त्येति ।
केवलस्ववचसि तस्यानाश्वाससम्भवादिति भावः । इदं वक्ष्यमाणम्

किं स्यात् प्रियतमं लोके किन्नु स्यादप्रियं त्विति ।
विचारपरमा नित्यं नान्तमेत्यत्र मे मतिः

यदि नासि विरागिणी तर्हि कुत एवमिति चेदाह - किं स्यादिति । विचार एव परमो
मुख्यध्येयो यस्याः । अन्तं निश्चयम्

ध्यायाम्येतच्चिरान्नित्यं स्त्रीस्वभाववशादहम् ।
नैतज्जानामि तत्त्वं मे वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

किमेतद्ध्यानेन ते फलमिति चेदाह - स्त्रीस्वभावेति । तत्त्वमिति ।
प्रियाप्रियस्वरूपस्य तत्त्वं याथार्थ्यम्

एवं प्रोक्तो हेमचूडः प्रहस्य प्राह तां प्रियाम् ।
नूनं स्त्रियो मूढधिय इति सत्यं न संशयः

प्रियाप्रिये हि जानन्ति पशुपक्षिसरीसृपाः ।
यतस्तेषां दृश्यते हि प्रियेष्वप्रियकेषु च

कुतो मूढधिय इति चेदाह - प्रियेति । यत्तिर्यञ्चोऽपि जानन्ति तत्र को.आं विचार
इति भावः

प्. ३०)
प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च किमत्र बहु चिन्तनम् ।
सुखं यस्मात् तत् प्रियं स्यात् दुःखं यस्मात्तदप्रियम्

कथं त्वयैतत् पश्वादिज्ञानं विज्ञातमिति चेदाह - प्रवृत्तीति ।
प्रियाप्रिययोः प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामनुमीयत इत्यर्थः । अत्र तिरश्चामपि
प्रसिद्धेऽर्थं । ननु तर्हि प्रियाप्रिययोर्लक्षणं वदेति चेदाह - सुखमिति

किमत्र मुग्धभावेन नित्यं चिन्तयसि प्रिये ।
श्रुत्वा प्रियवचः प्राह हेमलेखा पुनः प्रियम्

अत्र प्रसिद्धेऽर्थे

सत्यं स्त्रियो मुग्धभावा नास्त्यासां सद्विमर्शनम् ।
तथाप्यहं बोधनीया त्वया सम्यग्विमर्शिना

सद्विमर्शनं सम्यग्विचारः

सुबोधिता त्वया चाहं चिन्तामेतां विसृज्य तु ।
त्वया भोगेषु सततं भवाम्यनुदिनं ततः

भोगेष्वासक्ता भवामि । ततः बोधनानन्तरम्

राजन् सुखञ्च दुःखञ्च याभ्यां भवति ते ननु ।
प्रियाप्रिये विनिर्दिष्टे त्वया सूक्ष्मविमर्शिना

तल्लक्षणं दूषयितुमनुवदति - राजन्नित्यादि

एकमेव सुखं दुःखं कालदेशाकृतेर्भिदा ।
जनयेदत्र तत् कस्मात् प्रतिष्ठाऽध्यवसायिनी

भिदा भेदेन । एकमेव वस्तु कालादिभेदेन सुखं दुःखञ्च जनयेत् । अत्र
एवम्भूते वस्तुनि । प्रतिष्ठा सुखसाधनमेवेत्यव्यभिचारिप्रतिष्ठितस्वरूपता ।
अध्यवसायिनी निश्चयवती

यतो वह्निः कालभेदात् पृथगेव फलप्रदः ।
तथा देशविभेदेनाप्याकारस्य विभेदतः

तदेव निरूपयति - यत इति । पृथक्फलस्य सुखादेः प्रद एव

प्. ३१)
शीतकाले प्रियो वह्निरूष्मे त्वप्रिय एव हि ।
हिमोष्णदेशभेदेन प्रियश्चाप्रिय एव च

एतदेव विविच्याह - शीतेति

शीतप्रकृतिजीवानां प्रियोअण्येषां तथेतरः ।
अथाप्यधिकभावेनाल्पभावेनैवमीरितः

प्रकृतिरूपाकारभेदेऽपि तथेत्याह - शीतेति ।
वह्नेरल्पानल्परूपाकारभेदेऽपि तथेत्याह - अथेति । एवं सुखासुखयोः
साधकत्वेन प्रियोऽप्रियश्च

एवं शीतं धनं दाराः पुत्रा राज्यं तथेतरत् ।
अथाप्येवं महाराजो दारपुत्रधनैर्वृतः

उक्तमर्थमन्यत्रातिदिशति - एवमिति । इतरत् पश्वादि । एवं न कस्यचित्
सुखमात्रसाधनत्वमित्युक्त्वा सुखसाधनत्वं नास्त्येवेत्याह - अथापीति ।
सर्वसुखसाधने सत्यपीत्यर्थः । महाराजो मुक्ताचूडः

शोचत्यनुदिनं कस्मान्न शोचन्तीतरे कुतः ।
योऽयं भोगः सुखार्थोऽस्ति सोऽप्यनन्तो भवेन्ननु [क्, ख्: न तु]

दाराद्यखिलसुखसाधनयुक्तोऽपि कस्मादनुदिनं शोचति । इतरे
सुखसाधनरहिता विरागिणः । ननु मत्पितुरखिलविषयाप्राप्त्या शोकः ।
अतोऽखिलविषयाणां सम्भूय सुखसाधनत्वमिति चेदाह - योऽयमिति

न केनचित्तदखिलं प्राप्तं यस्मात् सुखं भवेत् ।
यत्किञ्चिल्लाभतो यत्स्यात् [क्: यस्मात्] सुखं तत्रापि संशृणु

तस्यानन्त्येन प्राप्त्यसम्भवान्नेत्याह - न केनचिदिति ।
मास्त्वखिललाभस्तथापि कदाचित् किञ्चिल्लाभे कस्यचित् सुखं भवत्येवेति चेदाह
- तत्रापीति । तत्सुखविषयेऽपीत्यर्थः

न तत् सुखं भवेन्नाथ यतो दुःखविमिश्रितम् ।
दुःखं तु दिविधं प्रोक्तं बाह्यमान्तरमित्यपि

दुःखविमिश्रितमिति । प्रकाशान्धकारयोरिव
सुखदुःखयोर्विरुद्धस्वभावत्वान्नैकदा सम्भवः । अतस्तत्काले
दुःखस्यानुभूयमानत्वान्न त्वदभिमतं सुखमिति भावः । ननु न [क्:
न नास्ति] तत्काले दुःखानुभवोऽस्तीत्याशङ्क्य तद्दुःखमुपपादयितुं
विभजति - दुःखं त्विति

प्. ३२)
बाह्यं शरीरसम्भूतं धातुदोषादिसम्भवम् ।
आन्तरं मानसं प्रोक्तं तच्च वाञ्छासमुद्भवम्

धातवो वातपित्तादयः । आदिना स्फोटाभिघातादिः

महत्तरं मानसं स्याद्येन ग्रस्तमिदं जगत् ।
वाञ्छैव दुःखविटपिबीजं सुदृढशक्तिकम्

शरीरान्मानसं महत्तरम् । कुतो महत्तरत्वं तदाह - येनेति ।
बीजस्वभावादपि तस्य महत्तरत्वमाह - वाञ्छैवेति । सुदृढशक्तिकम्
अवश्यफलपर्यवसायीति भावः । नैवं धातुदोषादिः तस्य सुप्रतीकार्यत्वात्

यया किङ्करतां प्राप्ताः कुर्वन्त्येव दिवानिशम् ।
इन्द्रादयोऽपि विबुधाः स्वर्निवासाः सदोदिताः

अत एवामृताशिनामपि सा दृश्यत इत्याह - ययेति । वाञ्छयेत्यर्थः ।
स्वर्गात्मकगुणोत्तरदेशसेवनेन सदोदयनिमित्तामृतपानेन वा तां
प्रतीकर्तुमसमर्था एव देवा इत्याशयः

सुखं वाञ्छावशेषेऽपि यदस्ति नृपसम्भव ।
तद् दुःखमेव जानीहि यत् कृमिष्वपि सम्भवेत्

ननु मन्दान्धकारे प्रकाशान्धकारयोरविरुद्धयोरिव वाञ्छाकाले
सुखदुःखयोः सहभाव इष्यत इति चेदाह - सुखमिति । दुःखमिश्रितस्य
सुखस्य कृमिष्वपि दुःखप्रकृतिकेषु सम्भवान्न तन्मुख्यं सुखम् । किन्तु
मन्दान्धकारस्थप्रकाशाभासवत् [क्: मदा-; ग्, घ्: महा##-
प्. ३३)
वरं तिर्यक्कीटकृमिप्रभृतीनां सुखं तु यत् ।
स्वल्पवाञ्छासम्मिलितं नृणां किं स्यात् सुखं वद

ननु तत्सुखाभासमपि इतरजन्तुभ्यो मर्त्यस्योत्तममेवेति चेन्नेत्याह -
वरमिति । तिर्यक् पशुः । कीटाः सपक्षाः । कृमयोऽपक्षाः । प्रभृतिना
[क्, ख्: तत्प्रभृतीनां] वयांसि [ख्: वयांसि नास्ति] ।
तिर्यगादीनां स्वल्पवाञ्चासम्मिलितत्वात्
प्रभातान्धकारमिलितप्रकाशाभासवत् सुखाभासम् । नृणां तु
अनन्तवाञ्छामिलितत्वाद् गाढान्धकारस्थखद्योतप्रकाशवत्
कार्याक्षमत्वात् तन्न सुखाभासमपीति भावः

वाञ्छाशतसमाविष्तो यदि किञ्चिदुपेत्य तु ।
सुखी भवेदिह तदा को हि न स्यात् सुखी वद

यद्येवंविधसुखेनापि सुखित्वे न कोऽपि दुःखी भवेदित्याह - वाञ्छेति ।
किञ्चित् स्रक्चन्दनादि

अखिलाङ्गे वह्निदग्धे सूक्ष्मपाटीरबिन्दुना ।
यदि शीतलदेहः स्यात्तदा सोऽपि सुखी भवेत्

एवं तर्हि महादुःखेऽपि सुखी स्यादित्याह - अखिलेति ।
पाटीरबिन्दुश्चन्दनबिन्दुः

प्रियायाः सम्परिष्वङ्गात् सुखं प्राप्नोति वै नरः ।
तत्रैवाङ्गस्य विस्ऽमबन्धाद् दुःखं भवेन्ननु

ननु प्रियापरिस्वङ्गे हि बाह्यसर्वविस्मृतेः केवलं सुखमस्तीति चेदाह -
प्रियाया इति । तत्रैव परिष्वङ्गकाल एव । विषमः पीडाकरो बन्धः
परस्पराङ्गसंश्लेषः । तद्दुःखयुतत्वान्न तदपि केवलं सुखमिति भावः

रत्यावेशात् परिश्रान्तिः सर्वेषां जायते किल ।
अनन्तरं भारवाहपशोरिव परिश्रमः

परिष्वङ्गादौ दुःखमस्तीत्यत्र सर्वेषामनुभवं निदर्शयति - रतीति ।
रत्यावेशादनन्तरम् । इयं परिश्रान्तिर्दुःखमूलेत्यत्र दृष्टान्तः -
भारेति । इयं परिश्रान्तिर्दुःखजन्या परिश्रान्तित्वात्
भारवाहपशुपरिश्रान्तिवत्

प्. ३४)
कथं पश्यसि तत् सौख्यं नाथैतन्मे समुच्यताम् ।
यावत् सुखं प्रियासङ्गे नाडीसंघट्टसम्भवम्

एवमस्य दुःखयुक्तत्वात्तत्सौख्यं कथं पश्यसि

तवास्ति [क्: तदास्ति] तावन्न किमु शुनामस्तीह तद्वद ।
यत्ततो ह्यतिरिक्तं ते दृष्टसौन्दर्यसम्भवम्

नाडीसंघट्टः आनन्देन्द्रियसंघर्षः तज्जनितं सुखं शुनामप्यस्तीति न
तत्सुखं बुधैरभिलषणीयमिति भावः । ततः नाडीसंघट्टजात् । अतिरिक्तम्
अधिकम् । दृष्टसौन्दर्यसम्भवं सौन्दर्यदर्शनजम्

तत् केवलाभिमानोत्थं स्वाप्नस्त्रीसङ्गमे यथा ।
पुरा कश्चिद्राजसुतो मन्मथाधिकसुन्दरः

सौन्दर्यदर्शनादिजसुखस्याभिमानोत्थत्वे आख्यायिकामाह - पुरेति

काञ्चित् सुरूपिणीं प्राप्तः स्त्रियं सर्वमनोहराम् ।
अत्यन्तमनुरक्तः स तस्यां राजकुमारकः

सा त्वन्यस्मिन् राजसुत भृत्ये संसक्तमानसा ।
स भृत्यो राजपुत्रं तं वञ्चयामास युक्तितः

मदिरां मोहनार्थाय तस्मै दत्वातिमात्रकम् ।
ततो मदान्धाय चेटीं काञ्चित् प्रेष्य कुरूपिणीम्

युक्तिमेवाह - मदिरामिति । अतिमात्रं पुष्कलम्

बुभुजे तां तस्य पत्नीं सर्वलोकैकसुन्दरीम् ।
एवमेव चिरं तत्र मदान्धो नृपतेः सुतः

स्वस्मै मदान्धाय प्रेषितां चेटीं दासीं राजकुमारो बुभुजे । तस्य
राजकुमारस्य पत्नीम् । स भृत्यो बुभुज इति तात्पर्यम्

प्. ३५)
प्रत्यहं चेटिकां गच्छन् स्वात्मानं सममंसत ।
धन्योऽहमीदृशीं लोकसुन्दरीं प्राणप्रेयसीम्

राजकुमारो धन्योऽहमित्याद्यात्मानमभिमनुते

उपगच्छाम्यहं नित्यं न मेऽस्ति सदृशः क्वचित् ।
एवं वृत्ते चिरे काले कदाचिद् दैवयोगतः

भृत्यो निधाय पानं स कार्ये चात्यन्तिके ययौ ।
अथ राजकुमारस्तत्पानं नात्यन्तिकं पपौ

स भृत्यः । आत्यन्तिके आवश्यके कार्ये सति । आत्यन्तिकं पुष्कलम्

निमित्ततो ययौ शीघ्रं रत्युत्सुकितमानसः ।
शयनीयं मनःकान्तं सर्वभोगर्द्धिसंयुतम्

निमित्ततः केनचिन्निमित्तेन । न पपौ

शचीगृहं देवपतिरिव नन्दनसंस्थितम् ।
परार्द्ध्यपर्यङ्कगतां तां चेटीमुपसङ्गतः

नन्दनवन [क्, ख्, ग्: वन नास्ति] संस्थितं शचीगृहम् ।
परार्द्ध्यमुत्तमम् । तां भृत्यप्रेषिताम्

कामवेगेन विवशो बुभुजेऽत्यन्तहर्षतः ।
उपलभ्याथ रत्यन्ते चेटीं तां विकृताकृतिम्

कामवेगेन तामपरीक्ष्यैव

शङ्कितोऽमर्षितश्चापि किमेतदिति चिन्तयन् ।
क्व सा मम प्रियतमेत्येवं तामन्वपृच्छत

केयमिति शङ्कितः । अनया प्रतारितोऽहमिति मर्षितः । नेयं मां प्रतारयितुं
सुमर्था अतः किमेतदिति चिन्तयन् क्व सेत्याद्यन्वपृच्छत्

पृष्टैवं तेन सा चेटी विमदं तं निशाम्य [क्, ख्:
निशम्य] तु ।
भीता न किञ्चित्तं प्राह वेपमाना तदा ततः

तं कुमारम् । ततः चेटीवृत्तात् । आलक्ष्येति सम्बन्धः

प्. ३६)
आलक्ष्य राजपुत्रोऽपि वैषम्यं चात्मवञ्चनम् ।
वामेन जग्राह कचे चेटीं क्रोधारुणेक्षणः

वैषम्यमनर्हं वचनम्

कृपाणिमाददे [ख्: कृपाण] दक्षहस्तेन नृपसम्भवः ।
तर्जयंस्तां प्रत्युवाच वद वृत्तं यथातथम्

कृपाणिं खड्गम्

नो चेन्न स्याज्जीवितं ते क्षणमात्रमपि द्रुतम् ।
सैवं निशम्य तद्वाक्यं भीता प्राणपरीप्सया

अतो द्रुतं वदेति योजना

जगौ यथावत्तत् सर्वं चिराद् वृत्तं समास्थितम् ।
प्रादर्शयच्चापि तस्मै तां भृत्येन सुसङ्गताम्

तत् प्रियावृत्तम् । वृत्तम् अतीतम् । समास्थितं तया समाचरितम्

क्वचिद्भूमौ कटे भृत्यं कृष्णं पिङ्गललोचनम् ।
प्रांशुं मलिनसर्वाङ्गं रूक्षवक्त्रं जुगुप्सितम्

प्रांशुम् उच्चम्

समाश्लिष्य रतिश्रान्तां सर्वाङ्गैः प्रेमभावतः ।
मृदुबाहुलतावृत्तग्रीवस्य वदने स्वकम्

सर्वाङ्गैः समाश्लिष्य । लतया वृता वेष्टिता ग्रीवा यस्य

निवेश्य वक्त्रकमलं पद्भ्यामाश्लिष्य गाढतः ।
तस्योरुयुग्मं तद्धस्तसंसक्तगुरुसुस्तनीम्

वासन्तिकामिव लतां वृतां कुसुमकोरकैः ।
रोहिणीं राहुणोपेतामिवापश्यन्नृपात्मजः

एवंविधां समालोक्य निद्रयाऽपगतस्मृतिम् ।
मोमुह्यमानश्चात्यन्तं क्षणं पश्चाद् धृतिं भजन्

क्षणमत्यन्तं मोहं प्राप्तः

यत् प्राह राजतनयस्तन्मत्तः श्रूयतां ननु ।
धिङ्मामनार्यमत्यन्तं मूढं मदविमोहितम्

प्. ३७)
धिग् ये स्त्रीष्वभिसंप्रीता धिक् तांश्च पुरुषाधमान् ।
न कामिन्यः कस्यचित् स्युर्वृक्षस्येव च शारिकाः

पुरुषाधमान् धिक् [ख्, ग्: धिग् धिक्; घ्: धिक् धिग् माम्] । शारिका इति ।
यत्रेप्सितं फलं तत्र गच्छन्तीति भावः

किमहं मां प्रवक्ष्यामि मुग्धं महिषपोतवत् ।
जानन्तमेनां प्राणेभ्यः प्रेष्ठां सुचिरकालतः

महिषपोतः सद्योजात [क्: जातो] महिषः तद्वन्मुग्धम् अतिजडमिति
तात्पर्यम्

न स्त्रियः कस्यचिद्वा स्युर्वेश्या इव विटस्य हि ।
यः स्त्रीषु विश्रब्धमनाः स एव वनगर्दभः

एवमेव सर्वाः स्त्रिय इत्याह - नेति । वनगर्दभ इति । पुरगर्दभो हि
जनसङ्गात् किञ्चिदन्यभावज्ञः कदाचित् स्यादिति तात्पर्यम्

या स्थितिः शारदाभ्रस्य क्षणिका ह्यनवस्थिता ।
ततोऽपि पेलवा स्त्रीणां स्थितिरत्यन्तचञ्चला

पेलवा लघुतरा

नाहमद्यावधि ह्येवं स्त्रीस्वभावमहोऽविदम् ।
यन्मां सर्वात्मनासक्तं त्यक्त्वा भृत्यमनुव्रता

अन्यासक्ता गूढभावा मयि छद्मानुरागिणी ।
प्रदर्शयन्ती भक्तिं स्वां नटीव विटमण्डले

छद्मानुरागे दृष्टान्तः - नटीवेति

नाविदं लेशतोऽप्येनां मदिरामत्तमानसः ।
छायेव मां सङ्गतेति मत्वा विश्रब्धमानसः

अप्रेक्षणीयां चेटीं तां वञ्चितश्चिरसङ्गतः ।
नूनं मत्तो मूढतमः को भवेज्जगतीतले

अनया वञ्चितोऽहं चेटीं सङ्गतः

य एवं विस्रम्भपूर्वमनया चिरवञ्चितः ।
अहोऽयं भृत्यहतकः सर्वाङ्गविकृताकृतिः

तत्र हेतुः - य एवमिति । हतकः अतिनिन्दितः

प्. ३८)
किमस्मिन्ननया दृष्टं सौन्दर्यं सर्वतोऽधिकम् ।
यतो मां निजसौन्दर्याहृतलोकावलोकनम्

सौन्दर्येण आहृतं लोकानामवलोकनं निरीक्षणं येन

अनुरक्तं सर्वथैव त्यक्त्वैनमुपसङ्गता ।
एवं प्रलप्य बहुधा निर्विण्णोऽतितरां तदा

सर्वथाऽनुरक्तम् । निर्विण्णो विरक्तः

राजपुत्रो वनं प्रागात् सर्वसङ्गविवर्जितः ।
तस्माद् राजकुमारैतत्सौन्दर्यं मनसोत्थितम्

यस्मात्तेन राजकुमारेण मोहितेनातिबीभत्सरूपां चेटीं चिरं संगच्छता
[क्, ख्, ग्: गच्छता] इयं सैव लोकसुन्दरीत्यभिमानमात्रेण तत्
सुखं चिरं प्राप्तं तस्मादित्यर्थः । मनसोत्थितं मनसा परिकल्पितम्

यथा त्वं मयि चात्यन्तसौभगेक्षणपूर्वकम् ।
रतिं विन्दस्यतितरां तथा वा तद्विशेषतः

एतदेव दृष्टान्तेन द्रढयति - यथेति । तद्विशेषतः ततोऽप्यधिकरूपेण

विन्दन्ति रतिमत्यन्तं योषित्सु विकृतास्वपि ।
अत्र ते प्रत्ययं वक्ष्ये शृणु प्रिय समाहितः

अत्र सौन्दर्यस्य मानसत्वे । प्रत्ययं निश्चयानुकूलां प्रक्रियाम्

विलोक्यते या हि योषित् सा बहिः सुव्यवस्थिता ।
या च तत्प्रतिबिम्बात्मरूपिणी चित्तसंश्रया

बहिः चित्तादन्यत्र

सङ्कल्परूपिणी तस्याः सौष्ठवं मनसोल्लिखन् ।
पौनःपुन्येन तदनु वाञ्छामुपसमागतः

तस्याः सौष्ठवं सौन्दर्यं पौनःपुन्येनोल्लिखन् । तदनु
सम्यगुल्लेखानन्तरम् । तद्विषयवाञ्छाम्

प्. ३९)
क्षुब्धेन्द्रियो नरस्तस्यां रतिमाप्नोति सर्वतः ।
अक्षुब्धे त्विन्द्रिये न स्यात् सुन्दर्यामपि वै रतिः

क्षुब्धम् उपस्थेन्द्रियं यस्य । सर्वतोऽन्यवाञ्छाभ्यो निवृत्त इति शेषः ।
पुरुषस्य वाञ्छासहस्रसमाक्रान्तस्य स्त्रीसौन्दर्याद्युल्लेखनेन दृढतरः
स्त्रीरतिवाञ्छोदयो यदा तदा अन्यवाञ्छा न्यग्भवन्तीति [क्, ख्:
भवती] भावः । एवं क्षोभाभावे न क्वचिद्रतिरित्याह - अक्षुब्धेति

तत्र मूलं समुल्लेखः सौष्ठवस्य पुनः पुनः ।
अतः क्षोभो नैव दृष्टो बालानां योगिनामपि

तत्र क्षोभे । एतद्व्यतिरेकमुखेन द्रढयति - अत इति

तथा च यो यो यस्यां तु रतिं विन्दति मानवः ।
सुन्दर्यां वापि चान्यस्यां तत्र सौष्ठवमुल्लिखेत्

सौन्दर्योल्लेख एव क्षोभहेतुर्न सौन्दर्यमिन्याह - तथा चेति । सौष्टवं
स्थितमस्थितं वा

दृश्यन्ते योषितोऽत्यन्तबीभत्साकारविग्रहाः ।
तरुणैः सङ्गतास्ताश्च दृश्यन्तेऽपत्यहेतुतः

अत्र निदर्शनमाह - दृश्यन्त इति । बीभत्साकारो विग्रहोऽवयवसंस्थानं
यासां ताः । एवंविधा जगति या दृश्यन्ते तास्तरुणैः संगताश्च
दृश्यन्ते । ननु संगतेः रहसि सम्भवात् कथमन्यैः संगता दृश्यन्त इति
चेदाह - अपत्यहेतुत इति

विरूपतोल्लेखनं वाप्यनुल्लेखस्तु सौष्ठवे ।
यदि स्यात्तत् कथं नॄणां रतिस्तासु हि सम्भवेत्

ननु तत्र सौष्ठवोल्लेखनं विनापि सङ्गतिः स्यादिति चेदाह - विरूपेति ।
सौष्ठवेऽनुल्लेखः सौष्ठवविषयकानुल्लेखः । तासु विरूपासु

किं वक्तव्यमहो नॄणां कामिनां क्षिप्तचेतसाम् ।
जघन्याङ्गेऽपि सौन्दर्यं भासते सर्वतोऽधिकम्

ननु विरूपायां कथं सौन्दर्योल्लेखनमित्याशङ्क्य नैतत् कामिनां
चित्रमित्याह - किमिति । क्षिप्तं विक्षिप्तं चेतो येषाम् । जघन्ये
निकृष्टेऽपानोद्गारधूपिते मूत्रादिक्लिन्ने क्लिन्ननाडीव्रणसुषिरतुल्ये
योन्याद्यङ्गेऽपि । सर्वतो मुखादिभ्योऽधिकम्

प्. ४०)
मलमूत्रपरिक्लिन्नं यदङ्गं तत्र सौभगम् ।
पश्येच्चेत् कुत्र नो पश्येत् सौन्दर्यं तन्ममेरय

तस्मात् सौन्दर्यमेतद्वै राजपुत्र निशामय ।
अभिमानमृते नैष सुखहेतुर्भवेत् क्वचित्

तस्मात् सौन्दर्यस्य मनःकल्पितमात्रत्वात्

क्षौद्रमाधुर्यवद् देहे सौन्दर्यं सहजं यदि ।
तद्बालानां कुमाराणां कुतो नो भाति तद्वद

न क्षौद्रमाधुर्यवत् सौन्दर्यं स्वाभाविकमिति प्रकारान्तरेण सौन्दर्यस्य
मानसत्वं साधयति - क्षौद्रेति

देशभेदेषु दृश्यन्ते विविधाकृतयो नराः ।
एकपादैकनयना लम्बकर्णा हयाननाः

नास्ति विरूपासु कामिनां रतिः । क्वचिद् दृश्यमानापि न
पूर्णसुखावहेत्याशङ्क्य देशान्तरस्थित्याख्यानेन परिहरति - देशेति

कर्णप्रावरणाः फालवक्त्रा निर्गतदंष्ट्रकाः ।
विनसा दीर्घनासाश्च लोमच्छन्ना विलोमकाः

पिङ्गकेशाः श्वेतकेशा विकेशाः स्थूलकेशकाः ।
श्वित्रवर्णाः काकवर्णाः पिङ्गला लोहिताङ्गकाः

एवं बहुविधा मर्त्याः सजातिवनितासु ते ।
रतिं विन्दन्ति त्वमिव राजपुत्र निशामय

निशामय पश्य

सुखसाधनभूतेषु मुख्यं यत् स्त्रीवपुः स्थितम् ।
सर्वप्रियं यत्र सर्वे मुह्यन्ति विबुधा अपि

शरीरप्रकृतिं वर्णयितुमाह - सुखेति

प्. ४१)
पुंसां वपुस्तथा स्त्रीणां प्रियमत्यन्तसुन्दरम् ।
विमर्शय सुबुद्ध्या त्वं राजपुत्र यथास्थितम्

मांसलिप्तमसृक्क्लिन्नं शिराबद्धं त्वगाततम् ।
अस्थिपञ्जरकं लोमच्छन्नं पित्तकफाहितम्

पित्तकफाभ्याम् आहितं युक्तम्

मलमूत्रकुसूलं तच्छुक्रशोणितसम्भवम् ।
मूत्रद्वारसमुद्भूतमहो प्रियमिहेष्यते

य एवमतिबीभत्से वितन्वन्ति रतिं नराः ।
विट्कृमिभ्यः कुतस्तेषां भवेदन्तरमीरय

राजपुत्र तनुरियं प्रिया हि नितरां तव ।
विभावय विवेकेन धातूनां च पृथक्स्थितिम्

धातूनां त्वगसृगादीनां पृथक्स्थितिम् । विवेकेन विचारदृष्ट्या [क्:
दृशा] । विभावय । एवं विभावने क्व सौन्दर्यादिकमिति भावः

एवमन्यत्रोपयोज्ये मधुराम्लादिषड्रसे ।
परिणामस्वभावं तु सूक्ष्मदृष्ट्या विभावय

एवं शरीरे प्रियत्वं सुखसाधनत्वरूपमपास्य भोज्ये निराकरोति -
एवमिति । शरीरादन्यत्र । उपयोज्ये भोज्ये

भक्षितस्यापि सर्वस्य विड्भावः परिणामके ।
सर्वथा नात्र सन्देहः सर्वैरेव विभावितः

परिणामस्वभावमेवाह - भक्षितेति

वदैवं संस्थिते लोके किं प्रियं स्यात् किमप्रियम् ।
इत्युक्तो हेमचूडोऽथ वैरस्यं विषये विदन्

श्रुत्वाऽपूर्वं वाक्यजालं विस्मितोऽभवदञ्जसा ।
विचार्य भूयस्तत्सर्वं यदुक्तं हेमलेखया

अपूर्वं कदाप्यश्रुतम्

प्. ४२)
भोगेषु जातनिर्वेदः परं वैराग्यमाप्तवान् ।
अथ क्रमेण पृष्ट्वा तां प्रियां ज्ञात्वा च तत्पदम्

जातो निर्वेदः अलंबुद्धिर्यस्य । परं तीव्रम् । तत्पदम् आत्मपदम्

केवलां चितिमात्मस्थां त्रिपुरामात्मरूपिणीम् ।
बुध्वाऽभवद् विमुक्तात्मा स्वात्मभूताखिलेक्षणः

आत्मस्थां सर्वान्तराम् । आत्मरूपिणीम् प्रत्यग्रूपाम् ।
स्वात्मभूतमखिलेक्षणं यस्य

जीवन्मुक्तः समभवत् ततस्तस्यानुजोऽपि हि ।
मणिचूडोऽविदद् भ्रातुर्मुक्ताचूडोऽपि पुत्रतः

मुक्ताचूडप्रिया चापि स्नुषया ज्ञानमासदत् ।
मन्त्रिणश्चापि पौराश्च बभूवुर्ज्ञानशालिनः

मुक्ताचूडप्रिया हेमचूडमाता । स्नुषया हेमलेखया । उपदिष्टमिति शेषः ।
परस्परोपदेशेन ज्ञानशालिनः

न तत्र नगरे कश्चिदविद्वान् समजायत ।
आसीद् ब्रह्मपुरप्रख्यं शान्तसंसृतिवासनम्

ब्रह्मपुरप्रख्यं सत्यलोकतुल्यम् । संसृतेर्वासना कामक्रोधादि

विशालनगरं तच्च जगत्यत्युत्तमं बभौ ।
यत्र कीराः शारिकाश्च पञ्जरस्थाः पठन्ति वै

अत्युत्तमत्वे हेतुः - यत्रेति

चितिरूपं स्वमात्मानं भजध्वं चेत्यवर्जितम् ।
नास्ति चेत्यं चितेरन्यद् दर्पणप्रतिबिम्बवत्

यत् पठन्ति तदाह - चितिरूपमिति । हे जनाः ! विषयभजनं त्यक्त्वा
स्वमात्मानं भजध्वम् । विषयभजनस्य दुःखमूलत्वादिति तात्पर्यम् ।
कथंविधमात्मानं तदाह - चितिरूपम् । चितिः प्रज्ञानं तदेव रूपं
यस्य । नात्र भजनं बाह्यपूजनादिकम् किन्तु तस्य पूजनमहन्तया स्थिति
[मतिः इति मुद्रितचिद्विलासस्तवपाठः
योगिनीहृदयदीपिकायामुद्धृतेऽस्मिन् श्लोकेऽपि मतिः इत्येव पाठः ।
द्रष्टव्यम् - पृ० २५०] (चि० स्त० ५) इति नीत्या सोऽहमस्मीति
निष्प्रकम्प [क्, ख्: कम्पत्वनि] निश्चयवत्त्वमेव । तच्चास्माकं
देहादिसंघातान्तर्भावे [क्, ख्: र्भावो] नास्त्येवेति चेदाह -
चेत्यवर्जितमिति । चेत्यैर्देहाद्यैश्चित्प्रकाश्यैर्वर्जितम् । कुत एवमिति चेदाह -
नास्तीति । चेत्यं देहाद्यं शशशृङ्गादिवन्नास्त्येवेति भावः ।
शशशृङ्गादिवन्नास्ति चेत् कथं प्रकाशत इति चेत् ? चितिरेव प्रकाशते
नान्यदित्याह - चितेरन्यदिति । चितिरेव चेत् कथं देहाद्यात्मना भानमिति
चेदाह - दर्पणप्रतिबिम्बवत् ।
प्. ४३)
अत्रेदमागमतत्त्वम् - चितिरेवात्मतत्त्वम् इदम्प्रत्ययाविषयत्वात् ।
अन्यदनात्मरूपम् इदंप्रत्ययविषयत्वात् । तदात्मतत्त्वं [क्, ख्:
यत्तदा] स्मृत्यनुसन्धानानुरोधेनैकमनेकावस्थास्वनुगतम् । तस्य
चितिमात्ररूपत्वेन भेदकधर्माप्रसिद्ध्या [क्, घ्: प्रसिद्धासुरा]
सुरासुरनृदेहादिष्वप्येकत्वमेव । कालदेशादीनां तदन्तः सर्वात्मना
निमग्नानामन्यथा नरशृङ्गकल्पानां न तद्भेदकत्वशङ्कापि युक्ता ।
एवंविधमनवच्छिन्नचिदेकरसमात्मतत्त्वमेव शास्त्रप्रसिद्धः
परमशिवः । तत्स्वातन्त्र्यशक्त्या मायाभिधयाऽघटितघटनाचतुरया
स्वस्वरूपगोपनपरया अविद्यात्मकमलावभासनपूर्वकमिदं
द्वैतावभासनम् । तच्च भासमानं द्वैतं दृश्यं न बीजादङ्कुरवत्
कारणाच्छिवादारब्धम् । नापि मृत्पिण्डपरिणामघटवत्
कारणपरिणामात्मकम् अविकृतकारणस्वरूपानुगमात् । नापि रज्जौ सर्प इव
विवर्तितम् चितिचेत्ययोर्द्वित्वग्रहात् । अतो दर्पणस्य नैर्मल्यशक्त्या अविकृते
स्वस्मिन् प्रतिबिमावभासनवच्चिति स्वशक्त्या चेत्यावभासनम् । न च बिम्बस्य
स्वसमानाकारस्य दर्पणप्रतिबिम्बेऽपेक्षणादत्रापि चिति
प्रतिबिम्बदृश्यापेक्षितस्व[ख्, ग्, घ्:
समाकार]समानाकारबाह्यदृश्यसिद्धिरिति शङ्क्यम् यतो
दर्पणप्रतिबिम्बे बाह्यं बिम्बं नोपादानम् कार्येऽननुगमात् किन्तु निमित्तम् ।
निमित्तञ्च घटादौ दण्डादिः । तच्च व्यभिचरितम् करपरावर्तितचक्रादिना
घटोत्पत्तेः । तथा च चिति दृश्यप्रतिबिम्बने मायाख्या
स्वातन्त्र्यशक्तिर्निमित्तत्वेनाभ्युपगतैवेति नानुपपत्तिः । नहि प्रतिबिम्बविधां
विनाऽन्यथा दृश्यावभासनं युज्यते दृश्यस्य चिद्बाह्यत्वे
प्रकाशानुपपत्तेः चित्सम्बन्धानुपपत्तेः [क्, ख्:
चित्संबन्धानुपपत्तेः नास्ति] सम्बन्धस्यापि दृश्यत्वेनानवस्थादिना
तदसिद्धेः [घ्: सिद्धिः] । चित्सम्बन्धानपेक्षणे सदा
दृश्यस्यावभासोऽनवभासो वा स्यात् । इत्थमेव
प्रकटताद्यखिलपक्षप्रतिक्षेपः [ज्ञाततापरपर्यायाः प्रकटतायाः
स्वरूपं कुमारिलभट्टप्रतिपादितं तद्दर्शनप्रतिपादकग्रन्थेषु
द्रष्टव्यम् ।] एतद्विस्तारः प्रत्यभिज्ञादौ [आदिना
अभिनवगुप्तविरचिततन्त्रालोकादीनां ग्रहणं कर्तव्यम्] द्रष्टव्यः ।
तस्मात् [घ्: तस्मात्तत्] प्रतिबिम्बविधयैव दृश्यावभासनमिति

प्. ४४)
चितिश्चेत्यं चितिरहं चितिः सर्वं चराचरम् ।
यतः सर्वं चितिमनु भाति सा तु स्वतन्त्रतः

बहुविधोऽपि प्रतिबिम्बो दर्पण एवेत्यत आह - चितिरिति । चेत्यं दृश्यम् ।
चराचरं मत्तोऽन्ये [ख्: अतो] प्रमातारः । सर्वं चितिरित्यत्र हेतुः -
यत इति । यथा दर्पणमनुगतं गृहीत्वैव सर्वे प्रतिबिम्बाः प्रकाशन्त इति
प्रतिबिम्बा दर्पणात्मकाः एवं सर्वमिदं चेत्यादि चितिमनुगतां गृहीत्वैव
भातीति चेत्तस्याश्चिदात्मत्वादेव नान्याऽनुगत्यपेक्षेत्याह - सा त्विति । यतः
स्वतन्त्रप्रकाशत्त्वमेव चित्त्वमिति भावः

प्. ४५)
अतश्चितिं जनाः सर्वे भासिनीं सर्वसंश्रयाम् ।
भजध्वं भ्रान्तिमुत्सृज्य चितिमात्रसुदृष्टयः

यतः प्रतिबिम्बात्म जगच्चितेर्नान्यदस्ति अतो दर्पणाच्चितेरधिकं सामर्थ्यमाह
- सर्वभासिनीमिति । दर्पणः केवलं प्रतिबिम्बाश्रय एव न भासक इति
भावः । भ्रान्तेरुत्सर्जनमप्रामाण्यग्रहः । अत एव चितिमात्रसुदृष्टय इति ।
सुदृष्टिः सत्यदृष्टिः । सर्वं ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तमिति न्यायात्

कदाचिदेवं कीराणां श्रुत्वा वाक्यं महोदयम् ।
ब्राह्मणा वामदेवाद्या नामाचख्युः पुरस्य तु

महतो मोक्षस्योदयो यस्मात्

यतोऽत्र विद्यां तिर्यञ्चोऽप्याहुस्तस्मादिदं पुरम् ।
प्रसिद्धविद्यानगरमिति नाम्ना प्रसिद्ध्यतु

तदद्यापि च तेनैव नाम्ना तन्नगरं स्थितम् ।
राम तस्मात्तु सत्सङ्गो मूलं सर्वशुभोदये

तत् तस्मान्नामकरणाद्धेतोः

सङ्गेन हेमलेखायाः सर्वे विद्याविदोऽभवन् ।
तस्मात् सङ्गः परं मूलं राम जानीहि श्रेयसः

उपसंहरति - तस्मादिति

इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने सत्सङ्गफलं
चतुर्थोऽध्यायः ॥
इति त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः
॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः
एवं सत्सङ्गमाहात्म्यं श्रुत्वाऽत्रिसुतभाषितम् ।
प्रहृष्टमानसो भूयः प्रष्टुमेवोपचक्रमे

अत्र रावायपद्यैस्तु हेमलेखाऽत्मसंस्थितम् ।
बन्धं मोक्षं चाह गूढवाक्यैः प्रियहितेप्सया ॥
रामः श्रुत्वा

सत्यं प्रोक्तमिदं नाथ भवता शुभकारणम् ।
सत्सङ्गरूपमेतच्च प्रत्यक्षेणैव भावितम्

भावितमनुभूतं संवर्तसङ्गात्

यो यथा सङ्गमाप्नोति फलं तस्य तथा भवेत् ।
स्त्रियोऽपि हेमलेखायाः सङ्गात् सर्वे महाफलाः

सर्वे विशालनगरवासिनः

भूय इच्छम्यहं श्रोतुं हेमचूडस्तया कथम् ।
बोधितस्तन्ममाचक्ष्व विस्तरेण दयानिधे

एवं रामेणानुयुक्तो दत्तात्रेय उवाच तम् ।
शृणु भार्गव वक्ष्यामि कथां परमपावनीम्

अनुयुक्तः पृष्टः । संसृतिदोषशामकत्वात् परमपावनीम्

एवं तस्या वचः श्रुत्वा विषयान् विरसान् विदन् ।
तेषु सञ्जातनिर्वेदो विमना इव संबभौ

एवं विषयवैरस्यप्रतिपादकम् । संजातो निर्वेदो विषयभोगेऽलंबुद्धिर्यस्य ।
एवं सन् । विमना इव खिन्न इव

चिरस्थितविषयजवासनानां वशं गतः ।
त्यक्तुं वा संग्रहीतुंवा नाशकत् सहसा हि सः

वैमनस्ये हेतुमाह - चिरेति । विषयान् त्यक्तुं संग्रहीतुं भोक्तुं वा

प्. ४७)
प्रियां न किञ्चित् प्रोवाच राजपुत्रोऽतिलज्जितः ।
कांश्चिच्च दिवसानेवमनयच्चिन्तयाकुलः

प्रियावचनं श्रुत्वा न किञ्चित् प्रोवाच । अतिलज्जितः स्त्रिया निरुत्तरीकृतत्वात् । एवं
त्यागभोगयोरशक्तः सन्

विषयेषु प्रसक्तेषु स्मृत्वा तत् प्रिययोदितम् ।
विगर्हन्नेव स्वात्मानं बुभुजे वासनावशः

कथमुभयत्राशक्तिः एकतरपक्षस्यावश्यकत्वादिति चेदाह - विषयेष्विति ।
प्रसक्तेषु उपस्थितेषु । यत् प्रिययोक्तं वैरस्यकारणं तत् स्मृत्वा ।
धिड्यामीदृशं विषयं स्वीकरोमीति स्वात्मानं विगर्हन्नेव बुभुजे । ननु
कुतो न परिहरति ? तदाह - वासनावश इति

वासनावेगवशतो विषयाननुगच्छति ।
दृष्ट्वैव विषयान् दोषान् प्रियाप्रोक्तान् विचिन्तयन्

उपस्थितविषयभोगप्रकारमुक्त्वाऽनुपस्थितविषयेष्वाह - वासनेति ।
अनुगच्छति विषयसमीपं प्राप्नोति । प्रियाप्रोक्तान् विषयदोषान्

शोकसंविग्नहृदयो विषीदति मुहुर्मुहुः ।
एवं तस्याभवच्चित्तं चलद्दोलास्थितं यथा

शोकेन संविग्नं प्रक्षुभितं हृदयं मनो यस्य । विषीदति दुःखं
प्राप्नोति । चलद्दोलास्थितं वासनया विषयेषु पतति विषयप्राप्तौ
तद्दोषस्मृत्या तत उच्चलति

भोज्यं वस्त्रं भूषणं वा योषिद् वाहनमेव वा ।
मित्राणि वापि सुहृदो नेषत्तं [क्, ख्: नैतत्तं; ग्: नैव तं]
सुखयन्ति वै

एवं वासनादोषदृष्टिभ्यां युतं हेमचूडं भोज्यादीनि नेषदपि
[नैषत् इति सार्वत्रिकः पाठः] सुखयन्तीत्याह - भोज्यमिति

नष्टाखिलार्थ इव स शोचत्येव निरन्तरम् ।
वासनाविवशः सर्वं त्यक्तुं नाशकदञ्जसा

नोपभोक्तुं तथा शक्तो दोषदृष्टियुतस्ततः ।
एवं तं शोकवशतो विवर्णवदनेक्षणम्

वासनया दोषदृष्ट्या च युक्त इति त्यक्तुं भोक्तुं वा न शक्तः
परस्परप्रतिबन्धादिति भावः

प्. ४८)
हेमलेखा समालक्ष्य कदाचित् सङ्गता रहः ।
किं नाथ पूर्ववत्त्वं नो लक्ष्यसेऽत्यन्तहर्षितः

रहः विविक्ते । तं परीक्षितुं पृच्छति - किं नाथेति

शोचन्तमिव पश्यामि कुत एवं तव स्थितिः ।
कच्चिच्छारीर आत्मा [क्, ख्: च्छरीरमात्मा] ते
नामयैर्बाध्यते सदा

शारीरेति । शरीरतादात्म्यापन्न आत्मा । केवलयोः शरीरात्मनोर्दुःखाभावादिति
भावः

भोगेषु रोगभीति वै प्रवदन्ति मनीषिणः ।
त्रिदोषसम्भवे देहे दोषवैषम्यसम्भवाः

मम महाराजकुमारस्य भिषक्श्रेष्ठैः सेवितस्य कुत आमयसम्भावनेति
चेदाह - भोगेष्विति । शुभभोगेष्वित्यर्थः । त्रयाणां
वातपित्तकफदोषाणां सम्यग् भवः स्थितिर्यत्र

आमयाः प्रायशः सर्वदेहान् व्याप्यैव संस्थिताः ।
सर्वथा ह्यप्रतीकार्यं वैषम्यं दोषजं ननु

विषमाशनादिभिर्दोषवैषम्यस्योक्तभोगवतामावश्यकत्वेन
तद्देहेष्ववश्यं रोगव्याप्तिरिति भावः । ननु मादृशां कथं
दोषवैषम्यं तत्प्रतीकारपराणामिति चेदाह - सर्वथेति । दोषवैषम्यजनितो
रोगः प्रतीकार्यः न तु केवलं दोषवैषम्यम्
रोगप्रागवस्थास्थकेवलदोषवैषम्यस्य प्रायो दुर्लक्ष्यत्वादिति भावः

अशनाद् वसनाद् वाचो दर्शनात् स्पर्शनादपि ।
कालाद् देशात् कर्मतश्च दोषा वैषम्यमाप्नुयुः

दोषेषु जायमानवैषम्यनिमित्तान्याह - अशनादित्यादि । अशनस्य
शीतोष्णादिगुणः प्रसिद्धः । एवं पट्टोर्णादिवसनस्य । वाचो बहुलस्य
प्रयुक्तस्योष्णगुणः [क्, ख्: प्रयुक्तस्य यो गुणः] ।
वह्निजलादिदर्शनस्पर्शनयोः ग्रीष्महेमन्तादिकालस्य जाङ्गला
नूपादिदेशस्य [क्, ख्: लारूपा] च शीतोष्णादि प्रसिद्धम् । कर्मतोऽपि
[ख्, ग्, घ्: कर्मणो] खननादितश्च यद्वा पापकर्मतो
[ख्, ग्, घ्: कर्मणो] दोस्ऽवैषम्यम्

प्. ४९)
अतस्तस्योद्भवो लोके सर्वथाऽलक्ष्यतां गतः ।
इत्यतः सति वैषम्ये चिकित्सा सम्प्रकीर्तिता

अतो दोषवैषम्यहेतोरनेकत्वात् । तस्य वैषम्यस्य । ननु
सूक्ष्मदृग्भिर्वैषम्योद्भवो ज्ञातुंइति चेन्नेत्याह - इत्यत इति । यतो
वैषम्योद्भव आदावलक्ष्यः अतो हेतोः चिकित्सा शास्त्रे संप्रकीर्तिता

नोक्ता चिकित्साऽनुत्पत्तौ वैषम्ये केनचित् क्वचित् ।
तद्वद प्रिय कस्माद्धि शोकस्य तव सम्भवः

वैषम्यविषयानुत्पत्तौ चिकित्सा नोक्ता

इति श्रुत्वा हेमलेखां प्राह राजसुतस्ततः ।
प्रिये शृणु प्रवक्ष्यामि यन्मे शोकस्य कारणम्

ततः प्रश्नानन्तरम्

त्वदुक्त्या यत् पुरा मेऽभूत् सुखदं तद्धतं ननु ।
न पश्याम्यधुना किञ्चिदपि मे सुखवर्द्धनम्

तत् सम्प्रति त्वदुक्त्या हतम् । कुत इति चेदाह - नेति

राज्ञा वितीर्णो विषयः सुखदोऽपि समन्ततः ।
वध्यं न सुखयेद् यद्वत्तथा तस्मान्न मे सुखम्

नष्टं चेदन्यत् सुखसाधनं सम्पादयेति चेदाह - राज्ञेति । न तत्
स्वरूपतो नष्टम् । अपि तु वध्याय राज्ञा दत्तविषयाद्यथा तस्य सुखं न एवं
साधनं सदपि न तस्मान्मे सुखम्

विषयान् सेवमानोऽहं सदा विष्टिगृहीतवत् ।
तत् पृच्छामि प्रिये ब्रूहि किं कृत्वा सुखमेम्यहम्

ननु विषयैर्न ते सुखं चेत्तान् परित्यजेति चेन्मया न परित्यक्तुं शक्यत इत्याह
- विषयानिति । विष्टिगृहीतवत् । राजकार्यार्थं राजभटैर्गृहीता
जनास्तत्कार्यं त्यक्तुमसमर्थाः कुर्वन्ति यथा एवं वासनाभिर्गृहीतोऽहं
सदा विषयान् सेवमानो दुःखं प्राप्त [प्राप्तवानित्यर्थे कर्तरि क्तः]
इति शेषः

प्. ५०)
एवं तेन समापृष्टा हेमलेखा तदाऽब्रवीत् ।
नूनमेष सुनिर्वेदमागतो मद्वचःश्रुतेः

स्वमनस्यब्रवीत् । श्रुतेः श्रवणात्

अस्ति बीजं श्रेयसोऽस्मिन् यत एवंविधो भवान् ।
येषु श्रेयो ह्यसम्भाव्यं त एवं वाक्यगुम्फनैः

एवंविधः प्राप्तविषयवैरस्यः । एवं मदुक्तसदृशैर्वाचां
गुम्फनैर्निबिडसमुदायैः

नह्यण्वपि विशेषेण विशिष्यन्ते कदाचन ।
चिरं संराधिता हृत्स्था प्रसन्ना स्वात्मदेवता

अण्वपि स्वल्पमपि पूर्वस्थितिं लेशतोऽपि न परित्यजन्तीति भावः । एवं
वचःश्रुतिरेव वैरस्ये कारणं चेत् कुतो न सर्वेषां वैरस्योत्पत्तिरिति
चेन्मूलकारणाभावादित्याह - चिरमिति

त्रिपुरा येन तस्यैव [क्, ख्: तेष्वेव] भवेदेवंविधा स्थितिः ।
इत्यालोच्यातिविदुषी बुबोधयिषती प्रियम्

एवंविधा विषयवैरस्यवती । देवताराधनरूपमूलकारणाभावान्न
सर्वेषामियं स्थितिरिति भावः

गोपयन्ती स्ववैदुष्यं प्राहान्यव्यपदेशतः ।
शृणु राजकुमारेदं यन्मे वृत्तं पुरातनम्

गोपयन्तीति । स्ववैदुष्यप्रकटने विद्वत्ताभिमानशङ्काऽप्यस्य भवेत्ततो
मद्वाक्ये नाश्वासो भवेदिति । अतः स्ववैदुष्यगोपनमिति भावः ।
अत्रान्यव्यपदेशेन स्वस्याः संसारबन्धनान्मुक्तिप्रकारमाह -
शृण्विति । पुरातनं बन्धस्यानादिकालत्वात् [अनादिः कालो यस्येति
बहुब्रीहिगर्भितं वाक्यम् । बन्धस्यानादिकालिकत्वादित्यर्थः]

प्. ५१)
पुरा मे जननी काञ्चित् क्रीडनाय सखीं ददौ ।
सा स्वभावसती काञ्चिदसतीमनुसङ्गता

पुरेति । कस्याश्चित् सृष्टेरादिकाले बन्धस्यानादित्वेन सर्वादिकालासम्भवात् ।
जननी स्वप्रकाशशुद्धचितिः । सखीं बुद्धिम् । काञ्चिदिति । अज्ञातकुलगोत्रेव
निरूपणाल्लिङ्गदेहावयवत्वेनानादित्वं बुद्धेर्द्योतितम् ।
शुद्धचितेर्जननीत्वं स्वस्या जीवचितेस्तदंशभूतत्वात् ।
सुखदुःखाद्यनुभवक्रीडाया बुद्ध्यधीनत्वात् क्रीडनाय सखीं
ददावित्युक्तम् । प्रलये बुद्धेर्लीनत्वात् सृष्ट्यादौ
कर्मपरिपाकनिमित्तकबुद्ध्याविर्भावादपूर्ववत् [ग्, घ्: पूर्वेव]
प्राप्तत्वादुक्तं ददाविति । सा बुद्धिः । सत्त्वगुणप्रधानत्वात् प्रकाशरूपत्वात्
स्वभावेन सती । स्वसत्तायां वृत्त्यन्तरानपेक्षणात् स्वतः सती । बाह्यपक्षे
स्वभावतः सती साध्वीत्यर्थः । असतीमविद्याम् । अनुसङ्गता । आत्माकारतां
केवलां परित्यज्याविद्याकार्यदृश्यात्मतां प्राप्तेत्यर्थः । काञ्चिदिति तस्या
अनिर्वचनीयताद्योतकं विशेषणम् । आगमपक्षे तु चितेः
परिच्छिन्नत्वज्ञानमेवाज्ञानम् । एतच्च अज्ञानं [ग्, घ्:
ज्ञानं] बन्धः (१।२) इति शिवसूत्रे वृत्तिकृता स्पष्टं
निरूपितम् । एतत्पक्षेऽनिर्वचनीयत्वाभावेन
काञ्चिदित्यज्ञानस्यापरिच्छेद्यशक्तित्वं ज्ञेयम् । तदुक्तम् -
भ्रान्तेर्महती [रज्ज्वां नास्ति भुजङ्गस्त्रासं कुरुते च मृत्युपर्यन्तम् ।
इत्ययं श्लोकस्य पूर्वार्द्धः] शक्तिर्न विवेक्तुं शक्यते नाम (प०
सा० २८) इति । पक्षद्वयेऽप्यसतीत्यसत्यात्मकत्वाज्ज्ञेयम्

सा विचित्रविधाश्चर्यसृष्टिसामर्थ्यसंयुता ।
अलक्षिता मे जनन्या सख्या मे सङ्गताऽभवत्

सा अविद्या । मे जनन्या शुद्धचिता अलक्षिता सती मे सख्या बुद्ध्या । मन्मातुः
परोक्षे एव सा असती मत्सख्या सङ्गताऽभवदित्यर्थः ।
विद्याविद्ययोर्विरोधादविद्या कार्यविषया बुद्धिः केवलशुद्धचिद्विषयिणीति
तात्पर्यम् । आगमपक्षे तु शुद्धचिन्मात्रस्फूर्तिदशा शक्तितत्त्वम् ।
चिदचिदोरिदं सर्वमहमिति सामानाधिकरण्यस्फूर्तिदशा शुद्धविद्यातत्त्वम् ।
परिच्छिन्नचिन्मात्रस्फूर्तिदशा अविद्यातत्त्वम् । परिच्छिन्नचितश्चेत्यस्य च
स्फूर्तिदशा बुद्धितत्त्वमिति प्रक्रिया । तथा च बुद्धेः
शुद्धचिदविषयकत्वादलक्षितेति ज्ञेयम्

प्. ५२)
असच्चारित्रयाऽत्यन्तं सङ्गता मम सा सखी ।
प्राणेभ्योऽपि प्रियतमा सदा तद्वशगा ह्यहम्

बुद्धिर्दृश्यपरा सदाऽभवदित्याह - असदिति । असद् मिथ्यारूपं चारित्रं
[क्: चरित्रं] यस्याः सा अविद्या । मम प्राणेभ्योऽपि प्रियतमा ।
अतस्तद्वशगाऽहमभवम् परस्परतादात्म्याध्यासात्

न तां विहाय मे संस्था क्षणार्द्धं वा क्वचिद्भवेत् ।
सा निर्मलस्वभावेन मां वशीकृत्य संस्थिता

न तामिति । तां बुद्धिम् । संस्था स्थितिः । बुद्ध्यसत्त्वे बुद्ध्यवच्छिन्नो
[बुद्ध्यवच्छिन्नो जीवः इति वाचस्पतिमिश्रस्य भामतीप्रस्थानमाश्रित्य
बुद्धिप्रतिबिम्बो जीवः इति च स्वयंप्रकाशयतिनो विवरणप्रस्थानमाश्रित्योक्तम्
। अस्य विस्तरः सिद्धान्तलेशसंग्रहेऽप्पयदीक्षितविरचिते द्रष्टव्यः ।] जीवो
बुद्धिप्रतिबिम्बो जीव इत्युभयपक्षेऽपि जीवस्य स्थितिर्न भवेदिति स्पष्टमेव ।
आगमपक्षे तु व्याधकुलसंवर्द्धितराजकुमारवत्
स्वस्वातन्त्र्यसमाच्छादितमाहैश्वर्यो महेश्वर एव जीवः । तस्य बुद्धिं विना
संस्था सम्यक्स्थितिः भेदव्यवहारो न भवेदिति तात्पर्यम् । सा बुद्धिः ।
निर्मलस्वभावेन सत्त्वप्रधानरूपेण युता । मां जीवाख्यां परिच्छिन्नां
प्रतिबिम्बभूतां वा तादात्म्यापन्नां वा । बाह्यपक्षे तु मां
शुद्धकुलप्रसूतिम् । सा निर्मलस्वभावेन तुल्यशीलत्वाद्वशीकृत्य संस्थितेति
युक्तमेवेति भावः

निरन्तरं तद्गतात्मस्वभावाऽभवमञ्जसा ।
सा तया दुष्टया युक्ता नट्या चित्रस्वभावया

तद्गतात्मस्वभावा बुद्धिसम्मिलितस्वरूपा । बाह्यपक्षे तु तद्गतचित्तेत्यर्थः ।
सा मत्सखी बुद्धिः । तया अविद्यया । दुष्टयेति । स्वनाशहेतुत्वात् । चित्रम्
आश्चर्यमयमघटमानं [क्, ख्: मघटितज्ञानं] स्वभावः
स्वरूपं यस्याः । स्वलीलाप्रदर्शनेनार्थहरत्वान्नट्येति

प्. ५३)
परोक्षवृत्तिमानीता स्वपुत्रेणाभियोजिता ।
तस्याः पुत्रोऽतिमूढात्मा मदिराघूर्णितेक्षणः

परोक्षवृत्तिं स्वर्गादिपरोक्षकाम्यैकरूपताम् । आनीता प्रापिता । तया असत्या ।
मत्सखी बुद्धिः । अविद्यया स्वर्गादिकाम्यतत्परा बुद्धिरासीदिति भावः ।
बाह्यपक्षे असत्या परोक्षवृत्तिं रहसि स्थितिम् आनीता स्वपुत्रेणाभियोजिता
मत्सखी जातेति । स्वस्या अविद्यायाः पुत्रो मोहः तेनाभियोजिता । अविद्यया
काम्यतत्परतायां सद्विचारप्रतिबन्धकमोहात्मकवृत्तिविशेषं प्राप्ता
बुद्धिरिति भावः । तस्या अविद्याया मौढ्ये [ख्: मौर्ख्यं] हेतुः
मदिरेत्यादि ॥ एतद्विशेषणं मोहिता मे बुद्धिः पापाचाराऽभवदिति द्योतनाय

बुभुजे तां समाक्रम्य सर्वदा मत्समक्षतः ।
सा तेनाक्रान्तसर्वाङ्गी भुज्यमानानुवासरम्

तां मत्सखीं बुद्धिम् । पापाचरणेन मोहप्रचुरा बुद्धिर्जातेत्याह -
समाक्रम्येति । मत्समक्षत इति । बुद्धेश्चित्प्रकाशाधीनप्रकाशत्वादिति
तात्पर्यम् । सा बुद्धिः । तेन मोहेन

न मां जहौ कदाचिच्च तत्स्पृष्टा तेन चाप्यहम् ।
ततः पुत्रः समुत्पन्नो मूढस्य सदृशाकृतिः

सा सखी मां कदाचिदपि प्रियसङ्गमकालेऽपि न जहौ । चित्प्रकाशाश्रयेणैव
बुद्धिवृत्तीनामवभासनादिति तात्पर्यम् । यस्मान्मां न जहौ तत्
तस्माद्धेतोः । तेन सखीप्रियेण मूढात्मना । स्पृष्टा जाता ।
घटावच्छिन्नाकाशस्यायःपिण्डतादात्म्यापन्नवह्नेर्वा वर्तुलाद्याकार इव
बुद्ध्या परिच्छिन्नाया वा तादात्म्यापन्नाया वा चितेर्मोहादिरूपेतेति भावः ।
ततः चिरसङ्गानन्तरम् । मूढस्य मोहस्य स्वसदृशाकारो मनोरूपः पुत्रो
जातः । यद्यपि मनः पूर्वमेवास्ति तथापि वीर्यात्मना पितृदेहे स्थितपुत्र इव
प्राक् सूक्ष्मरूपं मनः । बुद्धौ मोहसम्बन्धानन्तरमेव
विकल्पाद्याधिक्यात् पितुः प्रसूतः पुत्र इव मनः पुष्टमासीदिति तात्पर्यम् ।
असत्त्वरूपत्वेन सदृशाकृतिर्ज्ञेया

प्. ५४)
तरुणः सोऽभवत्तूर्णमतिचञ्चलसंस्थितिः ।
पितुर्मौढ्येन संयुक्तः पितामह्या गुणेन च

तरुणो व्यवहारक्षमः पितुर्मोहस्य मौढ्येन जडत्वगुणेन । पितामह्या
अविद्याया अनेकनिर्माणे उपादानं स्वातिरिक्तमनपेक्ष्य यत् सामर्थ्यं तेन
गुणेन च समावृतः

अनेकचित्रनिर्माणसामर्थ्येन समावृतः ।
पितामह्या शून्यनाम्न्या पित्रा मूढाभिधेन च

एतेषां नामकथनपूर्वकं मनसो गुणानाह - पितामह्या इति । मनसः
पितामही अविद्या । विचारे कृते तत्स्वरूपविलयाच्छून्यनाम्नी सा । पिता मोहः ।
मूढताप्रयोजक इति मूढाभिधः सः । आभ्यामस्थिराह्वः शिक्षितोऽभूदिति
सम्बन्धः

अस्थिराह्वः शिक्षितोऽभूत् स्वयं चातिविशारदः ।
गतिमप्रतिबद्धां वै शीघ्राच्छिघ्रां समासदत्

पितृशिक्षया मूढतां प्राप्तः पितामहीशिक्षया विचित्रनिर्माणसामर्थ्यं
प्राप्तः । स्वयमतिचतुरोऽप्रतिबद्धां गतिं प्राप्तवान् । शीघ्राच्छीघ्राम्
अतिशीघ्रामित्यर्थः । एवं बुद्धेर्मोहवशान्मनः प्ररूढं
सदतिचञ्चलत्वात् क्वचिदस्थिरम् अनन्तविचित्रकल्पनापरं
मूढत्वाद्विचारविमुखं चासीदिति विशिष्टग्रन्थतातात्पर्यम् [क्: शिष्ट; ग्:
वशिष्ट]

एवं मम सखी स्वच्छस्वभावा जन्मतः सती ।
असतीसङ्गतोऽत्यन्तं मालिन्यं समुपागता

प्. ५५)
सख्या प्रियेण पुत्रेणासत्स्वभावयुतेन सा ।
चिरसङ्गात्तेषु दृढानुरागेण समायुता

एवमुक्तप्रकारेण । मम सखी बुद्धिः । असतीसङ्गतः अविद्यासङ्गेन ।
अत्यन्तमालिन्यं सत्त्वस्वभावावरकं तामसं मोहं समुपागता । सख्या
अविद्यया । असत्स्वभावेन प्रियेण मोहेन पुत्रेण मनसा च । दृढसङ्गात्
सदा तद्रूपेण परिणतत्वात् । बुद्धिः स्वीयं सत्स्वरूपं परित्यज्य मोहात्मना
मनःकल्पितवस्तुसौन्दर्यादिव्यवसायात्मना च सदा स्थितेति भावः

जहौ मययनुरागं तु सर्वथा क्रमतः सखी ।
अहं स्वभावसरला हातुं तत्सङ्गमञ्जसा

जहाविति । कालक्रमतो मूढादिषु दृढानुरागान्मययनुरागं प्रीतिं जहौ ।
परिच्छिन्नचितिरूपकर्तृभोक्त्रात्मकजीवस्वरूपविचारोऽपि बुद्धेर्नासीदिति
तात्पर्यम् । नन्वेवं सति त्वयापि तदनुरागस्त्यक्तः [क्, ख्: तदानु]
स्यादिति चेन्नेत्याह - अहमिति । स्वभावतः सरला । निसर्ग##-
सरलानामन्यप्रीत्याद्यनिमित्तैव प्रीतिरिति तात्पर्यम्

अनीशा तत्परैवासं सर्वथा तामनुव्रता ।
अथ तस्याः प्रियो मूढो भुञ्जानस्तां तु सर्वदा

मत्प्रीतेरनिमित्तत्वात् प्रीतिं त्यक्तुमनीशा अत एव तत्परा सती सर्वथा तामनुव्रता
। तत्समानशीलाअभवमित्यर्थः । मम चिन्मात्ररूपत्वात्
प्रतिबिम्बभूतैर्बुद्धिधर्मैर्योगाद् बुद्ध्यनुकृतिं प्राप्तेति भावः । अथ
एवं बुद्ध्यनुकारप्राप्त्यनन्तरम्

प्रसह्य मां समाक्रान्तुमुद्युक्तः सर्वथाऽभवत् ।
नाहं स्वभावसंशुद्धा वस्तुतस्तद्वशं गता

मत्प्रियामनुगतेयमिति मत्वा मामपि हठेन भोगायाक्रान्तुं स मूढ
उद्युक्तोऽभवत् । एवं जातेऽपि स्वभावशुद्धा अहं न तद्वशं गता ।
बुद्धेर्विषयवासनानिबिडत्वेऽपि न जीवतादात्म्यमप गच्छति । एवं
बुद्धितादात्म्यापन्नचितेर्बुद्धिवृत्तिरूपमोहसम्पर्काभासेऽपि दर्पणस्य
प्रतिबिम्बेनेव [क्, ख्: दर्पणप्रतिबिम्बन्यानेन । अस्मिन् पाठे
पूर्वतनं दर्पणस्य इति पदमनावश्यकम् ।] न वस्तुतो मोहसम्पर्क इति
भावः

प्. ५६)
तथापि लोके मेऽत्यन्तं परीवादो महानभूत् ।
मूढेन सर्वथेयं च भुज्यते इति सर्वतः

परीवादोऽपवादः । परीवादस्वरूपमेवाह - मूढेनेति । सर्वतः सर्वत्र ।
अविवेकिनो बुद्धिधर्मानात्मन्यारोपयन्तीति तात्पर्यम्

अस्थिराख्यं स्वपुत्रं सा मयि न्यस्य सखी मम ।
प्रियेण संपरिष्वक्ता सर्वथा तत्पराऽभवत्

सा बुद्धिः सखी । तत्परा मूढपरा । मनःकल्पितमपि निश्चेतुमसमर्था
[क्: निश्चेष्टु] बुद्धिर्मोहैकरूपाऽभवदिति भावः

अथास्थिरो मया सम्यग् लालितः पोषितस्ततः ।
प्रौढस्त्रियं पितामह्या अनुमत्योपसङ्गतः

अथ मयि पुत्रन्यासानन्तरम् । पितामह्या मूढमातुः अविद्याया इति यावत् ।
स्त्रियं कल्पनाम् । बुद्धेरतिमोहात्मताप्राप्त्यनन्तरं चित्तादात्म्यापन्नं
मनः कल्पनायां समर्थं सत् कल्पनैकपरमभवदित्याशयः ।
कल्पनेऽविद्यानुकूलेति तदनुमतिर्ज्ञंया

सा प्रिया तस्य चपलाभिधाना हि प्रतिक्षणम् ।
प्रियस्य सम्मतं रूपं भिन्नं भिन्नं मनोहरम्

कल्पनायाश्चपलेति नाम । प्रियस्य मनसः

गृह्णात्याश्चर्यजननं प्रियमेवं स्वके वशे ।
चक्रे साऽत्यन्तनिपुणा स्वनैपुण्यवशात् खलु

स्वनैपुण्यवशाद्वशे चक्रे । मनो विचित्रकल्पनापरं
प्रतिक्षणमभवदित्याशयः

प्. ५७)
अस्थिरोऽपि क्षणेनैव त्वसंख्यशतयोजनम् ।
प्रयात्यायाति च सदा न श्रान्तिमुपगच्छति

अस्थिरो मनः

समीहते यत्र गन्तुमस्थिरश्च यदा यदा ।
तस्येष्टं च स्वरूपं तु कृत्वा सा चपलापि हि

समीहत इति । यत्र यत्र मनो गच्छति तत्र तत्र विचित्रानेककल्पनां करोत्येवेति
भावः

तत्र तत्र स्थिता भूत्वा रमयत्येव स्वं प्रियम् ।
एवं सा चपला सम्यगस्थिरेण युता सती

रमयत्येवेति । स्वयमेव मनोराज्यादिकमन्तःसङ्कल्प्य
तत्प्रयुक्तसुखाभासं प्राप्नोतीति भावः । युता सती तनयान् सुषुवे इति योजना

सुषुवे पञ्चतनयान् मातापितृपरायणान् ।
ते समर्थाः पञ्चविधा मयि सख्या निवेशिताः

सुषुव इति । तनयान् ज्ञानेन्द्रियाणि । मनसो निर्विकल्पत्वे इन्द्रियवृत्त्यनुदयाद्
मनसा विकल्पनायामिन्द्रियप्रसृतिः [ख्, ग्, घ्: प्रसूतिः] ।
इन्द्रियप्रसरस्य मनःकल्पनोपयुक्तत्वान्मातापितृपरायणानिति ज्ञेयम् ।
सख्या मयि निवेशिता इति चित्तादात्म्यापत्तिरुक्ता

अहं सख्यनुरक्ता तानकुर्वं बलवत्तरान् ।
अथ ते पञ्चतनयाश्चपलायाः पृथक् पृथक्

तान् पुत्रान् बलवत्तरान् । चित्तादात्म्यप्रकर्षेण स्वतन्त्रप्रकाशतुल्यानिति भावः

चक्रुरायतनं श्रेष्ठं विचित्रमतिविस्तृतम् ।
पितरं स्ववशे चक्रुर्मात्रा सम्यग् विभाविताः

विचित्रं विविधगन्धाद्युपलब्धिस्थानम् [क्: विविधं] । अतिविस्तृतम्
असंख्यविषयग्रहणेऽपि तदुदरापूर्तेः । सर्वव्यवहारस्य तदधीनत्वात्
श्रेष्ठम् आयतनं चक्रुरिति । तत्तद्गोलकाधिष्ठिता बभूवुरित्याशयः । मात्रा
कल्पनया विभाविताः पोषिताः । विकल्पपरं मनः सदेन्द्रियद्वारेण
बहिर्मुखमभव्दिति तात्पर्यम्

प्. ५८)
आनयन्ति स्वायतनं पितरं तं क्षणे क्षणे ।
तत्रास्थिरो ज्येष्ठसुतायतनं विनिविश्य तु

पितुर्वशीकरणमेव विविच्य दर्शयति - आनयन्तीति । ज्येष्ठसुतः
श्रोत्रेन्द्रियम्

अशृणोद्विविधान् शब्दान् सुस्वरानितरानपि ।
क्वचिन्मधुरसङ्गीतं क्वचिद्वाद्यं सुमञ्जुलम् [क्, ग्, घ्:
सुमङ्गलम्]

इतरान् विस्वरान् । एतदेवाह - क्वचिदिति

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रानाथर्वणानपि ।
शास्त्रागमेतिहासांश्च भूषणानां च सिञ्जितम्

भृङ्गसङ्घस्य गीतं च पिकपञ्चमसुस्वरम् ।
एवं मनोहरान् शब्दान् शृण्वन् पुत्रनिदेशतः

मनः श्रोत्रेन्द्रियमाविश्य श्रोत्रद्वारा तत्तच्छब्दाकारेण परिणतमिति
भावः

प्रीतः पुत्रवशं प्रागादथ पुत्रोऽन्यथाऽदिशत् ।
विरुद्धान् कर्णकटुकानशृणोद् भैरवान् रवान्

पुत्रवशं श्रोत्रे दृढनिवेशम् । अन्यथाऽदिशदिति । मनसो
बाह्यविषयग्रहणस्येन्द्रियाधीनत्वादिन्द्रियादेशेनाऽशृणोदिति

सिंहादिगर्जितं मेघनिर्घोषमशनेस्तथा ।
ब्रह्माण्डभेदनं गर्भस्रावणं सुभयङ्करम्

अशनिनिर्घोषविशेषणं ब्रह्माण्डेत्यादि

एवं [क्: अत्र श्लोके पूर्वाद्धोत्तरार्द्धयोर्विपर्यस्तः पाठः]
श्रुत्वा सुचकितश्चान्यत्राप्यशृणोत्तथा ।
रुदितं विप्रलपितं शोचितादिविचित्रितम्

द्वितीयसुतनीतोऽथास्थिरस्तद्भवनं ययौ ।
तत्रापश्यद् मृदुस्पर्शान्यासनानि शुभानि च

द्वितीयसुतस्त्वगिन्द्रियम्

प्. ५९)
शयनानि च वासांसि कठिनस्पर्शकान्यपि ।
शीतस्पर्शानि वस्तूनि तथोष्णस्पर्शकानि च

अनुष्णाशीतस्पर्शानि विचित्राण्यभिवीक्ष्य तु ।
हितान् दृष्ट्वा प्रमुदितो विषण्णस्त्वहितानपि

अथ तृतीयतनयभवनं प्राप्य सोऽस्थिरः ।
अपश्यद्रुचिराकारान् भावान् विविधवर्णकान्

तृतीयश्चक्षुः

रक्तान् श्वेतान् पीतनीलान् हरितान् पाटलानपि ।
धूम्रान् कडारान् कपिशान् मेचकान् कर्बुरांस्तथा

स्थूलान् कृशानणून् दीर्घानायतान् वर्तुलांस्तथा ।
अर्द्धवृत्तान् दीर्घवृत्तान् सुन्दरांश्च विभीषणान्

नेत्रस्य रूपान्यपरिमाणादिविषयत्वादाह - स्थूलानित्यादि

बीभत्सान् भास्वरान् रौद्राननालोकांश्च दृङ्मुषः ।
क्वचिद्धितं ततोऽन्यच्च पश्यन्तं पितरं पुनः

अनालोकानन्धकारान् । कीदृशान् ? दृङ्मुषः

अनयत्तुर्यतनयो भवनं स्वं विचित्रितम् ।
तत्राससाद पुष्पाणि फलान्यन्नानि [क्, ख्: फलान्यन्या] च
क्रमात्

तुर्यो रासनं रसानुमितं पुष्पादि ज्ञेयम्

पेयानि लेह्यचोष्याणि भक्ष्याणि रसवन्ति वै ।
सुधास्वादूनि मधुराण्यन्यान्यम्लरसानि च

कटुकानि च तिक्तानि कषायाण्यपि कानिचित् ।
क्षाराणि मधुराम्लानि कट्वम्ललवणानि च

मधुराम्लानीत्यादि मिश्ररसः

कटुतिक्तानि चित्रात्मरसानि विविधान्यपि ।
आस्वादयन्नात्मजेन समेतोऽथान्तिमः सुतः

अन्तिमो घ्राणम्

प्. ६०)
निनाय पितरं स्थाने स्वीयेऽत्यन्तविचित्रिते ।
तत्रोपालभतानेकपुष्पाणि च फलानि च

तृणान्यन्नान्योषधीश्च [क्: तृणान्यन्या] भावानन्यांश्च
सर्वतः ।
सुगन्धान् पूतिगन्धांश्च मृदुगन्धोग्रगन्धकान्

भावान् अर्थान् । तानेवाह - सुगन्धानित्यादि

मोहगन्धान् ज्ञानगन्धान् मूर्छागन्धान् विचित्रितान् ।
पुत्राणां भवने चैवं प्रविशन् निविशन्नपि

मोहजनको मोहगन्धः । एवमग्रेऽपि

हितेषु रमते क्वापि विषीदत्यहिते क्वचित् ।
सदा गमागमपरः पुत्राणां भवने बभौ

ते पुत्राः पितृवात्सल्यात् पितृहीना न च क्वचित् ।
स्पृशन्ति विषयांश्चित्रान् स्वल्पं वापि कदाचन

ते पुत्रा इति । मनो विहाय स्वातन्त्र्येणेन्द्रियाणां विषयग्रहणासामर्थ्यमिति
भावः

अस्थिरस्तु पुत्रगृहे भुक्त्वा तान् विषयान् बहून् ।
मुषित्वान्यांश्च विषयान् गुप्त्या नयति स्वं पदम्

मन इन्द्रियाभिनिविष्टं बाह्यविषयमासाद्य तत्कृतसुखादिकं तत्काल
एवानुभवति । कांश्चिच्च विषयान् संस्कारद्वारेणान्तर्गुप्त्याऽप्रकटरूपेण
गृहीत्वा स्वपदे हृदि स्थित्वा तं विषयं स्मृत्यादिना विकल्प्य
तत्सुखमनुभवतीत्याह - अस्थिर इति

पत्न्या चपलया साकं रहः पुत्रैर्विना स्वयम् ।
भुनक्त्यतितरां नित्यमथान्या चपला स्वसा

रहः स्वप्नादौ । अन्या आशा

प्. ६१)
महाशना पतिं वव्रे मनःकान्तं तमस्थिरम् ।
तस्यामतितरां सक्तो यदाऽभूदस्थिरोऽपि वै

तम् अस्थिरम् । नित्यं [क्: नित्य] विषयभोगेनाशा प्रवृद्धेति भावः

तदा तस्याः प्रीतये स भोगाहरणतत्परः ।
तेनानीतं बह्वपि च भक्षित्वा क्षणमात्रतः

तस्यां महाशनायामत्यन्तासक्तिहेतुना तस्याः प्रीतये सदा
भोगाहरणतत्परोऽभवत्

पुनर्बुभुक्षयाक्रान्ता भोगाहरणहेतवे ।
सदा प्रियं सन्दिशति सोऽप्याहर्तुं सदेक्षते

दुष्पूराशाविष्टं मनः सर्वदा विषयसाधनपरमभवदिति तात्पर्यम्

पुत्रैः पञ्चभिरानीतं प्रियेणापि सुसंभृतम् ।
भुक्त्वा क्षणेन भूयोऽपि सा बुभुक्षाप्रपीडिता

सपत्न्याः पुत्रैरिन्द्रियैः

भोगाहृतौ सन्दिशति प्रियं पुत्रांश्च सर्वदा ।
ततः सा स्वल्पकालेन सुषुवे पुत्रयोर्युगम्

भोगानाम् आहृतौ आहरणविषये

ज्वालामुखस्तयोर्ज्येष्ठो निन्द्यवृत्तस्तथापरः ।
सदा मातुः प्रियतमौ तौ पुत्रौ संबभूवतुः

तयोः पुत्रयोर्मध्ये ज्येष्ठो ज्वालामुखः क्रोधः । परो निन्द्यवृत्तो लोभः ।
मातुराशायाः । आशाधिक्यात् क्रोधलोभयोः प्राबल्यमभवदित्याशयः

महाशनायामासक्तः संश्लिष्यति यदाऽस्थिरः ।
तदा ज्वालामुखज्वालालीढसर्वकलेवरः

यदा यदा आशापरवशस्तदा तदा क्रोधलोभकृतं महादुःखं प्राप्नोतीति
तात्पर्यम्

अस्थिरः पीडितोऽत्यन्तं गाढमूर्छामुपैति हि ।
कदाचिन्निन्द्यवृत्तेन सङ्गतः प्रियसूनुना

सर्वैर्विनिन्द्यतामेति मृततुल्यो हि जायते ।
एवं यदाऽस्थिरो जातो दुःखभोगैकतत्परः

लोभेन निन्द्यता ततो मृततुल्यता च स्पष्टा

प्. ६२)
तदा सखी मे स्वभावसती पुत्रेऽस्थिराह्वये ।
अतिवात्सल्यतस्तेन सङ्गता तस्य दुःखतः

एवं मनसोऽतिदुःखप्राप्तौ मनोबुद्ध्योरैकात्म्याद् बुद्धेरपि
दुःखप्राप्तिरित्याह - तदेति । सखी बुद्धिः । पुत्रे मनसि

दुःखभारसमाक्रान्ता निन्द्यवृत्तेन सङ्गता ।
ज्वालामुखेन च तथा पौत्रेणाश्लेषिता सती

सुदग्धा निन्दिता लोकैर्मृतप्राया बभूव ह ।
तां सदानुगता चाहं लुप्तप्रायाऽभवं प्रिय

तां सखीम् । स्वोपाधेर्बुद्धेः रजस्तमोव्याप्तत्वेन
स्वरूपस्यानवभासाल्लुप्तप्रायत्वं ज्ञेयम्

एवं बहूनि वर्षाणि सख्या दुःखेन दुःखिता ।
अस्थिरोऽभूदस्वतन्त्रो महाशनापरिग्रहात्

दुःखिताऽभवमिति सम्बन्धः

पुरं प्राप दशद्वारं केनचित् कर्मणा क्वचित् ।
तस्मिन् महाशनायुक्तो पुत्रैर्मात्रादिभिर्युतः

पुरं शरीरं ब्रह्मरन्ध्रेण सह दशद्वारम् । केनचिद् प्रारब्धेन कर्मणा ।
बाह्यपक्षे तु युद्धादिकर्मणा । क्वचित् प्रल्यानन्तरं सृष्टिकाले

न्यवसत् स सुखप्रेप्सुर्दुःखं भुञ्जन् दिवानिशम् ।
पुत्राभ्यां दग्धसर्वाङ्गो निन्दितश्चानुवासरम्

सुखप्रेप्सुरिति । सुखस्येच्छामात्रम् दुःखमेव प्राप्यत इति भावः

इतस्ततः समाकृष्टः प्रियाभ्यां सर्वदा हि सः ।
पुत्राणां पञ्चभवनं प्रविशन् निविशन्नपि

प्रियाभ्यां विकल्पाशाभ्याम् । पुत्राणाम् इन्द्रियाणाम्

अत्यन्तं श्रान्तिमायाति न सुखं लभते क्वचित् ।
एवं पुत्रस्य दुःखेन सखी मेऽत्यन्तदुःखिता

पुत्रस्य मनसः । सखी बुद्धिः

प्. ६३)
अभून्मूर्च्छितकल्पा सा एवं तत्पुर आवसत् ।
ज्वालामुखनिन्द्यवृत्तयुता या सा महाशना

सात्त्विकांशापगमान्मूर्च्छितकल्पा । तत्पुरे देहे । महाशना आशा

शून्याख्यया पोषिता च मूढेन श्वशुरेण च ।
तथा सपत्न्या चपलाख्ययाऽत्यन्तं समेधिता

शून्याख्यया भर्तुः पितामह्या अविद्यया

अस्थिरं स्ववशे चक्रे पतिं तत्पुरसंस्थिता [घ्: यत्] ।
सखीप्रीत्या तत्र चाहमवसं तत्परा सती

अविद्यामोहकल्पनाभिः प्ररूढया आशया मनः समाक्रान्तमित्येतदाह -
अस्थिरमिति । सखीति । बुद्धितादात्म्यापन्नायाश्चितो बुद्ध्यनुकृतिर्नियतैवेति
भावः

सखीदुःखाद्धतप्राया सर्वेषां रक्षणोद्यता ।
यद्यहं तत्र न स्यां वै क्षणमात्रमपि प्रिय

यद्यहमिति । दर्पणं विना प्रतिबिम्बवद् अधिष्ठानमन्तरा न किञ्चिदारोपितं
भवेदिति भावः

न भवेत्तत्र चैकोऽपि मया सर्वं हि रक्षितम् ।
शून्यया शुन्यतां प्राप्ता मूढेन मूढतामपि

सर्वाधिष्ठानत्वात् स्वस्य सर्वानुकृतिमाह [सर्वस्य अनुकृतिम्
अनुसृतिम् सर्वरूपतया प्रतिभासमित्यर्थः ।] - शून्ययेत्यादि ।
शून्यया युता

अस्थिरेणास्थिरत्वं च चापल्यं चपलायुता ।
ज्वालामुखाज्ज्वलत्तां च निन्द्यवृत्तात्तदात्मताम्

सखीसंयोगतश्चैवमभवं तत्तदाकृतिः ।
सखीं यदि विमुञ्चामि सा नश्येत् क्षणमात्रतः

मम चिद्रूपाया अनेकरूपता बुद्धितादात्म्यादेवेत्याह - सखीसंयोगत इति ।
सखीमिति । अहं बुद्धेरप्यधिष्ठानमिति मां विना बुद्धिरपि न
भवेदित्याशयः

प्. ६४)
मां सङ्गतेन तेषां वै समाहुर्व्यभिचारिणीम् ।
जना मूढाः सर्व एव कुशला निर्मलां विदुः

तेषां बुद्ध्यादीनां सङ्गतेन सहभावेन मां शुद्धामपि
व्यभिचारिणीमाहुः सर्वे जनाः । अत एव ते मूढाः ।
शुद्धाखण्डचिद्रूपमप्यात्मानं क्षणिकदृश्याकारानुकारमात्रेण
क्षणिकमाहुर्बौद्धादय इति तात्पर्यम् । कुशलाः सूक्ष्मधियस्तु
स्मृत्यनुसन्धानादिमूलसर्वव्यवहारानुपपत्त्या तन्मतमुपेक्ष्य निर्मलां
कालदेशादिपरिच्छेदमलनिर्गतां मां विदुः

महासती मे जननी विशुद्धा निर्मलाकृतिः ।
आकाशादपि विस्तीर्णा सूक्ष्मा च परमाणुतः

ननु कथं ते दुष्टसङ्गताया निर्मलत्वमिति चेन्मातुः सकाशात्
प्राप्तमहामन्त्रमाहात्म्यादिति वक्तुमादौ मातरं स्तौति - महासतीत्यादि ।
बाह्यपक्षे महासती महापतिव्रता । अत एव शुद्धा मानसदोषरहिता ।
निर्मलाकृतिः शरीरदोषरहिता [क्: शरीर] च । आकाशादपि विस्तीर्णा
यशसा [क्,ख्: या सा] । परमाणुतः सूक्ष्मबुद्ध्याद्युपेतत्वात्
सूक्ष्मा । आन्तरपक्षेऽनवच्छिन्नसत्तारूपेति महासती । विशुद्धा
शुद्धचिदेकरूपत्वादेकरसेत्यर्थः । निर्मलाकृतिः
अज्ञानादिस्वरूपावरकमलानाक्रान्ता । कारणत्वेन भासकत्वेन च
व्यापकत्वादाकाशादपि विस्तीर्णा । परमाणोरप्यन्तरनुस्यूतत्वाद्
दुर्ज्ञेयत्वाच्च परमाणुतः सूक्ष्मा

सर्वज्ञानाप्यकिञ्चिज्ज्ञा सर्वकर्त्र्यपि निष्क्रिया ।
सर्वाश्रयाप्यनाधारा सर्वाधाराप्यनाश्रिता

बाह्यपक्षे स्वभावतः सर्वज्ञानापि तत्प्रयुक्ताभिमानाभावादकिञ्चिज्ज्ञेव
तिष्ठतीति । एवमग्रेऽपि । सर्वेषां पोषकत्वेनाश्रया । सर्वकलानामाधारापि ।
आन्तरपक्षे तु सर्वज्ञत्वादिकं दृश्यकृतमिति स्वतः किञ्चिज्ज्ञत्वादिकम् ।
सर्वत्र भासमानत्वात् सर्वाधारा

प्. ६५)
सर्वरूपाप्यरूपा सा सर्वयुक्ताप्यसंयुता ।
सर्वत्र भासमानापि न ज्ञेया केनचित् क्वचित्

बाह्यपक्षे सर्वरूपा सर्वावयवसौन्दर्यवती [क्: वत्]
सर्वैर्धनधान्यादिभिर्युक्ता सर्वत्र कारुण्यसौशील्यादिस्त्रीगुणैर्भासमाना
प्रसिद्धापि क्वचित् केनचिन्न् ज्ञेया सदान्तःपुरस्थत्वात् । आन्तरपक्षे तु
सर्वप्रतिबिम्बरूपस्यापि दर्पणस्य यथा प्रतिबिम्बरूपराहित्यमेवं नेयम् ।
सर्वत्र प्रतिबिम्बांशे भासमानोऽपि दर्पणो न केनचित् प्रतिबिम्बव्यतिरेकेण
ज्ञायते एवं भावेषु सर्वत्र भासमाना चितिर्भावव्यतिरेकेण न ज्ञायते

महानन्दाप्यनानन्दा मातापितृविवर्जिताः ।
मादृश्यस्तनयास्तस्याः सन्ति संख्याविवर्जिताः

बाह्यपक्षे महानानन्दो विभवनिमित्तो यस्याः ।
एवंविधाप्यानन्दनिमित्तहर्षानुत्सेकादन्यैरलक्ष्यमाणानन्दत्वादनानन्दा ।
मातापितरौ वर्जितौ यया । महासतीत्वेन पतिपरायणत्वात् त्यक्तमातापितृस्नेहेति
तात्पर्यम् । आन्तर पक्षे महानन्दरूपापि स्वरूपातिरिक्तानन्दायोगादनानन्दा ।
नित्यत्वान्मातापितृविवर्जिता । संख्याविवर्जिता असंख्याः

यथा तरङ्गा जलधेरसंख्यः सोदरीगणः ।
सर्वास्ता मत्समाचारा राजपुत्र भवन्ति वै

यथा तरङ्गा असंख्यास्तथा मे असंख्यः सोदरीगणः । एतद्दृष्टान्तेन
वस्तुतो जनन्यव्यतिरिक्तत्वं कन्यानामुक्तं ज्ञेयम् । समाचाराः
सखीकुटुम्बपरायणाः

महामन्त्रवती चाहं सर्वैरेतैः सखीगणैः ।
सङ्गता तत्परा चापि मातृतुल्या स्वरूपतः

एवं दुष्टैः सङ्गता तत्पराऽप्यहं तेषां दोषैरस्पृष्टा । कुत एवमिति
चेदेवंविधमेव मन्त्रसामर्थ्यं ममस्तीत्याह - महामन्त्रेति ।
आन्तरपक्षे तु महामन्त्रो मायाशक्तिः । तयाऽहमघटितमपि शुद्धस्वरूपे
संसारावभासनं सम्पादयामीति तात्पर्यम्

प्. ६६)
अस्मिन् पुरे सखीपुत्रो यदा श्रान्तो भवत्यलम् ।
तदा मातुः समुत्सङ्गेऽस्थिरः शेते सुनिर्भरम्

एवं प्रसङ्गात् स्ववृत्तमभिधाय पुनः सखीपुत्रादिवृत्तं निरूपयति ##-
आन्तरपक्षे तु परिपक्वकर्मणां भोगेन क्षयादन्येषामपरिपाकाद् मध्ये
मातुर्बुद्धेरुत्सङ्ग मनः शेते लयं प्राप्नोति

अस्थिरस्तु यदा सुप्तस्तदा तस्य सुतादयः ।
स्वापं समधिगच्छन्ति नान्यो जागर्ति कश्चनः

सुता इन्द्रियाणि क्रोधलोभौ च । आदिपदेन पत्नी माता च । आन्तरपक्षे तु मनसि
विलीने इन्द्रियादि सर्वं विलीनमिति तापर्यम्

तदा तद्रक्षति पुरमस्थिरस्य प्रियः सखा ।
प्रचाराख्यः प्रतिचरन् पूर्वद्वारयुगे मुहुः

अस्थिरस्यापि या माता सखी मे तनयेन सा ।
तस्याः सखी च या श्वश्रूरसती या स्वभावतः

तदा सर्वस्वापकाले सुषुप्तौ । प्रचारः प्राणः । मनःप्राणयोरन्यतररोधे
द्वयोः रोधसम्भवात् प्रियत्वं सखित्वं प्राणस्य । पूर्वद्वारयुगं
नासापुटद्वयम् । मे सखी अस्थिरमाता या सा तनयेन तनयादिना सह यदा
सुप्ता तदेति शेषः । तस्याः अस्थिरमातुः या सखी श्वश्रूश्च शून्यनाम्नी
अविद्या

सा समाच्छाद्य तान् सर्वान् पुत्रेण सह रक्षति ।
एवं सर्वेषु सुप्तेषु प्राप्य स्वां मातरं तदा

सर्वान् अस्थिरादीन् सुप्तान् । पुत्रेन मूढाख्येन सहिता [क्: सह] रक्षति ।
आन्तरपक्षे मोहात्मिकया अविद्यया सर्वमावृतं भवतीति तात्पर्यम्

प्. ६७)
आनन्दिताऽहं भवामि मात्राश्लिष्टा चिरं ननु ।
पुनस्तानुत्थितान् शीघ्रमनुसंयामि चान्वहम्

आन्तरपक्षे तु सुषुप्तौ परिच्छेदकोपाधिलयात् पूर्णरूपतासम्पत्त्या आनन्दिता
आनन्दरूपा भवामीति तात्पर्यम् । अनुसंयामि तत्तत्तादात्म्यं प्राप्नोमीत्यर्थः

अस्थिरस्य सखा योऽयं प्रचाराख्यो महाबलः ।
स सर्वानस्थिरमुखान् पोषयत्यनुवासरम्

प्रचाराख्यः प्राणः । अस्थिरमुखान् मनःश्रोत्रादीन् । पोषयतीति ।
प्राणसमेधितजठराग्निपाचितान्नरसमूलकसामर्थ्यवत्त्वान्मनःप्रभृतीन्
आमिति भावः

स एको बहुधा भूत्वा पुरं च पुरवासिनः ।
व्याप्य रक्षत्यनुदिनं सर्वान् संश्लेषयत्यपि

स प्राणः । बहुधा प्राणादिवृत्तिभेदेन । संश्लेषयति स्वस्वविषयैः
संयोजयति

तं विना ते हि विश्लिष्टा नष्टाः स्युरपि सर्वथा ।
सूत्रेण हीना मणयो मालाबद्धा यथा पृथक्

मनःप्रभृतिषु क्रियाशक्तिरूपेणायमेव प्रोत इत्याह दृष्टान्तेन - तं
विनेति । विश्लिष्टाः विषयासंवद्धाः [क्: यसम्बन्धाः] । नष्टाः
कार्याक्षमत्वेन नष्टप्रायाः । मालाकारतया बद्धा मणयः । तेषां
पृथग्भूतानां मालाकारता यथा नश्यतीति भावः

स एवं [क्: एव] मां च सङ्गम्य सर्वैः संयोजयत् परम् [क्:
पुरम्] ।
मया संजीवितोऽत्यन्तं सूत्रधारो हि तत्पुरे

सङ्गम्य मत्तादात्म्यं प्राप्य । सर्वैर्मां संयोजयति । अन्तःकरणादीनां
चित्तादात्म्यं प्राणद्वारकमेवेति तात्पर्यम् । एतच्चाग्रे भविष्यति
[अक्षान्तःकरणादीनां प्राणसूत्रं यदान्तरम् (२०।३५) इत्यादिना ।
] । सूत्रधार इति । यथा सूत्रधारो नाट्यप्रवर्तकः एवं प्राण एव
मनःप्रभृतिव्यापारप्रवर्तकः

प्. ६८)
जीर्णे तु तत्पुरे चान्यत्पुरं तां नयति द्रुतम् ।
एवं प्रचारं संश्रित्य पुराणामधिपोऽभवत्

तत्पुरे शरीरे । तान् बुद्ध्यादीन् । नयतीति । उत्क्रमणकाले बुद्ध्यादीनां प्राणे
लयात् प्राणो नयतीति भावः । अधिपः अस्थिराभिधं मनोऽभवत्

बहूनामस्थिरो नूनं विचित्राणां क्रमेण वै ।
सतीपुत्रोऽप्यस्थिरः स संश्रितोऽपि महाबलम्

बहूनां पुराणामिति पूर्वेण सम्बन्धः । महाबलं प्राणम्

मया च भावितोऽत्यन्तं सर्वथा दुःखभागभूत् ।
चपलामहाशनाभ्यां पत्नीभ्यां सुसमागमात् [क्, ख्:
गमत्]

त्वया महामन्त्रवत्या भावितस्य महाबलसंश्रयस्य सतीपुत्रस्यापि
दुःखभाक्त्वं [क्: दुःखत्वं तु] कुत इति चेत्
पत्न्याद्यसत्समागमादित्याह - चपलेत्यादि

ज्वाला[घ्: मुखा]मुखनिन्द्यवृत्ताभिधपुत्रयुगेन च ।
अन्यैः पुत्रैः पञ्चभिः स सर्वत्राभिविकर्षितः

अभिविकर्षित इति । विकल्पेन आशोदयः तत इन्द्रियार्थेषु प्रवृत्तिः तन्निमित्तः
क्रोधलोभोदयः तेन दुःखभागभूदित्याशयः

महाक्लेशपरीतात्मा सुखलेशविवर्जितः ।
इतस्ततः क्वचित् पुत्रैः पञ्चभिः स विकर्षितः

महाक्लेशप्राप्तिप्रकारमाह - इत इत्यादि

क्वचिच्चपलयाऽत्यन्तं चालितः खेदमीयिवान् [ग्, घ्: मेयिवान्] ।
क्वचिन्महाशनाहेतोरशनार्थं प्रधावति

खेदमीयिवान् [ग्, घ्: मेयिवान्] दुःखं प्राप्तवान्

क्वचिज्ज्वालामुखाक्षिप्तो निर्दग्धापादमस्तकः ।
महामूर्च्छां समायाति चाविदंस्तत्प्रतिक्रियाम्

तत्प्रतिक्रियां क्रोधप्रतिक्रियां शान्तिम्

प्. ६९)
निन्द्यवृतं क्वचित् प्राप्य गर्हितो भर्त्सितः परैः ।
मृततुल्यं स्वमात्मानं मन्यते शोकसन्ततः

गर्हणभर्त्सनाभ्यां मृततुल्यमात्मानं मन्यते तेन शोकसन्तप्तो
[ख्, ग्: सन्ततो] भवति

दुष्पत्नीपुत्रसहितो मोहितो दुष्कुलोद्भवः ।
पत्नीपुत्रैः समाक्रान्तो नीयमानस्तु तैः सदा

मूढपुत्रत्वाद् दुष्कुलोद्भवत्वम्

उवास तैर्विचित्रेषु पुरेषूच्चावचेषु हि ।
क्वचित् कान्तारकीर्णेषु क्रव्यादकुलभूमिषु

तैः सहीवास । उच्चावचेषु उत्कृष्टेष्वपकृष्टेषु च । एवंविधस्य
नरकप्राप्तिमाह - क्वचिदिति । कान्तारैररण्यैः कीर्णेषु व्याप्तेषु पुरेषु ।
क्रव्यादकुलं मांसाशिकाकादिसमुदायः तदाश्रितेषु [क्: सदा] ।
महारण्यस्थं काकादिव्याप्तं च स्वदेहं पश्यतीति तात्पर्यम्

क्वचिदत्यन्ततप्तेषु क्वचिच्छितजडेषुच ।
क्वचित् पूतिवहास्थेषु क्वचिद् गाढतमःसु च

पूतीति । दुर्गन्धवहात्मकनदीस्थेषु । गाढतमःसु तर्वादिदेहेषु
उवासेत्यन्वयः

एवं भूयोऽतिदुःखेन दुःखिते [क्, ख्: दुह्खितं] तनयेऽस्थिरे ।
सखी च मे दुःखमूढाऽभवद् दुःसङ्गतः सदा

स्वभावसत्यपि मुधा तामन्वहमपि प्रिय ।
मूढेवात्यन्तमभवं तत्कुटुम्बपरायणा

अहं स्वभावसती । वस्तुतस्तत्सङ्गाभावात् स्वच्छस्वभावापि । मुधा व्यर्थं
निर्निमित्तेनेत्यर्थः

को हि दुःसङ्गतः सौख्यं प्राप्नुयाल्लेशतः क्वचित् ।
गच्छन् मरुस्थले [क्: महा-] ग्रीष्मे तृष्णाशान्तिं यथा
[क्, ख्: ययौ] नरः

ननु किमर्थं त्वया मूढत्वं प्राप्तमिति चेद् दुःसङ्गत इत्याह - को हीति

प्. ७०)
एवं चिरतरे काले संवृत्ते मम सा सखी ।
मोहिताऽत्यन्तखेदेन मया रहसि सङ्गता

एवं दुःखभोगेन । संवृत्ते अतीते । सङ्गतेति ।
कथञ्चित्प्राप्तेश्वरानुग्रहेण । रहसि विविक्ते विषयानवभासदशायां मया
[क्: मया नास्ति] सङ्गता शुद्धचिदाकाराऽभवदिति आन्तरपक्षे ज्ञेयम्

मदेकसङ्गाद्युक्तिं सा प्राप्यासाद्य च सत्पतिम् ।
जित्वा स्वतनयं हत्वा बध्वा तत्तनयादिकान्

मदेकसङ्गात् । शुद्धमद्रूपाभिव्यक्तेर्युक्तिं वैराग्यम्
वैराग्यात्मदर्शनयोः परस्परकारणत्वात् । तदुक्तं - भक्तिः
परेशानुभवो विरक्तिः [ख्: विमुक्तिः] (भा० पु० ११।२।४२) इत्यादि
परं दृष्ट्वा निवर्तते (भ० गी० २।५५) इति च । वैराग्यात् सत्पतिं विवेकम्
। तनयं मनः । क्रोधलोभौ हत्वा । इन्द्रियाणि बध्वा

मया सङ्गम्य मन्मातृपुरमासादयद् द्रुतम् ।
मन्मातरं परिष्वज्य मुहुर्मुहुरकल्मषा

मया सङ्गम्य सम्यगेकतां निर्विकल्पसमाधिं प्राप्य । सङ्गतेति पूर्वं
श्रवणेन परीक्षज्ञानमुक्तम् । इदानीं मनननिदिध्यासनाभ्यामपरोक्षमिति
[क्: भ्यां समप-] वा विवेकः । मन्मातृपुरम्
अनवच्छिन्नशुद्धचिदात्मताम् । द्रुतमिति [क्: उद्भूत] ज्ञानोत्तरक्षणे
। मुहुर्मुहुर्मन्मातरं परिष्वज्येति जीवन्मुक्तिदशोक्ता ज्ञेया । मुहुर्मुहुरिति
बुद्धेर्मध्ये मध्ये द्वैताभासरूपतोक्ता । अत एवाह अकल्मषेति ।
दग्धपटाकारस्य [क्: स्थ] द्वैताभासस्य न पूर्ववत्
संसारमूलवासनात्मककल्मषाधायकत्वमिति भावः । एतदेवोक्तम् -
हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निवध्यते (भ० गी० १८।१७) इति

प्. ७१)
आनन्दार्णवनिर्मग्नस्वभावाऽभवदञ्जसा ।
एवं त्वमपि दुर्वृत्तं निगृह्य सखिसम्भवम्

ननु संसारमूलवासनाभावेऽपि दृष्टदुःखं स्यादित्याशङ्क्याह -
आनन्देति । वासनाहेतोरभिमानस्यैव दुःखहेतुत्वादिति तात्पर्यम् । अभवदिति
प्रथमपुरुषेण बुद्धेरेव बन्धमोक्षौ [क्: रेवंविधमोक्षो] न
ममेत्युक्तं भवति । सखिसम्भवं मनः

प्राप्य स्वमातरं नाथ सुखं नित्यं समाप्नुहि ।
एतत्ते कथितं नाथ स्वानुभूतं सुखास्पदम्

प्राप्येति । बुद्ध्या सह [क्: महा] परिच्छिन्नचिदेकरूपतां
प्राप्येत्यर्थः

इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने बन्धाख्यायिका
पञ्चमोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां
पञ्चमोऽध्यायः ॥
अथ षष्ठोऽध्यायः
एवं प्रियावचः श्रुत्वा हेमचूडोऽतिविस्मितः ।
हसन् पप्रच्छ तां कान्तामविद्वान् विदुषीं तदा

अत्राध्याये चेतिपद्यैः श्रद्धा श्रेयःसुसाधनम् ।
कुतर्कस्यानर्थलाभ इति सम्यग्निरूप्यते ॥
प्रिये प्रोक्तं यदेतत्ते खचित्रमिव भाति मे ।
निरालम्बं वचस्तेऽद्य [क्: वचस्तेऽद्य नास्ति] जानाम्येतदशेषतः

खचित्रमिव । असम्भावितमिवेत्यर्थः । निरालम्बं निर्विषयम्

नूनं त्वमप्सरोद्भूता [क्: तद] ऋषिणा वर्द्धिता वने ।
संस्पृष्टयौवनाद्यापि [क्: संसृष्ट] न तारुण्यमलं गता

कुत इति चेदाह - नूनमिति । अलम् अत्यन्तम्

वक्ष्यस्यनेकसाहस्रवर्षाणामिव संस्थितिम् ।
भूतग्रस्तोक्तिसदृशवचसा तेऽतिमात्रतः

अतिमात्रतोऽतिमात्रेण बहुलेन वचसा

असन्दर्भेण किमहं विबुद्ध्यामि यथार्थतः ।
वद ते सा सखी क्वास्ते बद्धश्च सखिपुत्रकः

कुतो [मद्वचसि असन्दर्भता इतिच्छेदः]मद्वचस्यसन्दर्भतेति
[क्, ग्: चस्थ] चेदाह - वदेति

पुराणि तानि वा कुत्र संस्थितानि तदीरय ।
अस्तु किं तेन वृत्तेन वद मे क्व च सा सखी

प्. ७३)
सखीं न प्राप्तवान् मातुरहं तत् प्रविचारय ।
आर्यास्ति मेऽवरोधे स्वे पितुर्मेऽन्या नहि प्रिया

अहं मात्रा दत्तां सखीं न प्राप्तवानस्मि । मे आर्या माता अवरोधेऽन्तःपुरेऽस्ति
तां विचारय पृच्छ । अन्यापि माता मे नास्ति यया [क्, ख्, ग्:
यथा] सखी दत्ता [क्: दत्तास्था] स्यादित्याह पितुरिति

सा वा सखी मे कुत्रास्ते तत्पुत्रो वा वद द्रुतम् ।
मन्येऽहं ते वचो लोके वन्ध्यापुत्रसमाश्रयम्

लोके प्रसिद्धं वन्ध्यापुत्रसमाश्रयं वच इव ते वचः

यथाह कश्चिन्नटिको [क्: नटीको] विदूषकवचोविधौ ।
वन्ध्यापुत्रः समारूढः प्रतिबिम्बमहारथम्

तदेवाह - यथेति । नटिको नटः

शुक्त्यारोपितहैरण्यभूषणैर्भूषिताङ्गकः ।
आयुधैर्नरशृङ्गोत्थैर्युध्वा गगनकानने

हत्वा भविष्यद्राजानं जित्वा गन्धर्वपत्तनम् ।
मरीचिस्रोतसि स्वाप्नकामिनीभिर्हि खेलति

तथा तव वचो मन्ये सर्वथाऽसङ्गतं ननु [ख्: न तु] ।
श्रुत्वैवं प्रियवाक्यं सा चतुरा प्राह तं पुनः

तथा प्रोक्तविदूषकवाक्यवत् । असङ्गतम्

नाथ प्रोक्तं मया यत्ते तत् कथं स्यादपार्थकम् ।
न मादृशानां वचनं निरालम्बं क्वचिद्भवेत्

मृषा हि तपसां हन्त्री सत्यशीलेषु सा कुतः ।
तपस्विनां कुले कस्माच्छ्वित्रे [घ्: कस्मि] [श्वित्रे कुष्ठे
इत्यर्थः] सौन्दर्यवद्भवेत्

कुतस्ते वचो मृषा नेति चेदाह - मृषेति । तपस्विनां मध्ये विशेषतः
सत्यशीलेष्वस्मासु सा असम्भाव्यैवेति सदृष्टान्तमाह - तपस्विनामिति

प्. ७४)
यो योजयति जिज्ञासुमन्यार्थेन ह्यसत्यतः ।
तस्य नोर्द्ध्वं न चाधस्ताल्लोकोऽस्ति [क्: लोके] सुखसाधनम्

जिज्ञासुविषये असत्येन वचसा पुण्यलोकनाश इत्याह - य इति । अन्यार्थेन
अपार्थवचसा असत्यात् । न लोकः

शृणु राजसुतोक्तिं [ख्, ग्, घ्: क्तं] मे लोके तैमिरिकः
क्वचित् ।
समदृष्टिं नैति शीघ्रमञ्जनानां वचोगणैः

मदुक्तं सकृच्छ्रवणमात्रेण त्वया मूढेन
ज्ञातुमशक्यमित्याशयेनाह - शृण्विति

असत्यमेव जानाति हितप्रोक्तं च मूढधीः ।
तत्त्वां [क्: तत्त्वं प्रियार्ह] प्रियाऽहं जिज्ञासुमसत्यैर्योजयामि
किम्

हितेन प्रियेण प्रोक्तमपि मूढधीरसत्यमिति जानाति । तत् तस्मात् त्वयैवं
यद्विज्ञातं तदनुचितमेव । यदहं तपस्विनी सत्यशीला तव प्रिया च भूत्वा
त्वां [क्, ख्, ग्: त्वां नास्ति] जिज्ञासुम् [क्, ख्, ग्:
जिज्ञासुः] असत्यैर्योजयामि किम् । न योजयाम्येवेत्यर्थः

अप्यसत्यं मयोक्तं यत्तद्विमर्शय सद्धिया [क्, घ्:
सिद्धया] ।
लोके हि कुशलो मर्त्यः सर्वव्यवहृतौ ननु

ननु असत्यं साहसं क्रौर्यं स्त्रीणां सहजसम्भवम् इति चेत्त्वं
कुशलोऽस्यभिज्ञातुमत [क्: कुशलोऽभि] एतत् परीक्षयेत्याह [क्:
क्षस्वे] अपीति । सद्धिया सूक्ष्मतर्कयुक्तबुद्ध्या । नन्वहं
कुशलोऽप्यतीतार्थं त्वद्वचनं कथं परीक्षिष्यामीति चेदाह - लोक इति

परीक्ष्यैकांशतः सर्वामभिजानाति संस्थितिम् ।
निदर्शनं प्रदास्यामि तुभ्यमत्र समीक्षय [क्: समीक्षया]

लोके सत्यशीलसंस्थितिम् एकांशतः [क्: एवांशतः] क्वचिद् व्यवहारे
परीक्ष्यैव जानाति । अतो मया प्रागुक्तं यत्तत्त्वया सत्यत्वेनानुभूतमिति
निदर्शनं प्रदास्यामि अनुभूतं स्मारयामि । अत्र मद्वचनपरीक्षायाम्

प्. ७५)
यः पुरा विषयः सर्वो बभूवाभीष्टसाधनम् ।
चिरान्मद्वचनात् सोऽद्य कुतो न सुखसाधनम्

य इति । यो विषयः पुरा सुखसाधनतया गृहीतः सोऽद्य
मद्वचसाऽन्यथैवानुभूयते । एवं प्रागुक्तस्य सत्यत्वादिदमपि सत्यं
भवेदेवेति जानीहीति भावः

स एवाद्य साधयति सुखमन्येषु वै कुतः ।
एतन्निदर्शनेनैव स्वमतं वेत्तुमर्हसि

ननु कालभेदान्न स विषयः सुखसाधनम् [क्: धनं मत्तो] अतो
नैतत्त्वद्वचनकृतमिति चेदाह - स एवेति । एतन्निदर्शनेन
मदुक्तानुभवेन । स्वमतं मदुक्तमसत्यमिति निश्चयं
प्रमाणमप्रमाणं वेति वेत्तुम्

शृणु राजन् यद्ब्रवीमि [क्: यद्धवी ऋज्या] ऋज्ज्व्या निर्मलया
धिया ।
अनाश्वासो [लोके आप्तोक्तिषु अनाश्वासः स्थिरो रिपुर्भवेदित्यन्वयः]
रिपुर्लोके [क्: रिपुलोको] भवेदाप्तोक्तिषु स्थिरः

मद्वचने श्रद्धस्वेति वक्तुं [क्, ख्: वाक्ये तु] श्रद्धां स्तौति ##-
अनाश्वासः अश्रद्धा

श्रद्धा माता प्रपन्नं सा वत्सलेव सुतं सदा ।
रक्षति प्रौढभीतिभ्यः सर्वथा नहि संशयः

आप्तेष्वश्रद्धिनं [क्, ग्: द्धितं] मूढं जहाति श्रीः
सुखं यशः ।
स भवेत् सर्वतो हीनो यः श्रद्धारहितो नरः

अत एव सर्वतो हीनो भवेत्

प्. ७६)
श्रद्धा हि जगतां धात्री श्रद्धा सर्वस्य जीवनम् ।
अश्रद्धो मातृविषये बालो जीवेत् कथं वद

अश्रद्ध इति । माता मे हितमेव [क्: हीन] कुर्यादिति श्रद्धाभावे
तद्दत्ताहारादेस्त्याज्यत्वेन बालो न जीविष्यतीति भावः

अश्रद्धस्तरुणः पत्न्यां कथं स सुखमेधते ।
तथाऽपत्येषु स्थविरः कथमीयात् सतीं गतिम्

मयि निद्रिते मामियं न हन्यादिति पत्न्यां श्रद्धामकुर्वतो
विपरीतसम्भावनोदयात् सुखं न स्यात् । एवंस्थविरोऽपि । सतीं गतिं सुखस्थितिम्

अश्रद्धो वा भुवं कस्माद् विकर्षेत् कर्षकः किल ।
न प्रवृत्तिर्भवेत् क्वापि त्यागे वा संग्रहेऽपि वा

अश्रद्धस्य न क्वापि प्रवृत्तिः स्यात् इष्टसाधनत्वनिश्चयासम्भवादित्याह
- अश्रद्ध इति

श्रद्धावैधुर्ययोगेन विनश्येज्जगतां स्थितिः ।
एकान्तग्रहणाल्लोकप्रवृत्तिरिति चेच्छृणु

प्रवृत्त्यभावे इष्टापत्तिरिति चेन्नैवमित्याह - श्रद्धेति ।
श्रद्धावैधुर्यं श्रद्धाभावः तद्योगेन तत्सत्त्वेन हेतुना प्रवृत्त्यभावे
साधिते सतीति शेषः । जगतां प्राणिनां स्थितिः सुखाद्यनुभवात्मा व्यवहारः
। नश्येद् नाशः सम्भवेत् [व्यवहारपदसंनिधानेन व्यवहारस्य
नाशः संभवेदित्यर्थो विभक्तिविपरिणामेन संपद्यते ।] ।
प्रत्यक्षसिद्धा जगत्स्थितिरपह्नोतुं न शक्या ।
अतस्तन्मूलभूतश्रद्धासिद्धिरिति भावः । ननु न
जगत्स्थितिनिमित्तप्रवृत्त्यन्यथानुपपत्त्या श्रद्धासिद्धिरिति प्रवृत्तेरन्यथा
सिद्धेरित्याह - एकान्तेति । एकान्तग्रहणात् व्याप्तिग्रहादित्यर्थः । कर्षको
भूविकर्षणे कृतेऽकृते च धान्यप्राप्तिमप्राप्तिश्च भूयो गृहीत्वा
कर्षणव्याप्तिं धान्यप्राप्तौ विनिश्चित्य कर्षणे प्रवर्तते न श्रद्धया
प्रवर्तत इति भावः । अत्राह - शृण्विति

एकान्तग्रहणे वापि श्रद्धा कस्मात् प्रतिष्ठिता ।
तत्राप्येकान्तशरणः श्रद्धाशरण एव हि

श्रद्धानाम सम्भावनात्मा निश्चयः इदमित्थमेव स्यादिति । एवं सति
एकान्तग्रहणे वा श्रद्धा तव कथं प्रतिष्ठिता स्थिता ।
श्रद्धामपह्नुवानस्य [ख्: ह्नुवतः] तव केषुचित् स्थानेषु
कार्यकारणयोः साहचर्यानुभवमात्रेण परोक्षे भाविकार्येऽपि
कारणसाहचर्यसम्भावना कुत इत्यभिप्रायः । यद्वा
सुखाद्यनुभवरूपफलादपह्नोतुमशक्यात् प्रवृत्तिः सिद्धा । सिद्धायां
प्रवृत्तौ श्रद्धामूलकत्वं न भवेदेकान्तग्रहणमूलकत्वमेव भवेदिति
वा श्रद्धा कुत इति - तत्रापीति । एकान्तग्रहणात् प्रवृत्तिरिति [ग्:
प्रवृत्तिस्वी] स्वीकारेऽपि । एवं सत्यपि श्रद्धा त्वयाऽभ्युपगतेति भावः

प्. ७७)
तस्माच्छ्रद्धामृते लोकोऽवसीदेदश्वसन् ध्रुवम् ।
तस्माच्छ्रद्धां दृढां प्राप्य सुखमात्यन्तिकं व्रज

यस्माच्छ्रद्धां विना प्रवृत्तिर्न घटते तस्मात् श्रद्धामृते
प्रवृत्त्यभावाल्लोकव्यवहारो नश्येत् । अश्वसन्निति ।
उच्छ्वासनिश्वासयोस्तन्निरोधे च संशयादप्रवृत्तिः स्यादिति तात्पर्यम् ।
यस्माच्छ्रद्धां विना व्यावहारिकमपि सुखं न भवेत्तस्मात् । मदुक्तौ
श्रद्धां प्राप्य

श्रद्धाऽवरे न कार्येति मन्यसे यदि तच्छृणु ।
इयं च श्रद्धयैवास्ते प्रवृत्तिर्नृपतेः सुत

ननु श्रद्धा विद्वद्वचनेषु कार्या नावरे निकृष्टे स्रीमूढादिवचन इति
तदाक्षेपमनूद्य परिहरति - श्रद्धेति । इयमिति । अवरे श्रद्धा न
कर्तव्येत्यभ्युपगमरूपा प्रवृत्तिरपि श्रद्धयैव भवेदिति भावः

तत् कथं ते प्रवृत्तिः स्यादिति श्रुत्वा प्रियावचः ।
हेमचूडः प्राह पुनः प्रियां कुशलभाषिणीम्

यदि श्रद्धा न स्यात्तदा प्रोक्ताभ्युपगमरूपा प्रवृत्तिः कथं स्यादित्याह
- तदिति

नूनं प्रिये सर्वथैव श्रद्धातव्यं यदा भवेत् ।
श्रद्धा सत्सु विधातव्या यया [क्, ख्: यथा] श्रेयः
समाप्नुयात्

सर्वथा वरावरत्वविचारं विना । तदा श्रद्धा सत्स्वित्यादि महाजनोक्तवत्
मीनानामिव नाशमाप्नुयादिति व्यवहितेन सम्बन्धः

प्. ७८)
असत्सु नो विधातव्या श्रद्धा श्रेयोऽभिवाञ्छिना ।
अन्यथान्तः सुनिशिते कुटिले बडिशे यथा

अन्यथा असति [असति असज्जनस्थानीये न त्वविद्यमाने] बडिशे श्रद्धया
मीना यं नाशमाप्नुयुस्तं नाशमाप्नुयात् । यतोऽसति श्रद्धया नाशः
तस्मात्

बहिःसमे सुपिष्टेन मीनानां नाशमाप्नुयात् ।
तस्मात् सत्स्वेव कर्तव्या श्रद्धा नासत्सु कुत्रचित्

असत्सु कृत्वा श्रद्धां ये नाशमीयुः परेऽपि च ।
सत्सु श्रेयोयुजः श्रद्धावशतस्ते निदर्शनम्

ये मीना इवासत्सु श्रद्धया नष्टाः ये च सत्सु श्रद्धया श्रेयोयुक्तास्ते सर्वे
मदुक्तौ निदर्शनम् उदाहरणम्

अतः प्रतीत्यैव युक्ता कर्तुं श्रद्धा न चान्यथा ।
तत् कथं ते प्रवृत्तिः स्यादिति प्रश्नः कथं तव

सदिति प्रतीत्या ज्ञात्वैव श्रद्धा कर्तुं युक्ता । एवं सति तत् कथं ते
प्रवृत्तिरिति [ग्: इति नास्ति] प्राक्कृतः प्रश्न आक्षेपः कथम् ? न
सर्वथाऽहं श्रद्धाप्रतिषेधपरः सत्सु श्रद्धा कार्या नान्यत्रेति सतां
महाजनानां वाक्यादेवमहं प्रवृत्त इति भावः

इत्युक्ता हेमलेखा सा पुनराह पतिं प्रियम् ।
शृणु राजकुमारेदं प्रोच्यमानं मया वचः

यदात्थ त्वं कथं प्रश्न इति तत्र ब्रवीमि ते ।
अयं [क्: अथ] सन् वा ह्यसन् वायमिति ते निश्चयः कुतः

सत्सु श्रद्धा कार्येति यद्वाक्ये तव श्रद्धा सोऽयं पुरुषः सन्नेवेति कथं ते
निश्चयः

प्. ७९)
सत्यस्मिन् निश्चये भूयाच्छुभं सच्छ्रद्धयेह वै ।
सोऽपि लक्षणतः स्याच्चेच्छ्रद्धा लक्षणसङ्गता

अन्यवाक्येनेति चेदनवस्थेत्यभिप्रेत्याह - सत्यस्मिन्निति । अयं निश्चय एव न
घटत इति तात्पर्यम् । सोऽपि सन्निति निश्चयोऽपि । लक्षणतः असद्व्यावृत्तिधर्मेण ।
श्रद्धेति । इदमस्त्य लक्षणमित्यन्यवाक्येनेदं लक्षणज्ञानं भवितव्यं
चेदनवस्था तदवस्थैवेति भावः

प्रमाणाल्लक्षणज्ञानमिति चेत्तत्र संशृणु ।
अश्रद्धस्य प्रमाणं किं भवेत्तत् सुनिरूप्यताम्

प्रमाणादिति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः । अश्रद्धस्य प्रमाणं किमिति ।
अयमाशयः - परे ह्यागमे श्रद्धयैव प्रवृत्तिरुपपद्यते न
शुष्कतर्केण । पार्थिवत्वलोहलेख्यत्वयोः सहचारस्य भूयो गृहीतत्वेऽपि हीरके
व्यभिचारदर्शनान्न केवलतर्केण किञ्चिज्ज्ञातुं शक्यत इति

अन्यथा हि प्रमाता नो विसंवाद्येत कुत्रचित् ।
तस्माच्छ्रद्धां समाश्रित्य लोकः सर्वः प्रवर्तते

तस्मात् पुरुषार्थसाधनप्रवर्तकमविसंवादिप्रमाणमागमान्नान्यदित्याह
- अन्यथेति । सदागमस्येवान्यप्रमाणानामपि
दुष्टत्वाभावसम्भावनया [क्, ख्: दृष्ट-]
सर्वथाऽविसंवादकत्वे प्रवृत्तः प्रमाता न क्वापि विसंवाद्येत
प्रवृत्त्युद्दिष्टफलाप्राप्त्या [घ्: फल] परिभूयत ।
यस्मादन्यप्रमाणानां विसंवादकत्वसम्भावना तस्मात् । सदागमे
श्रद्धामाश्रित्यैव कृषीबलोऽप्यागमाश्रयेण
सुमुहूर्तविघ्ननिरसनादिपूर्वकं प्रवर्तते । तत्र च दृश्यमानः
क्वचिद्विसंवादा न प्रमाणदोषकृतः किन्तु सामग्रीवैकल्यकृत एव । अत एव
तस्यैव तत्रैव भूयः सामग्रीसाकल्यसम्पादनाभिमानेन
प्रवृत्तिरुपपद्यत इति भावः

तत्प्रकारं प्रवक्ष्यामि शृणु निश्चलचेतसा ।
अनवस्थिततर्को वा ह्यतर्को वापि सर्वथा

तत्प्रकारं श्रद्धया श्रेयःप्राप्तिप्रकारम् । अनवस्थिततर्कः शुष्कतर्कवान् ।
अतर्को मूढः

प्. ८०)
श्रेयो न प्राप्नुयाल्लोक इह वापि परत्र वा ।
तत्रातर्कस्य कालेन भवेच्छ्रेयः कदाचन

श्रेयो नेति । आद्यस्यानाश्वासेनाप्रवृत्तेः । द्वितीयस्य सामग्रीवैकल्यसम्भवात्
। अन्धप्रक्षिप्तलोष्टाघातेन [ग्, घ्: लोष्ट] फलपातवद् द्वितीयस्य
श्रेयः कदाचित् सम्भाव्यत इत्याह - तत्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः

अनवस्थिततर्कस्य न श्रेयः स्यात् कथञ्चन ।
पुरा सह्यगिरौ गोदावरीतीरे हि कौशिकः

अनवस्थिततर्कस्य श्रेयो न कथञ्चिदित्यत्रेतिहासमाह - पुरेति

न्यवसच्छान्तसुमतिर्ज्ञातलोकसतत्त्वकः ।
तस्य शिष्यास्तु शतशः [ग्: बहुशः] स्थिता गुरुसमाश्रयात्

शान्तश्चासौ सुमतिश्च । कामाद्यनाहतस्वभावः
श्रद्धाभक्तिप्रचुरमतिश्च । अत एव ज्ञातलोकसतत्त्वकः । लोक्यते दृश्यते इति
लोको दृश्यम् । दृश्यस्य हि परं तत्त्वं यत्प्रकाशः परः शिवः
इत्यागमरीत्या अधिष्ठानप्रकाशमात्रं सतत्त्वं स्वरूपं ज्ञातं येन

त एकदा गुरुमनु गता लोकस्य संस्थितिम् ।
निर्णेतुं बुद्ध्यनुगुणं तदा प्रोचुः परस्परम्

ते शिष्याः । गुरुमनु पश्चात् । गुरोः परोक्ष इति यावत् । लोकस्य स्थितिं निर्णेतुं
गताः सङ्गताः सन्तः तदा तन्निर्णयाय स्वबुद्ध्यौगुणं यथा तथा
परस्परं प्रोचुः

तत्राजगाम शुङ्गाख्यो विप्रः कश्चिन्महाबुधः ।
स सर्वेषां मतं प्रोक्तं दूषयद्बुद्धिकौशलात्

तत्र कौशिकशिष्यसमाजे । महाबुधः शुष्कतर्कनिपुणः । यद्वा
महांश्चासावबुधश्च अज्ञातलोकसतत्त्व इति भावः । स शुङ्गः । सर्वेषां
कौशिकशिष्याणाम् । बुद्धिकौशलात् । नागमानुरुद्धयुक्त्याऽदूषयत् किन्तु
केवलं बुद्धिकौशलात् । शुष्कतर्कैरिति भावः

प्. ८१)
अश्रद्धया हतप्रज्ञो विवादनिपुणस्तदा ।
प्रमाणात् प्रमितं सत्यमित्युक्तेषु द्विजेष्वथ

कुतस्तस्यागमानादर इति चेदाह - अश्रद्धयेति । अत एव विवादनिपुणः सन्
वितण्डामाश्रित्येति यावत् । तदा कौशिकशिष्याणां
दृश्यतत्त्वनिर्णयोपयुक्तकथाकाले । निर्दुष्टप्रमाणप्रमितं सत्यमिति
तेषूक्तेषु । अथाहेत्यन्वयः

अनवस्थिततर्को वै प्राह तर्कैकसंश्रयः ।
शुङ्गाख्य आक्षिपन् सर्वान् तत्र वादकथान्तरे

अनवस्थिततर्कः शुङ्गाख्यः । शुष्कतर्काश्रयः । वादकथान्तरे ।
जल्पवितण्डाभिन्नकथामध्ये

विप्राः शृणुध्वं मद्वाक्यं सत्यं न क्वापि सिध्यति ।
प्रमितं यत् प्रमाणेन तत् सत्यमिति हीरितम्

शुङ्गवाक्यं विप्रा इत्यादि । भवद्भिर्यत् साध्यते सत्यम् न तत् क्वापि
कालत्रयेऽपि सिद्ध्यतीत्याक्षेपः । प्रमितमित्यादि कौशिकशिष्यमतानुवादः । इति हि
भवद्भिरीरितम्

तत्र तेन दोषयुजा भवेदप्रमितं ननु [ग्: न तु] ।
निश्चेतव्या ततस्त्वादौ प्रमाणानामदुष्टता

तत्र प्रमाणेषु मध्ये दोषयुक्तप्रमाणेन भातमप्रमितमसत्यं ननु । अत
आदौ सत्यासत्यपरीक्षकेण प्रमाणानामदुष्टता निश्चेतव्येत्याह -
निश्चेतव्येति । नहि भासनमात्रेण सत्यत्वं कस्यचित् शुक्तिरजतादेः
सत्यत्वप्रसङ्गात् । अतोऽदुष्टप्रमाणप्रमितस्यैव सत्यत्वात् ।
प्रमाणादुष्टत्वनिश्चयाधीन एव भावसत्यत्वनिश्चय इति भावः

सा प्रमाणान्तरकृता तत्राप्येवं विचिन्त्यताम् ।
इत्येवमनवस्थानाद् न किञ्चित् प्रमितं भवेत्

प्रमाणादुष्टत्वनिश्चयोऽपि प्रमाणान्तराधीन इत्यनवस्थया मूलक्षतिकर्या
न क्वचित् सत्यत्वं सिध्यतीत्याह - सा प्रमाणेति

प्. ८२)
अतः प्रमाता प्रमितं प्रमाणं वा न सिध्यति ।
तस्माच्छून्याश्रयो ह्येष विकल्पो विविधः स्थितः

अतः प्रमाणादुष्टत्वानिश्चयात् । प्रमितं दृश्यम् । सत्यं न सिध्यति । तस्मात्
सत्यत्वासिद्धेः । अहमिदं चक्षुषा पश्यामीत्यादि विविधो विकल्पः
शुन्यालम्बन एव । न चानुमानादिप्रमाणैरभिमतसिद्धिः उक्तदोषग्रस्तत्वात्
तेषां प्रत्यक्षोपजीव्यत्वाच्च । न च शून्यं वा तव [ख्, ग्: तर्केण]
कथं सिद्ध्यतीति वाच्यम् शून्यसिद्धौ प्रमाणव्यापारानुपयोगात्
इतरासिद्धिमात्रात्मकत्वात् तस्येति

सोऽपि शून्यात्मता प्राप्तः प्रमाणाविषयत्वतः ।
तस्माच्छून्यं न किञ्चित् सदित्येष [क्, ख्, घ्: स्यादि]
प्रविनिर्णयः

अत एवाह - सोऽपीति । शून्यपदार्थोऽपि शून्यतां प्राप्तः
निश्चितादुष्टप्रमाणाविषयत्वात् । तस्मात् शून्यमिति न किञ्चिद्वस्तु स्यात्
इतरासिद्धिमात्रात्मकत्वात् तस्य । यद्वा ननु
प्रमातृप्रमाणप्रमेयसिद्धावपि विकल्पधारायाः स्वप्रकाशायाः
सत्त्वान्न शून्यमात्रशेष इति चेदाह - सोऽपीति । विकल्पोऽपीत्यर्थः ।
तस्यानवस्थया प्रमाणान्तराविषयत्वात् स्वप्रकाशत्वे
कर्तृकर्मभावविरोधात् सोऽपि शून्यात्मतां प्राप्तः । तस्माद्विकल्परूपमपि
सन्न सिध्यतीति शून्यमेवेति प्रविनिर्णयः

इति शुङ्गवचः श्रुत्वा तेषु केचिद् द्विजाधमाः ।
तं श्रिता निश्चयाभासं बभूवुः शून्यवादिनः

तेषु कौशिकशिष्येषु मध्ये । द्विजाधमाः असारहृदयाः । तं
शुङ्गसिद्धान्तम्

विनाशमीयुस्तन्निष्ठाः शून्यभावं परं गताः ।
ये द्विजाः सारहृदयास्ते शुङ्गस्य प्रभाषितम्

सर्वस्य शून्यतानिश्चयेन स्वात्मानमपि शून्यं मन्यमानाः
शून्यभावं स्थावरतां प्राप्ताः । न त्वभावरूपतां गताः वस्तुतो
भावस्याभावत्वानुपपत्तेः । सारहृदयाः सारं विचारपरं हृदयं
मनो येषाम्

प्. ८३)
निरूप्य कौशिके तेन समाहितहृदोऽभवन् ।
तस्मात् सर्वात्मना त्यक्त्वा तर्कं तमनवस्थितम्

तेन कौशिकोक्तेन । शङ्काया नाशात् समाहितहृदः ।
यतोऽनवस्थिततर्कस्यानर्थसम्पत्तिः तस्मात्

सदा सदागमायत्ततर्कः श्रेयः समाप्नुयात् ।
इति प्रोक्तो हेमचूडः प्रिययाऽत्यन्तधीरया

सदागमस्यायत्तोऽनुकूलस्तर्को यस्य । धीरया पण्डितया

पुनः पप्रच्छ चात्यन्तविस्मितस्तां महाशयाम् ।
अहो प्रिये ते वैदुष्यमीदृशं नाविदं पुरा

असम्भाव्यमानां योषिति विद्वत्तां दृष्ट्वा विस्मितः

धन्यासि त्वमहं चापि धन्यो यस्त्वामुपागतः ।
ब्रवीषि श्रद्धया सर्वश्रेयःसिद्धिं हि तत् कथम्

उपागतः सङ्गतः

कुत्र श्रद्धा विधातव्या कुत्र वा सा न शस्यते ।
आनन्त्यादागमानां वै विरुद्धार्थसमाश्रयात्

आगमे श्रद्धा विधेयेत्युक्ते आगमानामप्यनैक्यात् कुत्र श्रद्धा कर्तव्येति
पृच्छति - कुत्रेति । सा श्रद्धा । अनैक्येऽप्यागमानामर्थैक्याद्यत्र
क्वचिच्छ्रद्धां कुर्विति चेदाह - विरुद्धेति

आचार्यमतभेदाच्च व्याख्यातृमतभेदतः ।
स्वबुद्धेरनवस्थानात् किमादेयं न वापि किम्

न विरुद्धार्थत्वं बौधार्हतवेदाद्यागमानामेव परस्परम् अपि
त्वेकैकागमेऽप्याचार्यमतभेदादपि विरोध इत्याह - आचार्येति । स्पष्टं
चैतत् । तथाहि - वैदिकाद्यागमाचार्याणां जैमिनिपतञ्जलिप्रभृतीनां
परस्परं मतविरोध इति । तथा जैमिनिशास्त्रव्याख्यातॄणां
शबरकुमारिलप्रभृतीनां परस्परं व्याख्याविरोधः । नन्वेवं
परस्परविरोधेऽपि स्वबुद्ध्या विचार्य यच्छ्रेष्ठं तच्छ्रद्धेयमिति चेदाह ##-
बुद्धेः कालभेदेन स्थितिभेदादेकस्यैव पुरुषस्य कालभेदेन
विविधतर्कसम्भवादनवस्थानमिति भावः

प्. ८४)
यद्यस्याभिमतं तत् [ख्: तत्तत् सदित्येव] स वदत्येव सुनिश्चितम् ।
अन्यच्चाप्यव्यवसितं हानिप्रदमपि प्रिये

आचार्यादिपरस्परविरोधमेवाह - यदिति । तत् साधनत्वेन वदति । अन्यत्
अनभिमतम् । अव्यवसितं साधनत्वेनानिश्चितम्

तत्रैव सति नैवान्तं कश्चिदत्रापि गच्छति ।
यः शून्यमाह तत्त्वं सोऽप्यशून्यं दूषयेत् परम्

तत्र आगमेषु । एवं सति विरोधे सति । अन्तं निश्चयम् । अत्रापि विचारे कृतेऽपि

अश्रद्धेयं कुतो वा तत् सङ्गतं चागमेन हि ।
एतद् ब्रूहि प्रिये सम्यग् नह्येतत्तेऽस्त्यचिन्तितम्

शून्यवादिनापि शुङ्गेन शून्यं [क्: शून्यतत्त्व] तत्त्वमुक्तम् ।
अशून्यतत्त्ववादो दूषितः । आगमेन च तन्मतं सङ्गतमेव तस्मात्तन्मतं
कुतो न श्रद्धेयमेतन्मे वदेत्याह - अश्रद्धेयमिति । यद्यप्येष
दुरुद्धराक्षेपः तथाप्येतत् त्वया चिन्तिमस्तीति सम्भाव्यते तव
सर्वज्ञकल्पत्वादित्याशयेनाह - नह्येतदिति

इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने
श्रद्धाप्रशंसनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां
षष्ठोऽध्यायः

प्. ८५)
अथ सप्तमोऽध्यायः
इति पृष्टा हेमलेखा भर्त्रा प्रियतरेण सा ।
प्रोवाच विदुषी सम्यग् विज्ञातलोकसंस्थितिः

अत्राध्याये वेद(ध)पद्यैः श्रद्धापौरुषतर्कतः ।
शिवं ज्ञात्वाराध्य ततो लभेच्छ्रेय इतीर्यते ॥
विज्ञाता लोकस्य संस्थिरिरधिष्ठानं स्वरूपं [क्: स्वरूपं नास्ति] वा
यया

शृणु वक्ष्ये प्रियतम स्थिरस्वान्तः [क्: स्थिरशान्त] समादरात् ।
मनो हि मर्कटप्रायमस्थिरं सर्वदैव तत्

स्थिरस्वान्तोऽनन्यचित्तः । समादारात् इदं मया श्रोतव्यमेवेत्यभिनिवेशात् ।
एतद्द्वयस्यापि क्रमेण फलमाह - मन इति । न स्वभावतो मनसः
स्थैर्यमिति भावः । यत एवं तत् तस्मात् स्थिरस्वन्त इति योजना

यत एवं महानर्थं प्राप्तवान् प्राकृतो जनः ।
चलन्मनः सर्वदुःखानिदानं दृष्टमेव हि

तदस्थैर्यण किं मे भवेदिति चेदाह - यत इति । मनसश्चलनादित्यर्थः

यतः सुषुप्तौ चलनाभावाद्विन्दति वै सुखम् ।
तस्मान्मनः स्थिरीकृत्य शृणु यत्ते ब्रवीम्यहम्

मनसश्चलनादेव दुःखमिति व्यतिरेकतो दर्शयति - यत इति । सर्वोऽपि विन्दति ।
तस्मादिति । नित्यप्राप्तस्वरूपसुखफलविघटकस्य मनश्चलनस्य
श्रवणफलविघटकत्वं सुतरां भवेदेवेति [क्: भवेदिति] तात्पर्यम्

अनादरेण श्रुतं च भवेदश्रुतसम्मितम् ।
अफलं स्यात्तदत्यन्तं यथा चित्रतरुश्रयः

अनादरेण श्रुतम् । अश्रद्धया असमाहितमनसा आपाततः श्रुतम् । अफलमिति ।
नास्ति फलं यस्य तत् । नह्येतद्वक्ष्यमाणं गानमिव श्रुतिमात्रेण
फलावहम् किन्तु मननादिद्वारेण [ख्: मननाद्विचारेण] । तथा
चादराभावे मननादावप्रवृत्तेः चित्रलिखितवृक्षाश्रयवद् व्यर्थं
श्राणं स्यादिति भावः । तत् श्रवणम्

प्. ८६)
अनवस्थिततर्कत्व(र्कं तं)मपहाय विनाशनम् ।
सत्तर्कमाश्रित्य जनः प्राप्नुयात् सुफलं द्रुतम्

सत्तर्कसंश्रयेणाशु साधनैकपरो भवेत् ।
सत्तर्कजनितां श्रद्धां प्राप्येह फलभाग् नरः

ननु मम शुष्कतर्कं सन्त्यज्य त्वदुक्तौ विश्रब्धस्यापि सत्तर्कपरस्य न
फलप्राप्तिर्दृश्यते ? इति चेदाह - साधनैकपर इति । नन्वलं
सत्तर्केण कुतर्कयापि मे साधनपरत्वेनैव फलं भवेदिति चेदाह -
सत्तर्केति । कुतर्कस्य वक्ष्यमाणसत्तर्कमूलकेश्वरसिद्धेर्दुर्घटत्वेन
तदाराधनश्रद्धा दूरतोऽपास्तेति केवलाराधनस्य अश्रद्धया हुतं दत्तम् ....
न च तत् प्रेत्य नो इह (भ्० गी० १७।२८) इति नीत्या निष्फलत्वमिति [क्:
निष्फलमिति] सत्तर्कजनितश्रद्धया साधनपर एव फलभाग्
भवतीत्याशयः

अनवस्थिततर्कं तं विहायालोकय प्रिय ।
प्रवृत्तिमेतां जगतः श्रद्धया फलशालिनीम्

तं प्रसिद्धत्वेन [क्: प्रसिद्धं] त्वयि स्थितम् । अनवस्थिततर्करहितानां
श्रद्धावतां फलशालिनीं प्रवृत्तिमवलोकय । तत्फलस्य न परोक्षत्वमिति
भावः

सुतर्कितेन कालेन कर्षकः क्ष्मां विकर्षति ।
श्रद्धयैव तथा रूप्यस्वर्णरत्नौषधादिकम्

तां प्रवृत्तिमेवाह - सुतर्कितेनेति । आगमाविरुद्धस्तर्कः सुतर्कः ।
शास्त्रोक्तहलप्रवाहणयोग्यस्तर्कितानावृष्ट्यादिसस्यप्रतिबन्धाभाववांश्च्
अ यः कालः तेन निमित्तेन कर्षति । न तु तर्कानवस्थित्या सर्वत्राश्रद्धया
त्वमिव तूष्णीं तिष्ठतीति भावः

प्. ८७)
व्यवस्यन्ति सुतर्केण त्यक्त्वा तर्कानवस्थितिम् ।
तस्मात् सुतर्कश्रद्धाभ्यां व्यवस्य श्रेय आत्मनः

तथा पूर्वस्मादिदमतिसूक्ष्मलक्षणमपि
स्वर्णादिकमेतावन्मौल्यार्हमेवंविधगुणमेतद्रोगहरमिति परीक्षका
आगमतर्काभ्यामेव व्यवस्यन्ति प्रायो न विसंवाद्यन्ते चेत्याह -
व्यवस्यन्तीति । सुतर्कः पुरुषः क्वचिद्विसंवाद्यते न त्वनवस्थिततर्कवत्
सर्वशून्यत्वेनात्मापहारं प्राप्नोतीति यतः तस्मात् । आत्मनः श्रेयो व्यवस्य
निश्चित्य तत्साधनाय येतेदिति सम्बन्धः

प्रयतेत्तत्साधनाय [क्: प्रयतेत सा] नहि तर्कानवस्थितेः ।
विरमेत् पौरुषाद् यत्नाच्छुङ्गानुगनरा इव

शुङ्गानुगता नरा इवासत्तर्केण सर्वशून्यत्वं सम्भाव्य
पौरुषयत्नविमुखो न भवेदित्याह - नहीति

श्रद्धया पौरुषपरो न विहन्येत [क्: न्यते] सर्वथा ।
दृढं पौरुषमाश्रित्य न प्राप्येत कथं फलम्

पौरुषं पुरुषयत्नः [घ्: प्रयत्नः] । फलाप्राप्त्या [क्, ख्:
फल] न विहन्येत [क्: न्यते] । केषाञ्चित् फलाभावो
ह्यदृढपौरुषादित्याह [घ्: ह्यदृष्ट] दृढमिति

पौरुषात् कर्षका धान्यं वणिजो धनमेव च ।
राज्यलक्ष्मीं नृपा विप्रा विद्यां सर्वसुखाश्रयाम्

दृढपौरुषयोगान्नाफलमिति [क्: न्न फलमिति; घ्: नां फलमिति; ख्: न्न
फलं कथमिति] सप्रत्ययमाह - पौरुषादिति

शूद्रा भृतिं सुधां देवास्तापसा लोकमुत्तमम् ।
प्रापुरन्येऽप्यभिमतं पौरुषेणैव कर्मणा

अनवस्थिततर्केणाश्रद्धेन पुरुषेण किम् ।
कदा किञ्चित् कथं प्राप्तं फलं वद विमृश्य तत्

किञ्चिदपि किं फलं कदा काले साधनं विना कथं प्राप्तम्

प्. ८८)
क्वचित् फलविसंवादात् सर्वत्राश्वासवर्जने ।
विजानीयाद् दैवहतं तं स्वात्मरिपुरूपिणम्

ननु कर्षकादीनामपि क्वचित् फलाभावो दृश्यत इति
चेत्तावतैवाप्रवृत्तिर्मर्ख्यमूलैवेत्याह - क्वचिदिति । आश्वासः श्रद्धा

अतः पौरुषमाश्रित्य श्रद्धासत्तर्कपोषितम् ।
श्रेयसां यन्मुख्यतमं साधनं तत् समाश्रयेत्

श्रद्धासत्तर्काभ्यां पोषितम् । सत्तर्केण श्रद्धोदयः श्रद्धया च
पौरुषस्य वृद्धिर्भवेदिति भावः । ननु श्रेयःसाधनमपि कर्मयोगादिकं
शात्रेषु बहुविधं प्रसिद्धम् तत्र कतमं (मत्) साधनं
समाश्रयेदिति चेदाह - श्रेयसामिति

तत्र दृष्टं [क्: दृष्टसाध] साधनानां वैचित्र्यं च
पृथग्विधम् ।
तेषु यत् सर्वथा साध्यं साधयेत्तद्धि मुख्यकम्

ननु [क्: ननु नास्ति] श्रेयःसाधनस्य मुख्यत्वं किं तदिति चेदाह ##-
विचित्रत्वेन पृथग्दृष्टेषु साधनेषु । साध्यं फलं सर्वथा यत् साधयेत् ।
नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति (भ० गी० २।४०) इत्यादिनीत्या फलविपर्ययो
नेत्युक्तम् - सर्वथेति

तत् सुतर्कानुभूतिभ्यां व्यवस्याशु समारभेत् ।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि सावधानः [ख्: धानं] शृणुष्व तत्

एतदपि वा कथं निश्चेतव्यमिति चेदाह - तदिति । व्यवस्य निश्चित्य । तत्र
नृदेहस्य श्रेयोनिदानस्य दुर्लभस्य मृत्युग्रस्तत्वेनाह - आश्विति ।
निश्चयो वा मम कथं स्यादिति चेदाह - तदिति । मुख्यं श्रेयस्तत्साधनं
चेत्यर्थः

श्रेयस्तद्धि विजानीयाद्यस्माद् भूयो न शोचति ।
शोकः सर्वत एव [ख्: एवास्य] स्याद् दृश्यते सूक्ष्मया दृशा

तत्रादौ मुख्यं श्रेयःपदार्थमाह - श्रेय इति । ननु तादृशं
धनादिकमेवेति चेन्नेत्याह - शोक इति । कथं धनादेः शोक इति चेदाह ##-
दृश्यते

प्. ८९)
यच्छोकैरनुसंभिन्नं न तच्छ्रेयो हि सर्वथा ।
धनं पुत्रास्तथा दारा राज्यं कोशो बलं यशः

तदेवाह - यदिति । अनुसंभिन्नं युतम्

विद्या बुद्धिर्दर्शनं च देहः सौन्दर्यसम्पदः ।
सर्वमेतदस्थिरत्वात् कालसर्पमुखस्थितम्

अन्तरमाह - विद्येत्यादि । दर्शनं करणम् । सौन्दर्यस्य सम्पदः
प्राप्तयः । एतत् सर्वं नाशग्रस्तमिति शोकावहत्वाद् दुःखयुतमित्याह [ग्:
युत नास्ति] सर्वमिति

शोकाङ्कुरमहाशक्तिबीजात्मकतया स्थितम् ।
कुत आत्यन्तिकश्रेयःसाधनत्वं समर्हति

शोकाङ्कुरोत्पादने महाशक्तियुतबीजवद् अङ्कुरशक्तेः
साधारणोपायैरनाश्यत्वमिति भावः । तस्मादेवंविधस्य
नैवात्यन्तिकश्रेयःसाधनत्वमित्याह - कुत इति

अतः परमकं श्रेय एतद्वै मुख्यतो भवेत् ।
एवं धनादिविषये यदादेयत्वविभ्रमः

अतो धनादेरसाधनत्वात् [क्: देः साध] । श्रेयः श्रेयः साधनम् ।
एतद् वक्ष्यमाणं देवताराधनम् । कथं देवताराधनेनैव श्रेयोलाभ
इत्येतन्निरूपयितुमिह - एवमिति । श्रेयःसाधनत्वेनेत्यर्थः । यदिति । यो
विभ्रम इत्यर्थः

मोहादेव समुद्भूतो मोहको हि महेश्वरः ।
यो हि सर्वजगत्कर्ता तस्मात् सर्वे हि मोहिताः

कोऽयं मोहक इति चेदाह - महेश्वर इति । कथम्भूतो महेश्वर इति
चेज्जगत्कर्तृत्वेन सिद्धो नापह्नवनीय इत्याह - यो हीति

प्. ९०)
मोहयत्यल्पकोऽपीह विद्याभागसमाश्रयत् ।
कांश्चिदेव न सर्वान् स यस्माद्विद्या हि सा मिता

कथमस्यैवं सामर्थ्यमिति चेदाह - मोहयतीति । अल्पको देहादिपरिच्छिन्न
ऐन्द्रजालिकः । अस्य विद्या मितेति न सर्वमोहकत्वम्

अल्पविद्यं मायिनं चाप्यनुत्क्रान्ता जना यतः ।
महादेवं महामायं कः समुत्क्रान्तुमर्हति

मायिनमप्रसाद्य तन्मोहतरणमशक्यमित्याह - अल्पविद्यमिति

यो हि लोकेऽल्पमायां च जानाति प्रतिविद्यया ।
स मोहान्निर्गतः स्वस्थः सुखमाप्नोत्यनश्वरम्

अल्पमायाम् । निरोद्धुमिति शेषः । स्वस्थः तन्निर्मितसर्पादिभयरहितः ।
अनश्वरं तन्माययाऽविनाश्यम्

एवंविधापि विद्या तमनाश्रित्य तु मायिनम् ।
न लभ्या सर्वथा यावदप्रसाद्य तु सर्वथा

एवंविधापि अल्पमायाप्रतिरोध्री [क्, ख्: रोधिविद्या] विद्यापि । तम्
अल्पमायिनम् । यावत् यस्मात् । अनाश्रित्य सर्वथा धनदानसेवनाद्यैरप्रसाद्य
न लभ्या । सर्वथा तमप्रसाद्येत्यग्रिमेण सम्बन्धः

तस्मान्महामायिनं तमप्रसाद्य कथं भवेत् ।
महामोहस्य तरणं तस्मात्तं सर्वथा श्रयेत्

तस्मात् अप्रसादने मोहतरणाभावात्

यस्तं प्रसादयेत् सम्यक् प्राप्य तस्य प्रसादतः ।
महाविद्यां स तन्मोहाद् ध्रुवमुत्क्रान्तिमेष्यति

सम्यक् अकापट्येन । महाविद्याम् अद्वितीयशिवात्मविद्यां प्राप्य
महामायास्वरूपं वेदेति शेषः । तन्मोहात् महामायाकृतमोहात्

अन्येऽपि योगाः कथिताः श्रेयःसाधनकर्मणि ।
महेश्वरप्रसादात्ते विना न स्युः फलाप्तये

योगाः युक्तयः प्रणायामादिरूपाः । श्रेयःसाधनकर्मणि हेतुत्वेनेति शेषः

प्. ९१)
तस्मादाराधयेदादौ महेशं विश्वकारणम् ।
भक्त्या स साधयेदाशु योगान्मोहविनाशनान्

तस्मादिति । यस्मादीश्वराराधनं विना किमपि साधनं फलपर्यवसाइ न
भवेत्तस्मादित्यर्थः । आदाविति । सर्वसाधनोपक्रम इत्यर्थः । कुत एवमिति
चेदाह - विश्वकारणमिति । तस्य सर्वकर्तृत्वेन तदनुग्रहं विना न
किञ्चित् सेत्स्यतीति भावः

एतज्जगत् कार्यभूतं प्रत्यक्षं परिदृश्यते ।
सांशमेवं पृथिव्याद्यमदृष्टारम्भमप्यलम्

कथमेष ईश्वरो जगत्कर्तृत्वेन सिध्यतीत्याशङ्क्येश्वरं
प्रसाधयितुमुपक्रमते - एतदिति । प्रत्यक्षेण दृश्यमानमित्यर्थः । तच्च
जगत् कार्यभूतमेव [क्: मेवं] प्रत्यक्षं यथा तथा [ग्: तथा
नास्ति] परिदृश्यते] । ननु घटादीनां कार्यभूतमेव [घ्: तु
नास्ति] पृथ्वीसमुद्रगिर्यादीनामिति चेत् तेषामपि सांशत्वेन हेतुना
कार्यत्वं सेत्स्यतीत्याह - सांशमिति । अदृष्टारम्भमपि
अदृष्टोत्पत्तिकमपि पृथिव्यादि

कार्यं स्यादिति तर्केण बह्वागमदृढेन तु ।
व्यवस्येत्तत्र कर्तारं सर्वकर्तृविलक्षणम्

यत् सावयवं तत् कार्यमिति तर्केण पृथिव्याद्युत्पत्तिमदिति भावः ।
नन्वेवमपि परमाण्वाकाशादीनां निरवयवत्वेनाकार्यत्वान्न जगन्मात्रं
कार्यभूतमिति चेन्न वेद्यत्वेन हेतुना कार्यत्वसिद्धेः । न च निरवयत्वेन
कार्यत्वाभावः साधयितुं शक्यः वेद्यत्वहेतुकानुमानस्य [क्:
वेद्यत्वे] वह्वागमसंवादेन दृढतरत्वादित्याह - वह्वागमेति ।
तथा चागमः - द्यावाभूमी जनयन् देव एकः (ऋग्० १०।८१।३)
आत्मन आकाशः सम्भूतः (तैत्ति० उ० २।१।१) आकाशवायुप्रमुखं
दृश्यं सर्वं ससर्ज सः इत्यादयः । तथा च दृश्यमात्रस्य जगतः
कार्यत्वे सिद्धे तत्र जगति कार्यत्वेन कर्तृपूर्वकत्वं साधयेदित्याह -
व्यवस्येदिति । तत्र पृथिव्यादौ कर्तारं निश्चयविषयीकुर्यादित्यर्थः । ननु
घटादितत्तत्कार्येषु सिद्धकुलालादिभिः सिद्धसाधनमित्याशङ्क्याह -
सर्वकर्तृविलक्षणमिति । नासदासीन्नो सदासीत्तदानीम् (ऋग्० १०।१२९।१)
पुरा सृष्टेरिदं दृश्यं नाणुमात्रमपि स्थितम्
इत्याद्यागमानुरोधेनानादिसृष्टाबुपादानाद्यभावात्तदनपेक्षणात्
सर्वकर्तृविलक्षण एष कर्ता साधित इति भावः

प्. ९२)
यद्यप्यकर्तृकं लोकमाह कश्चिदिहागमः ।
तदनेकैरागमैस्तु तर्करूढैः सुबाधितम्

नन्वागमसंवादाद्यथा जगत्कार्यत्वगमकस्तर्को
दृढस्तथाऽकार्यत्वानुमापकस्तर्कोऽपि दृढः कुतो न भवेत् ?
अकर्तृको ह्ययं लोकः स्वभावैकसमाश्रयः
इत्यादिबार्हस्पत्यागमसंवादादित्याशङ्क्य नैष सदागमः
किन्त्वागमाभास एवेति चार्वाकमतप्रक्षेपायोपक्रमते यद्यपीति ।
कश्चिदागमश्वार्कागमः । अत्रेयं चार्वाकप्रक्रिया -
भूमिरापोऽनलो वायुरिति तत्त्वचतुष्टयम् ।
प्रत्यक्षमानसंसिद्धं पञ्चमं नहि विद्यते ॥
एतत्संघात्मको लोकः प्रतिक्षणविभेदितः ।
पूर्वपूर्वजगज्जालसदृशं चोत्तरोत्तरम् ॥
एवंस्वभाव एवैष लोकः स्वस्मिन् प्रतिष्ठितः ।
गुडोदकादौ स्वाभाव्याद् मदशक्तिर्यथोद्भवेत् ॥
एवं स्त्रीगर्भनिहिते शुक्रशोणितबुद्बुदे ।
उत्पद्यते हि चैतन्यं क्रियाज्ञानसमाश्रयम् ॥
मदशक्तियुतं तोयं मद्यमित्युच्यते यथा ।
एवं चैतन्यसंयुक्तो देहः पुरुष उच्यते ॥
सुखं पुमर्थः स्वर्गः स्याद् दुःखं तु नरको भवेत् ।
प्रवर्तते [क्: र्तकदय] द्वयं चैतत् स्वभावादेव नान्यथा ॥
सुखदुःखाभास एव [क्: एवं] संसारः प्रणिगद्यते ।
मदिरामदशक्तेस्तु यथा नाशः स्वभावतः ॥
एवं चैतन्यनाशो हि मोक्ष इत्युच्यते बुधैः ।
मृतस्य नास्ति स्वर्गो वा नरको वापि कश्चन ॥ इति [क्: इति नास्ति] ।
तत् चार्वाकशास्त्रम् अनेकैः आस्तिकनास्तिकसम्बन्धिभिः आगमैः तर्करूढैः
अनुगततर्कैर्बाधितम् अतस्त्याज्यमेवेति सम्बन्धः

प्. ९३)
यत्रात्मनाश एवार्थः प्रत्यक्षैकसमाश्रयात् ।
तदागमाभासमेव न तद्धि महदाश्रयम्

अनेकागमविरोधादाभासत्वमुक्तम् । सम्प्रति सर्वानुभवविरोधाच्च
तथात्वमाह - यत्रेति । जननमरणादिप्रवाहरूपः संसारो
दुःखरूपत्वाद्धेयः । एतस्य [क्: एतत्सं] संसारस्य
निमित्ताभावसम्पादनेनाभावे [क्: भावा] सति
महासुखस्वरूपानुभवो मोक्षः परमपुरुषार्थरूपोऽत एव सर्वैरुपादेय इति
हि मोक्षस्य पुरुषार्थत्ववादिनां मतं तर्कागमाद्यैर्व्यवस्थितम् । एवं सति
प्रत्यक्षैकप्रमाणसमाश्रयादात्मनाश एव पुरुषार्थ इति यत्र शास्त्रे उक्तम्
तदागमाभासमेव । अत एव तच्छास्त्रं न महतां
सारासारविवेचकानामाश्रयं पुरुषार्थप्रयोजकत्वेनोपादेयम् । आत्मनाशः
पुरुषार्थ इति वदन् चार्वाकः प्रष्टव्यः - किमात्मनाशो यः [क्:
नाशोऽयं] कश्चन पुरुषार्थः ? उत तत्समुदायः ?
आहोस्विदात्मसामान्यनाशः ? नाद्यः आत्मनस्तव मते क्षणिकत्वेन
यत्किञ्चिदात्मनाशस्य प्राप्तत्वात् इतरयोरसम्भवात् । नापि
स्वात्मसन्ताननाशः स्वात्मनाशकाले स्वस्यासत्त्वेन
स्वात्मनाशस्याप्राप्तव्यत्वेनापुरुषार्थत्वात् । अप्राप्तव्यस्यापि
पुरुषार्थत्वेऽन्यात्मनाशस्यापि पुमर्थत्वप्रसक्तेः । अथ च स्वात्मनाशः
प्रमाणेन सिद्धोऽसिद्धो [क्: असिद्दो ...... प्रमाणेन सिद्धः? नास्ति]
वा पुरुषार्थ इत्युच्यते ? असिद्ध इति चेत् नरविषाणस्यापि तथात्वापत्ति । सिद्ध
इति चेत् ? केन प्रमाणेन सिद्धः ? प्रत्यक्षं हि सन्निकर्षनिमित्तकं
नातीतानागतयोः सम्भवति । न ततोऽन्यत् प्रमाणमनुमानाद्यभ्युपगम्यते
त्वया । प्रत्यक्षमात्रं प्रमाणं वदता त्वया गुडोदकादौ
मदशक्त्युद्भवादेर्दृष्टान्तत्वनिरूपणेन चैतन्याद्युद्भवादिसाधनमपि
नास्ति [क्: तन्नास्ति] मे जिह्वेति कथनतुल्यमित्यादि ज्ञेयम्

प्. ९४)
शुष्कतर्कैकसंकॢप्तं शास्त्रं तत् त्याज्यमेव हि ।
अन्यैरप्युच्यते कैश्चिद् जगदेतत् सनातनम्

न तच्छास्त्रं सर्वज्ञप्रणीतमित्याह - शुष्केति । शुष्कः उपपत्तिरहितो
यस्तर्कः । तदेकसकॢप्तं तन्मात्रमूलकमित्यर्थः । एवं
प्रकृतपक्षप्रतिपक्षभूतं चार्वाकमतं निरस्य तथाविधमेव
सांख्यमतं निराकर्तुमनुक्रमते - अन्यैरिति । सनातनं सद्रूपमित्यर्थः
। ते हि परिणामवादिनो जगत् कारणान्तर्भावेन सदेवेत्याहुः

अबुद्धिमत्कर्तृकं चेत्येतच्चाप्यसमञ्जसम् ।
क्रियाया बुद्धिपूर्वत्वादबुद्धौ तददर्शनात्

अबुद्धिमदिति । गुणसाम्यावस्थात्मकं प्रकृतितत्त्वं जगन्मूलकारणम् ।
तच्च अबुद्धिमत् [क्, घ्: बुद्धि] चितिक्रिअयारहितं जडम् । यथा हि
मृत्पिण्डो घटात्मना परिणममानः कुलालं कर्तारमपेक्षते न तथा
प्रकृतितत्त्वं जगद्रूपेण परिणममानं स्वातिरिक्तं कञ्चित्
कर्तारमपेक्षते । अतो जगत्क्रियायां स्वतन्त्रमिति जगत्कर्तृभूतमित्यर्थ
इत्येतदनीश्वरं सांख्यमतम् । अत्र हि प्रकृतिः सत्त्वांशेन दर्पणतुल्येन
स्वान्तः शुद्धचिद्रूपं पुरुषं स्वीयतमोऽशमयं च दृश्यं
प्रतिबिम्बत्वेन गृह्णाति । एवं प्रतिबिम्बभूतद्रष्टृदृश्यसम्बन्धादेव
प्रकृत्यविवेकमापन्नः पुरुषो घटमहं जानामिति मृषाभिमानेन
युज्यते । अयमेव पुरुषस्य संसारः । यदा हि पुरुषो विचारेण
प्रकृतेर्विविक्तमात्मानं जानाति तदा ज्ञातचोर इव तत्पुरुषविषये
प्रकृतेरनुपसरणात् पुरुषप्रतिबिम्बाग्रहणेन
मृषाभिमानाभावान्मुच्यत इति तन्मतम् । अत्र हि प्रकृतौ
प्रतिबिम्बभूतचित्सम्बन्धाद् दृशप्रकाशोऽभ्युपगतः । तत्र प्रतिबिम्बभूता
चित् किमाश्रयवज्जडरूपा ? उत स्वनिमित्तमुख्य(चिद्वच)चिद्रूपा
वा? आद्ये जडस्य दृश्यप्रकाशत्वानुपपत्तिः । जडस्य
दृश्यप्रकाशत्वाभ्युपगमे प्रकृतिसत्त्वांशसम्बन्धेनैव सर्वोपपत्तौ
चित्प्रतिबिम्बकल्पनवैयर्थ्यापत्तेः । द्वितीयेऽपि दृश्यस्य
मुख्यचित्सम्बन्धोपगमाच्चित्प्रतिबिम्बवैयर्थ्यमेव । न च दर्पणस्य
घटाद्यप्रकाशकत्वेऽपि तत्प्रतिबिम्बितसौरातपस्य गौणस्य
घटादिप्रकाशकत्ववच्चितिप्रतिबिम्बस्यैव दृश्यप्रकाशकत्वमिति वाच्यम्
सौरातपप्रतिबिम्बस्यालोकवद् घटादिप्रकाशसहकारित्वेनाप्रकाशकत्वात् ।
नापि प्रतिबिम्बभूतचितश्चिज्जडोभयरूपत्वमुभयविलक्षणत्वं वा [क्:
वा नास्ति] वक्तुं युज्यते विरोधादपसिद्धान्ताच्च । अथ च
स्वभावस्यान्यथाभावानुपपत्तेः पुरुषं प्रति प्रवृत्तिस्वभावायाः
प्रकृतेर्विवेकज्ञानानन्तरं [ख्, ग्, घ्: नोत्तरं]
निवृत्तिस्वभावताऽनुपपत्त्या बन्धस्य परिहार्यत्वमित्याद्यभिसन्धायाह ##-
कुलालादिबुद्धिपूर्वत्वात् एवम्भूतं घटमेवं करोमीति
बुद्धिमत्पूर्वकत्वाद् घटाद्युत्पत्तेरबुद्धिमत्प्रकृतिकर्तृकत्वं न जगत् इति
भावः । अबुद्धाविति । चित्रलिखितकुलालादौ घटादिक्रियादर्शनात्

प्. ९५)
वह्वागमोपष्टम्भाच्च कर्ताऽत्र स्याद्धि बुद्धिमान् ।
बुद्धिमत्कर्तृकं कार्यं सर्वत्रैव हि दर्शनात्

बह्विति । स ईक्षत लोकान्नु सृजा (ऐत० उ० १।१) इति नामरूपे व्याकरवाणि
(छा० उ० ६।३।२) इति आदिकर्ता हि भगवानादावालोच्य वै जगत् । योगीव
निरुपादानं प्रविविक्तमकल्पयत् ॥ इत्यादि बह्वागमः उपष्टम्भ
आश्रयभूतोऽनुकूलो यस्यैवंविधाद् जगद् बुद्धिमत्कर्तृकं कार्यत्वाद्
घटादिवदिति बलवत्तर्काद् बुद्धिमानेव जगत्कर्ता भवेन्नाबुद्धिमतो
प्रकृतिरित्यर्थः । कार्यस्य बुद्धिमत्कर्तृकत्वे दृष्टान्तदौर्लभ्यं
परिहरति - सर्वत्रैवेति [क्: सर्वत्रैवेति] । सांख्यमते जडस्य
प्रकृतितत्त्वस्य कर्तृत्वसाधने दृष्टान्तदौर्लभ्यवन्नात्रेति भावः

प्. ९६)
एवं सत्तर्कागमाभ्यां जगदेतत् सकर्तृकम् ।
स कर्ता लौकिकेभ्यस्तु कर्तृभ्यः स्याद्विलक्षणः

सकर्तृकं सिद्धमिति शेषः । ननु घटादिकर्ता कुलालादिरिवादिकर्तापि पुरुषः
कश्चन सिद्ध्यतु तस्य पुनर्न परमेश्वरत्वं सिद्ध्यतीत्याशङ्क्याह - स
कर्तेति

कार्यस्याचिन्त्यरूपत्वादचिन्त्यानन्तशक्तिकः ।
अपरिच्छिन्नसामर्थ्यः कार्यस्यानुगुणत्वतः

तत्र हेतुः - अचिन्त्यरूपत्वादिति । कथं जले स्थिता पृथ्वी जलं वापि कथं
दिवि इत्यादिरीत्या कार्यस्याचिन्त्यता [क्: काय] ज्ञेया ।
लौकिककर्तृवैलक्षण्यमेवाह - अचिन्त्येति । एवंविधा एतावतीति तच्छक्तिर्न
चिन्त्या नापि सान्ता । एतदेव निष्कृष्याह - अपरिच्छिन्नेति । लोके कार्यानुगुण
[क्: कार्यगुण] ज्ञेया । लौकिककर्तृवैलक्षण्यमेवाह - अचिन्त्येति ।
एवंविधा एतावतीति तच्छक्तिर्न चिन्त्या नापि सान्ता । एतदेव निष्कृष्याह -
अपरिच्छिन्नेति । लोके कार्यानुगुण [क्: कार्यगुण] एव कर्ता दृष्ट
इत्यपरिच्छिन्नजगतोऽपरिच्छिन्नसामर्थ्य एव कर्तेति भावः

स प्रपन्नान् समुद्धर्तुं प्रभवत्येव सर्वथा ।
अतस्तं सर्वभावेन शरणीकुरु सर्वदा

एवावता ग्रन्थेनेश्वरं प्रसाध्य सम्प्रति तस्य शरण्यत्वमाह - स
प्रपन्नानिति । यत एवमतस्तं जगत्कर्तारम् । सर्वभावेन निष्कामत्वेनेत्यर्थः ।
ये कामिनस्तेषाम् अर्धो भावोऽर्धं चित्तं काम्ये तिष्ठति अर्धमीश्वर इति
भावः

निदर्शनं तेऽभिधास्ये शृणु प्रत्ययकारणम् ।
मितेश्वरोऽप्यत्र [ग्: प्रीतेश्वरो; घ्: मितेश्वरे] लोके चाकापट्यात्
प्रसादितः

सर्वभावेन शरणीकृता ते फलप्राप्तौ निदर्शनं दृष्टान्तः । प्रत्ययो
विश्वासः । अकापट्यात् सर्वभावेन

प्. ९७)
सर्वात्मना योजयति स्वेष्टार्थैः श्रेयसे नरम् ।
एष लोकेश्वरो देवः सम्यग् येन प्रसादितः

सर्वात्मना कायवाङ्मनोभिः प्रसादित इति सम्बन्धः । श्रेयसे सुखाय

तस्मै किं न दिशेद् ब्रूहि भक्तलोकैकवत्सलः ।
पुरुषा हीश्वरा लोके चानवस्था अवत्सलाः

तस्मै उपासकाय । इष्टं न दिशेत् किम्? अपि तु दिशेदेवेत्यर्थः । यद्वा
किमिष्टं न दिशेदपि तु सर्वं दिशेदेव । ननु मितेश्वराणां स्वस्य
समीहितसेव्यभावसम्पत्त्या सन्तोषादिष्टार्थप्रदानं युज्यते । परमेश्वरस्य
[मितैश्वरस्याप्राप्तकामत्वेन कामाप्तौ संतोषानुभवो युज्यते
परमेश्वरस्य तु प्राप्तकामत्वेन नैव तत्र संतोषस्यासंतोस्ऽस्य वा
संभावना संतोषानुभव एव चोपासितस्येप्सितफलदातृत्वे प्रयोजक इति
नन्वित्यादि चेदाहेत्यन्तस्य ग्रन्थस्याशयः] प्राप्तकामत्वेन [ख्,
ग्, घ्: आप्त] संतोषाभावात् कथमुपासितस्येप्सितदातृत्वमिति चेदाह
- भक्तलोकैकवत्सल इति । तस्य भक्तेषु वत्सलस्वभावत्वादेव फलदानं
युज्यत इति भावः । किञ्च मितेश्वरेभ्यः फलप्राप्तिरनियता परमेश्वरात्तु
नियतेत्याह - पुरुषा इति

निर्दयाश्च कृतघ्नाश्च तस्मात् तत्फलमस्थिरम् ।
परमेशो दयासिन्धुः कृतज्ञः [क्: कृतिज्ञः] सुव्यवस्थितः

तस्मात् अनवस्थात्वादिधर्मचतुष्टययुतत्वात् [क्: युक्तात्] । अस्थिरम्
अनियतम् । ईश्वरस्तु नैवंविध इत्याह - परमेश इति । यत एवमतः
फलप्राप्तिर्भवेदेवेति शेषः

अन्यथाऽनादिसंसारे कुतोऽनिन्द्यत्वमाप्नुयात् ।
व्यवस्थिता जगद्यात्रा [क्: जगद्धात्रा] चापि वा स्यात् कथं वद

कुत एतन्निश्चितमिति चेदाह - अन्यथेति । अवत्सलत्वादिसत्त्वेऽनिन्द्यो न भवेत्
अनवस्थश्चेत् तत्कृता लोकयात्रा व्यवस्थिता न भवेदिति भावः

प्. ९८)
अनवस्थस्य राज्यं तु नष्टमालोक्यते यतः ।
तस्मादेष [क्: तस्मादेव] दयासिन्धुः सुव्यवस्थश्च कीर्तितः

अनवस्थेति । ईश्वरस्यानवस्थितत्वे तत्सृष्टः संसारोऽकाल एव नश्येदिति
भावः

तमेव सर्वभावेन भक्त्याशु शरणीकुरु ।
श्रेयसि त्वां योजयेत् स त्वं न तत्परतां व्रज

सर्वभावेन निष्कामत्वेन । श्रेयसि परश्रेयःसाधने । त्वं न तत्परतां
व्रजेति । परश्रेयःसाधनस्य दुर्विज्ञेयत्वेन त्वं न तत्परो भव किन्तु त्वं
सम्प्रतीश्वरमाराधय । त्वदाराधनेन प्रसन्न ईश्वरस्त्वां तत्र योजयेदिति
भावः । एतेन मतभेदेषु साधनभेदसत्त्वात् किं साधनमुपादेयमिति
शङ्का प्रक्षिप्ता ज्ञेया

उपासनं [क्: सने] बहुविधमार्त्त्यार्थार्थित्वतोऽपि च ।
निर्हेतुकं तु क्वाचित्कं तत् सत्योपासनं भवेत्

निष्कामत्वेनेश्वरभजनमेव सर्वथा फलप्रदमिति [क्: फलमिति]
वक्तुमाह - उपासनमिति । आर्त्या रोगादिकृतपीटया अर्थार्थित्वतः
धनादिलिप्सया वा । आभ्यां कृतमुपासनं प्रसिद्धं सर्वत्र । निर्हेतुकं
निष्कामोपासनं सत्योपासनम् सत्यफलसहितत्वात्

दृष्टमेतत् सर्वतो वै चार्तेनोपासितः प्रभुः ।
कदाचिद् दययाविष्ट वार्त्ति तस्य विमोचयेत्

एतदेव लौकिकदृष्टान्तेनोपपादयति - दृष्टमेतदिति

उपेक्षेत कदाचिद्वोपास्तेर्वै तारतम्यतः ।
एवमेवार्थार्थिनोऽपि मितं चानियतं फलम्

तारतम्यत इति । उपास्तेराधिक्ये आर्ति मोचयेदन्यथोपेक्षेतेति भावः । एवमिति ।
उपास्तितारतम्यादर्थप्राप्तिरप्राप्तिर्वा । एवं कामिनामुपासनफलमनियतं
मितं च यदर्थमुपासनं तस्य परिमितत्वात् उपास्यस्य कृतघ्नत्वे
फलाप्राप्तेश्चेति भावः

प्. ९९)
निर्हेतुकोपासकस्य ज्ञात्वा निर्हेतुतां चिरात् ।
मितेश्वरोऽप्यव्यवस्थस्तदधीनो भवत्बलम्

तदधीनः उपासकाधीनः

निर्हेतुकत्वज्ञानाय चिरं स्यादज्ञभावतः ।
एष सर्वेश्वरो देवो हृदयेशोऽखिलस्य तु

मितेश्वरस्य स्वोपासकनिर्हेतुकत्वज्ञानाय [क्: उपा]
कालविलम्बापेक्षास्ति ईश्वरस्य तु न साऽपीत्याह - एष इति ।
अन्तर्यामित्वेनाखिलहृदयस्थितत्वाद् हृदयेशः

सर्वं जानाति तत्काले फलं दद्याच्च सत्वरम् ।
आर्तमर्थार्थिनं देवस्तदर्थेनाभियोजितुम्

यतः सर्वमुपासकहृद्गतमपि स्वभावत एव जानाति अतस्तत्काले
उपासनारम्भकाले एव । अत्रार्थार्थार्थिनोरपि [क्, घ्: र्तार्थि] नैव
सत्वरं फलं प्रयच्छति किन्तु कर्मपरिपाकानन्तरमित्याह - आर्तमिति ।
तदर्थेन कामितार्थेन

स्वनियत्या कर्मपाकं प्रतीक्ष्य फलमादिशेत् ।
निर्हेतुकोपासकं स्वमनन्यशरणं विभुः

स्वनियतिः स्वकृत [ख्: स्वकृत] इदमित्थं भवेदिति संकल्पः । तया
युतः । तामनुल्ल्ङ्घ्येति यावत् । कर्मपाकमिति । अत्रेदमवधेयम् - कर्मणः
पाकः फलप्रदानसामर्थ्यम् । तच्च क्वचित् कर्मणां कालविशेषकृतम् क्वचित्
कर्मान्तरसहकारकृतम् । कर्मान्तरसहकृतमेवोत्कटं कर्मेत्युच्यते ।
यदुक्तं शिवागमे - कर्मणः परिपाकस्तु कालात् कर्मान्तरादपि इति ।
अन्यत्रापि - अत्युत्कटैः पुण्यपापैरिहैव फलमश्नुते इति ।
एवंविधकर्मपाकं प्रतीक्ष्येत्यर्थः । स्वं स्वीयमित्यर्थः

प्. १००)
ज्ञात्वा सर्वात्मना तस्य योगक्षेमवहो भवेत् ।
अप्रतीक्ष्य [क्: अप्रतीक्ष्यं] कर्मपाकं नियतिं स्वां विधूय च

तं स्वीयं ज्ञात्वा । सर्वात्मना मनोवागादिभिः । योगक्षेमवहः । अप्राप्तस्य
प्राप्तिर्योगः प्राप्तस्य रक्षणं क्षेमः । एतदुभयं तस्य स्वयमेव करोतीति
भावः । नियतिरिति प्रारब्धोपलक्षकम् । नियतिं प्रारब्धं च विधूयेत्यर्थः

तत्साधनं सम्प्रसाध्य द्रुतं संयोजयेत् फले ।
एतदेव महेशत्वं स्वातन्त्र्यमहतं तु यत्

तस्य निष्कामिनो यत् साधनं तद् विघ्नापनयनेन सम्यक् प्रसाध्य । ननु
नियतिः सर्वथाऽनुल्लङ्घनीयेति चेदाह - एतदेवेति ।
नियत्यादेरुल्लङ्घनमेवेत्यर्थः

प्रारब्धं नियतिर्वापि महेशविमुखे [क्: विमुखं] भवेत् ।
एतन्मृकण्डुतनयेऽत्यन्तमीश्वरतत्परे [एका कथा पद्मपुराणे
सृष्टिखण्डे त्रयस्त्रिंशेऽध्याये द्रष्टव्या ।]

ननु प्रारब्धनियत्योरप्युल्लङ्घने प्रारब्धं नो नाशमियान्नियतिर्नान्यथा
भवेत् इत्यागमविरोध इति चेदाह - प्रारब्धमिति । महेशविमुखे एव
प्रारब्धनियत्योर्माहात्म्यमित्यागमतात्पर्यमिति भावः ।
नैतदागमैकसिद्धम् किन्त्वैतिह्यसिद्धमपीत्याह - एतदिति

सर्वैर्ज्ञातं महेशस्य नियत्यारब्धलङ्घनम् ।
अत्रोपपत्तिं ते वक्ष्ये शृणु प्राणप्रियेरिताम् [क्: रितम्]

नियत्यारब्धयोर्लङ्घनम् । अत्र अनुल्लङ्घ्यप्रारब्धनियत्युल्लङ्घने ।
उपपत्तिं युक्तिम्

यद्यप्यनुल्लङ्घनीये प्रारब्धनियती खलु ।
तथाप्यपौरुषाणां तत् प्रारब्धमनपोहनम्

अपौरुषाणां पुरुषयत्नरहितानाम्

अत एव प्राणयमैः प्रारब्धं परिजीयते ।
न तान् दृष्टेषु दुःखेषु प्रारब्धं योजयत्यलम्

कुत एतदिति चेदाह - अत एवेति । प्राणयमैः प्राणायामपरैर्योगिभिः ।
कथमेतज्ज्ञातमिति चेत् प्रत्यक्षेणेत्याह - न तानिति

प्. १०१)
प्रारब्धाहिनिगीर्णास्ते ये पौरुषपराङ्मुखाः ।
एतन्नियतिसंकॢप्तं तथैवानुभवान्ननु [ख्: न तु]

कुत एवं पौरुषात् प्रारब्धपराभव इति चेत्तथैव नियतिस्वभावादित्याह -
एतदिति । पौरुषेण प्रारब्धापोहनमित्यर्थः । तथैवेति । अनुभवानुरोधेन
नियतेः कल्पनीयत्वादिति भावः

नियतिः स्यादीशशक्तिः सङ्कल्पैकस्वरूपिणी ।
सत्यसङ्कल्प एवेशोऽनुल्लङ्घ्या ह्यत एव सा

अत एव सत्यसङ्कल्पत्वादेव

कुण्ठिता सापि भवति परमेशपरायणे ।
अकुण्ठितापि भवति यतः सा तादृशी भवेत्

सापि अनुल्लङ्घ्या नियत्यपि । नन्वनुल्लङ्घ्यत्वं कुण्ठितत्वमित्युभयं
विरुद्धमिति चेदाह - अकुण्ठितेति । यतः सा नियतिः तादृशी
परमेशपरायणे कुण्ठितस्वभावैव । अयं भावः - प्रारब्धं हि
फलोन्मुखं कर्म तच्च योगिना जीयत इति तथैव तन्नियत्या नियतं परिकल्प्यते ।
प्रकृते निष्कायु(मो)पासकोऽपि कर्मयोगित्वेन योगी भवेदित्यनेनापि
तज्जियते । तथा च प्रारब्धमयोगिन एवानुल्लङ्घ्यम् । नियतिश्च
भगवत्सङ्कल्परूपा सा सर्वथानुल्लङ्घ्यस्वभावैव । तथापि
भगवत्परायणे सा कुण्ठिता भवतीति च तस्याः स्वभाव एवेति सा
सर्वत्राकुण्ठितैवेति

तस्मात् कुतर्कं सन्त्यज्य महेशं शरणीकुरु ।
अहेतुकतया स त्वां नियोजयति श्रेयसि

यस्माद् भगवत्परे प्रारब्धनियत्योरप्यनन्तरायत्वं तस्मात् । अहेतुकतया
निष्कामत्वेन । सः महेशः

एतावदेव सोपानं प्रथमं क्षेमसौधके [क्: सौधकम्] ।
एतद्विहाय [क्: एतद्विधाय] चान्यत्र नास्तीषत्फलसम्भवः

एतावदेव अहेतुकत्वेनोपासनमेव । अन्यत्र साधने

प्. १०२)
श्रुत्वेत्थं वचनं राम हेमचूडः प्रियोदितम् ।
पप्रच्छ भूयस्तां कान्तामतिहृष्टमनास्तदा

प्रिये महेश्वरं ब्रूहि यः शरण्यो भवेन्मम ।
सर्वकर्ता स्वतन्त्रात्मा यच्छक्त्या नियतं जगत्

एवं जगदादिकर्ता परमेश्वरः सेव्य इति श्रुत्वा कर्तुर्हि शरीरवत्त्वं
नियतमिति मत्वा शिवादिशरीरिषु ईश्वरत्वं क्व त्वया निश्चितमिति पृच्छति ##-
तं विष्णुमाहुः केचिद्वै शिवमन्ये [क्: केचित् शिव] गणेश्वरम् ।
तथा सूर्यं नृसिंहादीन् बुद्धं सुगतमेव च

कुतस्तवात्र शङ्केति चेत्तत्रापि शास्त्रानैक्यादित्याह - तमिति [क्:
बुद्ध] । बुद्धं सुगतं च बौद्धैकदेशिनः

अर्हन्तं वासुदेवं च प्राणं सोमं च पावकम् ।
कर्म प्रधानमणव इत्यादि बहुधा जगुः

अर्हन्तं जैना आहुः । वासुदेवं पाञ्चरात्राः । प्राणादीन् प्राणाद्युपासकाः ।
कर्मादीनां कर्तृत्वं प्राक् परिहृतम् तथापि प्रसङ्गात् पुनस्तद्गणनम्

जगत्कारणरूपं वै विचित्रमतभेदितम् ।
तत्र क्वेश्वरबुद्धिस्तु कर्तव्या तत् समीरय

एवं जगतः कारणस्य कर्तुः स्वरूपं विचित्रमतैर्भेदितम् [क्:
मतभे] अत आह - तत्रेति

न ते ह्यविदितं किञ्चिद् भवेदिति हि निश्चयः ।
यतः स भगवान् व्याघ्रपादो दृष्टपरावरः

व्याघ्रपादः ते पिता

अतस्ते योषितोऽप्येवं ज्ञानमेतद्विराजते ।
ब्रूहि मे श्रद्दधानाय प्रियायामृतभाषिणि क्:
प्रियामृतप्रभाषिणी]

अतः तत्सम्बन्धात्

प्. १०३)
पृष्टैवं सा हेमलेखा प्रियेण प्राह हर्षिता ।
नाथ ते सम्प्रवक्ष्यामि शृण्वीश्वरविनिर्णयम्

ईश्वरो हि जगज्जालप्रलयोत्पादकृद् भवेत् ।
स विष्णुः स शिवो धाता स सूर्यः सोम एव च

स एव सर्वथा सर्वः सर्वैरपि निरूपितः ।
न शिवो नापि विष्णुर्वा न धाता नान्य एव च

सर्वैः वैष्णवाद्यैः निरूपितः सर्वोऽपि विष्णुशिवादिः स एव
विष्णुशिवादिमूर्तिषु सर्वत्रानुगतं पारमेश्वरं स्वतन्त्रचिद्रूपमिति
सर्वात्मतां तस्योक्त्वा परस्परं व्यवृत्तं दृश्यं स्थूलशरीरं न तस्य
वास्तवं रूपमिति निषेधति - न शिव इत्यादि

एतत्ते सम्प्रवक्ष्यामि शृण्वत्यन्तसमाहितः ।
कर्तारं शिवमाहुस्ते पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम्

एतत् शिवो न शिवश्चेत्येतत् । ते शैवाः

स कर्ता घटकर्तेव चेतनः सशरीरकः ।
लोकेऽपि चेतनः कर्ता सशरीरो हि दृश्यते

सः स्थूलशरीरसहकृतः । कुत एवमिति चेद्विभज्याह - लोक इति । कर्ता
कुलालादिः

अशरीरोऽचेतनो वा न कर्ता क्वचिदीक्षितः ।
तत्र मुख्यं हि कर्तृत्वं चेतनस्यैव सम्भवेत्

एवं शरीरविशिष्टचेतनस्यैव कर्तृत्वमीक्षितम् तथापि तत्र
शरीरचेतनयोर्मध्ये

यतः स्वप्नेष्वयं जीवो हित्वा स्थूलं शरीरकम् ।
चैतन्यमयदेहेन सर्वानभिमतान् सृजेत्

कुत एवमिति चेद् भौतिकदेहस्य व्यभिचारान्न कर्तृत्वमित्याह - स्वप्नेष्विति
। स्वाप्नो देहो नैवंविध इत्याह - चैतन्येति

अतः शरीरं करणं कार्ये कर्तुश्चिदात्मनः ।
जीवानां करणापेक्षा यतोऽपूर्णा स्वतन्त्रता

अतः स्थूलशरीरं विनापि कार्यसम्भवेन व्यभिचारात् । अस्तु करणत्वेऽपि स्थूलं
चिन्मयं वा शरीरमीश्वरस्यापेक्षितमिति चेन्नेत्याह - जीवानामिति

प्. १०४)
भगवांस्तु जगत्कर्ता पूर्णस्वातन्त्र्ययोगतः ।
अनपेक्ष्यैव यत्किञ्चित् सृजत्यविकलं जगत्

जीवानामपूर्णस्वातन्त्र्येण करणाद्यपेक्षायामपि न
पूर्णस्वातन्त्र्यस्येश्वरस्य यत्किञ्चिदपेक्षेत्याह - भगवानिति । अविकलं
सम्पूर्णम्

अतः शरीरं नास्त्येव ह्येष मुख्यविनिश्चयः ।
अन्यथा लोकवत्कर्तुरुपादानाश्रयो भवेत्

अतः शरीरकल्पने प्रयोजनाभावात् । अन्यथा कुलालादिवत् करणाद्यपेक्षत्वे ।
कर्तुः ईश्वरस्य उपादानस्याप्याश्रयः अपेक्षा भवेत्

तथा च देशकालादिकारणप्रचयैर्युतः ।
जगत् सृजन्महेशानो जीव एव भवेत्तथा

प्रचयैः समूहैः सामग्र्येति यावत् । ज्जिव एव भवेत् । ईश्वरत्वं विहन्येतेति
भावः । तथा कुलालादिवत्

प्. १०५)
पूर्णैश्वर्यं विहन्येत जगत्सृष्टेः पुरापि च ।
सिद्ध्येत्तत्सर्वकर्तृत्वं विहतं स्यान्न संशयः

इष्टापत्तावाह - जगदिति । उपादानादिकं [क्, घ्: दिकजग]
जगत्सृष्टेः पूर्वमपि सिद्ध्येत् । ईश्वरस्य जगत्क्रियायामुपादानाद्यपेक्षणे
उपादानादेर्नित्यता सिद्धेति भावः । तत् उपादानादिकम्। अस्त्विति चेदाह -
सर्वकर्तृत्वमिति । उपादानादेः सृष्टेः पूर्वं सिद्धत्वेन तं
प्रत्यकर्तृत्वेन सर्वकर्तृत्वं विहन्येतेत्यर्थः । तथा च
कर्तुर्निमित्तत्वेनोपादानत्वाभावेनेश्वरत्वमेव न सङ्गच्छत इति
[क्:च्छेत] भावः । यदुक्तं क्षेमराजाचार्यैः -
ये [एष श्लोकः स्पन्दप्रदीपिकायाम् (पृ० २३)
आगमरहस्यश्लोकत्वेनोद्धृतः] त्वीश्वरं व्यपदिशन्ति निमित्तहेतुं
दत्तस्तिलाञ्जलिरमीभिरिहेशितायै ।
अन्याङ्गतोपगमनेन वशीकृतस्य
कामीश्वरस्थितिममी बत सङ्गिरन्ते ॥ इति ।
अथ च नहीश्वरस्य केवलनिमित्तत्वे [क्: नित्यत्वे] कार्यं
सम्भवितुमर्हति । तथा हि सृष्टेः पुरा विशरारवः परमाणव
ईश्वरेच्छया संघटिताः कार्यारम्भका भवन्तीति ह्यारम्भवादिन आहुः ।
नैतदुपपन्नम् लोके चेतनो ह्यन्येच्छामनुरुध्य किञ्चित् करोति नाचेतनः । तथा
च परमाणूनामीश्वरेच्छानुरोधोऽनुपपन्न एव । नन्वीश्वरस्यैवंविधमेव
सामर्थ्यम् यत् परमाणवोऽपि तदिच्छामनुरुध्येरन्निति । सत्यमेतत्
ईश्वरोऽपरिच्छिन्नसामर्थ्य एव । तेनैवालौककसामर्थ्येन
भगवानुपादानाद्यनपेक्ष्यैव जगत्क्रियासमर्थः । एवं सत्यपि भगवतो
जगत्क्रियायां परमाण्वाद्यपेक्षाभ्युपगमो द्वैतवादश्रद्धामात्रविलास
इति ज्ञेयम् । एतेन सेश्वरसांख्योऽपि प्रत्युक्तो ज्ञेयः ।
अस्माकमागमैकसमाश्रयाणामभ्युपगताखिलव्यवहारसमर्थनसमर्थप्
अरमेश्वरैश्वर्याणां नानुपपत्तिगन्धोऽपि । ननु
वैषम्यनैर्घृण्यदोषदूरीकरणाय जगत्क्रियायां कर्म निमित्तमिति
सर्वैरभ्युपेयम् । तथा चान्यापेक्षेश्वरस्य सिद्धेति चेदुच्यते -
सत्यमेतदप्रतिसमाधेयमेव द्वैतवादिनाम् । अद्वैतवादिनामस्माकं तु
दर्पणप्रतिबिम्बन्यायेन सर्वस्य जगतश्चिदेकरसत्वेन कर्मणोऽपि
परमेश्वरस्वरूपानन्यत्वेनान्यानपेक्षणान्न दोषावकाशलेशोऽपि ।
नन्वेवमपि घटादिकर्तृत्वस्य कुलालादिनिष्ठत्वान्नेश्वरः सर्वकर्तेति चेन्न
कुलालात्मन ईश्वरानन्यत्वेनादोषात् । अथ च राजपुरुषकृते राजकृतत्ववद्
ब्रहादिकृतस्यापीश्वरकृतत्वात् । तदुक्तं प्रत्यभिज्ञायाम् -
तथा हि कुम्भकारोऽसावैश्वर्यैव व्यवस्थया ।
तत्तन्मृदादिसंस्कारक्रमेण जनयेद् घटम् ॥ (१।४१) इति

प्. १०६)
अतो हि दृश्यदेहाद्यमनपेक्ष्य जगत् सृजेत् ।
नास्ति तस्मात् स्थूलदेहो वस्तुतः प्राणवल्लभ

अतः शरीराद्यपेक्षायामैश्वर्यविहतेः

पररूपे ह्यदेहेऽस्मिन् मुह्यन्ति स्थूलबुद्धयः ।
भक्तुयुक्ताश्च तैर्ध्यातो यत्र यत्र यथा यथा

ननु यदि वस्तुतो देहो नास्ति तर्हि कुतोऽयं विष्ण्वादिदेह इति चेदाह - परेति ।
अस्मिन् ईश्वरे । मुह्यन्ति मोहं प्राप्नुवन्ति न विदन्तीति यावत् । ये [क्: ये
नास्ति] एवंविधा भक्तियुक्ताश्च । यत्र यत्र कैलासवैकुण्ठादिदेशे । यथा
यथा पञ्चवक्त्रैकवक्त्रादिरूपेण

तथा धत्तेऽनेकरूपं भक्तचिन्तामणिः स्वयम् ।
अतश्चेतन एवेशस्तद्देहः [क्: एतेन] स्याच्चितिः परा

स्वयमिति । न मातृपित्राद्यपेक्षयेति भावः । अतः
एवंविधदेहानामिच्छामात्रपरिकल्पितत्वात् । परा अपरिच्छिन्ना चितिः

चितिरेव महासत्ता सम्राज्ञी [ख्, ग्, घ्: साम्राज्ञी]
परमेश्वरी ।
त्रिपुरा भासते यस्यामविभिन्नं [क्: भिन्ना] विभिन्नवत्

चितिरेवेति । चितिर्हि स्वरूपपरिनिष्ठिता निस्तरङ्गाब्धिकल्पा तुरीया त्रिपुआ । सैव
यदा स्वस्वातन्त्र्याच्चितिक्रियाकर्तृत्वरूपचेतनतामासादयति तदेश्वर इत्युच्यते
। कार्यब्रह्मेति [क्: कार्यं ब्रह्मेति] यं वेदान्तिन आहुः । सा
चितिर्महासत्ता अपरिच्छिन्नसद्रूपा । सम्राज्ञी [ख्, ग्, घ्:
साम्राज्ञी] स्वतन्त्रा । परमेश्वरी अनुत्तरैश्वर्यवती । त्रिपुरा तुर्या । भासते
अविशेषात् सर्वत्र सर्वदेत्यर्थः

आदर्शनगरप्रख्यं जगदेतच्चराचरम् ।
तद्रूपैकत्वतस्तत्र नोत्तमाधमभावना

ननु न [क्: न नास्ति] सा चितिः क्वचिद्भासते किन्तु जगदेव भासत इति
चेदाह - आदर्शेति । यथा ह्यादर्शाऽविभिन्नमपि प्रतिबिम्बनगरमादर्शं
भिन्नवद्भासते एवमस्यां चिति [क्: चितिश्चरा] चराचरात्मकं
जगत्तदभिन्नमपि विभिन्नवद्भासते । यथा हि बालाः प्रतिबिम्बं पश्यन्तो
दर्पणं न विदुरेवं मूढा जगत् पश्यन्तोऽपि न चितिं विदुः । एवं च
विष्णुशिवादिष्वपीयमेवेश्वराख्या एका अतस्तत्र विष्णुशिवादौ
नोत्तमाधमभावना कर्तव्या

प्. १०७)
अपरे तु स्वरूपे हि कल्पितं [ख्: कल्पिता] मुख्यतादि हि [ख्:
नहि] ।
तस्मात् प्राज्ञ उपासीत परं रूपं हि निष्कलम्

ननु शास्त्रेषूत्तमत्वादि कथमुक्तमिति चेदाह - अपरे इति । स्थूले । तस्मात्
यतः सा मुख्यता कल्पिता न वास्तवी । निष्कलमशरीरम्

असमर्थः स्थूलरूपं यद् बुद्धौ सङ्गतं दृढम् ।
तदुपास्याहेतुतस्तु श्रेयः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
नान्यथास्य गतिः क्वापि भवेद्वै कोटिजन्मभिः

ननु तद्रूपं प्राज्ञेनोपासितुं शक्यमन्येन किं कर्तव्यमिति चेदाह -
असमर्थ इति । यद् बुद्धौ दृढं संगतमिति । यद्रूपे बुद्धिर्दृढानुरक्ता
सा मूर्तिरुपास्येति भावः । अन्यथा ईश्वरमनाराध्य । गतिः
परश्रेयःसाधनप्राप्तिः । षट्चरणः श्लोकः

इति श्रीमज्ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने ईश्वरस्वरूपनिरूप
सप्तमोध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां
सप्तमोऽध्यायः ॥
प्. १०८)
अथ अष्टमोऽध्यायः
एवं प्रियावचः श्रुत्वा ज्ञात्वा तत्त्वं महेशितुः ।
त्रैपुरं चिन्मयं हेमलेखावाक्येन निश्चितम्

अत्राध्याये भागमितपद्यैः स्तुत्वा विरागताम् ।
हेमलेखोक्तिगूढार्थव्याख्यानं सुनिरूप्यते ॥
त्रैपुरं तुर्यम् । तद्रूपं चिन्मयमेवेश्वरस्य तत्त्वमिति परोक्षतया ज्ञात्वा

आश्वस्तचित्तस्त्रिपुरां गुणरूपां महेश्वरीम् ।
ज्ञात्वा गुरुभ्यः परमां माहैश्वर्यविभावितः

गुणरूपां सगुणरूपां सगुणमूर्तिम् । गुरुभ्यस्तन्मन्त्रादिकं च ज्ञात्वेति
शेषः । माहैश्वर्यविभावितः परमेश्वरानुग्रहशक्तिविद्धः । एतदुक्तम् ##-
तामेकभावानुगतो हेमचूडोऽभवद् दृढम् ।
एवं परोपासनेन व्यतीयुः केऽपि मासकाः

तां [क्: तां त्रिपुराम् नास्ति] त्रिपुराम् । एकभावो दृढभक्तिः ।
अनुगतिरुपासनम्

त्रिपुरा परमेशानी प्रसादमकरोद् हृदि ।
विषयाद्विमुखं चित्तं विचारपरमं बभौ

किंविधं प्रसादमकरोत्तदाह - विषयादिति । विचारपरमं
स्वरूपविचारतत्परम्

एतावद् दुर्लभं लोके परानुग्रहमन्तरा ।
विचारप्रवणं चित्तं यन्मुख्यं मोक्षकारणम्

एतावद् विषयवैमुख्यपूर्वकं विचारप्रवणत्वम् । कुत एतस्य दुर्लभता
तदाह - यदिति

राम यावन्न जायेत विचारपरमं मनः ।
न तावच्छ्रेयसा योग उपायानां शतैः क्वचित्

प्. १०९)
अथ भूयः स कस्मिंश्चिद्दिने रहसि वै तया ।
सङ्गतः प्रिययाऽत्यन्तविचारपरमानसः

अथ विचारपरतासम्पत्त्यनन्तरम्

आयान्तं स्वनिकेतं तं दूरात् कान्तं ददर्श सा ।
उत्थाय तं समानीय स्वासने विनिवेश्य च

निकेतं गृहम्

पादप्रक्षालनाद्यैस्तं पूजयित्वा यथाविधि ।
प्रोवाचामृतनिष्यन्दसुन्दरं परमं वचः

प्रेष्ठ ! त्वामद्य पश्यामि चिराय ननु ते वपुः ।
नीरुजं कच्चिदासीद्वै यतो रोगास्पदं वपुः

प्रेष्ठ अतिप्रियतम

तन्ममाचक्ष्व [क्: तन्मामा] वृत्तान्तं यतो नाहं स्मृता
त्वया ।
ननु मामसमालोक्य चाप्रभाष्य कदापि ते

तत् शरीरवृत्तान्तम् [ग्: शारीरं] । कुतस्तवेयं सम्भावनेति चेदाह
- यत इति

नात्यगाद्दिनभागोऽपि तदेवं कुत आस्थितम् ।
मन्येऽहं तेऽनभिमते वर्तनं नहि वर्त्मनि

एवं मामस्मृत्वा अदृष्ट्वा [क्: अदृष्ट्वा नास्ति] वा त्वया आस्थितं
तत् कुतः । स्वप्नेऽपि न मन्ये

स्वप्ने वापि कुतोऽन्यत्र कुत एवमभूद् वद ।
कथं रात्रिस्त्वया नीता चैकापि युगसम्मिता

अन्यत्र जाग्रति कुत एतत्सम्भावनेति भावः । एवं सति कुत एवं ते स्थितिरभूत्

मां [क्: विना मां च क्षणो] विना प्राक् क्षणोऽप्येको युगकल्पः
सुदुःसहः ।
इत्युक्त्वा सा समाश्लिष्य खिन्नेवाभूत्क्षणं ततः

मां विना क्षणोऽपि [क्: क्षणमपि सुदुःसहमिति]

प्. ११०)
सोऽपि प्रियासमाश्लिष्टो नेषद्विकृतिमाययौ ।
प्राह प्रिये न मामेवं विमोहयितुमर्हसि

दृढवैराग्येण नेषदपि [क्: नैषोऽपि] प्रियाश्लेषादिना विकृतिं
प्राप्तवान् । मामियं मोहयितुं प्रवृत्तेति ज्ञात्वा आह - प्रिये इति

ज्ञाता मयाऽसि सुदृढं नास्ति ते शोककारणम् ।
परावरज्ञा त्वं धीरा मोहस्त्वां वै कथं स्पृशेत्

कुतस्त्वद्वियोगे शोको न भवेत्तदाह - परावरेति

तत्त्वां प्रष्टुं समायातो यत्तद्वक्ष्यामि संशृणु ।
यत् प्राक् स्ववृत्तं कथितं तत् स्फुटं मे समीरय

नाहं प्रागिव क्रीडितुं समागत इत्याह - तत्त्वामिति । महासती मे जननी
(५।१०८) इत्यादि प्रागुक्तं स्ववृत्तम्

का सा ते जननी प्रोक्ता सखी वा तत्पतिश्च कः ।
तत्पुत्राद्या अपि च के मम वा ते क्व संवद

ते जनन्यादयः

न तनया सुविदितं न तन्मन्ये मृषोदितम् ।
किन्तु त्वया निगदितं व्यपदेशेन सर्वथा

तत् त्वदुक्तम् । न तन्मृषोदितम् किन्त्वन्यव्यपदेशेनोक्तम्

तद्विविच्य प्रकथय यथा ज्ञास्ये त्वहं स्फुटम् ।
अहं त्वां सुप्रपन्नोऽस्मि [क्, ख्: सुप्रसन्नो] छिन्धि मे हृदि
संशयम्

एवमुक्ता हेमलेखा प्रसन्नवदनेक्षणा ।
मत्वा सुनिर्मलधियं परानुग्रहसंयुतम्

परायास्त्रिपुराया अनुग्रहयुतम्

नूनमेषोऽतिविमुखो विषयेभ्योऽतिधैर्यतः ।
विद्धः [क्: विष्णुशक्त्या] शक्त्या महेशान्या [ख्, ग्,
घ्: महैश्वर्या] फलितः पुण्यसञ्चयः

अनुग्रहशक्त्या

प्. १११)
कालः प्रबोधने चायं बोधयामि ततस्त्विमम् ।
नाथ तेऽहो महाभाग्यं प्राप्तमीशकृपावशात्

यतोऽयं बोधने कालस्तत इति मत्वा प्राहेति शेषः । ते त्वया

अन्यथा नैव विषयवैरस्यं पश्यति क्वचित् ।
एतल्लक्षणमीशस्यानुग्रहे ज्ञेयमादितः

अन्यथा भाग्याभावे क्वचित् कालादौ । एतत् वक्ष्यमाणम् । लक्षणं ज्ञापकम् ।
आदित इति । ईशानुग्रहे सत्यादावेव [ख्, ग्, घ्: वेत] तज्जायत इति
भावः

भोगवैरस्यमपरं विचारप्रवणं मनः ।
हन्त ते सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तिं प्रोक्तां सदात्मनः

अपरं द्वितीयम् । वृत्तिं स्थितिम् सदा स्थितामिति शेषः

परा चितिर्मे जननी सखी बुद्धिर्मता मम ।
अविद्या त्वसती सोक्ता यया बुद्धिः सुसङ्गता

अविद्यायास्तु सामर्थ्यं लोके स्पष्टं विचित्रितम् ।
यद्रज्जौ सर्पमाभास्य महाभीतिं प्रयच्छति

महामोहस्तु तत्पुत्रो मनस्तस्य सुतोऽभवत् ।
तस्य पत्नी कल्पना स्यात्तत्सुताः पञ्च येऽभवन्

ज्ञानेन्द्रियाणि ते पञ्च तत्स्थानं गोलकं भवेत् ।
विषयाणां प्रमोषस्तु संस्कारो मनसो भवेत्

तद्भोगः स्वप्नभोगः स्यात् कल्पनायाः स्वसा तु या ।
महाशना भवेदाशा तस्या यौ तनुजावुभौ

तद्भोगः प्रमुषितविषयभोगः

क्रोधो लोभश्च तावुक्तौ तत्पुरं तु शरीरकम् ।
मम यस्तु महामन्त्रः स्वरूपस्फुरणं हि तत्

प्राणः प्रचारः सम्प्रोक्तो मनसस्तु प्रियः सखा ।
कान्ताराद्यास्तु नरका [क्: नवका] एवं सर्वं प्रकीर्तितम्

प्. ११२)
मया बुद्धेः सङ्गमस्तु समाधिरभिधीयते ।
मन्मातृलोकसंप्राप्तिर्मोक्षः प्रिय उदाहृतः

एवं प्रोक्तः स्ववृत्तान्तस्त्वमप्येवंविधो [क्: विधौ] ननु ।
तद्युक्त्यैतत् सुविज्ञाय परं श्रेयः समाप्नुहि

एतत् स्ववृत्तान्तम्

इति श्रीमज्ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्याने संसाराख्यायिकाविवरणे
अष्टमोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायाम्
अष्टमोऽध्यायः ॥
प्. ११३)
अथ नवमोऽध्यायः
श्रुत्वेत्थं प्रियया प्रोक्तं हेमचूडोऽतिविस्मितः ।
हर्षगद्गदया वाचा पुनर्वक्तुं प्रचक्रमे

अत्र नोनाकपद्यैः [क्: नोनाङ्क] स्वमात्मतत्त्वं विविच्य वै ।
हेमचूडः स्वात्मसंस्थां प्राप्त इत्येतदुच्यते ॥
पुनः हेमलेखां वक्तुम्

धन्या प्रियेऽसि निपुणा अहो ते ज्ञानवैभवम् ।
किं वर्णयामि यत् प्रोक्तमाख्यारूपतयाऽखिलम्

ज्ञानस्य वैभवं माहात्म्यम् । यत् यस्मात् ।
स्वात्मवृत्तमखिलमन्यापदेशेनाख्यानतया प्रोक्तम् अतः किं वर्णयामि

एवंविधं स्ववृत्तं मे नाभवद्विदितं क्वचित् ।
त्वदुक्त्याऽहं सम्प्रति तत् करामलकवत् स्फुटम्

क्वचित् काले । तत् स्वात्मवृत्तं क्रोधलोभादिना दुःखानुभवरूपम्

स्मराम्यनुभवाम्यन्तरहो लोकक्रियाऽद्भुता ।
का सा परा चितिर्माता कथं तस्यास्तु नो जनिः

स्फुटमतीतं स्मरामि वर्तमानमनुभवामि । अन्तः स्वात्मनि । लोकानां क्रिया
व्यवहारः

के वा वयं स्वरूपं किमस्माकं तद् ब्रवीहि मे ।
इति पृष्टा हेमलेखा रामोवाच प्रियं प्रति

महासती मे जननी (५।१०८) इत्याद्याख्यानेन परचितेरुपेयतोक्ता स्वस्य
तदंशात्मत्वं चोक्तम् । तत्र का सा परा (९।४) इत्युपेयस्वरूपं
पृष्ट्वा स्वात्मरूपं पृच्छति - के वा वयमिति । देहस्य
पुरत्वश्रवणेन प्राणादेः परिवारत्वश्रवणेन [क्: परीवारत्व] च
देहादेरनात्मत्वनिश्चयात् पुरुषादिसंज्ञायाः सङ्घातनिष्ठत्वेन के
इत्यात्मनः संज्ञाविषयोऽयं प्रश्नो ज्ञेयः

प्. ११४)
नाथ शृणु प्रवक्ष्यामि गूढार्थमिदमादरात् ।
विचारयात्मनो रूपं बुद्ध्याऽत्यन्तविशुद्धया

गूढार्थमिति । अयं प्रश्नार्थो गूढो वक्तुमशक्य एव तथापि किञ्चिदुत्तरं
वक्ष्यामि । तदेवाह - विचारयेति । आत्मनः शुद्धस्वरूपे विदिते परा
चितिर्विदितप्रायैवेति प्रथमप्रश्नमुपेक्ष्य द्वितीये उत्तरं क्रियत इति भावः ।
स्वयमेव विचारय । तत्रोपायमाह - अत्यन्तविशुद्धयेति ।
बुद्धेरन्तःकरणस्येन्द्रियादिद्वारा बहिर्मुखत्वमशुद्धिः
तत्परित्यागेनान्तर्मुखत्वं हि शुद्धिः । तथा च वाह्यदेहादावनात्मत्वं
निश्चित्य बुद्धेरन्तर्मुखतासम्पादनेनात्मस्वरूपं स्वयमेव ज्ञातुं
शक्यमिति भावः

न दृश्यं नापि तद्वाच्यमतो वक्ष्यामि तत् कथम् ।
ज्ञाते [क्: ज्ञातस्वात्मस्वरूपो] स्वात्मस्वरूपे वै ततो ज्ञास्यसि
मातरम्

ननु त्वया विदितमात्मतत्त्वं कुतो नोच्यत इति चेदशक्यं वक्तुमित्याह - न
दृश्यमित्यादि । न ज्ञेयमित्यर्थः । ज्ञेयमन्योपदेशेन [क्: मन्या]
ज्ञातुं शक्यमिति भावः । तस्य निर्धर्मत्वेन
वचनप्रवृत्तिनिमित्तधर्माभावान्नापि तद्वाच्यमिति तात्पर्यम् । ननु तर्हि परा
चितिर्या माता तां वदेति चेदाह - ज्ञात इति

नह्यादेशः [क्: देशस्व] स्वरूपेऽस्ति तत आदेष्टृवर्जितम् ।
स्वं [ग्, घ्: स्वरूपं] रूपं स्वात्मना पश्य
शुद्धबुद्धिसमाश्रयम्

यतो न दृश्यं न वाच्यमात्मरूपमतस्तस्य न साक्षादुपदेश इत्याह -
नहीति । आदेश उपदेशः । ननु तर्हि तत् कथं ज्ञेयमिति चेदाह - स्वात्मनेति ।
शुद्धात्मरूपेण स्थितमित्यर्थः । विषयविनिर्मुक्तं शुद्धचिद्रूपेण स्थितमिति
भावः । यद्वा स्वात्मना स्थितं दृश्याऽनात्मव्यावृत्तद्रष्टृमात्रात्मना
स्थितमिति भावः । एवंविधं क्व पश्यामीति चेदाह - शुद्धेति ।
शुद्धायां विषयाकाररहितायां बुद्धौ करणव्यापारानपेक्षमेव
स्वरूपं ज्ञेयमिति भावः

प्. ११५)
देवादितिर्यगन्तानां भान्तं भानैरभासितम् ।
भान्तं सर्वत्र सर्वस्य सर्वदा मानवर्जितम्

नन्वदृश्यं तत् कथं पश्यामीति चेदाह - देवेति । देवः सदाशिवो
हिरण्यगर्भः तिर्यग् [क्: तिर्यग्गति] अतिसूक्ष्मस्तम्बाख्यः कृमिः
देवादितिर्यगन्तानामात्मत्वेन भासमानः । ननु तर्हि मम कुतो न भासत इति
चेदाह - भानैरभासितम् । भानैः परिच्छिन्नैर्दृश्याकारैर्ज्ञानैः ।
नास्ति भासितं यस्य । बुद्धेर्दृश्याकारैराच्छादितत्वान्नात्यन्तं भासते
किन्तु घनाच्छन्नार्कवद्भासत [ख्, ग्, घ्: घन] एव ।
दृश्याकाररहितायां बुद्धौ तु निरभ्रनभोगतार्कवदत्यन्तं भासत इति
भावः । ननु बुद्धावेव भासमानत्वात् परिच्छेदः प्राप्त इति चेदाह -
सर्वत्रेति । सर्वस्य सर्वत्र सर्वदा घटादिकं भासमानं तद्भासैव भासते ।
सर्वत्र भासमानसूर्यालोकस्य [क्: मानसूर्यो लो]
भित्तावत्यन्ताभिव्यक्तिवच्छुद्धबुद्धावभिव्यक्तिरिति भावः । ननु
प्रमाणव्यापारोपरमे [क्: ब्रह्मणि] न तस्य भासनं स्यात्तत् कथं
सर्वदेति चेदाह - मानवर्जितमिति । प्रमाणव्यापाराविषयमित्यर्थः ।
करणव्यापारस्य [क्: कारण] कर्तर्यप्रवृत्तेरत एवादृश्यमपीति
भावः

कथं कुत्र कदा केन निरूप्येतापि लेशतः ।
मन्नेत्रं दर्शयेत्येवमुक्तमेतत् प्रियाधुना

तत्र प्रमाणाप्रवृत्तेः कथं केन रूपेण कुत्र देशे कदा काले केन
प्रमाणेन लेशतोऽपि निरूप्येत [क्: निरूप्यते] ?
प्रमाणाविषयत्वादत्रेदानीमीदृशोऽयमिति [क्: दानीं मादृ]
निरूपयितुमशक्य एवेति तात्पर्यम् । अत्र दृष्टान्तः - मन्नेत्रमिति । एतत्
आत्मानं निरूपयेति [ख्, ग्: यति]

प्. ११६)
नात्राचार्यस्योपयोगो यथा नयनदर्शने ।
निपुणोऽपि महाचार्यः कथं नेत्रं प्रदर्शयेत्

आत्मनोऽनिरूपणीयत्वादेवात्मदर्शने [क्, ख्: निरू] न
साक्षादाचार्यस्योपयोग इत्याह - नात्रेति । निपुणः कुशलः । महान्
तपोमाहात्म्यादियुक्तः

अतो गुरुरुपायोऽत्र तदुपायप्रदर्शनात् ।
तत्ते वक्ष्याम्युपायं तच्छृणु संयतमानसः

नन्वेवं चेद् गुरुः शिष्यस्य किं कुर्यात्तदाह - अत इति ।
निरूपणासमर्थत्वात् । उप समीपे अयति गच्छति येन सः । शिष्यस्य पराग्
दृशोऽतिदूरायितमात्मानं प्रत्यग्दृष्ट्युत्पादनेन समीपीकरोति गुरुरिति
तात्पर्यम् । अत्र आत्मावगमे । गुरावुपायपदं योजयति - तदुपायेति ।
तस्यात्मदर्शनस्योपायः साधनं तस्य प्रदर्शनात् । तत्तस्माद्
गुरोरुपायप्रदर्शकत्वात् । उपायमहं वक्ष्यामि

यावत् त्वमात्मनि ममेत्येवं तु प्रतिपश्यसि ।
ततः परं निजं रूपं यन्ममेति न भाति ते

आत्मविषये यावन्ममेति पश्यसि ततः परं तेभ्यो भिन्नं यत्तव ममेति न
भाति तन्निजं रूपं विविच्येति सम्बन्धः

गत्वैकान्ते विविच्यैतद्यद्यद् भाति ममत्वतः ।
तत्तत् परित्यज्य परं स्वात्मानमभिलक्षय

एकान्तस्थाने गत्वा । एतत् मयोक्तं यन्ममेति न भाति तत् । विविच्य विवेचय । एवं
विवेचनकाले ममत्वेन यद् यद् भाति तत्तत् परित्यज्य अनात्मेति निश्चित्य ततः परं
यन्ममत्वाऽनाक्रान्तं तत् स्वात्मत्वेनाभिलक्षय

यथाहं ते ममत्वेन भासनान्नात्मता मयि ।
सम्बन्धमात्रादात्मीया न स्वरूपगता [ख्: तास्म्य] ह्यहम्

एतदेव विविच्योपपादयति - यथेति । न स्वरूपगता न स्वरूपान्तर्भूता

प्. ११७)
ममार्थमखिलं त्यक्त्वा यत्त्यक्तुं नैव शक्यते ।
तमात्मानं समालक्ष्य परं श्रेयः समाप्नुहि

एवं ममेति भासमानमखिलमर्थं नाहमिति निश्चयेन त्यक्त्वा यत्त्यक्तुः
स्वरूपं केवलचित्प्रकाशरूपमखिलत्यागावधिभूतं त्यक्तुं न शक्यते

इत्युक्तः प्रियया हेमचूड उत्थाय वै द्रुतम् ।
ययावश्वं समारुह्य तत्क्षणे नगराद् बहिः

उद्यानं नन्दनसमं प्रविश्य क्षणमात्रतः ।
वनान्तः सौधमुन्नम्रं स्फाटिकं प्रविवेश ह

उद्यानं क्रीडावनम् । उन्नम्रमुच्चम्

विसृज्यानुचरान् सर्वान् द्वारपालानशासयत् ।
न कोऽप्यत्र प्रविशतु मययेकान्तविचारणे

अत्र मत्समीपे । एकः अद्वितीयः अन्तः सर्वनिषेधावधिभूत आत्मा तस्य
विचारणं विवेचनम् । तत्परे मयि सतीति यावत्

राजामात्याश्च गुरवो राजा वाऽप्यत्र सङ्गतः ।
अप्रवेश्या एव यावदहमाज्ञां दिशामि वः

इत्युक्त्वारुह्य सौधाग्र्यं नवमीं भूमिमाविशत् ।
तत्र वातायने चित्रे सर्वलोकावलोकने

उपर्युपरि विद्यमानभूमिषु नवमीं भूमिम् । सर्वलोकानामवलोकनं यत्र ।
अत्युच्चामिति यावत्

आसने मृदुतूलाढ्ये विवेशान्यविवर्जितः ।
मनः समाधाय दृढं विचारमकरोत्तदा

नूनमेते जनाः सर्वे कथमेवं विमोहिताः ।
नैकोऽप्यत्र [क्: न को] विजानाति स्वात्मानं लेशतोऽपि वै [क्:
च]

प्. ११८)
सर्वोऽपि स्वात्मनो हेतोः करोति विविधाः क्रियाः ।
केचित् पठन्ति शास्त्राणि साम्नायाङ्गानि [क्: यानि च] नित्यशः

स्वत्मनः सुखहेतोः । आम्नायो वेदः

केचिद्धनान्यर्जयन्ति केचिच्छासति चावनिम् ।
अन्ये युध्यन्ति रिपुभिरन्ये भोगैकलम्पटाः

कुर्वन्त्येतत् स्वार्थमेते स [क्, घ्: स्वस्वात्मा] कतमो भवेत् ।
नैनं जानाति कोऽप्यत्र कुत एवमयं भ्रमः

अहो यथावदात्मानमविदित्वैव वै कृतम् ।
व्यर्थं स्वप्ने कृतमिव तदद्य विमृशामि तम्

मया कृतम् । यस्मादज्ञानात् कृतं व्यर्थं तत् तस्मात्

गृहधान्यराज्यधनयोषित्पश्वादि [घ्: धान्यं; क्: दिकञ्च न]
किञ्चन ।
न मे स्वरूपं भवति त्वनहन्ताश्रयत्वतः

विमर्शनप्रकारमाह - गृहेत्यादि । अनहन्तेति ।
अहमित्यभासनेनाहन्ताश्रयत्वाभावात्

मदर्थं भूतताहेतोर्देहोऽहं स्यां हि सर्वथा ।
नूनं क्षत्रियदायादो गौराङ्गोऽहं न संशयः

मदर्थेति । अहमित्यस्मत्प्रत्ययविषयभूतत्वाद्धेतोर्देहोऽहं स्याम् । एतदेव
द्रढयति - नूनमिति

अहन्तया समाक्रान्तास्तथैतेऽपि जनाः परे ।
इति निश्चित्य दध्यौ तं देहं राजकुमारकः

एतेषां जनानामप्यात्मा [क्: प्यात्मदेह] देह एवेति संभावयति -
अहन्तेति । तथैते देहात्मान एव । देहमात्मत्वेन दध्यौ चिन्तयामास

अथ देहस्य चात्मत्वं प्रतिषेद्धुं प्रचक्रमे ।
अहो कथं देह एष ममतायाः समाश्रयः

अथ ध्यानानन्तरम् । देहस्वभावमुपलभ्य ममताश्रयस्याऽनात्मत्वमिति
हेमलेखोक्तं स्मृत्वाह - अहो इति

प्. ११९)
रुधिरास्थ्यादिसंघातः प्रतिक्षणविकारवान् ।
मम रूपं भवेन्नूनं छिन्नमेतत्तु लक्ष्यते

कथं मम रूपं भवेत् । हेत्वन्तरमप्याह - छिन्नमिति

काष्ठलोष्टसमत्वेन स्वप्नादौ चान्यथा स्थितः ।
नाहं देहोऽन्य एव स्यां प्राणोऽप्येष तथाविधः

देहैकदेशरूपं हस्ताद्यङ्गं छिन्नं सदहन्तानाश्रयत्वेन
काष्ठलोष्टसमत्वेन यस्माल्लक्ष्यते अतो मम रूपं देहः कथम् ? अथ च
स्वप्नादौ अन्यथैवायं देहः स्थितो लक्ष्यते । अनुसंधानेन
जाग्रत्स्वप्नयोरेकात्मत्वनिश्चयाद्देहस्य पृथग्रूपत्वान्नात्मत्वमिति भावः
। आदिपदेन सुषुप्तिर्जन्मान्तरं वा । तथाविधो ममत्वाद्याश्रयः

मनो बुद्धिश्च नाहं स्यां यत एतन्ममेरितम् ।
अतो देहादिबुद्ध्यन्तादन्य [क्: द्ध्यन्तस्त] एव न संशयः

ममेरितं ममत्वेनोक्तम् । अतो देहादेर्ममत्वाश्रयत्वात्

अहं कदाचिन्नास्मीति भासनाभावहेतुतः ।
सर्वदाऽहं भासमानः स्थित एव न संशयः

देहादीनां ममत्वाश्रयत्वेनाऽनात्मत्वादन्यस्याऽनुपलम्भात् सुषुप्तौ
शून्योपलम्भाच्च शून्यमात्मेति प्राप्ते आह - अहमिति । अहं नास्मीति
कदाचिदपि भासनाभावाद्धेतोः सर्वदा भासमानोऽहं स्थित एव सद्रूप एव
न शून्यरूप इत्यर्थः । सुषुप्तावपि नास्मीति न प्रामाणिकः प्रत्ययः ।
तदाऽनुभवितुरभावे व्युत्थितस्य न किञ्चिदवेदिषम् इति
दृश्यसामान्यादर्शनस्मृत्यनुपपत्तेः । तथा चात्माऽशून्यरूपः
सर्वदाऽस्मीति भासत एव । कदाचिदपि नाहमस्मीति भासनाभावादिति भावः

भासमानस्य तु मम केन भानमिति स्फुटम् ।
नहि जानामि तत् कस्मादेतन्न विदितं मया

केन हेतुना । घनाच्छन्नार्कवत् सामान्येन भासमानस्य केन विशेषहेतुना
स्फुटं भानमयमहमस्मीति विज्ञानं स्यादिति नहि जानामि तदेतत्
कस्मान्निमित्तान्न विदितम्

प्. १२०)
घटादिकं चक्षुराद्यैर्भासते भुवि नान्यतः ।
प्राणस्त्वचा विभात्येष मनो ज्ञानेन चोहितम्

ज्ञानेन ज्ञानात्मककार्यहेतुना । ऊहितं कार्यकारणत्वेनानुमितम्

एवं बुद्धिः केन च मे भासनं नाविदं त्विदम् ।
अथैषां भासनादेव नात्मा भासेत मे यदि

एवं बुद्धिः कार्येणानुमितेत्यर्थः । मे मम । अथेति
निमित्तसम्भावनाद्योतकम् । यथा हि प्रतिबिम्बभासनकाले शुद्धदर्पणो न
भासते एवमेषामनात्मना भासनादात्मा न भासत इति सम्भावयति -
एषामिति

तर्हि नो विमृशाम्येतांस्ततो मे भासनं भवेत् ।
इति निश्चित्य मनसा जहौ मानसगोचरम्

एवं दृश्यभासनसामान्या भावमात्मविज्ञाने [घ्: सामान्य]
निमित्तं निश्चित्याह - तर्हीति । यद्यनात्मभासनादात्मा न भासते
तर्ह्येताननात्मभावान्न विमृशामि । नह्येते स्वतो भासन्ते
अविमृष्टानामभासनात् । यथा हि घटविमर्शनकाले ततोऽन्यन्न भासते
तथा अनात्मविमर्शनकाले [क्: अन्त्य] आत्मा न भासत इति ।
अन्याविमर्शने [क्: विमर्शनेन] आत्मभासनं भवेदिति भावः ।
विमर्शः अयमीदृश इत्यादि मानसोल्लेखः । मनसा मननात्मकेन
सूक्ष्मबुद्धिरूपेणान्तःकरणेन मानसगोचरं [क्: सोऽगोचरः]
मानसोल्लेखम् [क्: ल्लेखः]

अथाऽपश्यदन्धकारं गाढं तत् क्षणमात्रतः ।
इदं ममात्मनो रूपमिति निश्चितमानसः

अथ यत्किञ्चिद्भावमात्रानुल्लेखानन्तरम् तत् तमः तदिदमात्मनो रूपमिति
योजना । क्षणमात्रतः अन्धकारदर्शनोत्तरक्षणे । निश्चितमानसः निश्चितं
मानसं मनोविकारात्मक तमो येन

प्. १२१)
प्रहर्षमतुलं [क्, घ्: तुमुलं] लेभे चाथ भूयो व्यचिन्तयत् ।
नूनं पुनः प्रपश्यामीत्येवं चित्तं रुरोध वै

प्रहर्षम् आत्मा दृष्ट इति भ्रमजनितम् [क्: श्रम]

चञ्चलं हठयोगेन निरुद्धं [घ्: निरुद्धे] समवैक्षत ।
तेजःपुञ्जमनाद्यन्तं भास्वरं क्षणमात्रतः

चञ्चलं मनो हठयोगेन किञ्चिदनुल्लिखामीति
दृढसङ्कल्परूपाभिनिवेशमात्रेण न तु [क्, ख्, ग्: ननु]
प्राणायामनिरोधाद्यभ्यासेन । भास्वरं प्रकाशैकनिबिडम्

प्रबुद्धश्चिन्तयामास किमेतदिति विस्मितः ।
अहो पश्यामि विविधं किमात्मानं कथं त्विदम्

क्षणमात्रतः प्रबुद्ध्य [क्: प्रबुद्धः] निरोधात् परावृत्त्य ।
एतत्तमस्तेजश्च [क्: एतन्मे तेज] इदं विरुद्धरूपत्वमात्मनः कथमिति
विस्मितः

भूयः पश्यामि चेत्येवं रुरोध स्वमनस्तदा ।
विलीनं निद्रया चित्तं बभौ चिरतरं दृढम्

तदा रोधानन्तरम् [घ्: रोधना] निद्रया
परिपक्वकर्मसामान्याभावरूपया [ख्: सामान्य] । हेतौ तृतीया ।
निद्राहेतुना चित्तं विलीनम्

तत्रापश्यत् स्वप्नजालं विचित्रानेकदर्शनम् ।
अथ प्रबुद्धोऽत्यन्तं वै चिन्तां प्राप महत्तराम्

किमहं निद्रयाच्छन्नः स्वप्नान् समवलोकयम् ।
तमस्तेजश्चापि दृष्टमहो स्वप्नात्मकं [क्: त्मको] भवेत्

तमः प्रमुखं दृष्टमपि स्वप्नात्मकमेव स्यादिति सम्भावयति - तम
इति

प्. १२२)
स्वप्नस्तु मानसोल्लासस्तदेतं वर्जये कथम् ।
भूयो निगृह्य पश्यामीत्येवं निश्चित्य वै दृढम्

मनो निग्रहीतुं प्रवृत्तस्य मे मानसं प्रसरत्येव तत् कथमत्र कर्तव्यमिति
चिन्तयति - स्वप्न इति । एतं स्वप्नम्

रुरोध चित्तं तु हठात्तदेतदभवत् स्थिरम् ।
तदानन्दसमुद्रान्तर्निमग्न इव सोऽभवत्

चित्तं दृढं रुरोधेत्यन्वयः । तदा रोधानन्तरम् । ईषत् किञ्चित्कालं चित्तं
स्थिरमभवत् । तदा निरुद्धचित्तदशायाम्

पुनश्चित्तप्रचलनात् प्रबुद्धोऽभवदञ्जसा ।
किमेष मेऽभवत् स्वप्नश्चाऽथवा चित्तविभ्रमः

प्रबुद्धः निरोधच्युतः । निरोधकालिकं सुखमात्ररूपं स्वात्मानमविदन्
[क्: दन्निव कल्प] विकल्पयति - किमेष इति

आहोस्वित् सत्य एष स्यादविचिन्त्यं विभाति मे ।
नाऽन्वभूवं किञ्चिदपि सुखमाप्तं कथं मया

विषयानुभवेन सर्वत्र सुखानुभवः तत् कथं किञ्चिदप्यननुभूय
निरोधकाले सुखानुभव इति शङ्कते - नान्वभूवमिति

अहोऽस्य सुखलेशस्य तुल्यं नास्त्यत्र किञ्चन ।
अहं सुषुप्तवन्मूढः कथमेतत् सुखं स्थितम्

किञ्चन सुखम् । सुषुप्तवत् बाह्यान्तराग्रहणेन मोहग्रस्तोऽहं स्थितः । तत्र
कथमेष सुखानुभवः

नात्र हेतुं कञ्चिदपि लक्षये तत् कथं भवेत् ।
आत्मावगमनायाहं प्रवृत्तोऽप्यद्य नाविदम्

अत्र सुखोपलब्धौ तत् सुखं हेतुं विना कथं भवेत्

आत्मानमन्यच्चान्यच्च पश्यामि किमिदं भवेत् ।
प्रकाशो वान्धकारो वा सुखं वान्यदथापि वा

आत्मानं नाविदमित्यन्वयः । अन्यच्चान्यच्च तमःप्रकाशादिरूपम् । अपिरेवार्थे
। अथ प्रकाशादिभ्योऽन्यदेव वेत्यर्थः

प्. १२३)
आत्मा भवेन्मम तथा क्रमिकैतत्स्वरूपकः ।
नान्तमेम्यत्र भूयस्तां पृच्छामि विदुषीं प्रियाम्

अथवा तथाऽनुभूततमःप्रभृतिभावक्रमयुक्तसङ्घस्वरूपक आत्मा
भवेत् । अत्रान्तं निश्चयं नैमि न प्राप्नोमि

इति निश्चित्य द्वारेशमाहूयाज्ञां समादिशत् ।
स्वसन्निधानमानेतुं हेमलेखां नृपात्मजः

अथ प्राप्ता मुहूर्तेन द्वारिकस्य निदेशतः ।
आरुरोह महासौधं मेरुमिन्दुप्रभेव सा

अथापश्यद् राजसुतं प्रियं शान्तात्ममानसम् ।
निश्चलं निर्विकारं च संहृतेन्द्रियमण्डलम्

हेमलेखा अपश्यत् । शान्तं निश्चेष्टम् । आत्मा शरीरं मानसञ्च । चलनं
[ख्, ग्, घ्: चलः] प्राणचारः । विकारः कामादिः

समीपमुपसृत्याशु तद्विष्टरमुपारुहत् ।
एकासनोपविष्टायां तस्यां स निमिषार्द्धतः

भर्तृसमीपम् । तस्यां हेमलेखायां स हेमचूडः

उन्मील्य नयने पार्श्वे समालोकयदास्थिताम् ।
आलोकिता प्रियं शीघ्रं प्रणयात् परिषस्वजे

प्रियां समालोकयत् । आलोकिता सा

ततः प्राहामृतस्यन्दि सुन्दरं वचनं प्रिया ।
नाथ किं भवताहूता कच्चित्ते नीरुजं तनौ

वदाहूतौ कारणं मे यदर्थमहमागता ।
एवं प्रियानुयुक्तः स बभाषे स्वात्मनः प्रियाम्

प्रिये त्वयानुशिष्टोऽहं विविक्तेऽत्र समास्थितः ।
विचारपरमः स्वात्मरूपलक्षणहेतवे

विचारः परम उपादेयो यस्य तत्पर इति यावत् । स्वात्मरूपस्य लक्षणं
विज्ञानम् तद्धेतुर्यय मोक्षस्य तदर्थं विचारपरम इति सम्बन्धः

प्. १२४)
तत्परेणापि चित्रं तु लक्षितं तत् पृथक् किमु ।
आत्मनः सर्वदा प्राप्तेर्भासमानत्वतोऽपि च

तत्परेणापि अनन्यमानसेनापि । चित्रम् अनेकविधम् । पृथग् अत्यन्तभिन्नम्
प्रकाशान्धकारादिरूपम् । स्वेन यथा विचारितं तदाह - आत्मन इति ।
आत्मत्वादेव प्राप्तत्वम् प्रकाशरूपत्वाद्भासमानत्वम्

असम्यग् भासनं चान्यभासनस्य निमित्ततः ।
इति मत्वा निरुध्यान्यभासनं सुव्यवस्थितः

एवंविधस्याप्यसम्यग्भासनमन्यभासननिमित्तात् । अन्येषां भासनं
भासनकरणमिन्द्रियादि [क्: दिनिरुक्तम्] निरुद्ध्य

अपश्यमन्धकारं च प्रकाशमन्यदेव च ।
क्वचित् सुखं महत् प्राप्तं किमेतद्वद मे प्रिये

इदमेवात्मनो रूपमथवाऽन्यद् भवेत् क्वचित् ।
सम्यग् विविच्य कथय यथा तमभिलक्षये

इदमेव प्रकाशान्धकाराद्यन्यतमम् । अन्यत् प्रकाशान्धकारादिभ्यः । क्वचित्
समाधेरन्यत्र

इत्युक्ता साऽब्रवीद् हेमलेखा ज्ञातपरावरा ।
शृणु प्रिय प्रवक्ष्यामि समाहितधियाऽखिलम्

यस्त्वया बाह्यसंरोधे व्यवसायः समेधितः ।
स शुभः सम्मतः सर्वैः सुमुख्यश्चात्मवेदिभिः

व्यवसायः यत्नः । शुभफलप्रदत्वाच्छुभः । अनन्तरसाधनत्वात्
सुमुख्यः

विना तेन न तत् प्राप्तं केनापि कुत्रचित् क्वचित् ।
न तत् कारणतामेति तत्प्राप्तौ प्राप्तभावतः

तेन निरोधेन । तत् अद्वैतात्मविज्ञानम् । कुत्रचित् काले क्वचिद्देशे ।
नन्वेवमात्मज्ञानस्य साधनसाध्यत्वेन घटादिज्ञानतुल्यत्वे
घटवदात्मनो जडत्वमनात्मत्वञ्च स्यादित्यत आह - न तदिति । तत्
निरोधनम् । तत्प्राप्तौ आत्मविज्ञानप्राप्तौ । प्रकृते आत्मरूपमेव विज्ञानं
विवक्षितम् न त्वात्मनो विज्ञानम् । अतस्तस्य प्राप्तत्वमिति भावः

प्. १२५)
अप्राप्तावात्मता न स्यादात्मत्वेऽनाप्तता कुतः ।
अप्राप्यः सर्वथैवात्मा प्राप्तिस्तस्य न विद्यते

एतदेव साधयति - अप्राप्ताविति

अप्रातस्य भवेत् प्राप्तिरात्मत्वान्नाप्तिरस्त्यतः ।
तन्निरोधोऽपि नाप्त्यर्थस्त्वत्र पश्य निदर्शनम्

तन्निरोधः मनोनिरोधः । निदर्शनं दृष्टान्तम्

अन्धकारसमाच्छन्नं किञ्चित् तस्य निरोधतः ।
दीपाद्यैराप्यते प्राप्तमिव लोके यथा तथा

किञ्चित् घटादि । तस्य अन्धकारस्य दीपसूर्यादिभिर्निरोधतः परिहारतः
घटाद्याप्यते । अत्र स्थितमपि घटादि यथा तमोनिरोधात् प्राप्तमिव भवति
तथा स्वप्रकाशचिदेकरूपमात्मतत्त्वं वासनोद्भूतविकल्पैराच्छन्नमिव
स्थितं विकल्पनिरोधेन प्राप्तमिव भवति । तथा च निरोधस्य न
स्वरूपप्रापकत्वमिति भावः

यथा कश्चिद् भ्रान्तचित्तः क्वचिद्विस्मृतनिष्ककः [क्: कश्चि] ।
अन्यचिन्तानिरोधेन समाहिततया पुनः

नात्रान्धकारवत् स्वरूपातिरिक्तमाच्छादकं सम्भवतीत्याशयेन
दृष्टान्तान्तरमाह - यथेति । निष्कं सुवर्णम्

आसादयति तन्निष्कं नष्टं प्राप्तं यथा तथा ।
न निरोधोऽत्र हेतुः स्यान्निष्काप्तौ तु यथा तथा

प्राप्तं यथा प्राप्तमिवेति द्वितीयं यथापदं योजनीयम् । अत्र यथा अनष्टं
निष्कं नष्टं प्राप्तमिति चोच्यते तथा अप्राप्त आत्मा प्राप्तो भवति । अत्र
यथाऽन्यचिन्तानिरोधो न निष्कप्राप्तौ हेतुस्तथा प्रकृतेऽपि निरोधो न हेतुः

प्. १२६)
आत्मलाभे न हेतुः स्यान्निरोधो बाह्यवस्तुनः ।
त्वया न लक्षितः स्वात्मा तत्र व्युत्पत्तिवर्जनात्

बाह्यवस्तुनो निरोधः । ननु तर्ह्यात्मा मया निरोधेनापि कुतो न लक्षित इति चेदाह
- तत्रेति । व्युत्पत्तिः वस्तुपरिचयः

यथा प्रकाशेऽव्युत्पन्नो रात्रौ राजसभां गतः ।
पश्यन् सभ्यांश्च दीपांश्च न जानाति प्रकाशकम्

अव्युत्पत्त्या दृश्यमानमपि नोपलक्षयतीत्यत्र दृष्टान्तमाह - यथेति ।
अव्युत्पन्नः प्रकाशो हि प्रदीपप्रसृतो भास्वररूपवान् भावावभासक इति
परिचयहीनः । एवं त्वया न लक्षित इति योज्यम्

शृणु प्रिय निरोधान्ते ह्यन्धकारो विलोकितः ।
अन्धकारावलोकादौ शेषभावस्तव स्थितः

एवं स्वरूपानुपलक्षणेऽव्युत्पत्तिं निमित्तम्क्त्वा तद्व्युत्पत्त्यर्थमाह -
शृण्विति । निरोधो ह्यविकल्पदशा ।
तत्रान्धकारावलोकनरूपविकल्पासम्भवान्निरोधान्ते इत्युक्तम् ।
तादृशान्धकारावलोकनस्यादौ [ख्, ग्, घ्: लोकस्यादौ]
पूर्वदशायां निर्विकल्परूपायाम् । यस्तव शेषभावः स्थितः परिशिष्टं
रूपं स्थितम् । तथा [क्: यथा] हि देहाद्यतिरिक्तं ज्ञानमात्मनो रूपम्
तच्च विकल्पकाले दृश्यसंवलितमेव [क्, ख्: दृश्यं सं]
प्रकाशते । निरोधकाले दृश्यपरिच्युतौ यद् ज्ञानमात्रं स्थितं
तत्परिशिष्टं रूपं शेषभाव इत्युच्यते । न च तादृशशेषभावोऽपह्नोतुं
शक्यः स्वप्रकाशत्वेन तस्य प्रकाशमानत्वात् व्युत्थितस्य तस्यैतावन्तं
कालं किञ्चिदविदन्नासमित्यनुसन्धानाच्चेति

तं भावं भावय सदा परमानन्ददायकम् ।
अत्र सर्वे महामोहग्रहग्रस्ताः पराग्दृशः

तं भावं शेषभावम् दृश्यरहितदृङ्मात्ररूपम् । सदा अहमस्मीति
भावय अनुसन्धिपरो भव । दुःखमूलद्वैताभासवैधुर्येण [क्:
दृश्य-; क्: भासन]
दुःखादिरूपानन्दाच्छादकाभावादभिव्यक्तपरमानन्दरूपत्वेन [क्:
दृश्या-; क्: व्यक्तदृश्यप] प्रकाशमानत्वात्
परमानन्ददायकमिति । अत्र एवंविधे स्वरूपे सर्वं शास्त्रज्ञा योगिनश्च ।
पराग्दृशः [क्: यः सदृशः] बहिर्मुखान्तःकरणाः [क्:
करण] पश्यामीति परिच्छिन्नाभिनिवेशपरा [क्: पर] इति यावत् ।
यदुक्तम् - पश्यामीति पराग्दृष्टेरलभ्यं तत् परं पदम् इति

प्. १२७)
अन्विष्यान्विष्य विहता न तां प्रापुश्च भावनाम् ।
सन्ति लोके शास्त्रविदः कुशलाश्च सुतार्किकाः

यतः सर्वे तत्र महामोहग्रस्ताः अत आह - अन्विष्येति । तद्भावाप्राप्त्या
विहताः श्रान्ताः । तां भावनां शेषभावानुसन्धिरूपाम् । ननु मास्त्वेषा
भावना शास्त्राभयसतर्कादिभिरेव लब्धपुरुषार्था भवाम इति चेन्नेत्याह
- सन्तीति । शास्त्रविदः श्रवणपराः । कुशलाः तार्किका मननपराः ।
एवंविधा अपि पराग्दृशो निदिध्यासनराहित्येन पुरुषार्थाप्राप्त्या
शोचन्त्येवेति भावः

अविदित्वा भावममुं शोचन्त्येव दिवानिशम् ।
शब्दार्थशिल्पमात्रेण नहि तत्पदमाप्यते

शब्दार्थे श्रुतार्थे शिल्पो मननं तन्मात्रेण

यावदन्वेषणं कुर्याद्विचारं वापि पण्डितः ।
तावन्न प्राप्यते तद्वै यतो न ग्राह्यमेव तत्

नन्वतिसूक्ष्मोऽपि शास्त्रार्थो भूयः श्रवणमननाभ्यां चित्तमुपारोहति
एवमेष भावोऽपि श्रवणमननाभ्यामेव भूयःकृताभ्यां चित्तारूढो
भवेत् किं रोधरूपनिदिध्यासनेनेति चेन्नेत्यह - यावदिति । अन्वेषणं
श्रवणम् [क्: श्रवणम् नास्ति] विचारं मननम् । कुत एवमिति चेदाह
- यत इति । अस्याग्राह्यत्वेनालौकिकत्वान्न केवलश्रवणमननाभ्यां
चित्तारूढतेति भावः

प्. १२८)
गत्वा दूरं न तत् प्राप्यं स्थित्वा प्राप्तं हि सर्वदा ।
न तद्विचार्य विज्ञेयमविचाराद् विभासते

अलौकिकत्वमेव तस्याह - गत्वेति [क्: यत इति] । अत्र
गमनमिन्द्रियप्रसारः । स्थितिस्तदप्रसारः । विचारश्चिन्तनं चित्तप्रसारः
[ख्: प्रसादो] अविचारस्तदभावः । पराग् वस्तु हि
बाह्यमिन्द्रियव्यापारेण आन्तरं विचारेण ज्ञातुं शक्यम् अस्य तु
प्रत्यग्रूपत्वेनेन्द्रियमनोनिरोधमन्तरा दुर्विज्ञेयत्वमिति भावः

धावन् स्वमूर्धच्छायेव न प्राप्यं क्रियया क्वचित् ।
यथा हि निर्मलादर्शे प्रतिबिम्बसहस्रकम्

सव्यापारेण न प्राप्यमित्यत्र दृष्टान्तमाह - धावन्निति ।
प्रमाणव्यापारस्य प्रमातर्यप्रसर इति तात्पर्यम् । वस्तुन्यव्युत्पन्नेन
निरोधवतापि तद् दुर्विज्ञेयमिति वस्तुव्युत्पत्तये भूयः सदृष्टान्तं
निरूपयति - यथेति

पश्यन् बालोऽपि नादर्शं पश्यत्येवं जनः खलु ।
पश्यन् स्वात्ममहादर्शे प्रतिबिम्बं हि जागतम्

बालः आदर्शेऽव्युत्पन्नः पश्यन्नपीति सम्बन्धः । न पश्यति एष आदर्श इति न
विजानाति । दार्ष्टान्तिके योजयति - एवं जन इति । जागतं जगत्सम्बन्धि
प्रतिबिम्बम्

स्वात्मानं न विजानाति तद्व्युत्पत्तिविवर्जनात् ।
यथा परिचिताकाशः पश्यन्नाकाशसंश्रितम्

चित्तसमारोहाय दृष्टान्तरमाह - यथेति । व्युत्पत्तिहि वस्तुपरिचयः । यथा
ह्याकाशमवकाशात्मकमिति कथञ्चित् परिचिताकाशः पुरुषः सर्वत्र जगत्
पश्यन् [क्, ख्: पश्येत्] तदाश्रयमाकाशं च पश्यति ।
कथञ्चिदप्यपरिचिताकाशस्तु सर्वमाकाशाश्रितं जगत् पश्यन्नपि नाकाशं
पश्यति । एवमपरिचितात्मस्वरूपः स्वात्मप्रतिबिम्बितं जगत् पश्यन्नपि
नात्मानं पश्यतीति भावः

प्. १२९)
जगन्नावैति चाकाशं तथा स्वात्मस्वरूपकम् ।
नाथ सूक्ष्मदृशा पश्य ज्ञानज्ञेयात्मकं जगत्

अव्युत्पत्त्या निरोधेनाप्यात्मा नोपलक्षित इति तत्र व्युत्पादनाय शेषभावस्तव
स्थितः (९।७७) इत्याद्युक्तम् तथापि तत्र प्रियस्याव्युत्पत्तिमालक्ष्य
प्रकारान्तरेण तत्र व्युत्पादयितुं भूय आह - नाथेति । जगदस्तीति शेषः

तत्र ज्ञानं स्वतः सिद्धं तदभावे न किञ्चन ।
प्रमाणानां प्रमाणं तदप्रमाणं स्वतो भवेत्

अनेकविधमपि जगत् संक्षेपेण ज्ञानं ज्ञेयमिति द्विरूपम् । तत्र ज्ञेयं
प्रत्यक्षादिप्रमाणैः सिद्धमनात्मरूपं [ख्, घ्: स्वरूपं] चेति
तन्निरूपणमप्रयोजकमिति ज्ञानमेव निरूपयति - तत्रेति । तयोर्मध्ये
इत्यर्थः । स्वतः प्रमाणमनपेक्ष्य । तदभावे न किञ्चिद् भायात् [क्,
ख्: भूयात्; घ्: भायादिति तात्पर्यम्] अतस्तदपह्नोतुमशक्यमिति तात्पर्यम् ।
ननु तदभावे न किञ्चनेत्यनुपपन्नम् प्रमाणैः [क्: प्रमाणं]
प्रमेयस्य सिद्धत्वादित्याशङ्क्य प्रमाणानां प्रमाणत्वे सिद्धे प्रमाणैः
प्रमेयं सेत्स्यति प्रमाणत्वं च प्रमेये
व्यावृत्ति(पृति)क्रियामन्तरा [क्: अव्या] न सिध्यति तस्यां च
क्रियायां न [ख्, ग्: न नास्ति] प्रमाणस्य स्वातन्त्र्यम् करणत्वात्
कुठारवत् । अतः प्रमाणानां प्रमातारमन्तरा प्रमाणत्वासिद्धौ प्रमेयं
न सिध्यतीति तात्पर्येणाह - प्रमाणानामिति । प्रमाणानां प्रमाणं
स्वरूपसाधकमित्यर्थः । ननु प्रमाणं प्रमितं ह्यस्ति तथा च प्रमातरि
प्रमाणापेक्षायां तत्रापि प्रमात्रन्तरापेक्षायामनवस्थानं
स्यादित्याशङ्क्याह - अप्रमाणमिति । न प्रमाणं यस्य तत् [क्, ख्:
तम्] । ननु तर्हि कथं तदस्ति ? तदाह - स्वत इति ।
स्वसत्तायामनन्यापेक्षमिति भावः

प्. १३०)
यतः प्रमाणानपेक्षमादिसिद्धमतस्तु तत् ।
सिद्धिसाधकभावेन [ग्: सिद्ध] न तत्सिद्धिः कदाचन

कुत एवमिति चेदाह - यत इति । प्रमाणानपेक्षमिति । प्रमातु श्चिद्रूपत्वेन
सदा प्रकाशमानत्वात् नहि वैकर्तनं ज्योतिर्दीपालोकमपेक्षते (प्० प्०
१२) इति रीत्याऽप्रकाशितप्रकाशकप्रमाणस्य तत्रानुपयोग इति तात्पर्यम् । अतः
साधनानपेक्षणात् । सिद्धिसाधकेति [क्: सिद्ध] । सिद्धिरुत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा
[क्: स्तत्प्रति] साधकं तयोः साधनम् उत्पत्तिसाधनं ज्ञप्तिसाधनं
वेत्यर्थः । सिद्धिसाधकस्य भावः सत्त्वम् । उत्पत्त्यादिसाधकसत्त्वेन
कदाचिदपि न तत्सिद्धिः चिदात्मन उत्पत्तिर्ज्ञप्तिर्वा न साधनान्तरेण युज्यत इति
भावः । चिदात्मन उत्पत्तौ ज्ञप्तौ वा कर्तृकरणयोरपेक्षास्ति । तथा च
चितिभेदासम्भवेनैक्यात् स्वस्य स्वसिद्धिकर्तृत्वकरणत्वानुपपत्तिः । अचिदात्मा
तु चितिमन्तरा स्वयमेवासिद्धः कथं परसिद्धिं कुर्यादिति तात्पर्यम् । एतच
श्रीप्रत्यभिज्ञायां कर्तरि ज्ञातरि (१।२) इति सूत्रेण [क्, घ्:
सूत्रे] वितानितम्

तत्र विप्रतिपन्नस्य न प्रश्नो नापि चोत्तरम् ।
अनपह्नवनीयं तन्महादर्शतलं भवेत्

तत्र ज्ञानस्वरूपे । विप्रतिपन्नस्य नास्ति ज्ञानमित्याक्षेपपरस्य । न प्रश्नो
नापि चोत्तरम् । सिध्यतीति शेषः । ज्ञेयस्य जडस्य
स्वरूपमात्रपरिनिष्ठितस्वभावस्यान्यत्रास्ति नास्तीति विकल्पनसामर्थ्याभावात् ।
ज्ञानाधीनत्वादखिलसिद्धेस्तदाक्षेपे न प्रश्नादिकं सिद्ध्यतीति तात्पर्यम्
यतस्तदपह्नवेऽस्ति नास्ति वेति प्रश्नाद्यसिद्धिरत आह - अनपह्नवनीयमिति ।
ननु ज्ञानं ज्ञेयमिति वस्तुद्वयम् तत्र ज्ञानापह्नवे ज्ञेयस्य प्रकाश
एवोपहतः स्यात् न तु ज्ञेयस्वरूपस्योपहतिः तथा च तदभावे न किञ्चनेति
कथमित्याशङ्क्य ज्ञेयं ज्ञानान्न पृथगिति वक्तुमाह -
तन्महादर्शेति

प्. १३१)
तत्र सर्वं भासते वै दर्पणप्रतिबिम्बवत् ।
देशेन वापि कालेन परिच्छित्तिर्न विद्यते

तत्र महादर्शतलनिभे ज्ञानात्मनि । यथा हि दर्पणं विना प्रतिबिम्बं न
किञ्चित् एवं ज्ञानं विना ज्ञेयं न किञ्चिदिति भावः । ननु न तदन्तः सर्वं
भासते येन सर्वं प्रतिबिम्बात्मकं भवेत् ।
देशकालयोस्तत्परिच्छेदकयोस्तदनन्तर्गतत्वादित्याशङ्क्य नेत्याह -
देशेनेति

तदन्तर्भासमानत्वात् कथं ताभ्यां परिच्छिदिः ।
परिच्छेदस्य भानं तु गगने वस्तुभिर्यथा

देशकालाभ्यां ज्ञातस्य [घ्: ज्ञानस्य] कुतो न परिच्छित्तिरिति चेदाह
- तदन्तरिति । यथा हि दीपेन प्रकाशमानो घटादिर्दीपप्रकाशान्तर्निमग्न
एव यावान् [क्: यावान् नास्ति] घटादेरंशो
दीपप्रकाशाव्याप्तस्तावान्न प्रकाशमानः तथा ज्ञानेन प्रकाशमानं
ज्ञानान्तर्निमग्नमेव निखिलं ज्ञेयम् । एवं घटाकारं
ज्ञानमित्याद्यनुभवादपि भासमानो घटाद्याकारो ज्ञानान्तर्गत एव । नहि
ज्ञानान्तर्भाअमानघटाद्याकारादन्यो घटादिर्ज्ञानाद् बहिरभ्युपेयते
प्रमाणाभावात् प्रयोजनाभावाच्च
प्रतिबिम्बानुमितबिम्बात्मकघटादेरनुमितिज्ञानभास्यत्वेन
तदन्तर्निमग्नत्वेन ज्ञानान्तर्गतत्वसिद्धेश्च । तथा च देशकालयोरपि
ज्ञेयत्वेन ज्ञानान्तर्गतत्वे सिद्धे स्वान्तर्गतेन न स्वपरिच्छेद इति भावः ।
परिच्छिदिः परिच्छित्तिः । ननु कथं तर्ह्यवेदानीमेतदज्ञानमिति
परिच्छेदभानमिति चेद् व्यापकस्या परिच्छिन्नस्याकाशस्य [क्:
परिच्छिन्नस्या नास्ति] स्वान्तर्निमग्नैर्घटाद्यैरिव परिच्छेदाभास
एवेत्याह - परिच्छेदस्येति । वस्तुभिः घटाद्यैः

प्. १३२)
राजपुत्र ! सूक्ष्मदृशा तल्लक्षय निजं वपुः ।
यत्र सामान्यचैतन्ये जगदेतद् विराजते

एवमखण्डमपरिच्छिन्नं स्वप्रकाशंज्ञानं निष्कृष्य तदेव समाधौ
लक्षणीयं तव निजं वपुरित्याह - राजपुत्रेति । सूक्ष्मदृशेति
विषयाकाररहितयाऽन्तर्मुख्येत्यर्थः । यथा हि घटादेः स्थूलं
रूपमाकारः सूक्ष्मं तु निखिलपार्थिवविकारानुस्यूतं पृथिवीसामान्यम्
एवं तत्तदाकाराखिलदृगनुस्यूता सामान्यचितिः सामान्यचैतन्यं तद्रूपं
निजं वपुर्लक्षय । जगदिति । समाधौ सामान्यचिद्रूपं यत् प्रकाशते व्युत्थाने
विकल्पदशायां तदेव प्रतिबिम्बानां दर्पणवद् जगदाश्रयमिति भावः

तत्समावेशसंसिद्ध्या सर्वकर्तृत्वमाप्नुयात् ।
तस्योपलब्धिं वक्ष्यामि यतः प्राप्नोषि [क्: प्राप्नोति] तत्पदम्

नन्वेवं महता प्रयासेन स्वरूप उपलक्षितेऽपि न किञ्चित् फलं दृश्यत इति
चेदाह - तत्समावेशेति । तस्य
जगत्प्रकाशाधिष्ठानसामान्यचैतन्यस्योपलक्षितस्य समावेशः
सोऽहमस्मीत्यविच्छेदेनानुसन्धानम् निदिध्यासनमिति यावत् । तस्य सिद्धिः
परिपाकः अयत्नेनानुवृत्तिरित्येतत् । सर्वकर्तृत्वं परमेश्वरतन्मयत्वम् ।
यदुक्तम् [घ्: तदुक्तम्] -
ख्यातिमपूर्णाम्पूर्णख्यातिसमावेशदार्ढ्यतः क्षपय । सृज भुवनानि
यथेष्टं [यथेच्छं स्थाप्य हर तिरय भासय च इति
मुद्रितग्रन्थपाठः] भज शम्भुं भव गुरुर्जगतः ॥ (वि० प०
५२) इति । ननु सामान्यचैतन्यमित्यपि सुषुप्तिवद्दशाविशेषः तत् कथं तस्य
सर्वदशानुस्यूतत्वमिति चेत्तस्य [क्: चित्तस्य] सर्वत्रोपलब्धिरस्तीत्याह
- तस्येति । सामान्यचैतन्यस्येत्यर्थः । उपलब्धिम् उपलब्धिस्थानम् । यतः
यस्माद् मद्वचनात् । तत्पदं सामान्यचैतन्यस्थानम्

प्. १३३)
निद्राजाग्रन्मध्यभागे संविद्भेदान्तरे तथा ।
मध्ये संविद्वेद्ययोश्च सूक्ष्मबुद्ध्याऽभिलक्षय

तदेवाह - निद्रेत्यादि । सामान्यचैतन्यं नाम विषयाकाररहितं
निर्विकल्पं ज्ञानम् तच्च निद्राजाग्रन्मध्यभागे स्थितमभिलक्षयेति
सम्बन्धः । निद्रा सुषुप्तिः । जाग्रद् विकल्पज्ञानधारा । अन्तःकरणात्
पृथग्भृतैः स्थूलैरिन्द्रियैर्जाग्रति विषयग्रहणम् स्वप्ने तु [क्:
अनु] मनोऽन्तःप्रविष्टैः प्राप्ततदैक्यकल्पैर्जलनिमग्नकरकासदृशैः
संस्कारात्मकमानसविषयग्रहणम् । सुषुप्तौ पुनरिन्द्रियविशिष्टं मनः
स्वयोनौ प्रकृतौ विलीयते । प्रकृतिश्च तदोन्मिषत्तमोंऽशेन सत्त्वांशं
रजोंऽशं चाच्छाद्य तिष्ठति । तदा घनच्छन्नार्कवदात्मापि
तमसाच्छन्नः स्वयं मन्दं प्रकाशते । तथा च
जाग्रत्सुषुप्त्योर्मध्यक्षणे मनसो विलयाभिमुखत्वान्न विषयग्रहणम् ।
प्राकृततमसोऽत्यन्तमनुन्मेषान्न स्वरूपाच्छादनमिति चिदात्मा
विषयाकारमप्राप्तः [क्: समाप्तः] प्रकाशमानः
सामान्यचैतन्यरूपः । एवं संविद्भेदान्तरे संविदां भेदो घटाकारता
पटाकारतेत्यादि । एवं भिन्नसंविदामन्तरे मध्ये नहि ज्ञानस्य
घटाकारतैव [क्, ग्: तैव] पटाकारता तद्भेदस्य प्रसिद्धत्वात् ।
सिद्धे च तद्भेदे घटाद्याकारशून्या शुद्धान्तरालदशाऽनिवार्यैव । एवं
संविद्वेद्ययोर्मध्ये संविदित्यहङ्कारात्मा द्रष्टा । यथा मुक्तद्वारं
[क्: द्वारेण] तडाकोदकं कुल्याद्वारा केदारोदकेनैकीभवति तथा
विषयग्रहणकाले द्रष्टृसंविद् दृश्यसंवित्पर्यन्तं करणद्वारैकीभवति
। तत्र द्रष्टृ स्थाने शरीरादि (दौ) द्रष्ट्राकारं चैतन्यम् नभसि
दृश्ये सूर्यमण्डले च तदाकारम् मध्ये तु शुद्धमाकारवर्जितमिति ।
विषयाकारवर्जितं चैतन्यमात्मनो वास्तवं रूपम् ।
तस्योअपलब्धिस्थानान्येतानीति भावः

प्. १३४)
एतत्पदं निजं रूपं यत् प्राप्य न विमुह्यति [क्, ग्: ह्यसि] ।
एतदज्ञानमात्रेण प्रवृत्तं जगदीदृशम्

नन्वेतदात्मोपलब्धिस्थानम् तथा च [क्: च तत्रोपलभ्य नास्ति]
तत्रोपलभ्य आत्मा कीदृश चेदाह एतदिति । एतत्पदमेव निजं रूपम् न
ततोऽतिरिक्तं किञ्चित् । परित्यक्तदृश्याकारं शुद्धचैतन्यमेव
द्रष्टुर्वास्तवं रूपमिति भावः । यत् प्राप्य अहमस्मीति दृढमुपलभ्य ।
एतदज्ञानमात्रेण अहमस्मीत्यनुपलम्भनेन । ईदृशं महादुःखमयम् ।
शुद्धचैतन्यं वास्तवमात्मनो रूपमिति ज्ञाते तत्तदाकारस्य दर्पणे
प्रतिबिम्बवत् कल्पितत्वनिश्चये प्रतिबिम्बव्याघ्रादेर्यथा न दुःखदत्वमेवं
दृश्याभासस्यापीति भावः

नात्र रूपं रसो वापि न गन्धस्पर्शशब्दनम् [क्: कम्] ।
न दुःखं न सुखं वा तु न ग्राह्यं ग्राहकं च न

यत एवंविधदशासूपलभ्यं [घ्: दृशा सूप]
शुद्धचैतन्यमेवात्मनो वास्तवं रूपमतो विषयाकाराभासदशायामपि
दर्पणे प्रतिबिम्बवत् स्वरूपातिरिक्तं न किञ्चिदित्याह - नेति । अत्र आत्मनि ।
शब्दनं शब्दः । न ग्राह्यमिति विशेषरूपेण निषिद्धानां रूपादीनां
सामान्यरूपेण निषेधः । ग्राहकमिन्द्रियादि

सर्वाश्रयं सर्वरूपमपि सर्वविवर्जितम् ।
एष सर्वेश्वरो धाता विष्णुरीशः सदाशिवः

प्रतिबिम्बानां दर्पण इव सर्वस्य दृश्यस्याश्रयम् तथा सर्वरूपम् ।
एवमपि वस्तुतः सर्वविवर्जितम् । दर्पणस्य यथा सर्वप्रतिबिम्बाश्रयादित्वेऽपि
वस्तुतः सर्ववर्जितत्वं तथेति भावः । का सा परा चितिर्माता (९।४) इति के
वा वयम् (९।५) इति च पृष्टम् । ततः ज्ञाए स्वात्मस्वरूपे वै ततो
ज्ञास्यसि मातरम् (९।७) इत्युत्तरमुक्तं प्राक् । तत्र पुनः पृष्टा
हेमलेखा महता प्रबन्धेन स्वात्मरूपं विविच्य प्रोवाच ।
सम्प्रत्येवंविधं शुद्धं स्वात्मरूपमेव परचिदात्मकं
मातृरूपमित्युपदिशति - एषेति । शुद्धः सामान्यचैतन्यरूप
आत्मेत्यर्थः । सर्वेषां ब्रह्मादीनाम् ईश्वरस्तुर्य ईशस्तिरोधानक्रिय ईशो
रुद्रः । सदाशिवः पञ्चमोऽनुग्रहकारी । यथा हि दर्पणे
तत्तत्प्रतिबिम्बपरिच्छिन्नदर्पणांशानां तत्तद्रूपेण भेदेऽपि
दर्पणसामान्यरूपेणाऽखिलदर्पणानुस्यूतता तस्य तथा [क्: यथा]
प्रतिबिम्बकल्पतत्तद्देहाद्यवच्छिन्नचैतन्यरूपेण भेदेऽपि
समाध्याद्युपलब्धसामान्यचैतन्यरूपेण सर्वानुस्यूतत्वादेष एव
सर्वेश्वरादिरिति भावः

प्. १३५)
पश्येषदन्तः संरुध्य स्वात्मानं स्वात्मना सता ।
त्यक्त्वा बहिःप्रसरतामन्तःप्रसरणोद्यतः

एवंविधमात्मतत्त्वं मदुपदेशैर्व्युत्पन्नस्य तव [क्, ख्: तव
नास्ति] न दुर्लक्ष्यमित्याह - पश्येति । ईषदिति न चिरं संरोधापेक्षा
किन्तु क्षणं दृश्याकारानुल्लेखेन मनः संरुध्य तद्रूपं पश्येति
भावः । तद्रूपस्यादृश्यत्वात् कथं पश्यामीति चेदाह - स्वात्मना सतेति ।
नहि तदिदमीदृशमिति द्रष्टुं शक्यम् किन्तु
निरोधावधिभूतस्वात्माभिन्नसामान्यसद्रूपेण सद्यो
जनितशिशोर्जडव्यावर्तकान्तरुल्लसत्स्वरूपाभिन्नविशेषवदस्मीति
सामान्याभ्युपगमरूपेणेति भावः । कथं मनः संरोद्धव्यं तदाह ##-
उद्यमवान् सन्नित्यर्थः । अत्रान्तःप्रसरणं बहिःप्रसरणत्यागस्य
दृढावष्टम्भरूपोऽभिनिवेश एव नान्यद् व्यापारान्तरम् स्वरूपे
[क्, ख्: स्वरूपं] व्यापारानुपपत्तेः

त्यक्त्वा पश्यामीति भावमन्धवन्निश्चलात्मना ।
दर्शनादर्शने त्यक्त्वा योऽसि सोऽसि द्रुतं भज

एवमप्यहं मां पश्यामीत्यभिनिविशतः स्वरूपं दुर्लक्ष्यमित्यत आह ##-
निश्चलात्मना वृत्तिसामान्यशून्यरूपेण स्थितं पश्येति सम्बन्धः ।
यदुक्तम् - पश्यामीत्यपि यावत्ते द्रष्टृभावो विजृम्भते ।
तावद्यत्नशतैश्चापि न पश्यस्यात्मवैभवम् ॥ इति । एतदेव विविच्य पुनराह ##-
सुषुप्तिरूपं मूढत्वम् तदुभयं व्यावृत्तरूपं त्यक्त्वा नाहमस्मीति
दृढं निश्चित्य स्थितस्त्वं योऽसि यद्रूपोऽसि
परिशेषादवस्थात्रयानुगतयादृश[क्: तया दृशा
सा]सामान्यचैतन्यतुर्य[घ्: तुर्य नास्ति]रूपोऽसि सोऽसि तद्रूप एवासि
तमेवात्मत्वेन भज । अवस्थात्रयसाक्षितुर्यरूपमात्मत्वेन
कालविलम्बमपहाय द्रुतं भजेति भावः

प्. १३६)
इत्युक्तः प्रियया हेमचूड आलक्ष्य तत् [ख्, ग्, घ्: तं] पदम्
।
चिरं विश्रान्तिमालभ्य बहिर्विस्मरणं ययौ

तथा कृत्वा तत् [ख्, ग्, घ्: तं] पदमालक्ष्य । विश्रान्तिः
निर्विकल्पसमाधिः

इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे हेमचूडविश्रान्तिर्नाम
नवमोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां
नवमोऽध्यायः ॥
प्. १३७)
अथ दशमोऽध्यायः
अथाऽपश्यद्धेमलेखा प्रियं प्राप्तपरस्थितिम् ।
न चालयत् परपदात्ततः सोऽपि मुहूर्ततः

अत्राध्याये धातुपद्यैः प्रियया बोधितः पुनः ।
प्राप्य बाह्यसमाधिं स जीवन्मुक्तोऽभवद् दृढम् ॥
प्राप्ता परस्मिन् सामान्यचिद्रूपे स्थितिर्येन । न चालयत् नोद्वोधयत्

प्रबुद्ध उन्मील्य नेत्रे अपश्यत् सप्रियं जगत् ।
भूयस्तत्पदविश्रान्तिमीहमानोऽतिवेगतः

सप्रियं प्रियासहितम् । तत्पदविश्रान्तिः समाधिः

नेत्रे नि(न्य)मीलयद्यावदब्रवीत्तावदेव सा ।
प्रियं हस्ते समादाय सुधासुन्दरभाषिणी

सा हेमलेखा

नाथ किं ते व्यवसितं ब्रूहि नेत्रनिमीलनात् ।
उन्मीलनाद्वा किं स्यात्ते लाभालाभौ समीरय

व्यवसितं निश्चितम् । निमीलनादिना यद्भवेद् लाभोऽलाभो वा तौ समीरय

उन्मील्य न प्राप्यते किं निमील्य प्राप्यते च किम् ।
तन्मे ब्रूहि प्रियतम श्रोतुमिच्छामि ते स्थितिम्

एतस्यैव विवेचनम् - उन्मील्येति । स्थितिम् अभ्युपगमम्

एवं पृष्टस्तया प्राह मदमत्त इवालसः ।
अनिच्छन्नपि वक्तुं तामालस्यभरमन्थरः

मन्थरः मन्दव्यवहारः

प्रिये विश्रान्तिमत्यन्तं प्राप्तवानस्मि वै चिरात् ।
न बाह्ये दुःखभूयिष्ठे विश्रमोऽस्ति क्वचिन्मम

विश्रान्तिं विश्रमणं दुःखासम्भिन्नसुखमित्येतत् । बाह्ये व्यवहारे

प्. १३८)
अलमृजीषरोमन्थप्रायव्यवहृतैर्बहिः [ग्, घ्:
हृतेर्बहिः] ।
दौर्भाग्यान्धो नाद्य यावदविदं स्वात्मसत्सुखम् [घ्: स्वात्मनः
सुखम्]

ऋजीषं हृतरसेक्षुखण्डांशः । रोमन्थः चर्वितचर्वणं पशुषु
प्रसिद्धम् । तदेवान्नं च पानं च प्रियाङ्गं मोहकं च तत् । एतदास्वादनं
नूनं पशुरोममन्थवत् सदा ॥ इत्युक्तरीत्या नह्यपूर्वं किञ्चिदिति भावः ।
अनन्धोऽपि दौर्भाग्येनान्धप्रायः । स्वात्मसम्बन्धि सत्सुखम् । न तु
वैषयिकसुखवदसत् क्षणिकमिति भावः

यथा कश्चिदटन् भिक्षां निधानं स्वं न वेद वै ।
तथाऽहं स्वसुखाम्भोध्मविदित्वा पुनः पुनः

स्वात्मसम्बन्धिसुखाम्भोधिम्

सुखं वैषयिकं श्रेष्ठं दुःखसंघाभिसंप्लुतम् ।
विद्युद्विलयनं मत्वा स्थिरं तत्परतावशात्

श्रेष्ठं स्थिरं च मत्वेति योजना । विद्युद्विलयनं विद्युदिव क्षणमात्रेण
विलयनं नाशो यस्य । तत्परता तदाश्रयणम्

दुःखैरभिहतो नूनं विश्रान्तिं न तु लब्धवान् ।
अहो जना दुःखसुखविवेकज्ञानवर्जिताः

विश्रान्तिं दुःखासम्भिन्नसुखम् । जनास्तु दुःखेषु सुखाभिमानाद्
दुःखमेवानुभवन्तीत्याह - अहो इति

सुखार्थिनो दुःखसंघं सञ्चिन्वन्ति मुधा सदा ।
तदलं दुःखभोगेन स्वयत्नासादितेन वै

दुःखसङ्घं दुःखसाधनजालं धनगृहादिकम्

प्रिये कृपां मयि कुरु प्रार्थयामि कृताञ्जलिः ।
विश्रान्तिमभिवाञ्छामि चिरं स्वस्मिन् सुखात्मनि

विश्रान्तिं प्रोक्तसुखात्मकस्वस्वरूपावस्थानात्मकं समाधिम्

अहो दैवहता भासि ज्ञात्वापि त्वमिदं पदम् ।
तद्विश्रान्तिं परित्यज्य मुधा दुःखाय चेष्टसे [ख्, ग्, घ्:
चेष्टसि]

चेष्टसे [ख्, ग्, घ्: चेष्टसि] व्यवहारपरासि

प्. १३९)
इत्युक्ता सा प्रियं प्राह स्मयित्वेषन्मनीषिणी ।
नाथ ते तन्न विदितं पदं परमपावनम्

स्मयित्वा स्मितं कृत्वा । तत् अपरिच्छिन्नं सामान्यसंविद्रूपम् । न विदितम्
अहमस्मीति न प्रत्यभिज्ञातम् । परमपावनं द्वैतमललेशरहितम्

यत्र स्थिता न मुह्यन्ति पण्डिताः पावनाशयाः ।
तत्पदं दूरतस्तेऽस्ति भूस्थस्येव नभस्तलम्

यत्र अद्वैतचिद्रूपे पूर्णे पदे । स्थिताः अहमस्मीति दृढाभिनिवेशं गताः ।
न मुह्यन्ति नेत्रोन्मीलननिमीलनाभ्यां स्वरूपे विशेषं नाधिगच्छन्तीति
भावः । पावनाशयाः द्वैतवासनोत्क्रान्तचित्तः । तत्पदं पण्डितासादितम्

त्वया किञ्चित् सुविदितं भवेदविदितोपमम् ।
निमील्योन्मील्य वा नेत्रे तत्पदं न समीक्ष्यते

त्वया निरोधपरतन्त्रेण किञ्चित् परिच्छिन्नं विदितमपि तत्र
परिच्छेदस्यावस्तुत्वेन शुद्धं न विदितमित्यविदितोपममेव । कुत एवमिति
चेदाह - निमील्येति

अकृत्वा वापि कृत्वा वा न तल्लभ्येत कर्हिचित् ।
अगत्वा चापि वा गत्वा न तदासादयेत् पदम्

अकृत्वेति । स्वप्रकाशत्वान्नित्यसत्त्वात् [क्: नित्यत्वात्] सर्वगतत्वाच्च ।
तत्स्वरूपे निमीलनकरणगमनादिभिर्न विशेष इति भावः

निमील्य कृत्वा गत्वा वा प्राप्तं पूर्णं कथं भवेत् ।
यवाष्टकमितेनैव पक्ष्मणोन्मीलितेन तु

अन्यथा पूर्णत्वादिहानिरित्याह - निमील्येति । पूर्णमिति स्वप्रकाशं
नित्यमित्यनयोरुपलक्षणम् । पूर्णस्य नेत्रोन्मीलनेन तिरोहितताऽत्यन्तविरुद्धेति
सोपहासमाह - यवाष्टकेति

प्. १४०)
अन्तर्हितं यदि तदा ननु पूर्णं भवेत्पदम् ।
अहो ते मोहमाहात्म्यमाश्चर्यं किमहं ब्रुवे

अन्तर्हितत्वे पूर्णं भवेत् ! नन्विति सावहेलं वाक्यम् । एतदेव स्पष्टमाह -
अहो इति

यस्मिन् ब्रह्माण्डकोटीनां कोटयः कोणसंस्थिताः ।
पक्ष्मणोऽङ्गुलिमानस्योन्मीलनात्तत्तिरोहितम्

यस्मिन् सामान्यचिद्रूपे आत्मनि । तिरोहितमित्याश्चर्यमिति सम्बन्धः

शृणु राजकुमारैतत् तत्त्वसारं वदामि यत् ।
यावत् ग्रन्थिविभेदो न न तावत् सुखमृच्छति

एवं मोहे हेतुं वक्तुमाह - शृण्विति । तत्त्वसारमिति । तत्त्वस्य
सामान्यसंविदात्मनः सारं निष्कृष्टं रूपम् । यदेतद्वदामि
तच्छृण्विति सम्बन्धः । ग्रन्थिभेदाभावाद्विदितमप्यविदितप्रायमित्याह ##-
ग्रन्थयः कोटिशः सन्ति मोहरज्जुविवर्तिताः ।
तत्र स्वरूपासंवित्तिर्मोहरज्जुरुदीरिता

रज्ज्वादिविवर्तनेनोद्ग्रथिता ग्रन्थिरित्युच्यते । प्रकृतग्रन्थयस्तु
मोहरज्जोर्विवर्तनोद्ग्रथनात्मिकाः । कतमा सा [क्, ग्: सा नास्ति]
मोहरज्जुरिति चेदाह - तत्रेति

यत्र ता ग्रन्थयः सन्ति विपरीतग्रहात्म(त्मि)काः ।
तत्राद्या देहमुख्येषु भवेदात्मत्वनिश्चयः

यत्र यस्यां मोहरज्जौ । तत्र तासु ग्रन्थिषु मध्ये । देहमुख्येषु
देहेन्द्रियादिषु । देहादावात्मत्वनिश्चयस्य स्वरूपाज्ञानमूलकत्वेन
तदाश्रयत्वम् । यथा सुदृढग्रन्थेः स्वाश्रयरज्जुच्छेदनमन्तरा न
विस्रंसनम् एवं स्वरूपाज्ञानरज्जुच्छेदनमन्तरा देहाद्यात्मभावो
दुष्परिहर इत्यस्य ग्रन्थित्वं ज्ञेयम्

यद्वशादेष संसार आततो दुष्प्रतिक्रियः ।
तथा जगत्यनात्मत्वबुद्धिर्भानसमाश्रये

यद्वशात् देहाद्यहं भाववशात् । एस्ऽ प्रसिद्धः । संसारः [ख्, घ्:
संसारः नास्ति] सुखदुःखानुभवप्रवाहः । द्वितीयां ग्रन्थिमाह तथेति
। दर्पणप्रतिबिम्ब [क्: बिम्बाद्भा] वद्भानसमाश्रये
भानमात्रात्मके जगति । अनात्मबुद्धिर्द्वितीयेत्यर्थः ।
देहाद्यात्मकद्रष्टृभासनपूर्वकत्वादनात्मदृश्यभासनस्य
द्वितीयग्रन्थित्वं ज्ञेयम्

प्. १४१)
एवं जीवेशभेदादिनिश्चया ग्रन्थयो मताः ।
एतच्चिरात् समुद्भूतं भूयः संवर्तितं च वै

आदिना जीवपरस्परभेदनिश्चयादिः । एतत् स्वरूपाज्ञानम् । चिरात् अनादिकालात् ।
भूयः संवर्तितं ग्रन्थिरूपं समापन्नमिति सम्बन्धः । तथा रज्जुरेव
भूयःसंवर्तनेन ग्रथिता ग्रन्थिरित्युच्यते एवं स्वरूपाज्ञानमेव
देहाद्याश्रयचिदात्मप्रदेशसंवर्तनेन परिच्छेदाद्याभासत्वेन ग्रथितं
ग्रन्थिरित्युच्यत इति तात्पर्यम्

ग्रन्थिरूपं समापन्नं पुरुषः पाशितस्ततः ।
तद्ग्रन्थिविस्रंसनतो बन्धान्मुक्तिः समीरिता

ततोऽज्ञानरज्ज्वा यथा रज्जुग्रन्थिविस्रंसनतः पाशिताः पशवो मुक्ताः एवं
पुरुषा अपीति भावः

यत्त्वं निमील्य नेत्रे स्वे पदमासादयस्यलम् ।
तत्पदं निजरूपं ते शुद्धसंविदनुत्तरम्

ननु केयं ममाज्ञानग्रन्थिर्या विस्रंसनीयेत्याशङ्क्यान्तःकरणानिरोधे
मम न स्वरूपविश्रान्तिरित्येषैव भ्रमरूपेति वक्तुमाह - यत्त्वमिति । अलं
पर्याप्तं पूर्णं पदमित्यर्थः । तदेव पदं ते निजरूपम् । अनुत्तरं
सर्वनिषेधावधिभूतम्

तदेवाखिलसंसारचित्रादर्शतलं महत् ।
कदा क्व केन रूपेण नास्ति तन्मे निरूपय

चित्रस्यादर्शतलम् । महत् अपरिच्छिन्नम् । कदा क्व केनेति
कालदेशाकारपरिच्छेदनिरासः

प्. १४२)
यदा यद्रूपतो यस्मिन्नेति ब्रूयाः स्वसंविदम् ।
तर्हि तत्कालदेशादेर्वन्ध्यापुत्रत्वमेव हि

कुत एवमिति चेदाह - यदेति । स्वसंविदं सामान्यचितिम् ।
इदानीमत्रैतद्रूपेण संविन्नास्तीति यदि ब्रूयास्तर्हि तत्कालादीनां
वन्ध्यापुत्रत्वमेव । यस्मिन् काले देशे वा यदाकारेण संविन्नास्ति तत्कालादिकं
प्रकाशते न वा ? आद्ये कालादीनां जडत्वेनास्वप्रकाशानां
संवित्तादात्म्यमृते प्रकाशानुपपत्तेः सिद्धा संवित् ।
द्वितीयेऽप्रकाशमानानां तुच्छत्वं दुरपोहमित्यभिसन्धिः

प्रतिबिम्बो निरादर्शो यथा नाथ तथैव तत् ।
तस्मात्तत्पदसंत्यागान्नास्ति कुत्रापि किञ्चन

संवित्तादात्म्यरहितानां कालादीनां निरादर्शप्रतिबिम्बवदसत्त्वमेवेत्याह
- प्रतिबिम्ब इति । तत्पदं सामान्यचैतन्यम्

तत्ते नेतोर्न्मीलनेन किमन्तरिततामियात् ।
यावदेवं विजानामीत्येवं ग्रन्थिर्दृढा भवेत्

तत् तस्मात् संविदात्मनोऽपरिच्छिन्नत्वादित्यर्थः । एवं क्रियया आत्मानं
विजानामि इत्येवमभिमानरूपा ग्रन्थिः

तावन्न तत्पदं प्राप्तं यत्प्राप्तं स्यान्न तद्भवेत् ।
निमील्योन्मील्य वा नेत्रे यत्प्राप्तं मन्यसे पदम्

प्राप्तं न भवति । नन्वनुभूयमानस्य कथमपलाप् इति चेदाह -
यत्प्राप्तमिति । न तद्भवेदिति । सर्वत्रानुपलभ्यमानस्य परिच्छिन्नत्वेन
सामान्यचैतन्यात्मकपूर्णपदत्वाभावादिति [क्: भावत्वा] तात्पर्यम् ।
एतदेव विशदयति - निमील्येति

तन्न पूर्णपदं यस्मात् परिच्छेदात् क्रियादितः ।
कुत्र नाथ महासंविन्नास्ति कालानलप्रभा

क्रिया निरोधरूपा । आदिना कालः । निरोधक्रियया तत्काले बाह्ये भासमानत्वेन
परिच्छेद इति भावः

प्. १४३)
स्वात्मीकरोति याऽनल्पकल्पनेन्धनसंचयम् ।
न ते कर्तव्यसंशेषो विज्ञाय परमं पदम्

कालानलत्वमेव निरूपयति - स्वात्मीति । यथा कालानलः स्वात्मनि पतितं
सर्वं स्वात्मीकरोति तथा स्वात्मनि तादात्म्येन भासमानमखिलं स्वात्मीयं
करोतीति भावः । मनो निरोद्धव्यमिति योऽयं भ्रमः स परिहर्तव्य इत्याह -
न त इति । शेषो भवेदिति शेषः

त्यज ग्रन्थिं सन्निरुध्य पश्यामीति हृदि स्थिताम् ।
इदं नाहमिति ग्रन्थिमुन्मूलय परां दृढाम्

सन्निरुध्यैव स्वरूपं पश्यामि नान्यथेति भ्रमरूपां ग्रन्थिं त्यज ।
एतद्ग्रन्थिमूलभूतामपरां ग्रन्थिं त्यजेत्याह - इदमिति । यथा
निरोधकाले भासमानं दृश्यासंभिन्नमात्मरूपम् एवमनिरोधकाले
भासमानमपि विषयसंभिन्नरूपं स्वात्मन एव रूपम् । तच्चापि शुद्धमेव
दृश्यस्य प्रतिबिम्बतुल्यत्वादिति भावः

पश्य सर्वत्र चात्मानमखण्डानन्दबृंहितम् ।
पश्यात्मन्यखिलं लोकं दर्पणप्रतिबिम्बवत्

एतदेवोपपादयति - पश्येति । सर्वत्र दृश्यावभासजाले
अभासमानस्यासिद्धेर्भासमानस्य [क्, ख्: आभास] सर्वस्य
भानव्याप्तत्वाद् भानस्यैवात्मत्वादिति भावः । ननु सर्वत्र भानात्मा भासते
तथाप्ययं निरोधे [ग्: निरोधे नास्ति] भासमान इव नानन्दैकरूप इति
चेदाह - अखण्डानन्दबृंहितमिति । अपरिच्छिन्नानन्देन बृंहितं
भरितमित्यर्थः । इदमत्राकूतम् - स्वात्मनः संविद्रूपतैवानन्दरूपता
नातिरिक्ता द्वैतापत्तेः । अखण्डैकवस्तुन्यात्मनि निर्धर्मके
जडात्मत्वव्यावृत्तये यथा संविच्छब्दव्यवहारः तथा
दुःखरूपताव्यावृत्तये आनन्दशब्दव्यवहारः । यश्च निरोधकाले
आनन्दानुभवः स न स्वरूपविशेषकृतः स्वरूपस्य निर्विशेषत्वात् । अपि तु
काम [ख्, ग्, घ्: कामा] एव महद् दुःखं निष्कामस्य कुतस्तु
तत् इति नीत्या कामवासनाऽनन्तसन्ततिसमाक्रान्तस्वभावो दावाग्निसंकीर्ण इव
दुःखभागयं जनः । निरोधकाले पुनरयमेव
द्वैतभासाभावात्तन्मूलककामवासनानामनुन्मेषान्मस्तकन्यस्तभारत्याग्
अ इव सविशेष एव सुखी संवृत्तो भवति । तथा च कामवासनाहानमूलैव
निरोधे सुखात्मतानुभूतिरित्यनिरोधेऽपि कामवासनाहाने प्रजहाति यदा कामान्
(भ्० गी० २।५५) इति भगवदुक्तनीत्या आनन्दरूपतानुभूतिरनिवार्यैवेति ।
नन्वनिरोधे कामवासनामूलस्य द्वैतभासस्यानपोह्यत्वेन
कामवासनानामुन्मेषावश्यम्भावात्तन्निमित्तं दुःखं कथं न
भवेदित्याशङ्क्याह - पश्येति । अनिरोधे भासमानमखिलं द्वैतं न
स्वात्मनः पृथगस्ति दर्पणप्रतिबिम्बवदित्यर्थः । यथा हि प्रतिबिम्बत्वेन
दृष्टे वस्तुनि न कामवासनोदयः तथा निखिलस्य दृश्यस्य
स्वात्मादर्शप्रतिबिम्बत्वनिश्चये सति न कामवासना नापि दुःखमिति भावः

प्. १४४)
सर्वत्राखिलमात्मानमिति भूयो न भावयन् ।
शेषमभ्युपगम्यान्तः स्वस्थो भव निजात्मना

ननु सर्वमात्मनि प्रतिबिम्बात्मकं चेत् सर्वत्राखिलमात्मानमेव पश्यामीति
मन्वानं प्रत्याह - सर्वत्रेति । आन्तरे बाह्ये चेत्यर्थः । अखिलमिति ।
भासमानमखिलं सुखादिकं घटादिकं चेत्यर्थः ।
सर्वत्राखिलमात्मानं पश्यामीति शेषः । तथा च सर्वत्र
भासमानमखिलमात्मानं पश्यामीति प्रथमं निश्चित्य । भूयः सर्वत्र
अखिलमात्मानमित्याद्यंशं न भावयन् । शेषं रूपं भाव्यांशरिक्तं
भावकरूपं सामान्यचैतन्यम् अहमस्मीत्यन्तरभ्युपगम्य ।
चेत्यातिरिक्तचितिमात्ररूपोऽहमस्मीति संस्कारशेषः सन्निति भावः । एवंविधेन
निजात्मना अकृत्रिमस्वस्वरूपेण स्वस्थो भव ।
एवंविधस्वस्वरूपावष्टम्भादप्रच्युतो भवेत्यर्थः । यदाह वसिष्ठः ##-
ज्ञात्वा नानुशोचति ॥ (यो० वा० ३।७।९) इति

प्. १४५)
इति प्रियोदितं श्रुत्वा हेमचूडःसिताशयः ।
विदित्वा पूर्णमात्मानं सर्वत्र भ्रान्तिवर्जितः

सिताशयः सर्वभ्रान्त्यपगमाच्छुद्धान्तःकरणः । पूर्णमात्मानं
निरोधेतरदशयोरेकरूपेण भासमानम् । निरोध एव शुद्धात्मा भासत इति
भ्रान्तिविवर्जितः

क्रमात् पूर्णसमावेशासादनात् स्थिरभावनः ।
विहरन् सर्वदा हेमलेखादियुवतीगणैः

प्रोक्तरूपाहंभावभावनाक्रमात् पूर्णे प्रोक्तरूपे समावेशो
निष्प्रकम्पाभिमानः । प्राक्स्थितदेहसमावेशवत् । यदाहुः -
देहात्मज्ञानवज्ज्ञानं देहात्मज्ञानबाधकम् । आत्मन्येव भवेद्यस्य स
नेच्छन्नपि मुच्यते ॥ इति । स्थिरभावन इति । समावेशसिद्ध्युत्तरं
स्थिरतत्संस्कार इत्यर्थः । विहरन् भुवि स्थित इति दूरस्थेन संबन्धः

शासन् राज्यं समृद्धं स्वं जित्वा शत्रुगणं रणे ।
शास्त्राणि श्रावयन् शृण्वन्नर्जयन् धनसंचयम्

अश्वमेधराजसूयाद्यैर्यजन् क्रतुमुख्यकैः ।
वर्षाणामयुते द्वे वै जीवन्मुक्तो भुवि स्थितः

जीवन्मुक्तदशासंस्थं निशाम्य तनयं नृपः ।
मुक्ताचूडश्च तद्भ्राता मणिचूडोऽप्यचिन्तयत्

हेमचूडपिता मुक्ताचूडो नृपः

किमयं पूर्ववन्नेह लक्ष्यते सर्वथा किल ।
सुखे न हृष्यत्यत्यन्तं दुःखे नोद्विजते तथा

तच्चिन्तनप्रकारमाह - किमयमिति । अयं हेमचूडः

लाभालाभौ शत्रुमित्रे साम्यात् पश्यति वै कुतः ।
करोति राजकार्याणि नटवद् रङ्गमण्डले

नटवच्छन्नान्तरभिप्रायः

प्. १४६)
कापिशायनपायीव सदा मत्तोऽभिलक्ष्यते ।
सदान्यत्र गतस्वान्त इव कृत्यं करोत्यलम्

कापिशायनं मद्यम्

तत्केन हेतुना चेति तमासाद्य रहः क्वचित् ।
अपृच्छतां हेमचूडं कुत एवं भवानिति

तं हेमचूडम् । मुक्ताचूडमणिचूडावपृच्छताम्

ततः स्वस्थितिमाचख्यौ हेमचूडस्तयोः क्रमात् ।
तावुभौ भ्रातृपितरौ हेमदूडेन बोधितौ

तयोः पितृभ्रात्रोः

आसादितपरंतत्त्वौ [क्: परतत्त्वौ] जीवन्मुक्तौ बभूवतुः ।
अथ मन्त्रिगणोऽप्येवं राज्ञः श्रुत्वा जगद्गतिम्

जगद्गतिं जगत आत्माऽव्यतिरिक्तरूपत्वेन स्थितिम्

विचार्य स्वात्मनो भावं ज्ञातज्ञेयोऽभवत्तदा ।
एवं विशालनगरे क्रमेणैव परस्परम्

आत्मनस्तादृशं भावं विचार्य निश्चित्य । परस्परमुपदेशाद्विदुरिति
संबन्धः

उपदेशाद् विदुः सर्वे तत्त्वमाबालगोपकाः ।
नरा नार्यो बालवृद्धा दासा दासीगणा अपि

तत्त्वं वस्तुयाथात्म्यम्

ज्ञातज्ञेयास्त्यक्तदेहाहंभावा अभवन् खलु ।
न तत्र कस्यचित् कामः क्रोधो वा लोभ एव वा

ज्ञातं ज्ञेयं शास्त्रेषु मुख्यज्ञेयत्वेनाभिमतं यैः । लोभ एव वा
अनाहृतो नास्तीति संबन्धः

अनाहृतोऽस्ति बालस्य स्थविरस्यापि वा क्वचित् ।
आहृतैः क्रोधकामाद्यैर्व्यवहारपरायणाः

बालस्येति । बालवृद्धयोरविचारस्वभावयोः प्रायः सदा
क्रोधादिसंभवस्तथापि सम्यक्तत्त्ववेदनमाहात्म्येन
कामादिमूलदेहाहंभावस्योन्मूलितत्वान्न तन्मूलकामादिरनाहृतोऽस्तीति
तात्पर्यम् । किमर्थं कामादेराहरणमिति चेद् व्यवहारार्थमित्याह -
आहृतेति । यथा हि नटानामाहृतकामाद्यैः प्रासङ्किको नाट्यव्यवहारः
एवं तत्र सर्वेषामिति भावः

प्. १४७)
बालं माता खेलयति अरतत्त्वस्य वार्तया ।
दासा दास्यः स्वामिनं स्वं सदा परिचरन्ति वै

ननु सदा व्यवहारपराणां केषाञ्चिदपरिपक्वचित्तानां तत्त्वानुसंधानं
शिथिलीभवेदित्याशङ्क्य तद्व्यवहारस्य तत्त्वानुसंधानानुकूलत्वान्नेत्याह
- बालमित्यादि । परतत्त्वस्य वार्तया । मा रुद त्वं महेश्वरोऽसि न ते वस्तुतो
दुःखमित्यादिरूपया । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम्

परतत्त्वपरैर्वाक्यैर्व्याहरन्तः परस्परम् ।
नटा नाट्यं वितन्वन्ति पात्रैस्तत्त्वप्रसङ्गजैः

तत्त्वप्रसङ्गजैः पात्रैः विवेकमोहादिवेषैः

विवेकवार्तापरमं वचो गायन्ति गायकाः ।
विदूषका दूषयन्ति लोकव्यवहृतिं सदा

शास्त्राणि पाठयन्ति स्म विद्वांसः पाठकान् जनान् ।
परतत्त्वविचारार्हैरुदाहरणमण्डलैः

एवं तत्र नरा नार्यो दासा दास्यो नटा विटाः ।
भृत्या भटा मन्त्रिणश्च शिल्पिनो वारयोषितः

सर्वे वेदितवेद्यान्ते विशालनगरेऽभवन् ।
प्राक्संस्कारबलेनैव व्यवहारपरायणाः

ननु सर्वेषां तत्र विदितवेद्यत्वे कथं तत्र भूपालादेः सर्वो
राज्यादिव्यवहार इत्याशङ्क्याह - प्रागिति । यथा हि मदिरामत्तः शूरः
प्राक्संस्कारमात्रेण शस्त्रवर्त्मस्वस्खलन् युध्यति तथेति भावः

प्. १४८)
न संस्मरति संवृत्तं शुभं वाप्यशुभं तथा ।
भविष्यद् नानुसन्धत्ते हर्षशोकादिसाधनम्

ननु तत्रत्यजनस्य कथं संस्कारमात्राद् व्यवहारः कीदृशश्चेति चेदाह
- न संस्मरतीति । संवृत्तम् अतीतम् दुःखादिसाधनं प्राप्तं दृष्ट्वा
भविष्यशोकादि नानुसंधत्ते

वर्तमाने स्मयन् हृष्यन् खिद्यन् क्रुध्यन्निवान्वहम् ।
मधुक्षीब इवात्यन्तं व्यवहारपरो जनः

वर्तमाने हर्षसुखादौ

एवंविधं तन्नगरमृषयः सनकादयः ।
प्रसिद्धविद्यानगरमित्याख्यमूचुरागताः

सनकादयः सनकवामदेवाद्याः । नगरमागता इति संबन्धः

यत्र कीराः पञ्जरस्था अपि वाचो वदन्ति वै ।
चितिरूपं स्वमात्मानं भजध्वं चेत्यवर्जितम्

यत्रेत्यादिश्लोकचतुष्टयं चतुर्थाध्यायान्तगतं प्राग् व्याख्यातम्

नास्ति चेत्यं चितेरन्यद् दर्पणप्रतिबिम्बवत् ।
चितिश्चेत्यं चितिरहं चितिः सर्वं चराचरम्

यतः सर्वं चितिमनु भाति सा तु स्वतन्त्रतः ।
अतश्चितिं जनाः सर्वभासिनीं सर्वसंश्रयाम्

भजध्वं भ्रान्तिमुत्सृज्य चितिमात्रं सुदृष्टयः ।
तिर्यञ्चोऽप्येवमत्यन्तं यत्र वाचो वदन्ति वै

प्रसिद्धविद्यानगरं तदद्यापि प्रचक्षते ।
एवं तत्र पुरा हेमलेखया खलु बोधितः

हेमचूडोऽभवद् विद्वान् जीवन्मुक्तस्तथेतरे ।
स्त्रीबालप्रमुखाः सर्वे जाता ज्ञातपरावराः

प्. १४९)
तस्माच्छ्रेयोनिदानं तु सत्सङ्गः प्रथमं भवेत् ।
तस्माच्छ्रेयोवाञ्छने तु सत्संश्रयपरो भवेत्

यस्माद्धेमलेखासङ्गात् सर्वे मुक्ता जातास्तस्मात् सज्जनसंश्रयपरः

इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे हेमचूडोपाख्यानसमाप्तिर्नाम
दशमोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां
दशमोऽध्यायः ॥
प्. १५०)
अथ एकादशोऽध्यायः
श्रुत्वैवं हेमचूडस्य कथामत्यद्भुतां तदा ।
भार्गवः सन्दिग्धमनाः प्रष्टुं समुपचक्रमे

अत्राध्याये मोदपद्यैर्दत्त आह भृगूद्वहम् ।
उपलब्ध्युपपत्तिभ्यां चेत्यं नान्यच्चितेरिति ॥
ते त्वया । ज्ञानं शुद्धाद्वयात्मरूपम् । विषमं सर्वानुभवविरुद्धम् ।
सर्वतः साधनैरसाध्यं च

भगवन् श्रीगुरो यत्ते प्रोक्तं ज्ञानं महाद्भुतम् ।
भाति मे विषमं ह्येतदसाध्यं चापि सर्वतः

कथमेतज्जगद् दृश्यं चितिमात्रस्वरूपकम् ।
अदृष्टं केवलं ह्येतच्छ्रद्धोपेयं न चान्यथा

विषमत्वमेवाह - कथमिति । दृग्दृश्ययोर्द्वित्वस्य प्रामाणिकत्वेन
चितिमात्रत्वमदृष्टम् । एतच्च श्रद्धामात्रेणाङ्गीकर्तव्यं
नोपलब्ध्युपपत्तिभ्यामिति तात्पर्यम्

चितिश्चेत्यविनिर्मुक्ता नानुभाव्या कथञ्चन ।
नोपपन्नं सर्वथैतत् कथं चित्तं समारुहेत्

उपलब्ध्यभावमेवाह - चितिरिति । कथञ्चन केनापि प्रमाणव्यापारेण ।
नानुभाव्या नानुभवविषयीकार्या । एवंविधा चितिरस्तीति सर्वथा नोपपन्नं न
युक्तियुक्तम् । कथमिति । एवं चैवंविधा चितिरस्तीति कथं निश्चेतव्यमिति भावः

कृपया बोधनीयोऽहमत्र सर्वात्मना खलु ।
इत्यापृष्टो दत्तगुरुरवदद् भार्गवं प्रति

एवमाक्षेपेण स्वस्मिन् गुरोर्धार्ष्ट्यशङ्का भवेदिति मत्वाह - कृपयेति ।
अत्र शुद्धचितिविषये

प्. १५१)
शृणु राम प्रवक्ष्यामि दृश्यतत्त्वं यथास्थितम् ।
एतद् दृश्यमशेषं तु दृशिमात्रं न चेतरत्

चेत्यस्य [ख्: चैत्य] चिदतिरेकेण नरशृङ्गप्रायत्वात् चेत्यनिर्मुक्ता
[ख्: चैत्य] चितिरुपपन्नैवेति वक्तुं दृश्यतत्त्वं निरूपयति -
शृण्विति । दृश्यस्य चेत्यस्य तत्त्वं स्वरूपम् । यथास्थितम् अनन्यथेत्यर्थः ।
तदेवाह - एतदिति

अत्रोपपत्तिं वक्ष्यामि शृणु सम्यक् समाहितः ।
एतद् दृश्यं कार्यभूतमुत्पत्तेरुपलम्भतः

अत्र दृश्यस्य चितिमात्रत्वे [ग्, घ्: दृशि] । उपपत्तिं युक्तिम् ।
उपलब्धिप्रकारस्य हेमचूडोपाख्यानेन सम्यगुक्तत्वेन प्रकृते
उपपत्तिरेवोच्यत इति ज्ञेयम् । तत्रादौ दृश्यस्य दृक्कार्यतां साधयति -
एतदिति । कार्यं कर्तृव्यापारविषयम्

उत्पत्तिर्नूतनाभासः प्रतिक्षणमिदं जगत् ।
नूतनत्वेनैव भाति तत्क्षणोत्पत्तिमज्जगत्

ननु केयमुत्पत्तिरिति चेदाह - नूतनाभास इति । नूतनत्वेनाभासनमित्यर्थः
। लोके हि नूतनत्वेनाभासमानमेवोत्पन्नमित्युच्यते । यस्मादिदं
जगन्नूतनत्वेनैव प्रतिक्षणं भाति तस्मादित्यर्थः । एतच्चाग्रे भविष्यति

केचित् प्राहुर्जगदिदमखण्डैकक्षणोद्भवम् ।
अन्ये पदार्थसंघातमयं स्थिरचरात्मकम्

ननु घटादिदृश्यसमुदायो हि जगदिति व्यवह्रियते समुदायातिरिक्तं न
किञ्चिदेकं वस्तु जगदित्याशङ्क्य विज्ञानवाद्यभ्युपगतां जगतः
क्षणिकैकरूपतां स्वाभिमतां प्रदर्शयति - केचिदिति । अत्र
विज्ञानवादिनामयमभ्युपगमः क्षणिकविज्ञानसंतानरूपाः प्रमातारः
पूर्वपूर्वसंस्कारजन्य एवोत्तरोत्तरविज्ञाने दृश्याकाराः । घटाकारं
ज्ञानं पटाकारं ज्ञानमित्याद्यनुभवेन
विज्ञानेष्वाकारस्यावश्याभ्युपेयत्वेन तावतैव व्यवहारोपपत्तौ बाह्यं
नाभ्युपेयम् । यस्मिन् ज्ञाने हि यावान् देशकालवस्त्वाकारो भासते
तावानखण्डैकरसस्तत्क्षणे । कुण्डक्षणो बदरक्षणः कुण्डबदरक्षण इति
क्रमेण जगत् क्षणिकं तत्तत्कालदेशाकारात्मकमखण्डैकरसं
विज्ञानमेवेति । अन्ये हि काणादप्रभृतयः पदार्थसंघात एव जगत्
तच्चाकाशादिरूपं स्थिरं नित्यम् घटादिरूपं चरमनित्यम् ।
स्थिरचरोभयवस्तुसमुदाय एव जगदित्याहुः । अत्र
काणादप्रमुखैर्वादिभिर्बाह्यार्थे न किञ्चित् प्रमाणं वक्तुं शक्यम्
सर्वव्यवहारस्यावश्याभ्युपेयज्ञानाकारमात्रपर्यवसितत्वात् । एवमपि
कथञ्चिद् व्यवहारास्पृष्टं बाह्यं कल्पितमजागलस्तनायितमेव
[क्, ख्: मेवाह] । विज्ञानवादिमतं तु चिदात्मनि
जगत्प्रतिबिम्बवादिनः स्वस्यानुकूलम् अंशेन प्रतिक्षणपरिणामिनो
[प्रतिक्षणपरिणामिनो हि सर्वे एव भावाः ऋते चितिशक्तेः इति
सांख्यतत्त्वकौमुदीस्थितः पाठः । द्रष्टव्या - सां० का० ५] हि
भावा ऋते चितिशक्तिम् इत्याद्यन्यमताविरुद्धं चेति तस्य
प्रथममुपपादनमिति ध्येयम्

प्. १५२)
सर्वथा तु समुत्पत्तिमदित्येव विनिश्चितम् ।
तत्र स्वभाववादस्तु नोचितोऽतिप्रसङ्गतः

अन्यैर्यथेच्छमुक्तमपि जगद् दृश्यत्वहेतुकानुमानेन
वह्वागमानुकूलेनोत्पत्तिमदेव सिद्ध्यतीत्याह - सर्वथेति । स्थिरं
क्षणिकमित्युभयथा [क्: भयं यथा] स्थितमपीत्यर्थः । दृश्यस्य
नित्यत्वपक्षव्यावर्तकस्तुशब्दः । जगतो नरविषाणतुल्यतां सम्पादयितुं
प्रवृत्तस्य तत्क्षणिकत्वाक्स्ऽणिकत्वसाधनं वध्यमण्डनतुल्यमिति
तदुपेक्षणं सर्वथेत्यनेन सूचितम् । अथ जगतो न किञ्चिदुपादानं प्रमाणेन
सिध्यतीति निरुपादानैन्द्रजालिकसृष्टभावतुल्यतां वक्तुमादौ जगतः
सत्यत्वं सोपादानत्वं च वदतां मतं क्रमेण प्रतिक्षेप्तुमुपक्रमते -
तत्रेति । जगतः [क्: जगतः नास्ति] कार्यत्वे सिद्धे [क्: सिद्धेति] सति ।
स्वभाववाद इति । कारणमनपेक्ष्यैव कार्यमुत्पद्यते तथा स्वभावात्
कार्यस्योत्पत्तेः पूर्वं कार्यस्यासत्त्वादेव कः कमपेक्षेत । उत्पन्नश्च
स्वयंसिद्धोऽन्यं किमित्यपेक्षेत । तस्माद्यथा कारणस्य कार्यानपेक्षत्वं
स्वाभाविकमुच्यते एवं कार्यस्यापीति हि चार्वाकः स्वभाववादमाह । तं
दूषयति - नोचित इति । न युक्त इत्यर्थः । अतिप्रसङ्गत इति । कारणमनपेक्ष्य
जायमानो घटः पटोऽपि भवेदिति भावः । मम तु
घटपटकारणयोर्वैचित्र्यान्न घटः पटो भवेत् । ननु घटकारणमेव
पटकारणं कुतो न भवेदिति चेत् स्वकारणवैचित्यादिति गृहाण

प्. १५३)
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणनिश्चयात् ।
संवादतः प्रवृत्तीनां कथमाकस्मिकं भवेत्

ननु कपालः कार्यं घटः कारणमिति कुतो न भवेदिति चेदाह - अन्वयेति ।
अन्वयो हि कार्ये समग्रकारणव्याप्तिः । व्यतिरेकस्तु कारणाभावे
कार्याभावव्याप्तिः । एतज्ज्ञानेन कार्यकारणयोर्नियतरूपतानिश्चयात् ।
नन्वन्वयव्यतिरेकयोर्ज्ञानस्य भ्रमत्वसम्भवात् कथमुक्तनिश्चयः
प्रमाणं स्यादिति चेदाह - संवादत इति । तज्ज्ञानस्य भ्रमत्वे
कारणमुपादाय कार्यार्थं प्रवृत्तो विसंवाद्येतेति भावः । तस्मात्
कार्यमाकस्मिकं निष्कारणं कथं भवेत्

क्वचित्तु कारणेऽदृष्टेऽप्यदृष्टं कल्प्यमेव तत् ।
बहूनामनुरोधो हि न्याययः सर्वैरुदाहृतः

नन्वाकस्मिकदुःखादिसमागमे न किञ्चित् कारणं दृष्टमिति चेदाह -
क्वचिदिति । अदृष्टं कारणम् । ननु दृष्टकारणदृष्टान्तेनादृष्टकारणे
कारणं कल्पनीयम् अथवा दृष्टकारणाभावेनाकारणकमेव [क्:
कारणमेव] कार्यं [क्, ख्, ग्: कारणं] कल्पनीयमिति
[वेति इति सार्वत्रिकः पाठः । स चानावश्यकः] चेदाह - बहूनामिति

भूयो दृष्टं सपूर्वं हि कार्यं क्वचिददर्शने [घ्: नम्] ।
दृष्टवत् परिकल्प्यं स्यादन्यथा सार्वलौकिकी

ननु कस्य बहुत्वमिति चेदाह - भूय इति । बहुश इत्यर्थः । प्रायः सर्वं हि
जगद् दृष्टकारणकमेवेति भावः । विपरीते दोषमाह - अन्यथेति ।
आकस्मिकत्वाभ्युपगम इत्यर्थः । सार्वलौकिकी संप्रवृत्तिरित्यन्वयः

प्. १५४)
सम्प्रवृत्तिर्विरुध्येत तस्मात् सर्वं सकारणम् ।
अत एव कार्यहेतोः किञ्चित्कारणतत्परः

कार्यार्थं [क्, ख्: कार्यार्थ] कारणोपादाने समीचीना
फलपर्यवसायिनी प्रवृत्तिर्विरुद्ध्येत विसंवाद्येत । नियमेन
फलपर्यवसायिनी न भवेदिति यावत् । क्वचित् प्रवृत्तेः फलापर्यवसानं तु
समग्रकारणवैकल्यादिति तात्पर्यम् । यस्मात् प्रवृत्तेः फलपर्यवसानं
तस्मात् । कार्यार्थं कारणे प्रवृत्तिं निदर्शयति - अत एवेति । तत्परो [क्:
तत्परा] दृश्यत इति सम्बन्धः

सर्वत्र दृश्यते लोकस्तस्मादेतन्न किञ्चन ।
केचिदाहुरसत्कल्पैरणुभिः कार्यमुद्यतम्

एतच्चार्वाकाभ्युपगतं न किञ्चन विचारासहमित्यर्थः । अथात्र
काणादमतमुत्थापयति निराकर्तुम् - केचिदिति । असत्कल्पैरदृष्टैः । उद्यतम्
उत्पन्नम्

तेभ्योऽत्यन्तं विभिन्नं चाप्यसदत्यन्ततो भवेत् ।
असत्सतोरेकता हि विरुद्धा [कुतो न विरुद्धा भवेदित्यन्वयः । विरुद्धा
भवेदेवेति तात्पर्यम्] न कुतो भवेत्

तेभ्यः अणुभ्यः । विभिन्नं कार्यम् । परमाणवो हि
जालमरीच्युपलब्धत्रसरेणोरारम्भकद्व्यणुककारणभूताः कार्यस्य
द्व्यणुकस्य सावयवत्वहेतुनानुमिताः । तत्रायं सृष्टिक्रमः -
परिपक्वप्राण्यदृष्टसहकृतेश्वरेच्छया विशरारुषु स्थिरेषु परमाणुषु
क्रियोत्पद्यते ततः क्रमेण परमाणुद्वयं संयुज्यते । तस्मात् संयुक्ताद्
द्व्यणुकम् । पुनरीश्वरेच्छयैव द्व्यणुकेषु क्रिया ततः क्रमेण
त्रिभिर्द्व्यणुकैः संयुक्तैस्त्रसरेणुरिति रीत्या घटाद्यन्तकर्योत्पत्तिः ।
द्व्यणुकादिकार्यं च परमाण्वादिकारणेभ्योऽत्यन्तभिन्नम् नाशानन्तरं
चात्यन्तमसद् नरशृङ्गतुल्यमिति तन्मतम् । एतन्निराकरोति - असदिति ।
नह्येक एव घट उत्पत्तेः पुरा असत् ततः सन्नाशोत्तरमसन्निति युक्तम्
सत्त्वासत्त्वयोर्विरोधात्

प्. १५५)
नहि पीतमपीतं च प्रकाशं चाप्रकाशकम् ।
एकं भवेद् विरुद्धत्वात् साङ्कर्यादिप्रसक्तितः

ननु सत्त्वासत्त्वयोर्भावाभावत्वेऽपि संयोगतदभावयोरिव न विरोध
इत्याशङ्क्याह - नहीति । संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वान्न तदभावविरोधः ।
सत्त्वं तु घटादौ समवायेन सत्तावत्त्वम् । तच्च व्याप्यवृत्तीति
स्वाभावविरुद्धमेव [क्: स्वभाव] । पीतमिति । अत एव पीतमपीतं
चैकं न भवेदिति भावः । ननु वस्तुस्वभावो ह्यनुभवानुरोधेन कल्पनीयः
तथा च समवायिनामवयविनां दैशिकव्याप्यवृत्तित्वेऽपि घटोऽस्ति
नास्तीत्यनुभवानुरोधात् कालिकाव्याप्यवृत्तित्वमिष्यत इति चेदाह -
प्रकाशमिति । अप्रकाशकमिति स्वार्थं कः । प्रकाशमप्रकाशं च वस्तु
नैकं भवेत् । अन्यथाऽनुभवमात्रानुरोधेनैकस्य
विरुद्धोभयरूपत्वाभ्युपगमे नीलं तमश्चलतीत्यनुभवानुरोधेन तमसो
द्रव्यत्वे एकस्मिन्नेव द्रव्ये भास्वरशुक्लरूपोत्पत्त्या प्रकाशत्वं
कृष्णरूपोत्पत्त्या तमस्त्वमिति वक्तुं शक्यत्वेन
तमःप्रकाशयोरैक्यप्रसङ्ग [क्: ङ्गादिति] इति भावः । पीतमपीतं
प्रकाशमप्रकाशं च वस्तु नैकं भवेद्विरुद्धत्वादिति सम्बन्धः ।
तस्माद्भावाभावयोः कालदेशभेदेनापि विरोध इति सिद्धम् । ननु तमसो
द्रव्यत्वे द्रव्यचाक्षुषमालोकसहकृतमिति नियमभङ्गप्रसङ्ग इति चेन्न
अनुभवानुरोधेन नियमस्यैवान्यथा कल्पयितुं युक्तत्वात् । अथ चावयविवादे
दूषणान्तराण्यप्याह - साङ्कर्यादिप्रसक्तित इति ।
सत्त्वासत्त्वादिरूपविरुद्धधर्माध्यासात्मकसाङ्कर्यप्रसक्तेरित्यर्थः । आदिना
परमाणोरवयवसिद्धिः तत्संयोगस्याव्याप्यवृत्तित्वभङ्ग
इत्यादिदोषोऽवसेयः । नौ प्रोक्तसाङ्कर्यादिदोषाणां सर्वमतसाधारण्येन
नेदृशैर्दोस्ऽइरहमेव पर्यनुयोज्य इति चेत् सत्यमुक्तम् । अत [घ्: एत] एव
द्वैतसत्यत्ववादिनः सर्वानधिक्षेप्तुमेवाणुवादनिरसनमिषेणेमानि
दूषणान्युक्तानि [क्: न्युक्तानि......डूषणानि नास्ति] दत्तगुरुणा ।
द्वैतानुपपत्त्यन्वेषणपराणामद्वैतिनां पुनरिमानि दूषणानि वासुदेवस्य
भगदत्तप्रयुक्तवैष्ऽवास्त्रवद् [भगदत्तप्रयुक्तं वैष्णवास्त्रं
वासुदेवस्योरसि वैजयन्तीरूपेण परिणतमित्येषा कथा महाभारते द्रोणपर्व.इ
२९ अध्याये द्रष्टव्या] भूषणान्येवेति [क्: ददूषणा] ज्ञेयम्
[ग्, घ्: ध्येयम्]

प्. १५६)
ईश्वरेच्छादितो वापि कथमादिक्रियोद्भवः ।
गुणसाम्यप्रकृतिकं जगदित्यप्यसंभवि

एवं परैः साधितं जगदभ्युपगम्य साङ्कर्यादिभिर्दूषयित्वा सम्प्रति
जगदुत्पत्तिरेव न सम्भवतीति मूलच्छेदकं दूषणमाह - ईश्वरेति ।
ईश्वरेच्छया हि परमाणुषु कथमादौ क्रियोद्भवः क्वचिदपि कस्यचिदिच्छया
कस्मिंश्चिदचेतने क्रियोत्पत्त्यदर्शनात् । यदि प्रभोरिच्छामचेतना
अनुरुद्ध्येरन् तर्हि भटान् विना राजेच्छामनुरुध्य शस्त्रण्येव
शत्रुभिर्युध्येरन् । तस्मान्नैष आरम्भवादो युक्त इति भावः ।
एवमारम्भवादं प्रतिक्षिप्य [क्: प्रक्षिप्य]
परिणामवादमधिक्षेप्तुं तन्मतमनुवदति - गुणसाम्येति । अनीश्वराः
साङ्ख्यास्तु सत्त्वरजस्तमोगुणानां साम्यावस्था प्रकृतिः स्वत एव
गुणवैषम्यद्वारा जगदाकारेण परिणमत इत्याहुः । एतन्मतमप्यसम्भवि

वैषम्यहेतोर्मृग्यत्वात् साम्यहेतोश्च हीनतः ।
चेतनेनानधिष्ठानाद् दृष्टान्तानुपलम्भतः

कुत इति चेदाह - वैषम्येति । प्रकृतिर्हि प्रलये गुणसाम्यरूपा । प्रलयान्ते च
निर्हेतुकं तद्गुणवैषम्यमयुक्तम् [क्, ख्: वैषम्ययुक्तम्] । नापि
प्रकृतेरन्यत् प्रलये किञ्चिदस्ति यद्गुणवैषम्ये हेतुतामियात् ।
कथञ्चिद्विषमगुणायाः प्रकृतेः पुनः सृष्ट्यन्ते
प्रलयनिमित्तसाम्यहेतोरसम्भवश्च । नन्वस्ति हेतुर्गुणानां साम्ये वैषम्ये
च यद्धि सेश्वरैः परैरीश्वरस्य वैषम्यनैर्घृण्यपरिहाराय
कर्माभ्युपगतं तदेव गुणवैषम्यादौ हेतुरिति चेदाह - चेतनेति ।
चेतनेनानधिष्ठानात् प्रकृतेः परिणामो नोपपद्यत इति शेषः । सर्वत्र
चेतनव्यापारमन्तरा जडेषु क्रियाऽदर्शनात् स्वतः प्रकृतेर्जगद्रूपेण
परिणतिः बन्धाय पुरुषं प्रति प्रवृत्तिः मोक्षाय निवृत्तिश्च नोपपद्यते ।
चेतनप्रेरणं विना जडेष्वदृष्टमात्रेण प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वा न क्वचिद्
दृष्टेति दृष्टान्ताभावान्नानुमानेनाप्येतत्सिद्धिरित्याह - दृष्टान्तेति

प्. १५७)
तस्माज्जागतकार्यस्य कारणं नोपलभ्यते ।
अदृष्टे तु श्रुतिर्मूलं नान्यमानस्य [क्, ख्: मानसुस]
सङ्गमः

यस्मादेवं जगतः कारणनिरूपणं नोपपद्यते तस्मादुपपन्नमुपादानं
कारणं नोपलभ्यते । ननु जगद्रूपं कार्यं
प्रमाणसिद्धमनपह्नवनीयम् तस्याकारणकत्वाभ्युपगमे
परमतप्रवेशः तस्मात् कारणोपपादनं [क्: पादने]
चास्मदुक्तमार्गेणैव भवतिअव्यमिति चेदाह - अदृष्टे त्विति । परोक्षे विषय
इत्यर्थः । श्रुति आगमः । मूलं निश्चायकं प्रमाणमित्यर्थः । कुत एवमिति
चेदाह - नान्येति [क्: नान्येति नास्ति] । अन्यस्य प्रत्यक्षादेर्नसङ्गमो
[क्, ख्: क्षादिर्न] न प्रवृत्तिरित्यर्थः

प्रमातॄणामपूर्णत्वात् प्रमाणस्यानवस्थितेः ।
कार्यकर्त्रवियोगस्य [क्, ख्: कर्तृ] भूयोदर्शनहेतुतः

कुत एवमिति चेदाह - प्रमातॄणमिति । इन्द्रियसंनिकृष्टे हि प्रत्यक्षं
प्रमाणम् तथा च प्रमातॄणां परिछिन्नत्वेनापूर्णत्वात् स्वर्गेन्द्रादौ
तदिन्द्रियसन्निकर्षासम्भवान्न प्रत्यक्षप्रवृत्तिः । अनुमानस्य
प्रत्यक्षमूलकत्वादेव नित्यपरोक्षे न प्रवृत्तिः । कथञ्चित्
प्रवृत्त्युपपादने वाऽनुमानप्रमाणस्य
बुद्धिकौशल्यायत्तत्वेनान्यथाप्यनुमानप्रवृत्त्याऽनवस्थितेर्न
किञ्चिदनुमानेन प्रकृतं सेत्स्यति । दृश्यते च [क्, ख्: च नास्ति]
तर्कमात्रसाधितेऽर्थे तैर्थिकानां पृथगभ्युपगम इत्यभिप्रेत्याह -
प्रमाणस्येति । अनुमानस्येत्यर्थः । नन्वागमो हि शब्दः । सोऽपि
परिच्छिन्नप्रमातृप्रयुक्तः स्वर्गादिपरोक्षे कथं प्रमाणमित्याशङ्क्य
नादृष्टेऽर्थं शब्दमात्रस्य प्रामाण्यमुच्यते किन्त्वैश्वरस्यैव
श्रुत्यादेरित्यभिप्रेत्य तस्यागमस्य प्रमाणेषु श्रेष्ठत्वं वक्तुं
प्रसङ्गादीश्वरं साधयति कार्येति [क्: कार्येति नास्ति] । कार्यं
कर्त्रविनाभूतमिति भूयोदर्शनाज्जगत् सकर्तृकमित्यर्थः

प्. १५८)
सकर्तृकं जगदिदं सम्भवाच्चेतनो हि सः ।
कार्यस्याचिन्त्यरूपस्य कर्ता साधारणः कथम्

सकर्तृकमिति । नन्वनुमानेनेश्वरसाधनमनुपपन्नम् अनुमानं हि
नित्यपरोक्षासाधकमित्यनुपदमुक्तत्वादिति [क्: परोक्ष] चेदुच्यते -
कार्यस्य नोपादानाविनाभूतत्वनियमः योगिनिर्मितकार्यं व्यभिचारात् । ननु
तत्रापि योगीच्छया झटिति सङ्घटितपरमाणव एवोपादानतां भजेरन्निति
चेन्न नियतशिवकस्तूपककापालिकाकपालात्मकक्रमोल्लङ्घनेन
व्यभिचारानपोहात् । नियतशिवकादिक्रमोल्लङ्घनं
योगसामर्थ्यजनितमनपह्नवनीयम् । तेनैव सामर्थ्येन कार्यनिर्वाहे
परमाणुसङ्घटनकल्पनस्य [क्, ख्: अपर] निर्युक्तिकत्वात् ।
प्रसिद्धकारणादिक्रमेणैव घटं निर्मिमाणो योगी कुलाल एव भवेदिति च
ज्ञेयम् । नहि कर्यस्य कर्त्रविनाभूतत्वानियमः अव्यभिचारात् । तस्मात् कार्यस्य
सकर्तृकत्वानुमानं नानवस्थितम् । एवं साधितोऽपि कर्ता न जडः उपादान
[क्, ख्: दाना] गोचरापरोक्षजाञादिमत्त्वरूपकर्तृत्वस्य
जडेऽसम्भवादित्याह - सम्भवादिति

तस्मादचिन्त्यशक्तिः स आगमस्तद्विमर्शनम् ।
पूर्णस्य त्वप्रतिहतं प्रमाणं सर्वतोऽधिकम्

यस्मादचिन्त्यरूपकार्यस्य प्राकृतः कर्ता न सम्भवति
तस्मादचिन्त्यशक्तिर्जगत्कर्ता । तदिति लुप्तषष्ठ्यन्तं तस्य
पूर्णस्याचिन्त्यशक्तेः । जगत्कर्तुर्विमर्शनं तत्त्वावगमको व्याहारात्मा
व्यापार आगमः । अस्याचिन्त्यशक्तित्वादेवाशरीरिणोऽपि व्याहारात्मा व्यापार इति
ज्ञेयम् । यस्मादेवंविधोऽयमागमः [क्, ख्: तस्मा]
तस्मादप्रतिहतं सर्वथान्यैरबाधितं प्रमाणम् । अत एव सर्वतः
प्रमाणेभ्योऽधिकं श्रेष्ठं प्रब्लमित्येतत्

प्. १५९)
तत्रैकस्तु महेशानः पुरा सृष्टेरुदाहृतः ।
स्वतन्त्रो ह्यनुपादानः स्वातन्त्र्यभरवैभवात्

दृश्यं दृशिमात्रमिति अत्रोपपत्तिं वक्ष्यामि (११।७) इति प्रतिज्ञाय
महता प्रबन्धेनागमस्य प्रमाणमूर्धन्यत्वं संसाध्य
प्रतिज्ञातार्थनिर्वाहायागमोक्तार्थमनुवदति श्लोकदशकेन - तत्रेति ।
आगमे इत्यर्थः । उपादानरहित इत्युदाहृतः । तथा चागमः - आत्मा वा
इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किञ्चन मिषत् (ऐत० उ० २।१।१) नासदासीन्नो
सदासीत्तदानीम् (ऋ १०।१२९।१) निरुपादानसम्भारः स्वात्मभित्तौ हि
लीलया । जगच्चित्रं समुल्लिख्य क्रीडत्येष महेश्वरः ॥ इत्यादिः । स्वातन्त्र्यस्य
भर उत्कर्षः तस्य वैभवान्माहात्म्यादवभासयदित्यन्वयः

स्वात्मभित्तौ जगच्चित्रं विलासायावभासयत् ।
यथा स्वप्नमनोराज्ये कल्पितं स्वेन केवलम्

विलासाय क्रीडनाय । यथा स्वप्ने मनोराज्ये वा [क्: वा नास्ति] स्वेन
केवलमुपादानाद्यनपेक्ष्य परिकल्पितं देहम्

अहंत्वेनैव गृह्णाति देहं तद्वद्यं जगत् ।
न ते रूपं यथा देहः स्वप्नव्यावृत्तिहेतुतः

तत्कालेऽहंत्वेन गृह्णाति तद्वद् अयम् ईश्वरः स्वपरिकल्पितं जगदहंत्वेनैव
गृह्णाति । यदुक्तम् - स्वाङ्गभूतेषु [स्वाङ्गरूपेषु इति तत्रत्य
पाठः] भावेषु प्रमाता कथ्यते पतिः (ई० प्र० ३।१४) इति । न त इति ।
यथा हि मनोराज्यपरिकल्पितदेहो न ते स्वरूपम् स्वप्नादौ व्यावृत्तेः

प्. १६०)
तथास्य न जगद्देहो व्यावृत्तेः प्रलये ननु ।
देहादिव्यतिरिक्तस्त्वं यथा केवलचिन्मयः

दार्ष्टान्तिके योजयति - तथेति । अस्य ईश्वरस्य । अहंत्वेन गृहीतमपि जगन्न
देहः प्रलये जगतो व्यावृत्तेः । यथा जाग्रदाद्यवस्थास्वनुवृत्तस्य
चिदात्मनस्तवावस्थाननुवृत्तदेहादिव्यतिरिक्तत्वम् [क्: स्तता]
एवमीश्वरोऽपि प्रलयाननुवृत्तजगद्व्यतिरिक्तशुद्धचिन्मय इत्याह -
देहादीति

एवं देवो जगच्छून्यचिदेकवपुरव्ययः ।
तेनेदं स्वात्मनि जगच्चित्रमुन्मीलितं ननु

अव्यय इत्यनित्यजगद्व्यतिरिक्तत्वनिर्वाहकं विशेषणम् । तेन चिदेकवपुषा
ईश्वरेण

क्वोन्मीलयेज्जगच्चित्रं स्वान्यस्य क्वाप्यसम्भवात् ।
ऋते चितिं कदाचिद्वा क्व किं भवितुमर्हति

पूर्णस्य त्वप्रतिहतम् (११।२३) इत्युक्तं पूर्णत्वं साधयति - क्वेति ।
स्वस्मादन्यस्य दृश्यस्य क्वापि स्वस्मादन्यत्रासम्भवाज्जगच्चित्रं
क्वोन्मीलयेदित्यर्थः । कुतः क्वापि स्वान्यस्यासम्भव इति चेदाह - ऋत इति ।
कदा क्व मिमिति कालदेशाकारप्रतिषेधः

यत्राभावश्चितेर्ब्रूयात् स देशो नैव सिध्यति ।
अभावश्च चितेः केन सिध्येत्तस्माच्चितिः परा

यत्रेति । यत्र चिदभावस्तद्देशप्रकाशासम्भवान्न सिद्ध्येत् सिद्धेः
प्रकाशायत्तत्वादिति भावः । अभावश्चेति । चितः सर्वप्रकाशकत्वेन
तदभावः केन सिध्येदिति भावः । तस्मात् चिदभावस्यासिद्धेः । परा अनिषेध्या
निषेधावधिभूतत्वात्

महासत्ता जगद्ग्रासशीला पूर्णाऽवभासते ।
समुद्रमन्तरा भङ्गा दिवानाथं विना प्रभाः [ख्, ग्:
भा]

अत एव महासत्ता । महती अपरिच्छिन्ना सत्ता यस्याः । अत एव जगतस्तया
व्याप्तत्वाज्जगतो ग्रसनं शीलं यस्याः । अत एव पूर्णा । अत एव तदविनाभूतं
जगदिति सदृष्टान्तमाह - समुद्रमिति

प्. १६१)
यथा न सन्ति तद्वद् वै संविद्रूपं विना जगत् ।
तस्मादेष महादेवः शुधचैतन्यविग्रहः

यथा हि समुद्राद्यविनाभूतास्तरङ्गादयस्तथा [क्, ख्:
समुद्रावि] संविद्रूपाविनाभूतं जगत् । यस्मात्संविदविनाभूतं जगत्
तस्माच्छुद्धचैतन्यविग्रहो दृश्यलेशरहित आसीदिति सम्बन्धः

आसीत् सृष्टेः पुरा तस्मादुत्पन्नं तत्र संस्थितम् ।
तस्मिन् विलीयते चान्ते जगदेतच्चराचरम्

तस्मात् महादेवात् यथा हि समुद्रादेरुत्पत्त्यादिमतां तरङ्गादीनां
समुद्रादिमात्राद्यात्मत्वम् एवं जगतश्चिन्मात्रात्मत्वमिति भावः

इत्यागमप्रसिद्धोऽर्थस्तन्न विप्रतिपद्यते ।
अदृष्टार्थेषु संवादात् प्रमाणं ह्यागमो भवेत्

इतीति । तत्रैकस्तु (११।२४) इत्यादिश्लोकदशकोक्तः । तत् आगमोक्तम् । न
विप्रतिपद्यते संशयविषयतां न प्राप्नोति । कुत एवमिति चेदाह - अदृष्टेति
। यत्प्रमाणं हि क्वचिद्विसंवादि तत्प्रमितोऽर्थो विप्रतिपद्यते । यत्प्रमाणं
सर्वत्राविसंवादि तत्प्रमितोऽर्थो न विप्रतिपद्यत इति नियमः । आगमस्त्वदृष्ट
एव प्रमाणं न क्वचिद्विसंवादि अतो न तत्सिद्धोऽर्थो विप्रतिपद्यते । अतः सर्वथा
आगमः प्रमाणमेव भवेदिति भावः

दृश्यन्ते मणिमन्त्रादिसिद्धयः सर्वतो यतः ।
नाल्पप्रज्ञो विजानीयाद् मणिमन्त्रमहाफलम्

ननु वेदाद्यागमो नेश्वरोक्तः प्रमाणाभावादिति चेदाह - दृश्यन्त इति ।
मणिमन्त्रौषधानामागमोक्तानां सिधयः फलोत्पत्तयः सर्वतः [क्:
सर्वत्र] साधकेषु यतो दृश्यन्ते तस्मादागमः सर्वज्ञगदित इति
सम्बन्धः । यतो मण्यादिफलमीश्वरादन्योऽल्पप्रज्ञो ज्ञातुं [क्:
दातुं] न समर्थ इत्याह - नेति

प्. १६२)
तस्मात् सर्वज्ञगदितो ह्यागमः सर्वदर्शनः ।
तत्रोक्तो देव एवादौ सृष्टेर्जगत आस्थितः

सर्वदर्शन इति । दृश्यतेऽनेनेति दर्शनं प्रमाणव्यापारः [क्, ख्:
प्रमाणं] सर्वत्र दर्शनं यस्य । दृष्टादृष्टविषय इति यावत् ।
देवश्चिन्मात्रमूर्तिरीश्वरः एवकारेण प्रधानादिव्यावृत्तिः

निरुपादान एवादौ सृष्टवानखिलं जगत् ।
यस्माद् [क्: अस्मा] महेश्वरः पूर्णस्वच्छस्वातन्त्र्यसंयुतः

आदौ स्वयमेकोऽपि सृष्टिकाले उपादानं कुतश्चित् संपादयतीति चेन्नेत्याह ##-
घटादिकार्यमवभासयति ईश्वरो निरुपादानश्चेत् कथं क्वावभासयेदिति
चेदाह - यस्मादिति । पूर्णमपरिच्छिन्नं स्वच्छमकृत्रिमं सहजं
स्वातन्त्र्यम् तेन युतः

चिदात्मभित्तावखिलं चित्रमुन्मीलयेद् [क्, ख्, घ्: लय] जगत्
।
न तज्जगत् सम्भवति बहिः क्वचिदवस्थितम्

चिदात्मेति । यस्मात् स्वस्य पूर्णत्वेन स्वान्यस्यासम्भवः
पूर्णस्वातन्त्र्ययुतश्च तस्मात् स्वस्मिन् चिदात्मरूपभित्तौ अखिलं
जगच्चित्रमुन्मीलयेदिति भावः । नन्वात्मभित्तावुन्मीलयतीति कुत एतदिति चेदाह ##-
पूर्णत्वादीश्वरस्येह स्थानमन्यन्न विद्यते ।
अन्यस्थानस्थितं तच्च कथञ्चिन्नैव सिध्यति

कुतो न सम्भवतीति चेदाह - पूर्णत्वादिति । व्रीहिभिः पूर्णे घटेऽन्यस्य
स्थानाभाव इव दिगादिनामात्मना पूर्णत्वेन नान्यस्य स्थानमस्तीत्यर्थः ।
आत्मनोऽपूर्णत्वाभ्युपगमेऽपि [ख्, ग्: आत्मनः पू] न तदन्यत्र
जगत्सिद्ध्यति चित्प्रकाशबहिर्गतस्याप्रकाशादित्याह - अन्यस्थानेति

प्. १६३)
तथा च दर्पणाभोगे प्रतिबिम्बवदेव हि ।
जगदुन्मीलितं देवे चैवं सर्वं समञ्जसम्

नन्वेतदसमञ्जसम् अन्यस्वरूपान्तरन्यावभासादृष्टेश्चिदात्मस्वरूपे
जगदवभासानुपपत्तेरित्याशङ्क्याह - तथा चेति । दर्पणेति ।
दर्पणस्वरूपान्तः प्रतिबिम्बावभासवद् देवे चिदात्मस्वरूपे
जगदुन्मीलितमवभासत इत्येवमभ्युपगमात् [क्: इत्येवाभ्यु] सर्वं
समञ्जसमिति भावः

जगदादेर्हि देवस्य योगीव जगतः क्रियाः ।
सङ्कल्पनगरप्रख्या सृष्टिर्देवस्य सम्मता

ननु निरुपादानानस्य कर्तुः कार्यक्रिया न क्वचिद् दृष्टेति चेदाह -
जगदादेरिति । जगत्कर्तुरित्यर्थः । ननु तर्हि योगिनिर्मितवज्जगदपि
स्वनिर्मातुर्भिद्येत । तथा च कथमुक्तं चिदतिरिक्तं जगन्नास्तीति चेदाह -
संकल्पेति । देवस्य जगत्कर्तुः सङ्कल्पनगरवत् कर्तुरनतिरिक्ता सृष्टिरिति
भावः

राम ते मानसी सृष्टिर्मनोमययेव केवला ।
अनेकमातृमेयादिप्रचुरा ह्यवभासते

ननु सङ्कल्पनगरमपि कर्तुर्भिन्नमेवेति चेन्नेत्याह - रामेत्यादि । मानसी
सृष्टिः सङ्कल्पनगरप्रचुरा याऽवभासते सा मनोमयीति सम्बन्धः

अनेकभेदभिनापि मनसोऽन्या नहि क्वचित् ।
उत्पना मनसस्तत्र स्थिता तत्रैव लीयते

एतदेव साधयति - अनेकेति । भेदैर्व्यावृत्तधर्मैर्भिन्नापि मानसी
सृष्टिर्यतो मनस्युत्पन्ना तत्रैव स्थिता लीना च ततो मनसो नह्यन्येति
सम्बन्धः

सा केवलमनोरूपा यथा तद्वज्जगच्छिवात् ।
सेति । मानसी सृष्टिः । यथा मनस उत्पत्त्यादिना मानससृष्टेर्मनोमयत्वम्
तथा चिदात्मनः शिवादुत्पत्त्यादिमज्जगच्चिन्मयमित्यर्थः । ननु
शिवादुत्पन्नस्य जगतः शिवरूपतैव न चितिरूपतेति चेदाह - स इति । ननु
चितेः कुलालवद्विग्रहः स्यादित्याशङ्क्य नेत्याह - अविग्रहेति । नास्ति
चिदतिरिक्तो विग्रहो देहो यस्याः

प्. १६४)
त्रिपुरानन्तशक्त्यैक्यरूपिणी सर्वसाक्षिणी ।
सा चितिः सर्वतः पूर्णा परिच्छेदविवर्जनात्

सा चितिरेव प्रकरणप्रतिपाद्या त्रिपुरेत्याह - त्रिपुरेति । शक्तयोऽस्य
[शक्तिश्च शक्तिमांश्चैव पदार्थद्वयमुच्यते । शक्तयोऽस्य जगत्सर्वं
शक्तिमांस्तु महेश्वरः ॥ इत्ययं श्लोकः
परमार्थसारस्याभिनवगुप्तकृतेर्योगराजकृतविवृतौ (पृ० १०)
श्रीसर्वमङ्गलाशास्त्रश्लोकत्वेनोद्धृतः ।] जगत्सर्वम् इत्युक्तनीत्या
घटाद्याभासरूपा अनन्ता याः शक्तयः तासामैक्यं सङ्घट्टः तद्रूपिणी
। यथा हि दर्पणे प्रतिभासमानप्रतिबिम्बानां दर्पण एव सङ्घट्टमयं
रूपम् तथेति भावः । ननु तर्हि दर्पणवच्चितेर्जडरूपत्वमपि स्यादिति चेदाह ##-
ज्ञानशक्तिरूपं न जडस्य सम्भवतीति भावः । प्रागुक्तमपि पूर्णत्वं
सम्यक् साधयितुमुपक्रमते - सा चितिरिति

कालो देशश्च लोकेऽस्मिन् परिच्छेदकरः स्मृतः ।
तत्राकारमयो देशः कालस्तु स्यात् क्रियामयः

ननु कथं परिच्छेदवर्जितेति चेदाह - काल इति । कालदेशयोरेव
परिच्छेदकत्वं [क्: कत्वं ....... परिच्छेद नास्ति] लोके प्रसिद्धमिति
भावः । ननु परिच्छेदकाभिमतयोर्देशकालयोः किं रूपमिति चेदाह -
तत्रेति । तयोर्मध्ये इत्यर्थः । इहेदानीं घटः इत्यत्र इहेति गृहादिरूपो देशः
इदानीमिति प्रातरादिरूपः कालश्च भासते । तत्र गृहादिरूपो देशः
पृथिव्यादेः संस्थानविशेषात्माकार एव । कालस्तु सूर्यादिपरिस्पन्दादिरूपा
क्रियैव । यदुक्तं श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् - मूर्तिवैचित्र्यतो
देशक्रममाभासयत्यसौ । क्रियावैचित्र्यनिर्भासात् कालक्रममपीश्वरः ॥
(२।५) इति । तथा कालः सूर्यादिसञ्चारस्तत्तत्पुष्पादिजन्मैवेति च ।
नह्याकारक्रियाभ्यां देशः कालो वान्य उदयगिर्यादिरूपेण
सूर्यादिक्रियारूपेण वोपाधिनोपहितोऽखण्डः सम्भवति यतः
सर्वव्यवहारस्योपाधिनैव निर्वाहात्तत्कल्पने प्रमाणप्रयोजनयोरभावात्

प्. १६५)
यां चितिं समुपाश्रित्य स्यादाकारः क्रियापि वा ।
तस्याः परिच्छेदकत्वमनयोः स्यात् कथं वद

एवं देशकालयोः स्वरूपं विविच्य ताभ्यां परिच्छेदाभावं चिदात्मनः
साधयति - यामिति । लोके हि शतायुषो गृहस्थस्य पुरुषस्य ततो महतः
कलियुगात्मककालस्य जम्बूद्वीपात्मकदेशस्यैकांशेन शतवर्षकालेन
गृहरूपदेशेन च परिच्छेद एतावत्कालं स्थित एतद्देशे स्थित इति प्रसिद्धः ।
प्रकृते चिदात्मैकदेशाश्रयेण सतोर्देशकालयोराकारक्रियारूपयोः
कथञ्चिदात्मपरिच्छेदकत्वमित्यर्थः

कस्मिन् देशे च काले च चितिर्नास्तीह तद्वद ।
यत्र न स्याच्चितिः सोऽपि कथं स्यादिति वै भवेत्

ननु न [क्, ख्, ग्: न नास्ति] चिदात्माश्रितौ देशकालौ
यतस्तयोर्महत्तरयोरेकदेशस्थो [क्, ख्: यस्त] घटादिवच्चिदात्मेति
चेदाह - कस्मिन्निति । यत्रेति । देशे काले चेत्यर्थः [ख्, घ्:
वेत्यर्थः] । सोऽपीति देशः कालोऽपीत्यर्थः । यथा हि घटशरावादिकं
मृदविनाभूतं मृदाश्रितं मृदं विना न भवति यथा [क्, ख्:
तथा] च दर्पणाविनाभूतं प्रतिबिम्बवस्तु दर्पणाश्रितं दर्पणं विना
न भवति तथा चिदविनाभूतौ देशकालौ न तां विना स्त इति तदाश्रितावेवेति
भावः

प्. १६६)
अस्तिता हि पदार्थानां प्रकाशो नापरः खलु ।
प्रकाशस्तु चितिः प्रोक्ता नाचितेः स्यात् [क्: नाचितः] प्रकाशता

ननु सौरालोकवच्चितिर्वस्तुप्रकाशिका तथा च यथा सौरालोकरहितो
घटादिरन्धकारेऽस्ति तथा चितिं विनापि देशादिभावोऽप्यस्त्विति चेदाह -
अस्तितेति । सत्त्वमित्यर्थः । वस्तूनां सत्त्वं हि प्रकाशनमेव नेतरत् ।
सत्त्वात्मकप्रकाशो हि चितिरेव । नास्ति चितिर्यस्य सोऽचितिः चिदविषय इति तात्पर्यम् ।
तस्याचितेः [क्: नाचितः] प्रकाशता यतो नास्ति ततश्चितिरेव प्रकाश
इत्यर्थः । तथा च सौरालोकं विनाऽन्धकारे
घटादेर्भासनादालोकादन्यदस्तित्वं घटादेः । चित्प्रकाशं [क्, ख्:
अतश्चि] विना घटादेः कथञ्चिदपि व्यवहाराभावाच्चित्प्रकाश
एवास्तित्वमिति भावः

प्रकाशस्तु सुमुख्यः स्याद्यः स्वतन्त्रः प्रकाशते ।
जडा न स्वप्रकाशा हि चितियोगप्रकाशनात्

नन्वस्तु भावानां सत्त्वं प्रकाश एवेति तथापि घटः प्रकाशते चितिः
प्रकाशत इति व्यवहारसाम्यात् कथं चितिर्घटादेर्दृश्यस्याश्रयभूतेति
चेदाह - प्रकाश इति । यः स्वतन्त्रः अन्यानपेक्षः प्रकाशते तस्य प्रकाश
एव सुमुख्यः [घ्: मुख्यः] । जडा इति । जडाश्चिदात्मभिन्ना न
स्वप्रकाशाः अन्यानपेक्षप्रकाशा न भवन्तीत्यर्थः । हि यस्मात् । चितियोगेन
चिद्विषयतापत्त्या प्रकाशनात् । चित्तादात्म्यमप्राप्तानामप्रकाशनान्न
जडानां स्वतन्त्रः प्रकाश इति भावः

अन्यानपेक्षणेनैव चितिः स्वस्मिन् प्रकाशते ।
जडाश्चितिं समाश्रित्य प्रकाशन्ते न चान्यथा

चितिस्तु न तथेत्याह - अन्येति । स्वस्मिन् अन्यतादात्म्यमनुपगते स्वस्वरूपे
[क्, ख्: स्वरूपे] समाध्यादिदशासु प्रकाशते । तस्माच्चिज्जडयोः
प्रकाशवैषम्याच्चितिमाश्रित्यैव जडाः प्रकाशन्ते न स्वातन्त्र्येणेत्यर्थः

प्. १६७)
अप्रकाशेऽपि वस्तूनामस्तिता चेत्तदा शृणु ।
अस्ति नास्तीति लोकेऽस्मिन् व्यवस्था नहि सेत्स्यति

अस्तु भावानामाकाशाश्रितत्ववच्चिदाश्रितत्वम् तथाप्यस्ति प्रकाशते
चेत्यादिव्यवहारादस्तिता प्रकाशाद् [क्: काशवद्] भिन्नैवेति चेदाह ##-
[क्: सम.....आद्ये नास्ति] वा ? आद्ये
समनियतयोर्घटत्वकलशत्वयोरिवाभेदः सिद्ध एवेति मत्वा द्वितीये
दूषणमाह - अस्तीति । यद्यप्रकाशेऽप्यस्तित्वं घटादेस्तर्हि अयं
नास्त्यप्रकाशमानत्वात् इत्यादि व्यवस्था न सेत्स्यतीति भावः । ननु तर्ह्ययं
प्रकाशतेऽस्ति च यतः प्रकाशते ततोऽस्तीत्यादिव्यवहारः कथमिति चेदुच्यते
दृश्यः प्रत्यक्षत्वादित्यादिवन्नेय इति

तस्माद्वस्त्वस्तिता लोके चित्प्रकाशो न चापरः ।
यथा हि प्रतिबिबिम्बानां सत्त्वं दर्पण एव हि

तस्मादिति । प्रकाशास्तित्वयोः समनियतत्वादित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तः -
अथेति । धर्मधर्मिणोस्तादात्म्याभिप्रायेणोक्तम् - दर्पण एवेति ।
दर्पणसत्त्वमेव प्रतिबिम्बानां सत्त्वमित्यर्थः

तथा चितिर्जगत्सत्ता ततः सर्वं चितिर्भवेत् ।
अधिकं भासते यत्तु तन्नैर्मल्यमहित्त्वतः [क्: महत्त्वतः]

एवं चित्प्रकाशयोस्तादात्म्यात् चितिर्जगत्सत्तेति सर्वं जगत् । ननु चितिरेव सर्वं
चेत्तर्हि चितिरित्येव भासेत घटः पट इत्यधिकांशभासनं कथमिति चेदाह
- अधिकमिति । तन्नैर्मल्येति । तस्याश्चितेर्नैर्मल्यस्य महित्त्वतो [क्:
महत्त्वतः] माहात्म्यादित्यर्थः

प्. १६८)
काठिन्यनिर्मलत्वाभ्यां प्रतिबिम्बावभासनम् ।
तयोस्तु तारतम्येन प्रतिबिम्बः स्फुटोऽस्फुटः

ननु दर्पणेऽधिकावभासः प्रतिबिम्बविधया भवेत् प्रकृते चिदात्मनि
कथमधिकावभास इति चेत्प्रतिबिम्बविधयैवेति वक्तुं प्रतिबिम्बनिमित्तं
विवेचयति - काठिन्येति । काठिन्यमरिक्तात्मत्वम् [क्, ख्:
काठिन्यभरितात्मत्वम्] प्रतिबिम्बावभासनं भवेदिति शेषः । तयोः
काठिन्यनिर्मलत्वयोः । तारतम्येन न्यूनाधिकभावेन

दर्पणे च जले चापि स्पष्टमेतद्धि लक्ष्यते ।
जडत्वाद् दर्पणादेस्तु स्वातन्त्र्यपरिवर्जनात्

काठिन्यनिर्मलत्वयोराधिक्येन दर्पणे स्फुटः प्रतिबिम्बः न्यूनत्वेन
जलेऽस्फुटः प्रतिबिम्बः । एतच्च सर्वैः स्पष्टं लक्ष्यते । भित्तौ
नैर्मल्याभावादाकाशे काठिन्याभावाच्च न प्रतिबिम्बावभास इति भावः ।
ननु चितेः स्वान्तः [क्: स्वतः] प्रतिबिम्बावभासने
दर्पणवद्बिम्बापेक्षापि स्यादिति चेदाह - जडत्वादिति । परिवर्जनाद्
बिम्बापेक्षेति सम्बन्धः

बिम्बापेक्षा चितेः स्वच्छस्वातन्त्र्यादनपेक्षता ।
निर्मलत्वं स्वतःसिद्धं चितेर्मालिन्यवर्जनात्

स्वच्छं [क्: स्वच्छ] परिच्छेदमलरहितं सार्वत्रिकं यत् स्वातन्त्र्यं
तस्मात् चितेर्बिम्बानपेक्षता । यदुक्तम् -
अन्तर्विभाति सकलं जगदात्मनीह
यद्वद्विचित्ररचना मुकुरान्तराले ।
बोधः [परं निज इति तन्त्रसारस्थः (पृ० १९)
ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमर्शिनीस्थश्च (भा० २ पृ० २०३) पाठः
। परमार्थसारयोगराजविवृतौ (प्. ३९) तु मूलस्थित एव पाठो
दृश्यते ।] पुनर्निजविमर्शनसारयुक्त्या [वृत्त्या इति तन्त्रसारस्थः
पाठः]
विश्वं परामृशति नो मुकुरस्तथा तु ॥ इति । (त० सा० पृ० १९)
ननु जलादेः कतकादिना नैर्मल्यं सम्भवति चितेः कथमिति चेदाह -
निर्मलत्वमिति । आकाशवदसङ्गत्वेन मालिन्यवर्जनात्

प्. १६९)
अनेकरसतैव स्याद् मालिन्यं तत् [ग्, घ्: सा] चितेर्नहि ।
ऐकात्म्यरूप्याच्चिच्छक्तेरखण्डत्वाच्च सर्वथा

जलादिगतं मालिन्यं किम् ? यच्चितिरूपे नास्तीत्युच्यते इत्याशङ्क्याह -
अनेकेति । अनेकरसत्वं वस्त्वन्तरसंमिलितत्वम् । यथा पार्थिवरजःसंमिलितत्वं
जले मालिन्यम् । यथा च दर्पणे काचान्यांशसंमिलितत्वम् । नन्वेवंविधं
मालिन्यं चितेः कुतो नेति चेदाह - ऐकात्म्यरूप्यादिति । अवयविनां
स्वावयवान्तरालेषु स्वातिरिक्तांशमेलनान्मालिन्यसम्भवः । चिदात्मनो
निरवयवत्वेनैकरूप्यान्न मालिन्यमिति भावः । एवं नैर्मल्ये निमित्तमुक्त्वा
काठिन्येऽपि निमित्तमाह - अखण्डेति । अखण्डत्वादरिक्तात्मभावहेतोरिति
सम्बन्धः । रिक्तात्मत्वमवकाशात्मत्वम् । अवकाशवत्त्वमिति यावत् । लोके
ह्यवयवसंश्लेषतारतम्येन काठिन्यतारतम्यं दृष्टम् । यदवयवानां
संश्लेषाधिक्यम् तत्र काठिन्याधिक्यम् । संश्लेषन्यूनत्वे काठिन्यन्यूनता ।
दृष्टं चैतत्पाषाणजलयोः । संश्लेषे आधिक्यं चावयवांशानां
सम्बन्धाधिक्यनिमित्तम् । तथाहि - यस्माद्यस्यावयवांशा
यावन्तोऽधिकाः संयुक्तास्तस्य तावदधिकः संश्लेषस्तावदधिकं
काठिन्यं च [क्, ख्, ग्: च नास्ति] तथा यस्य यावदवयवांशा
असंयुक्तास्तस्य तावदंशावच्छेदेनान्तरवकाशवत्त्वाद्रिक्तात्मत्वाच्च
तस्यानधिककाठिन्यवत्त्वमिति । चितेस्तु
निरवयवत्वेनाखण्डत्वादरिक्तात्मत्वमिति भावः

अरिक्तात्मभावहेतोर्नैर्मल्यं सर्वतोऽधिकम् ।
अस्वतो भासमानस्य भानमन्यानुषङ्गतः

अरिक्तात्मभावहेतोश्चितेर्नैर्मल्यं सर्वतोऽधिकम् । प्रकृते नैर्मल्यमिति
काठिन्यस्याप्युपलक्षणम् । तथा च चितेर्नैर्मल्यं काठिन्यं च सर्वतो
दर्पणादेरधिकमित्यर्थः ।
अवयविनामवयवांशेष्ववकाशतारतम्यसम्भवात्तदवकाशेषु
वस्त्वन्तरप्रवेशतारतम्यसंभवाच्च काठिन्यनैर्मल्यतारतम्यम्
चितेरखण्डत्वेन सर्वथा रिक्तात्मत्वाद्धेतोर्नैर्मल्यं काठिन्यं च
सर्वतोऽधिकमिति भावः । ननु जगतः प्रतिबिम्बत्वे प्रमाणाभावान्न
प्रतिबिम्बत्वमिति चेत् प्रतिबिम्बलक्षणयोगात् प्रतिबिम्बत्वमिति वक्तुं
प्रतिबिम्बलक्षणमाह - अस्वत इति । अन्यासम्बन्धेऽभासमानत्वे
सत्यन्यसम्बन्धेन भासमानत्वं प्रतिबिम्बत्वम् [क्: अन्यप्रति] । यथा
प्रतिबिम्बघटो दर्पणं विनाऽभासमानो दर्पणसम्बन्धेनैव भासते एवं
चितिं विनाऽभासमानं चितिसम्बन्धेनैव भासत इति जगत् प्रतिबिम्बात्मकमेव

प्. १७०)
प्रतिबिम्बस्वरूपज्ञाः प्रतिबिम्बं प्रचक्षते ।
जगदेतादृशं सर्वं सर्वैः समभिलक्षितम्

प्रतिबिम्बमिति । प्रतिबिम्बत्वमित्यर्थः । एतादृशं प्रतिबिमलक्षणवत्

स्वतो न भासते क्वापि भासते च चिदाश्रयात् ।
अतो जगत् स्यादादर्शप्रतिबिम्बसुसंमितम्

लक्षणं जगति योजयति - स्वत इति । सुसंमितं समम्

चितिर्विचित्राऽन्यभावैरुपरक्तापि भासिनी ।
स्वरूपादप्रच्युतैवादर्शवल्लेशतोऽपि हि

एवं जगतः प्रतिबिम्बलक्षणयोगात् प्रतिबिम्बत्वमुपपाद्य
चितेर्दर्पणतुल्यतां वक्तुं प्रतिबिम्बग्राहिणो लक्षणं चिति योजयति - चितिरिति ।
अन्यस्वरूपोपरक्तत्वेन भासमानत्वे [क्: मानेत्यप्र]
सत्यप्रच्युतस्वरूपत्वं प्रतिबिम्बग्राहित्वम् । भासिनीति । भासनमात्ररूपा । अत
एव लेशतोऽप्यप्रच्युतेत्यन्वयः

दर्पणप्रतिबिम्बानां दर्पणानन्यता यथा ।
चिदात्मप्रतिबिम्बानां चिदात्मानन्यता तथा

एवं महता प्रयत्नेन जगतः प्रतिबिम्बत्वे साधिते फलितमाह - दर्पणेति

प्. १७१)
दर्पणे प्रतिबिम्बो हि बिम्बहेतुर्निरूपितः ।
चितिः(ति) स्वातन्त्र्यहेतुः स्यात् प्रतिबिम्बो हि जागतः

स्वच्छस्वातन्त्र्यादनपेक्षता (११।५७) इति चिति प्रतिबिम्बने [क्,
ख्, ग्: प्रतिबिम्बे] न बिम्बापेक्षेत्युक्तम् तन्निर्वाहयितुमुपक्रमते -
दर्पण इति । बिम्बं हेतुर्यस्य स बिम्बहेतुः । स्वातन्त्र्यं हेतुर्यस्य स जागतः
प्रतिबिम्बः

स्वसङ्कल्पाद्राम पश्य स्वात्मनि प्रतिबिम्बितान् ।
भावान् बिम्बविनाभूतान्निर्निमितावभासनान्

बिम्बं विना प्रतिबिम्बने दृष्टानमाह - स्वसङ्कल्पेति । स्वात्मनि
अन्तःकरणपरिछिन्नचैतन्ये । निर्गतं निमित्तं यस्य निर्निमित्तमवभासनं
येषाम् दर्पणप्रतिबिम्ब इव नालोकादिनिमित्तापेक्षापीति भावः ।
सङ्कल्पान्मनोराज्ये भासमाना भावाः प्रतिबिम्बलक्षणयोगात्
प्रतिबिम्बभूताः तेषामवभासनं बिम्बाद्यनपेक्षमेव प्रसिद्धम् एवं
परचिति जगत्प्रतिबिम्बनमिति भावः

सङ्कल्प एव स्वातन्त्र्यं चितेरुच्छूनमीर्यते ।
असङ्कल्पदशायां सा चितिः स्वच्छैकरूपिणी

सङ्कल्पपदार्थ विवृणोति - सङ्कल्प इति । चिदात्मनो यत्स्वातन्त्र्यं नाम
शक्तिः तस्य शक्तित्वादेव चिदात्मानतिरेकत्वं सूक्ष्मरूपत्वं च ।
तद्यदोच्छूनं पुष्टं भवति दृश्याकारत्वेन स्थूलतां प्राप्नोतीति यावत्
तदा तत्स्वातन्त्र्यमेव सङ्कल्प इतीर्यते [क्: इतीर्यते....षङ्कल्प नास्ति] ।
यथा हि तव स्वातन्त्र्यमेव सङ्कल्परूपम् । स [क्, ख्:
तत्वमप्यनेक] त्वययनेकभावान् प्रतिबिम्बत्वेनावभासयति
एवमेवेश्वरस्य स्वातन्त्र्यमपि जगदवभासयतीति भावः । असङ्कल्पकाले च
यथा तवात्मभूता [क्, ख्: तथा चात्म] चितिः प्रतिबिम्बवर्जनेन
स्वच्छैकचिन्मात्ररूपिणी

प्. १७२)
एवं चितेर्विशुद्धैकरूपायाः सृष्टितः पुरा ।
बृहत् स्वातन्त्र्यमभवत् सङ्कल्पात्मकमेव तत्

एवं सृष्टेः पुरा प्रलये विशुद्धैकरूपा या परा चितिस्तस्या यद्
बृहदपरिच्छिन्नं स्वातन्त्र्यं तदेव सृष्ट्यादौ सङ्कल्पात्मकमभवत् ।
शुद्धचिद्दशायां स्वातन्त्र्यस्य तदेकरूपत्वेन स्थितस्य सृष्ट्यादौ
जगद्रूपतापत्तिरेव सङ्कल्पत्वमिति भावः

तत एतत्समाभातं प्रतिबिम्बात्मकं जगत् ।
बृहत्सङ्कल्पसुस्थैर्याच्चिरमेतद् विभासते

ततः सङ्कल्पादेतज्जगत्प्रतिबिम्बात्मकं समाभातं भवति । ननु
यथाऽस्मत्सङ्कल्पभासितभावानामस्थिरत्वम्
एवमीश्वरसङ्कल्पभासितस्याप्यस्थैर्यं कुतो नेति चेदाह - बृहदिति ।
बृहतः सङ्कल्पस्य स्थिरत्वेनैतज्जगच्चिरं भासते सङ्कल्पजावभासस्य
सङ्कल्पान्यूनकालत्वनियमादिति भावः

साधारणं जगद् भाति पूर्णस्वातन्त्र्यहेतुतः ।
अन्येषां तदपूर्णत्वाद् भात्यसाधारणात्मना

ननु तथापि स्वसङ्कल्पजातं स्वात्मन एव भासते नान्यस्य ।
ईश्वरसङ्कल्पजातजगतः कथं सर्वसाधारण्येन भसनमिति [घ्:
भान] चेदाह - साधारणमिति । ईश्वरस्य पूर्णस्वातन्त्र्यात्
सर्वस्वातन्त्र्याद्धेतोरित्यर्थः । तदपूर्णत्वात् स्वातन्त्र्यापूर्णत्वात्
सर्वस्वातन्त्र्याभावादित्यर्थः । ईश्वर इदमीदृशं जगत्
प्रमात्रन्तरदृश्यमिति सङ्कल्पयति ततस्तथा भासते । जीवेन तथा
सङ्कल्पितेऽपि जगति प्रमात्रन्तरदृश्यमित्यंशेऽस्वातन्त्र्यान्न सोंऽशो भासत
इति भावः

अभ्यासान्मणिमन्त्राद्यैः स्वातन्त्र्यं तु यथा यथा ।
त्यजेत् सङ्कोचमात्मस्थं तथा तत्र हि भासनम्

जीवानामपूर्णं स्वातन्त्र्यमिति तत्सङ्कल्पितानामसाधारण्यमुक्तम् । तस्यैव
स्वातन्त्र्यस्योपायैर्यावत् सङ्कोचहानिस्तावत् पूर्णत्वमित्याह - अभ्यासादिति ।
अभ्यासः शुद्धचिदात्मतत्त्वस्याहमित्यविच्छिन्नानुसन्धानम् । मणिमन्त्रौ
प्रसिद्धौ । आदिनौषधिः । एतैः साधितैः । तत्र तत्स्वातन्त्र्यकल्पिते

प्. १७३)
पश्यैन्द्रजालिकं राम निरुपादानयोगतः ।
भासयन्तं जगच्चित्रं सङ्कल्पादेव सर्वतः

अत्रोदाहरणमाह - पश्येति । ऐन्द्रजालिको हि
साधितमणिमन्त्राद्यैर्गजतुरगादिरूपं चित्रं जगदुपादानमनपेक्ष्यैव
सङ्कल्पमात्रेण सर्वतो भासयतीति भावः । यद्वा
मानससृष्टेरसाधारणमस्थैर्यमर्थक्रियाभावश्चेति [क्:
सृष्टमसा-] बाह्यसृष्टिवैसादृश्याद् दृष्टान्तान्तरमाह ##-
साधारणं स्थिरं स्वार्थक्रियार्हं भूय एव तु ।
स्वात्मन्युपसंहरेच्च जगदेवं विभसते

स्वीया याऽर्थक्रिया घटादेरुदकाहरणादिरूपा तदर्हम् । एवंविधं
जगदैन्द्रजालिकः सृष्ट्वा भूयः स्वात्मनि स्वसृष्टं सर्वमुपसंहरेच्च ।
एवमीश्वरसृष्टमपि जगद्विभासते

योगिनः पश्य सृष्टिं तां पूर्णस्थैर्यसमावृताम् ।
योगिनस्तु मितत्वेन सृष्टिर्बाह्या विभाविता

नन्वेवमप्यैन्द्रजालिकसृष्टेरतिस्वल्पकालस्थायित्वेन वैसादृश्यमेवेति
मत्वाह - योगिन इति । विश्वामित्रादेर्योगिनो
नक्षत्रादिसृष्टिमाप्रलयस्थायित्वरूपपूर्णस्थैर्यसमावृतां
पश्येत्यर्थः । ननु तथापि योगिनः सृष्टिरीश्वरसृष्टिवत् स्वस्वरूपे कुतो नेति
चेदाह - योगिनस्त्विति । साधारणयोगिन ईश्वरापेक्षया परिच्छिन्नत्वेन
परिमितस्वरूपत्वेन बहिःस्थानलाभात् परिमितशक्तित्वाच्च बाह्या
सृष्टिर्विभावितेत्यर्थः । यस्तु पूर्णयोगी स बाह्यमनपेक्ष्य श्रीकृष्णादिवत्
[क्, ख्: श्रीकृष्णादिः] स्वस्वरूपे
एवाऽखिलविश्ववैचित्र्यमवभासयितुं समर्थ इति ध्येयम्

प्. १७४)
अमितत्वात् सृष्टिरियं चिन्नाथस्यान्तरेव हि ।
अत एव चिदात्मत्वव्यतिरेकादसत्यता

नैवमीश्वर इत्याह - अमितत्वादिति । अत एव अन्तःसृष्टत्वादेव ।
अन्यान्तरन्यावभासनं प्रतिबिम्बतुल्यमेवेति [क्: प्रतिबिम्बतुल्यमेवेति
नास्ति] प्रतिबिम्बस्य [ग्: प्रति नास्ति]
दर्पणात्मत्वव्यतिरेकेणासत्यत्ववज्जगतोऽपि चिदात्मत्वव्यतिरेकादसत्यतामाह
- [क्, ख्: चिदात्मव्य] चिदात्मत्वेति

जगतः प्रतिबिम्बस्यादर्शात्मत्वं विना यथा ।
अत एव विचारेणासत्यतां याति नान्यथा

असत्यता जगत इत्यन्वयः । अत एवेति । प्रतिबिम्बरूपत्वादेवेत्यर्थः । नान्यथेति ।
प्रतिबिम्बात्मकमेतज्जगदिति विचारे कृते न सत्यतां प्राप्नोतीत्यर्थः

सत्यं स्वभावं नो मुञ्चेदसत्यं तं परित्यजेत् ।
जगत् पश्य भार्गवैतत् स्वभावादतिचञ्चलम्

एवं प्रतिबिम्बत्वेनासत्यत्वं प्रसाध्यासत्यलक्षणवत्त्वादपि जगतोअसत्यतां
वक्तुं प्रसङ्गात् सत्यासत्यलक्षणमाह - सत्यमिति ।
अव्यभिचरितस्वभावं सत्यम् अन्यदसत्यमिति तदर्थः । एतत् प्रत्यक्षं जगत् ।
अतिचञ्चलं क्षणिकम्

सत्यासत्ये विभागेन भासेते सर्वतोऽखिलम् ।
प्रतिबिम्बादर्शभानमिव तत्प्रविचारय

कथमयं निश्चय इति चेद्विचारेण भवेदित्याह - सत्येति । सर्वतः सर्वत्र ।
अखिलं तज्जगत् प्रविचारय । कथमिति चेदाह - प्रतिबिम्बादर्शभानमिवेति ।
प्रतिबिम्बादर्शयोरनियतनियतरूपत्वेन [ग्: नियत नास्ति] भानवद्
जगच्चिदात्मनोर्भानं भवेदिति प्रविचारयेति भावः

प्. १७५)
आदर्शो ह्यचलस्तत्र चलं हि प्रतिबिम्बकम् ।
तथा जगच्चलं संविदचला सर्वभाविता

एतदेव दृष्टान्ते विचारपूर्वकं दार्ष्टान्तिके योजयति - आदर्श इति ।
यावत्प्रतिबिम्बेषु वादर्शस्याव्यावृत्तत्वेनापरित्यक्तस्वभावत्वेन सत्यता
घटप्रतिबिम्बस्यपटादिप्रतिबिम्बकाले व्यावृत्तत्वेन परित्यक्तस्वभावत्वाद
सत्यतेति भावः । तथेति । घटादेर्जगतः परस्परं व्यावृत्तेः संविदः
सर्वत्राऽव्यावृत्तेर्जगदसत्यं संवित् सत्येति ज्ञेयम् ।
जगत्संविदोश्चलाचलत्वं सर्वैर्ज्ञातमित्याह - सर्वेति

अत एव हि भावानां विचारासहरूपता ।
तथा हि सूर्यालोको हि वस्तूनामवभासकः

अत एव असत्यत्वादेव । यद्धि असत्यं तन्मरुतोयकेशोड्रकादिवदविचारसहमेव
। विचारेणेदमीदृशमिति निर्णीतं न [क्, ख्: न नास्ति] भवेदिति
भावः । विचारासहत्वमेवोपपादयति भावेषु तथा हीति

उलूकादिदिवान्धानां विपरीतोऽन्धकारवत् ।
प्रकाशत्वान्धकारत्वे न विविक्तेऽनयोः [विविक्तेऽनयोः इत्यत्र
सन्धिरार्षः] स्फुटे

विपरीतः अनवभासकः । न विविक्ते विवेकमप्राप्ते । अनयोः सौरालोकतमसोः ।
वस्त्ववभासकत्वं प्रकाशत्वम् अनवभासकत्वं प्रकाशविरुद्धत्वं
वान्धकारत्वम् । एवं च सौरालोकस्य मनुष्यादीन् प्रत्यवभासकत्वेन
उलूकादीन् प्रत्यनवभासकत्वेन [क्: कत्वं नैवं] एवं तमसोऽपि
मनुष्यादीन् प्रत्यनवभासकत्वेनोलूकादिन् प्रत्यवभासकत्वेन कस्य
प्रकाशत्वं कस्य वान्धकारत्वमिति विवेक्तुमशक्यत्वेन विचारासहत्वमिति
भावः

प्. १७६)
एवं विषं कस्यचित् स्यादविषं कस्यचिद् भवेत् ।
मनुष्यादेः प्रतिघातकरी भीतिर्हि लक्ष्यते

एवमन्येषामपि स्वभावानवस्थितिमाह - एवमिति । विषं
वत्सनाभादिर्मनुष्यादेर्मारकं स्यात् तदुत्पन्नकृम्यादेरविषममारकम् ।
प्रतीघातो गमनप्रतिबन्धः

योगिनां गुह्यकादीनामप्रतीघातलक्षणा ।
कालो देशश्च दीर्घो यो मनुष्यादिप्रभावितः

अप्रतीघातो लक्षणं यस्याः । प्रतीघातकरी न भवतीति तात्पर्यम् । यः कालो
देशश्च मनुष्यादिभिर्दीर्घत्वेन ज्ञातः स एव देवादीनामदीर्घ इत्याह -
काल इति

स एव विपरीतो वै देवानां योगिनामपि ।
दर्पणे भासमानस्य दूरादेर्दूरता यथा

कथमेकस्यैव दूरत्वमदूरत्वं चेति चेत् सदृष्टान्तमाह - दर्पण इति

तथैवास्य स्वभावोऽपि विचारे [क्, ख्, घ्: विचारो न
स्थिरीभवेत्] न स्थिरो भवेत् ।
अत आश्रयरूपेण विना नास्ति हि किञ्चन

तथैवेति । दर्पणे दृश्यमानो यः सुदीर्घोऽपि देशस्तस्य दर्पणानतिरिक्तत्वेन
यथा न दीर्घत्वम् एवमेवात्र चिति भासमानालोकादीनामप्रकाशत्वादिकं
विचारितं सद् न स्थिरं [ग्: अस्थिरं] भवतीत्यर्थः । अतः
प्रतिबिम्बात्मकत्वाज्जगत आश्रयरूपेण चिदात्मना विना नास्तीत्यर्थः

प्. १७७)
यदस्तीति भाति तत्तु चितिरेव महेश्वरी ।
एवं जगच्चिदेकात्मरूपं ते सम्यगीरितम्

यदिति । यथा दर्पणेऽस्तीति भासमानानां प्रतिबिम्बानां दर्पण एव स्वरूपम्
एवं चिदात्मनि यदस्तीति भाति तत्सर्वं चितिरेव महेश्वरीति स्वस्मिन्
प्रतिबिम्बात्मकवैचित्र्यभासने स्वैश्वर्यमेव निमित्तम् न तु दर्पणस्येव
बिम्बमिति [क्, ख्: प्रतिबिम्ब] सूचितम् । अध्यायादौ यत्पृष्टं
कथं चितेरन्यच्चेत्यं [क्, ख्: चैत्यं] नास्तीति तदियता [क्,
ख्: तदीयता] ग्रन्थेनोपपाद्योपसंहरति - एवमिति

इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे जगत्तत्त्वनिरूपणे एकादशोऽध्यायः ॥
इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डव्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायाम्
एकादशोऽध्यायः ॥
प्. १७८)
अथ द्वादशोऽध्यायः
एवं दत्तात्रेयमुखाद् जगत्तत्त्वं निशम्य तु ।
पप्रच्छ भार्गवो भूयः संदेहकलिलान्तरः

अत्राऽध्याये चाधिपद्यैर्जगत्सत्यत्वभासनम् ।
दृढभावनयेत्युक्तं शैलाख्यानेन वै स्फुटम् ॥
एवं चितिरेवेति । सन्देहेन कलिलं [क्: कलिकलु] कलुषितमान्तरं मनो
यस्य

भगवन् संश्रुतं प्रोक्तं भवता जागतं ननु ।
यथा ब्रवीषि भगवंस्तत्तथैव न चाऽन्यथा

जागतम् स्वरूपमिति शेषः । तथैव चितिमात्ररूपमेव

तथापि कुत एतद्धि भाति सत्यात्मकं सदा ।
कुतो वाऽन्यैर्बुद्धिमद्भिः सत्यत्वेन विनिश्चितम्

तथापि असत्यमपि । कुतः कस्मात् कारणात् । सदा सत्यात्मकं भाति ।
रज्जुसर्पादेरसत्यस्य कदाचिदसत्यत्वेन भानं दृष्टम् इदं हि जगत् कथं
सदा सत्यात्मकं भातीति भावः । नन्वेतद् गगननैल्यतुल्यं मूढैरेव
सत्यत्वेन विदितमिति चेदाह - कुतो वेति । अन्यैः परैर्द्वैतवादिभिः ।
बुद्धिमद्भिस्तर्कनिपुणैः

त्वत्तः श्रुतं चापि भूयो भाति मे सत्यवत् कुतः ।
ब्रूह्येतत् कृपया नाथ यथा नश्येदयं भ्रमः

अथ च त्वत्तः गुरोराप्ततमाद् असत्यमिदमिति सोपपत्तिकं श्रुतमपि भूयः कुतो
मे जगत् सत्यत्वेन भाति एतद् ब्रूहि

इत्यापृष्टो भार्गवेण दत्तात्रेयो महाशयः ।
जगत्सत्यभ्रान्तिमूलं प्रवक्तुमुपचक्रमे

महाशय इति । महान् अपरिच्छिन्नः चिदात्माकार आशयश्चित्तं यस्य । जगत्
सत्यमिति या भ्रान्तिः तन्मूलं तन्निमित्तम्

प्. १७९)
शृणु राम जगद्भ्रान्तेर्मूलमेतत् सनातनम् ।
वस्त्वविद्यापूर्वकं यद् दृढभावनमेव [घ्: दृढा; क्:
हृदा] तत्

एतद्वक्ष्यमाणम् । सनातनम् अनादि । तदेवाह - वस्त्विति । वस्तुनोऽविद्या
अयथावद्ग्रहणम् एतत्पूर्वकं यद्वस्तुनोऽन्यरूपेण दृढभावनम् ।
भावनाया [घ्: नायां] दृढत्वं श्रद्धावत्त्वम् । तत्
प्रोक्तभ्रमनिमित्तम्

पश्यात्मानमविज्ञाय स्वात्मबुद्धिं शरीरके ।
क्व मांसरुधिरास्थीनि क्व चिदात्मातिनिर्मलः

अत्रोदाहरणमाह [क्: तत्रो] पश्येति ।
आत्मानमपरिच्छिन्नचिद्रूपमविज्ञाय अयथावत् परिच्छिन्नत्वेन विज्ञाय ।
शरीरमात्मेति दृढभावनादिति शेषः । स्वात्मबुद्धिमिति । शरीरमात्मेति
बुद्धिम् । शरीरं कुतो नात्मेति चेदाह - क्वेति । अतिनिर्मलः चिदेकरसः

केवलं भावनादार्ढ्याच्चिदात्मा देहकोऽभवत् ।
ज्ञातेऽप्यात्मनि चिद्रूपे भूयो भ्रान्तिः शरीरके

आत्मत्वेन दृढभावनाद् देहात्मत्वनिश्चयः [क्: देहात्मनि] । एवं
भावनादेव आत्मा चिद्रूपो न देह इत्युपपत्त्युपलब्धिभ्यां ज्ञातेऽपि
पुनर्भ्रान्तिः

एवमेव भावनया सत्यं भाति जगत् खलु ।
विपरीतं भावयन् वै दृढभ्रान्तिं निवर्तयेत्

एवमेवेति । अनात्मनि देहे भावनयात्मबुद्धिवदेवेत्यर्थः ।
दृढसत्यत्वभावनया असत्यमिति सम्यग् ज्ञातमपि जगत् सत्यमिति भाति ।
नन्वेवं सति जगति सत्यत्वबुद्धिरनिवार्यैवेति चेन्नेत्याह - विपरीतमिति ।
एतज्जगद् असत्यमिति सदा विपरीतं दृढं भावयन् सत्यत्वभ्रान्तिं निवर्तयेत्

यो यथा भावयेदेतज्जगत्तस्य तथा भवेत् ।
योगिनां धारणाध्यानैः पश्य तद्रूपसङ्गतिम्

कुत एवमिति चेदेवमेव भावनासामर्थ्यमित्याह - यो यथेति । क्वैतद्
दृष्टमिति चेदाह - योगिनामिति । धारणा ध्यानं च
भावनापरिपाकविशेषः । बहुवचनं धारणादेरवान्तरभेदाभिप्रायम् ।
तद्रूपसङ्गतिं जगतो भावनानुरूपताप्राप्तिम्

प्. १८०)
अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं [क्: पुनरावृत्तमद्भु]
महाद्भुतम् ।
अस्ति वङ्गे सुन्दराख्यं पुरं परमपावनम्

अत्र जगतो भावनानुरूपताप्राप्तौ । वर्तयिष्यामि उपक्रमिष्यामि ।
परमपावनं तीर्थभूतम्