Tattvayāthārthyadīpana a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract · Verses 21-25
]
brāhmaprājāpatyasaumyaindragāndharvayakṣarākṣasapaiśācā ityaṣṭau devasargāḥ |
paśupakṣimṛgasarīsṛpasthāvarā iti pañcavidhāstairyagyonayaḥ |
mānuṣaścaikavidho brāhmaṇādiścaṇḍālānta iti |
gavādimūṣakāntāḥ paśavaḥ |
garuḍādimaśakāntāḥ pakṣiṇaḥ |
siṃhādiśṛgālāntā mṛgāḥ |
śeṣādidundubhāntāḥ sarīsṛpāḥ |
parvatāditṛṇāntāḥ sthāvarā iti |
atra kārikā |
aṣṭavidho daivastairyagyona(ya)śca pañcadhā bhavati /
mānuṣaścaikavidhaḥ samasato bhautikaḥ sargaḥ // iti /
etatsaṃsāramaṇḍalam anyānapyanuktān sargānuddiśati sūtratrayeṇa /
[trividho bandhaḥ
]
[trividho mokṣaḥ
]
[trividhaṃ pramāṇam
]
prākṛtiko vaikṛtiko dākṣiṇa iti trayo bandhāḥ |
prākṛto 'ṣṭaprakṛtiṣvabhimānarūpaḥ |
dvitīyastu pravrajitānāmapi śabdādiṣu manasaḥ saṅgaḥ |
tṛtīyastu gṛhasthādīnāṃ kāmopahatacetasāṃ dakṣiṇāṃ dadatāṃ dakṣiṇābandhaḥ |
uktaṃ ca pañcaśikhācāryaiḥ ||
prākṛtena tu bandhena tathā vaikārikeṇa ca /
dakṣiṇābhistṛtīyena baddho janturvivartate // iti
mokṣatraividhyaṃ coktam |
ādau tu mokṣo jñānena dvitīyo rāgasaṃkṣayāt /
kṛcchrakṣayāt tṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam //
jñānodrekādavidyānivṛttirūpa ekaḥ rāgasaṃkṣayādindriyopaśamarūpo dvitīyaḥ kṛcchrakṣayāddharmādharmakaraṇarūpāddharmādharmānutpādarūpastṛtīyaḥ |
etattrayaṃ jñānadvārabhūtatvād gauṇaṃ mokṣatrayam |
ātyantikatrividhaduḥkhanivṛttireva mukhyo mokṣaḥ |
taduktaṃ gotamena sūtreṇa duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarābhāvādapavarga iti /
uktānāṃ padārthānāṃ siddhyarthaṃ pramāṇānyāha mānādhīnatvānmeyasiddheḥ |
trividhaṃ pramāṇamiti |
pratyakṣānumānaśabdā iti |
tatrānadhigatayathārthajñānaṃ pramā tatkaraṇaṃ pramāṇamiti sāmānyalakṣaṇamekam |
arthākārānadhigatayathārthāntaḥkaraṇavṛttiriti dvitīyam |
tatra pratyakṣamindriyajanyamanadhigatayathārthajñānaṃ pratyakṣapramā |
tatkaraṇaṃ pratyakṣapramāṇam |
indriyajanyānadhigatayathārthāntaḥkaraṇavṛttiriti dvitīyam |
yathārthaliṅgajñānājjāyamānaṃ jñānamanumitistatkaraṇamanumānamityekam |
liṅgajñānājjāyamānā sādhyaviśiṣṭapakṣākārāntaḥkaraṇavṛttiriti dvitīyam |
āptavacanajanyajñānaṃ śabdapramā tatkaraṇaṃ śabdapramāṇamityekaṃ lakṣaṇam |
āptavacanajanyā padārthāsaṃsargākārāntaḥkaraṇavṛttiriti dvitīyaṃ śabdapramāṇalakṣaṇam |
āptastu svakarmaṇyabhiyukto rāgadveṣarahito jñānavān śīlasampannaḥ |
idaṃ tu jñānopadeṣṭurevāptalakṣaṇam vastuto yathābhūtārthasyopadeṣṭā puruṣa ityeva /|
uktapadārtheṣu kecitpratyakṣasiddhāḥ kecitanumānasiddhāḥ |
ubhābhyāṃ yanna siddhaṃ tacchabdapramāṇena sidhyati yathendro devānāṃ rājā uttarāḥ kuravaḥ sauvarṇo meruḥ svarge 'psarasaḥ ete padārthā na pratyakṣānumānagamyāḥ kintu śabdaikagamyāḥ /
atra caiṣā jñānaprakriyā |
antaḥkaraṇasyendriyāṇāṃ cāvibhaktaḥ saṅkocavikāsaśālyagrabhāgo vṛttirabhyupeyate bhāgaguṇābhyāṃ tattvāntaraṃ vṛttiḥ sambandhārthaṃ sarpatīti sāṃkhyapravacanasūtrāt |
bhāgo vibhakto 'vayavastasmādguṇācca tattvāntaraṃ padārthāntaramavibhakto 'vayava ityarthaḥ |
tathā cāntaḥkaraṇavṛttirindriyavṛttidvārārthasannikṛṣṭā bhavati tata indriyavṛttyā sahārthākārā pariṇamate sā cārthākārā vṛttirguṇarūpā sarvātmanāṃ vibhutve 'pi svasvāminyevātmani pratibimbate nānyatra abādisvasvāmibhāvasya pratibimbaniyāmakatvāt anyathā 'tiprasaṅgāt pratibimbaścādhiṣṭhānagatāyā buddhervikāraḥ pariṇāmaḥ svattvaṃ ca svāmiprakāśitavṛttijanyasaṃskāravattvam |
svāmitvaṃ ca svaniṣṭhasaṃskārajanakavṛttiprakāśakatvaṃ sā ca vṛttirātmani sthitā satī arthākārā ātmākārā ca svasamānākāraṃ pariṇāmāntaraṃ dhatte sa evātmani vṛttipratibimbo viṣayatākhyaḥ sambandha iti tadavacchinnaṃ caitanyaṃ pratyakṣapramā ghaṭamahaṃ jānāmītyākārārthātmaviṣayiṇī taduktam //
adṛśyo dṛśyate rāhurgṛhītena yathendunā /
tathā 'nubhavamātrātmā dṛśyenātmā 'valokyate //
dṛśyena vṛttyā |
iyaṃ ca pratyakṣā vṛttirviṣayadeśe jāyamānā tatraivātmani pratibimbate ātmano vibhutvāt yatra cendriyadvāraṃ vinā manaḥ svavāsanāvaśādyatrārthena sambaddhyate tatra tadākārā vṛttirmānasaṃ pratyakṣam |
uktaṃ ca |
śarīralayamutsṛjya yatra cittavihaṅgamaḥ /
svavāsanāvaśādyāti tatraivātmā 'nubhūyate //
iti vāsiṣṭhe |
iti pratyakṣaprakriyā ||
evaṃ vyāptipramājanyasādhyaviśiṣṭapakṣākārā vuttiranumānam tatpratibimbāvacchinnacaitanyamanumitiḥ |
ityanumānaprakriyā ||
yathārthapadasmṛtijanyā padārthasaṃsargākārā vṛttiḥ śabdapramāṇam tatpratibimbāvacchinnacaitanyaṃ śābdī pramā idaṃ pramāṇadvayamāntarameva |
aparokṣatvaṃ parokṣatvaṃ smṛtitvaṃ saṃśayatvaṃ viparyayatvaṃ pramātvamapramātvaṃ ca sarve vṛttidharmā eva tatpratibimbavaśāccaitanye 'pyupacaryante tatrāparokṣatvaparokṣatvasmṛtitvāni jātayaḥ saṃśayaśca bhāsamānavirodhobhayakoṭispṛgvṛttiḥ |
yatra yannāsti tatra tanniścayo viparyayaḥ yathārthavṛttiḥ pramā ayathārthavṛtirapramā atra pramātrādivibhāgaviṣaye vijñānācāryāṇāṃ kārikā |
pramātā cetanaḥ śuddhaḥ pramāṇaṃ vṛttireva ca /
pramārthākāravṛttīnāṃ cetane pratibimbanam //
pratibimbitavṛttīnāṃ viṣayo meya ucyate /
vṛttayaḥ sākṣibhāsyāḥ syuḥ karaṇasyānapekṣaṇāt //
sākṣāddarśanarūpaṃ ca sākṣitvaṃ sāṃkhyasūtritam // iti /
jñānasya ca janyatvaṃ vināśitvamātmadharmatvaṃ ca pratibimbāvacchinnatvenopapādanīyam ātmarūpasya jñānasya nityatvāt |
viśiṣṭe hi vidhiniṣedhau viśeṣaṇamupasaṃkrāmataḥ sati viśeṣye bādha iti nyāyāt |
ādhārādheyabhāvo 'pi khe khagodaya itivadupapādanīyaḥ vṛttīnāmātmani pratibimbe pramāṇam |
tasmiṃśca darpaṇe sphāre samastāṃ vastudṛṣṭayaḥ /
imāstāḥ pratibimbanti sarasīva taṭadrumāḥ //
iti vāsiṣṭham |
iti samāsato jñānaprakriyā ||
atra śāstre 'nuktāḥ svāvirodhinaḥ śāstrāntarīyā api padārthāḥ grāhyāḥ sārādānaṃ ṣaṭpadavaditi sāṃkhyapravacanasūtrāt |
sarvataḥ sāramādadyāt puṣpebhya iva ṣaṭpada iti smṛteśca |
ete ca prakṛtyādayaḥ padārthāḥ saṃhatatvapadārthatvajaḍatvapratikṣaṇapariṇāmitvādidoṣairduṣṭatvāddheyāstebhyo 'pyadhikaṃ heyamāha |
[trividhaṃ duḥkham
]
ādhyātmikāmadhibhautikamādhidaivikaṃ ceti |
tatrādhyātmikaṃ dvividhaṃ śārīraṃ mānasaṃ ca |
tatra śārīraṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyeṇotpannaṃ jvarātisārādi |
kāmakrodhalobhādijanyaṃ mānasaṃ mānuṣamṛgasarpādijanyamādhibhautikaṃ śītoṣṇavātavṛṣṭijanyamādhidaivikam |
anena trividhaduḥkhenābhibhūtasya tarati śokamātmaviditi śrutvā ātmani jijñāsā jāyate |
yathā tṛṣitasya pānīyapipāsā |
kṛtasya tattvanirūpaṇasya puruṣārthasambandhaṃ darśayati |
[etatparaṃ yāthārthyaṃ etajjñātvā kṛtakṛtyaḥ syānna punastrividhaduḥkhenābhibhūyate
Original text: Tattvayāthārthyadīpana a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract of Sāṃkhya philosophy in (23-) 25 sūtras. · Edition: Vindhyesvari Prasada Dvivedin in: Sāmkhyasaṅgrahaḥ (Chowkhamba Sanskrit Series, 50,1 [fasc. 246], pp. 51-92) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0