તત્ત્વયાથાર્થ્યદીપન · શ્લોક 21-25

]
બ્રાહ્મપ્રાજાપત્યસૌમ્યૈન્દ્રગાન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપૈશાચા ઇત્યષ્ટૌ દેવસર્ગાઃ ।
પશુપક્ષિમૃગસરીસૃપસ્થાવરા ઇતિ પઞ્ચવિધાસ્તૈર્યગ્યોનયઃ ।
માનુષશ્ચૈકવિધો બ્રાહ્મણાદિશ્ચણ્ડાલાન્ત ઇતિ ।
ગવાદિમૂષકાન્તાઃ પશવઃ ।
ગરુડાદિમશકાન્તાઃ પક્ષિણઃ ।
સિંહાદિશૃગાલાન્તા મૃગાઃ ।
શેષાદિદુન્દુભાન્તાઃ સરીસૃપાઃ ।
પર્વતાદિતૃણાન્તાઃ સ્થાવરા ઇતિ ।
અત્ર કારિકા ।
અષ્ટવિધો દૈવસ્તૈર્યગ્યોન(ય)શ્ચ પઞ્ચધા ભવતિ ।
માનુષશ્ચૈકવિધઃ સમસતો ભૌતિકઃ સર્ગઃ ॥ ઇતિ ।
એતત્સંસારમણ્ડલમ્ અન્યાનપ્યનુક્તાન્ સર્ગાનુદ્દિશતિ સૂત્રત્રયેણ ।
[ત્રિવિધો બન્ધઃ

]
[ત્રિવિધો મોક્ષઃ

]
[ત્રિવિધં પ્રમાણમ્

]
પ્રાકૃતિકો વૈકૃતિકો દાક્ષિણ ઇતિ ત્રયો બન્ધાઃ ।
પ્રાકૃતો ઽષ્ટપ્રકૃતિષ્વભિમાનરૂપઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ પ્રવ્રજિતાનામપિ શબ્દાદિષુ મનસઃ સઙ્ગઃ ।
તૃતીયસ્તુ ગૃહસ્થાદીનાં કામોપહતચેતસાં દક્ષિણાં દદતાં દક્ષિણાબન્ધઃ ।
ઉક્તં ચ પઞ્ચશિખાચાર્યૈઃ ॥
પ્રાકૃતેન તુ બન્ધેન તથા વૈકારિકેણ ચ ।
દક્ષિણાભિસ્તૃતીયેન બદ્ધો જન્તુર્વિવર્તતે ॥ ઇતિ
મોક્ષત્રૈવિધ્યં ચોક્તમ્ ।
આદૌ તુ મોક્ષો જ્ઞાનેન દ્વિતીયો રાગસંક્ષયાત્ ।
કૃચ્છ્રક્ષયાત્ તૃતીયસ્તુ વ્યાખ્યાતં મોક્ષલક્ષણમ્ ॥
જ્ઞાનોદ્રેકાદવિદ્યાનિવૃત્તિરૂપ એકઃ રાગસંક્ષયાદિન્દ્રિયોપશમરૂપો દ્વિતીયઃ કૃચ્છ્રક્ષયાદ્ધર્માધર્મકરણરૂપાદ્ધર્માધર્માનુત્પાદરૂપસ્તૃતીયઃ ।
એતત્ત્રયં જ્ઞાનદ્વારભૂતત્વાદ્ ગૌણં મોક્ષત્રયમ્ ।
આત્યન્તિકત્રિવિધદુઃખનિવૃત્તિરેવ મુખ્યો મોક્ષઃ ।
તદુક્તં ગોતમેન સૂત્રેણ દુઃખજન્મપ્રવૃત્તિદોષમિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપાયે તદનન્તરાભાવાદપવર્ગ ઇતિ ।
ઉક્તાનાં પદાર્થાનાં સિદ્ધ્યર્થં પ્રમાણાન્યાહ માનાધીનત્વાન્મેયસિદ્ધેઃ ।
ત્રિવિધં પ્રમાણમિતિ ।
પ્રત્યક્ષાનુમાનશબ્દા ઇતિ ।
તત્રાનધિગતયથાર્થજ્ઞાનં પ્રમા તત્કરણં પ્રમાણમિતિ સામાન્યલક્ષણમેકમ્ ।
અર્થાકારાનધિગતયથાર્થાન્તઃકરણવૃત્તિરિતિ દ્વિતીયમ્ ।
તત્ર પ્રત્યક્ષમિન્દ્રિયજન્યમનધિગતયથાર્થજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષપ્રમા ।
તત્કરણં પ્રત્યક્ષપ્રમાણમ્ ।
ઇન્દ્રિયજન્યાનધિગતયથાર્થાન્તઃકરણવૃત્તિરિતિ દ્વિતીયમ્ ।
યથાર્થલિઙ્ગજ્ઞાનાજ્જાયમાનં જ્ઞાનમનુમિતિસ્તત્કરણમનુમાનમિત્યેકમ્ ।
લિઙ્ગજ્ઞાનાજ્જાયમાના સાધ્યવિશિષ્ટપક્ષાકારાન્તઃકરણવૃત્તિરિતિ દ્વિતીયમ્ ।
આપ્તવચનજન્યજ્ઞાનં શબ્દપ્રમા તત્કરણં શબ્દપ્રમાણમિત્યેકં લક્ષણમ્ ।
આપ્તવચનજન્યા પદાર્થાસંસર્ગાકારાન્તઃકરણવૃત્તિરિતિ દ્વિતીયં શબ્દપ્રમાણલક્ષણમ્ ।
આપ્તસ્તુ સ્વકર્મણ્યભિયુક્તો રાગદ્વેષરહિતો જ્ઞાનવાન્ શીલસમ્પન્નઃ ।
ઇદં તુ જ્ઞાનોપદેષ્ટુરેવાપ્તલક્ષણમ્ વસ્તુતો યથાભૂતાર્થસ્યોપદેષ્ટા પુરુષ ઇત્યેવ ।।
ઉક્તપદાર્થેષુ કેચિત્પ્રત્યક્ષસિદ્ધાઃ કેચિતનુમાનસિદ્ધાઃ ।
ઉભાભ્યાં યન્ન સિદ્ધં તચ્છબ્દપ્રમાણેન સિધ્યતિ યથેન્દ્રો દેવાનાં રાજા ઉત્તરાઃ કુરવઃ સૌવર્ણો મેરુઃ સ્વર્ગે ઽપ્સરસઃ એતે પદાર્થા ન પ્રત્યક્ષાનુમાનગમ્યાઃ કિન્તુ શબ્દૈકગમ્યાઃ ।
અત્ર ચૈષા જ્ઞાનપ્રક્રિયા ।
અન્તઃકરણસ્યેન્દ્રિયાણાં ચાવિભક્તઃ સઙ્કોચવિકાસશાલ્યગ્રભાગો વૃત્તિરભ્યુપેયતે ભાગગુણાભ્યાં તત્ત્વાન્તરં વૃત્તિઃ સમ્બન્ધાર્થં સર્પતીતિ સાંખ્યપ્રવચનસૂત્રાત્ ।
ભાગો વિભક્તો ઽવયવસ્તસ્માદ્ગુણાચ્ચ તત્ત્વાન્તરં પદાર્થાન્તરમવિભક્તો ઽવયવ ઇત્યર્થઃ ।
તથા ચાન્તઃકરણવૃત્તિરિન્દ્રિયવૃત્તિદ્વારાર્થસન્નિકૃષ્ટા ભવતિ તત ઇન્દ્રિયવૃત્ત્યા સહાર્થાકારા પરિણમતે સા ચાર્થાકારા વૃત્તિર્ગુણરૂપા સર્વાત્મનાં વિભુત્વે ઽપિ સ્વસ્વામિન્યેવાત્મનિ પ્રતિબિમ્બતે નાન્યત્ર અબાદિસ્વસ્વામિભાવસ્ય પ્રતિબિમ્બનિયામકત્વાત્ અન્યથા ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ પ્રતિબિમ્બશ્ચાધિષ્ઠાનગતાયા બુદ્ધેર્વિકારઃ પરિણામઃ સ્વત્ત્વં ચ સ્વામિપ્રકાશિતવૃત્તિજન્યસંસ્કારવત્ત્વમ્ ।
સ્વામિત્વં ચ સ્વનિષ્ઠસંસ્કારજનકવૃત્તિપ્રકાશકત્વં સા ચ વૃત્તિરાત્મનિ સ્થિતા સતી અર્થાકારા આત્માકારા ચ સ્વસમાનાકારં પરિણામાન્તરં ધત્તે સ એવાત્મનિ વૃત્તિપ્રતિબિમ્બો વિષયતાખ્યઃ સમ્બન્ધ ઇતિ તદવચ્છિન્નં ચૈતન્યં પ્રત્યક્ષપ્રમા ઘટમહં જાનામીત્યાકારાર્થાત્મવિષયિણી તદુક્તમ્ ॥
અદૃશ્યો દૃશ્યતે રાહુર્ગૃહીતેન યથેન્દુના ।
તથા ઽનુભવમાત્રાત્મા દૃશ્યેનાત્મા ઽવલોક્યતે ॥
દૃશ્યેન વૃત્ત્યા ।
ઇયં ચ પ્રત્યક્ષા વૃત્તિર્વિષયદેશે જાયમાના તત્રૈવાત્મનિ પ્રતિબિમ્બતે આત્મનો વિભુત્વાત્ યત્ર ચેન્દ્રિયદ્વારં વિના મનઃ સ્વવાસનાવશાદ્યત્રાર્થેન સમ્બદ્ધ્યતે તત્ર તદાકારા વૃત્તિર્માનસં પ્રત્યક્ષમ્ ।
ઉક્તં ચ ।
શરીરલયમુત્સૃજ્ય યત્ર ચિત્તવિહઙ્ગમઃ ।
સ્વવાસનાવશાદ્યાતિ તત્રૈવાત્મા ઽનુભૂયતે ॥
ઇતિ વાસિષ્ઠે ।
ઇતિ પ્રત્યક્ષપ્રક્રિયા ॥
એવં વ્યાપ્તિપ્રમાજન્યસાધ્યવિશિષ્ટપક્ષાકારા વુત્તિરનુમાનમ્ તત્પ્રતિબિમ્બાવચ્છિન્નચૈતન્યમનુમિતિઃ ।
ઇત્યનુમાનપ્રક્રિયા ॥
યથાર્થપદસ્મૃતિજન્યા પદાર્થસંસર્ગાકારા વૃત્તિઃ શબ્દપ્રમાણમ્ તત્પ્રતિબિમ્બાવચ્છિન્નચૈતન્યં શાબ્દી પ્રમા ઇદં પ્રમાણદ્વયમાન્તરમેવ ।
અપરોક્ષત્વં પરોક્ષત્વં સ્મૃતિત્વં સંશયત્વં વિપર્યયત્વં પ્રમાત્વમપ્રમાત્વં ચ સર્વે વૃત્તિધર્મા એવ તત્પ્રતિબિમ્બવશાચ્ચૈતન્યે ઽપ્યુપચર્યન્તે તત્રાપરોક્ષત્વપરોક્ષત્વસ્મૃતિત્વાનિ જાતયઃ સંશયશ્ચ ભાસમાનવિરોધોભયકોટિસ્પૃગ્વૃત્તિઃ ।
યત્ર યન્નાસ્તિ તત્ર તન્નિશ્ચયો વિપર્યયઃ યથાર્થવૃત્તિઃ પ્રમા અયથાર્થવૃતિરપ્રમા અત્ર પ્રમાત્રાદિવિભાગવિષયે વિજ્ઞાનાચાર્યાણાં કારિકા ।
પ્રમાતા ચેતનઃ શુદ્ધઃ પ્રમાણં વૃત્તિરેવ ચ ।
પ્રમાર્થાકારવૃત્તીનાં ચેતને પ્રતિબિમ્બનમ્ ॥
પ્રતિબિમ્બિતવૃત્તીનાં વિષયો મેય ઉચ્યતે ।
વૃત્તયઃ સાક્ષિભાસ્યાઃ સ્યુઃ કરણસ્યાનપેક્ષણાત્ ॥
સાક્ષાદ્દર્શનરૂપં ચ સાક્ષિત્વં સાંખ્યસૂત્રિતમ્ ॥ ઇતિ ।
જ્ઞાનસ્ય ચ જન્યત્વં વિનાશિત્વમાત્મધર્મત્વં ચ પ્રતિબિમ્બાવચ્છિન્નત્વેનોપપાદનીયમ્ આત્મરૂપસ્ય જ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
વિશિષ્ટે હિ વિધિનિષેધૌ વિશેષણમુપસંક્રામતઃ સતિ વિશેષ્યે બાધ ઇતિ ન્યાયાત્ ।
આધારાધેયભાવો ઽપિ ખે ખગોદય ઇતિવદુપપાદનીયઃ વૃત્તીનામાત્મનિ પ્રતિબિમ્બે પ્રમાણમ્ ।
તસ્મિંશ્ચ દર્પણે સ્ફારે સમસ્તાં વસ્તુદૃષ્ટયઃ ।
ઇમાસ્તાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ સરસીવ તટદ્રુમાઃ ॥
ઇતિ વાસિષ્ઠમ્ ।
ઇતિ સમાસતો જ્ઞાનપ્રક્રિયા ॥
અત્ર શાસ્ત્રે ઽનુક્તાઃ સ્વાવિરોધિનઃ શાસ્ત્રાન્તરીયા અપિ પદાર્થાઃ ગ્રાહ્યાઃ સારાદાનં ષટ્પદવદિતિ સાંખ્યપ્રવચનસૂત્રાત્ ।
સર્વતઃ સારમાદદ્યાત્ પુષ્પેભ્ય ઇવ ષટ્પદ ઇતિ સ્મૃતેશ્ચ ।
એતે ચ પ્રકૃત્યાદયઃ પદાર્થાઃ સંહતત્વપદાર્થત્વજડત્વપ્રતિક્ષણપરિણામિત્વાદિદોષૈર્દુષ્ટત્વાદ્ધેયાસ્તેભ્યો ઽપ્યધિકં હેયમાહ ।
[ત્રિવિધં દુઃખમ્

]
આધ્યાત્મિકામધિભૌતિકમાધિદૈવિકં ચેતિ ।
તત્રાધ્યાત્મિકં દ્વિવિધં શારીરં માનસં ચ ।
તત્ર શારીરં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં વૈષમ્યેણોત્પન્નં જ્વરાતિસારાદિ ।
કામક્રોધલોભાદિજન્યં માનસં માનુષમૃગસર્પાદિજન્યમાધિભૌતિકં શીતોષ્ણવાતવૃષ્ટિજન્યમાધિદૈવિકમ્ ।
અનેન ત્રિવિધદુઃખેનાભિભૂતસ્ય તરતિ શોકમાત્મવિદિતિ શ્રુત્વા આત્મનિ જિજ્ઞાસા જાયતે ।
યથા તૃષિતસ્ય પાનીયપિપાસા ।
કૃતસ્ય તત્ત્વનિરૂપણસ્ય પુરુષાર્થસમ્બન્ધં દર્શયતિ ।
[એતત્પરં યાથાર્થ્યં એતજ્જ્ઞાત્વા કૃતકૃત્યઃ સ્યાન્ન પુનસ્ત્રિવિધદુઃખેનાભિભૂયતે