Tattvacintāmaṇi, Śabdakhāṇḍa from Śabdaprāmāṇyavāda to Jātiśaktivāda · Part 2140

pāko 'siddhaḥ sādhyaḥ siddhaḥ sādhanañcetyunubhavāt /
tadā sādhyatvaṃ hi tadā sādhanatvasya virodhi niyamatastenaiva tasya pratikṣepeṇa sahānavasthānaniyamāt, na tu sādhanatvasyānyadā sādhanatvasya vā, tayorapratikṣepāt /
anyadā sādhanatve 'pi sādhanatvamastyeva sāmānyābhāve viśeṣābhāvaprasaṅgāt / evantadā asiddhatvasya tadā siddhatvaṃ virodhi niyamatastasyaiva pratikṣepāt, na tu siddhatvamātraṃ, anyadapi tatra siddhatvābhāvaprasaṅgāt, nirviśeṣitayorvirodhe ca siddhatvayoścānyataradeva pākādau syānna tu samayabhede 'pyubhayam /
na ca tadā kṛtisādhyatve sati tadeṣṭasādhanatvajñānaṃ pravartakaṃ, ata eva vājapeyena yajetetyatra yāgasya karaṇāvasthāyāṃ siddhatvena na vājapeyasya sādhyatā ekadā tayorvirodhāditi karmanāmadheyatvaṃ, na tu karaṇasya siddhatvena sādhyatvavirodhaḥ yogasvarūpe tayoḥ sattvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 150)
atha viruddhayoravacchebhedamādaya ekatra pratītiḥ syāt /
na ca kṛtisādhyatveṣṭasādhanatvayoḥ samayabhedamādayaikatra pratītirasti, tathā liṅgābhāvāditi cet, na, sādhyatva-sādhanatvayoravirodhasyoktatvāt, evaṃ siddhatvāsiddhatvayorbhāvābhāvarūpatve 'pi na virodhaḥ ekadharmigatvena mānasiddhatvāt /
tasmāt saṃyoga-tadabhāvayoriva yena prakāreṇa yayorvirodhaḥ tena tayorekadharmigatatvaṃ na pratīyate, na tu rūpāntareṇāpīti /
api ca yadi sādhyatva-sādhanatvayorvirodhastadā tavāpīṣṭasādhanatvena kāryasādhanatvena vā kāryatvaṃ nānumīyate hetu-sādhyayorvirodhena sāmānādhikaraṇyābhāvena vyāptyasiddheḥ pakṣe sādhya-sādhanayoranyatarasattve bādhāsidhyoranyataraprasaṅgācca /
na ca vācyamidānīṃ matkṛtisādhyatvaṃ sādhyamagre madiṣṭasādhanatvaṃ hetuḥ daivādyanadhīnatve sati yadagre madiṣṭāsādhanaṃ tadidānīṃ matkṛtisādhyamiti vyāptiḥ tathāca samayabhedamādāya sādhyatva-sādhanatvayoravagama iti, idānīmagrimapadārthayornānātvādanugatarūpābhāvena vyāpteragrahāt, pākanyāyenānyatrāpi tattatsamayāntarbhāvena sādhyatva-sādhanatvayorapratītiḥ, pratītau vā mamāpīdānīṃ kṛtisādhyatve satyagre iṣṭasādhanamiti jñānaṃ pravartakamastu /
na ca pāke sādhyeṣṭakatvena kṛtisādhyatvamanumeyaṃ, asiddhāvasthāvato hi pākādiṣṭānutpatteḥ pākasya siddhatvamavagamya tatsādhyatvamiṣṭasyāvagantavyamasiddhatvañcāvagamya kṛtisādhyatvamiti siddhatvāsiddhatvayorvirodho 'trāpi durvāraḥ /
api ca svaviśeṣaṇadhījanyakāryatājñānābhāvāt sukhe kathaṃ cikīrṣā, na hi kṛtisādhyatājñānamātrāt, sā, sañjātabādhasya viṣabhakṣaṇādau cikīrṣāprasaṅgāt /
athopāyacikīrṣāyāṃ tatkāraṇaṃ icchākaraṇasukhatvajñāne kṛtisādhyatvaṃ yadā viṣayastadā sukhe cikīrṣā no cedicchāmātramiti dvayameva cikīrṣāheturiti cet, tarhīcchāhetujñāne yadā kṛtisādhyatvaṃ bhāsate tāda cikīrṣā no cedicchāmātramityeva sukha-tadupāyacikīrṣākāraṇamastu lāghavāt, sukhatvajñānavadiṣṭasādhanatājñānasyāpīcchākāraṇatvāt /
ata eva pāke iṣṭasādhanatājñāne kṛtisādhyatvaṃ viṣaya iti tatra cikīrṣā na tu vṛṣṭyādijñāne tadviṣayatvamitīcchāmātraṃ, sukhacikīrṣāyāmicchākāraṇajñāne kṛtisādhyatāviṣayake cikīrṣājanakatvāvadhāraṇāt /
anyathā tatra cikīrṣānutpatteḥ /
vastutastūpāyacikīrṣā iṣṭasādhanatājñānasādhyā upāyecchātvāt vṛṣṭīcchāvat /
na ca bhogacikīrṣāvattena vināpi syādityaprayoñjakatvaṃ, upāyecchāyāstadanvaya-vyatirekānuvidhānāt vṛṣṭeśca svato 'sundaratvenecchānutpatteḥ anugatopāyecchāyāṃ anugatasya prayojakatve sambhavati bādhakaṃ vinā tyāgāyogācca /
na ca cikīrṣānyatve sati upāyecchātvaṃ icchātvaṃ vā /
tajjanyatve prayojakaṃ, gauravāt sukhecchāyāṃ tadabhāvācca /
evañcopāyacikīrṣāyāmiṣṭasādhanatvajñāne dhruve 'tiprasaṅgavāraṇārthaṃ kṛtisādhyatvanirvāhārthañca kṛtisādhyatvamapi viṣayatayāvacchedakamastu na tu tadvihāya tanmātraṃ, kḷptakāraṇaṃ vinā kāryānupapatteḥ /
ata eva stanapānapravṛttāvapyupāyecchākāraṇatvena gṛhītasyeṣṭasādhanatvajñānasyāpi kalpanaṃ dṛṣṭānurodhitvāt kalpanāyāḥ /
nanu sādhanatvamicchāvirodhi tasya siddhadharmatvāt vṛṣṭyādau tatsādhyeṣṭajñānādiccheti cet na, nirviśeṣitayoḥ siddhatvāsiddhatvayoravirodhenecchāsādhanatvayoravirodhāt /
tadāsiddhatvaṃ tadā siddhatvañca necchāsādhanatvayoḥ prayojakamiti tathā na jñāyata eva /
yattu tatsādhyeṣṭajñānād vṛṣṭyādāviccheti, tattucchaṃ, asiddhāvasthādvṛṣṭyāderiṣeṭānutpattestasyāvaśyaṃ siddhatvamavagantavyamicchānurodhitvāccāsiddhatvamiti,
tatrāpi virodha eva /
vṛṣṭau satyāmiṣṭaṃ tayā vinā netyanvaya-vyatirekagrahasya vṛṣṭisiddhatvamādāya vṛṣṭinirūpiteṣṭasādhyakatvagrāhakatvāt /
kiñca cikīrṣājanyakṛtisādhyaṃ maṇḍalīkaraṇamityarthapratipādakaṃ 'maṇḍalīṃ kuryāditi vākyaṃ pramāṇaṃ syātviṣayābādhāt /
etena navīnamatamapyapāstaṃ, parasya hi kṛtisādhyatvaudanakāmanāvattveṣṭasādhanatājñānānāṃ jñānaṃ tathā ātmana odanakāmānāvattevaṣṭasādhanatājñānasya jñānaṃ na pravṛttikāraṇaṃ gauravāt, kintu matkṛtisādhyatve sati madiṣṭasādhanatājñānameva lāghavāt, yathā ca sādhyatva-sādhanatvayoravirodhaḥ anāgatasya pākādeḥ kṛtisādhyatvajñānañca tathopapāditameva kiñca parakṛtisādhyatvamajñātvāpi svakṛtisādhyeṣṭasādhanatājñānāt svakalpitalipyādau yauvane kāmodrekāt sambhogādau pravṛtteśca tadeva pravartakam /
vastutastu siddhaviṣayakakṛtisādhyatājñānāt kathaṃ kṛtyā sādhayāmītīcchā siddhe icchāvirahāt asiddhasyājñānāt /
atha siddhaviṣayādeva kṛtisādhyatājñānāt asiddhaviṣayā kṛtisādhyatvenecchā jñāyate icchāyā asiddhaviṣayatvasvabhāvatvādekaprakārakatvena jñāna-cikīrṣayoḥ kārya-kāraṇabhāvo na tvekaviṣayatve sati gauravāt, icchāyā anāgataviṣayatvāt tasya cājñānāt tathātvadarśanāt sukhādīcchāyāmapyevamiti cet, na, asiddhaviṣayecchānurodhenānāgatajñānopāyasya darśitatvāt /
astu caivaṃ, tathāpi kṛtisādhyatājñāne iṣṭasādhanatvameva vyāvartakamastu sva-parakīyeṣṭasādhanatājñāna-phalakāmanājñānāpekṣayā laghutvāt iṣṭasādhanatājñānajñānasya phalakāmanājñānasya ca hetutve mānābhāvācca /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 166)
navyāstu svakṛtisādhyatājñānameva pravartakaṃ tena svakṛtyasādhye vṛṣṭyādau kārīryāñca kṛṣīvalasya na pravṛttiḥ /
na ca sañjātabādhasya viṣabhakṣaṇe pravṛttiprasaṅgaḥ, svakṛtisādhyatājñānaviṣaye iṣṭatvasya svarūpasataḥ pravṛttau sahakāritvāt /

na ca sañjātabādhasya viṣabhakṣaṇādāvicchāsti, iṣṭasādhanatvenājñānāt atītabhojane 'pyata eva na pravartate tṛpteḥ siddhatayā icchāviraheṇa bhojane tadupādhikeṣṭatvābhāvādatītatṛptāvicchā nāstīti tatsādhane 'pīṣṭatvābhāvādeva na pravṛttiḥ /
na caivaṃ pāke na pravarteta tasya svarasataiṣṭatvābhāvāditi vācyam /
iṣṭasādhanatvajñānena tasyāpīṣṭatvāt /
hantaivaṃ prāthamikatvādiṣṭatvārthamavaśyāpekṣaṇīyatvācca kṛtisādhyatve satīṣṭasādhanatājñānameva cikīrṣākāraṇamastviti cet, na, iṣṭāsādhanatvābhāve 'pi bhoge cikīrṣāsattvāt tasyāṃ svakṛtisādhanatvābhāve 'pi bhoge cikīrṣāsattvāt tasyāṃ svakṛtisādhyatvajñāne satīṣṭatvameva kāraṇaṃ na tviṣṭasādhanatvaṃ vyabhicārāt /
pākādau tadanvaya-vyatirekāvapīṣṭatvopakṣāṇau, evaṃ bhoge 'pi pravarteteti cet, na, iṣṭasādhanatāpakṣe 'pi muktirūpeṣṭasādhane sukhe pravarteteti tulyam /
sukhe cikīrṣā bhavatyeva kṛtistu na bhavati kṛteḥ /

siddhavṛttyasiddhakriyāviṣayatvaniyamāditi cettulyam /
tasmāt svakṛtisādhyatvaṃ vidhiriṣṭatvaṃ sahakārīti, maivaṃ, iṣṭasādhanatājñānasyopāyecchāyāṃ hetutvāvadhāraṇāttasyāstajjanyatvaniyamādicchāyāḥ svaviṣayecchānutpādakatvaniyamācca /
nanu siddhaudanaḥ kutaḥ pāke na pravartate, odanamātrasya siddhatveneṣṭatvābhāvāt /
ata evātītabhojanādau na pravartate atītatṛṣṇādāvicchāvirahāt /
nanu sāmudrakavikhyāte bhāviyauvanarojye bhogasādhane svakṛtisādhyatve satīṣṭasādhanatvajñānāt kuto na pravartate, bhāvirājyasyāsiddhatvāt pravatteḥ siddhaviṣayatvaniyamāt rājyopāyāparicayācca /
tatparicaye ca pravartata eva devatārādhanādāviti cet, na, siddhe cikīrṣāviraheṇa yāgādāvapyapravṛttiprasaṅgāt devatārādhanāderapyasiddhatve na tatrāpyapravṛttiprasaṅgācca /
kiñca rājyopayāparicaye tatra mā pravarttiṣṭa svakṛtisādhyeṣṭasādhanatvena jñāne rājye pravṛttiprasaṅge kimāyātaṃ /
na hi kṛtisādhyeṣṭasādhanatvena jñāne 'pi tadupāyajñānaṃ tatra pravartakaṃ gauravāt bhinnaviṣayatvācceti cet maivaṃ yauvane hi yāvat pravartata eva rājye bālye tu rājyopāyamakṛtvā matkṛtyedānīṃ rājyaṃ na siddhyatīti svakṛtyasādhyatājñānādeva na pravartate yathā taṇḍulaṃ vinā pāke svakṛtyasādhyatājñānāt rājyopāye tu svakṛtisādhyeṣṭasādhanatvena jñāte devatārādhanādau pravartata eva /
ata eva vrīhyavaghātamakṛtvā puroḍāśastamakṛtvā yāgastamakṛtvāpavūrvaṃ sādhayituṃ na śakyata iti kramaśo 'vaghātādau pravartate na yugapat siddhavṛttyasiddhakriyāviṣayāviṣayasvabhāvatvāt pravṛtteḥ yāgānantarañca nāpūrve pravartate /
kṛtyantaraṃ vinaiva yāgakṛtitastatsambhavāt /
iṣṭasādhane ceṣṭotpattināntarīyakaduḥkhājanakatvaṃ viśeṣaṇaṃ na tu tajjñānābhāvaḥ kāraṇaṃ kintu tadeva viṣayatayā kāraṇatāvacchedakaṃ lāghavāt tena madhu-viṣasampṛktānnabhojane na pravṛttiḥ, pareṇāpi pravṛttipūrvaṃ liṅgaviśeṣaṇatvena anyathā vā tajjñānaviniyogasvīkārāt /
evañcālpāyāsasādhyādiṣṭotpattisambhave bahvāyāsasādhye na pravṛttiḥ /
ata eva śrutasvargaphalakatve 'pi bahuvittavyayāsasādhye jyotiṣṭomādau phalabhūmā kalpane anyathālpāyāsāsadhyādeva svargasiddhisambhave tatrāpravṛttau ananuṣṭhānalakṣaṇamaprāmāṇyaṃ tadvidheḥ syāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 196)
balavadaniṣṭānanubandhitvañca na viśeṣaṇaṃ bahuvittavyayāyāsasādhyabahutaraduḥkhasyāpyabalavattvaṃ kvacidalpaduḥkhasyāpi balavattvaṃ /
tasyāpyuktātiriktasyānanugamāt /
āstikasya niṣiddhatvena jñāte 'pi pravṛttiḥ rāga-dveṣayorutkaṭatvena narakasādhanatvajñānatirodhānāt /
nanu na kalañjaṃ bhakṣayedityatra vidhyarthaniṣedhānupapattiḥ tadbhakṣaṇasya tṛptirūpeṣṭasādhanatvāt /
na cāsurāvidyādivat paryudāsalakṣaṇayā virodhyaniṣṭasādhanatvabodhanaṃ naño 'samastatvāt kriyāsaṅgatatvena pratiṣadhavācakatvavyutpatteśceti cet na viśeṣyavati viśiṣṭaniṣedhasya saviśeṣaṇe hīti nyāyena viśeṣaṇaniṣedhaparyavamāyitayā kalañjabhakṣaṇamiṣṭotpattināntarīyakaduḥkhātiriktaduḥkhasādhanamiti na kalañjaṃ bhakṣayedityanena bodhanāt /
iṣṭasādhanatāvācakasya siddheḥ sāmānyato niṣedhānupapatterbalavadaniṣṭānanubandhīṣṭasādhanatvaviśeṣaniṣedhatātparyaṃ tathācāśakyaviśeṣaniṣedhaparatvaṃ naña iti kaścit /
tanna /
yathā hyayogyatayā sacchidraṃ vihāya ghaṭatvena taditarānvayo na tu chidretaratvena yugapadvṛttidvayavirodhāt tathātrāpi balavadaniṣṭānanubandhitvenānupasthitau kathaṃ tanniṣedhaḥ /
śyenenābhicaran yajetetyatra kathaṃ vidhipravṛttiḥ hiṃsāyā balavadaniṣṭānubandhitvāt iti cet tatra kṛtisādhyatve satīṣṭasādhantvameva yogyatayānveti na tu balavadaniṣṭānanubandhitvamapi ayogyatvāt /
nindārthavādena prāyaścittopadeśena ca hiṃsāyā balavadaniṣṭānubandhitvāvagamāt /
ata eva vihite 'piśyene vigānānna tātvikapravṛttiḥ /
rāga-dveṣayorutkaṭatvenāniṣṭānubandhyaṃśasya tiraskārāt /
kasyacit pravṛttirityeke /
anye tvabhicārasya vairibadhaphalakatvena śrutatvāt badhasādhanatvena śyeno vidhīyate na tu badhasādhyanarakasādhanatvena narakasya phalatvenāśruteḥ /
na ca janakajanakasya janakatvaniyamaḥ kumbhakārapitṛparamparāyāḥ kumbhajanakatvāpatteḥ vidhinaiva śyenasya balavadaniṣṭānanubandhitvabodhanācca /
na ca śyenasya balavadaniṣṭānanubandhitvabodhanācca /
na ca śyenasya narakāhetutve apekṣitavairibadhahetutve vā avigānena pravṛttiḥ syāditi vācyam /
śyenādbadho badhāccāvaśyaṃ naraka iti pratisandhānena vigānāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 211)
nanu śyenomaraṇaphalakavyāpāratvena hiṃsā sā ca narakajaniketi cet na na hi sākṣāt paramparāsādhāraṇamaraṇaphalakavyāpāro hiṃsā kūpādau vinaṣṭe gavi tatkartturgobadhakarttutvāpatteḥ badhyasyāpi hanturmṛtyūtpādanadvāreṇātmahantṛtvaprasaṅgācca /
na hi anutpāditamanyuḥ kaścit kamapi vyāpādayati kintvanuniṣpādimaraṇaphalakovyāpāro hiṃsā yadanantaraṃ maraṇaṃ bhavatyeva /
na ca śyenastathā kintu khaṅgahananādikameva /
atha maraṇānuddeśena kṣiptanārācāddhatabrāhyaṇe ca hiṃsā na syāt /
kiñca hinastidhātvarthe avacchedakaṃ phalamavyavahitameva maraṇaṃ avyavahitaphalakasyaiva vyāpārasya dhātuvācyatvāt anyathā paramparayā vilkiptiphalakānnakāmeṣṭataṇḍulakrayādāvapi pacatītiprasaṅgāt /
evaṃ khaṅgābhighātānantaraṃ yatra vilambena maraṇaṃ vraṇapākaparamparayā vā anne viṣaprayogeṇa vā tatra hantṛtvaṃ prāyaścittādi ca na syāt iti cet na prāyaścittatulyatārthaṃ hi tatra hantṛvyadeśo gauṇaḥ vinigamakañca lāghavameva /
vastutastu maraṇoddeśena kṛto 'dṛṣṭādvārākastadanukūla vyāpāro hiṃsā /

kūpādau vinaṣṭe gavi tatkarturgobadhakartutvāpatteḥ badhyasyāpi hanturmutyūtpādanadvāreṇātmahantṛtvaprasaṅgācca /
na hi anutpāditamanyuḥ kaścit kamapi vyāpādayati kintvanuniṣpādimaraṇaphalakovyāparo hiṃsā yadanantaraṃ maraṇaṃ bhavatyeva /
na ca śyenastathā kintu khaṅgahananādikameva /
atha maraṇānukūlyavyāpāro maraṇoddaśenānuṣṭhīyamāno hiṃsā śyenaśca tathā kūpādau ca na maraṇoddeśenānuṣṭhīyamānatvamiti cet na evaṃ sati gauravāt maraṇānuddeśena kṣiptanārācāddhatabrāhmaṇe ca hiṃsā na syāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 215)
kiñca hinastidhātvarthe avacchedakaṃ phalamavyavahitameva maraṇaṃ avyavahitaphalakasyaiva vyāpārasya dhātuvācyatvāt anyathā paramparayā viklittiphalakānnakāmeṣṭataṇḍulakrayādāvapi pacatītiprasaṅgāt /
evaṃ khaṅgābhighātānantaraṃ yatra vilambena maraṇaṃ vraṇapākaparamparayā vā anne viṣaprayogeṇa vā tatra hantṛtvaṃ prāyaścittādi ca na syāt iti cet prāyaścittatulyatārthaṃ hi tatra hantṛvyapadeśo gauṇaḥ vinigamakañca lāghavameva /
vastutastu maraṇoddeśena kṛto 'dṛṣṭādvārakastadanukūlyavyāpāro hiṃsā śyenaścādṛṣṭadvārakastanukūlyavyāpāro hiṃsā śyenaścādṛṣṭadvārā maraṇasādhanamato na hiṃsā /
yadi cādṛṣṭadvārāpi maraṇasādhanaṃ hiṃsā syāt tadā saptamītailābhyaṅgasyādṛṣṭadvārā iṣṭabhāryavināśahetutvādabhyaṅgakartuhiṃsakatvāpattiḥ /
ata eva kūpādau gomaraṇe 'pi na badhakartutvaṃ tatkartuḥ galalagnānnamaraṇe na bhokturna vā pariveṣayiturātmahantṛtvaṃ brahmahantṛtvaṃ vā vraṇapākaparamparayā vilambena viṣaprayogeṇa ca hantṛtvaṃ mukhyameva na tvanuniṣpādimaraṇaphalakatvaṃ galalagnānnamaraṇe svahantṛtvāpatteḥ /
anyoddaśena kṣiptanārācena hate brāhmaṇe brahmahantṛtvaṃ syāditi cet, na, iṣṭāpatteḥ vyapadeśastu gauṇaḥ prayogolakṣaṇayāpi samarthayituṃ śakyate tatpakṣe 'tiprasaṅgovārayituṃ na śakyata itīdameva vinigamakaṃ /
ata eva
ataduddeśena kṛte 'pi niṣiddhe prāyaścittārddhamuktam /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 222)
apare tu anabhisaṃhitanarāntaravyāpāramadvārīkṛtyamaraṇasādhanaṃ hiṃsā khaṅgakārasyānabhisaṃhitanarāntaravyāpāradvārā maraṇasādhanatvaṃ tasya hi narāntaravyāpāradvārā maraṇasādhanatvaṃ tasya hi narāntaravyāpāro nābhisaṃhitaḥ kintu dhanalābha iti khaṅgakāro na ghātakaḥ /
viṣasyānne prakṣepeṇa narāntaravyāpāro bhojanamevābhisaṃhitaḥ anenedaṃ bhoktavyamityabhisandhāya viṣaprayogāditi hisaivānne viṣaprayoga iti /
tanna /
galalagnakavalādyatra maraṇaṃ tatra pariveṣayiturghātakatāpātāt anenedaṃ bhoktavyaṃ ityabhisandhāya parivaṣaṇādbhokturātmahantṛtvāpatteśca anabhisaṃhitanarāntaravyāpāramadvārīkṛtya maraṇānukūlānnaṃbhakṣaṇānuṣṭhānāt /
ata evāvyavahitaprāṇaviyogaphalako vyāpāro hiṃsā vraṇapākaparamparā mṛte tu hantṛtvaṃ vyāpārasyāvyavadhāyakatvāditi nirastam /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 224)
syādetat neṣṭasādhanatā vidhiḥ nitye sandhyopāsanādau phalābhāvāt /
atha nāstyeva tat nityaṃ yatrārthavādādikaṃ vidhivākye vā na phalaṃ śrutamasti ``sandhyāmupāsate ye tu satataṃ śaṃsitavratāḥ /
vidhūtapāpāste yānti brahmalokaṃ sanātanaṃ'' ityādyarthavādāt ``dadyādaharahaḥ śrāddhaṃ pitṛbhyaḥ prītimāvahan'' ityādividhivākyaśravaṇācca, kṛtvācintayātūcyate , yatra na phalaśrutistatra viśvajinnayāyāt svargaḥ phalamiti cet, na, kāmanopādhikāryatvena yāgavannityatābhaṅgaprasaṅgādaharahaḥ śrutyā hi tatkālajīvimātrakṛtisādhyaṃ sandhyāvandanamavagataṃ hi kāmanopādhikāryatve ca yadā phalakāmanā nāsti tadā tatsamaya eva tatkartavyatā na syāt na hi tatkāle phalakāmanāvaśyambhāvaḥ pramāṇabhāvāt /
kiñca prathamapravṛttetaranirapekṣāharahaḥ śrutyā jīvimātrasyādhikāro 'vagatastathāca tatsāpekṣacaramapravṛttyarthavādopanītaphalakāmasya na tatrādhikāraḥ prathamapravṛttāharahaḥśrutivirodhānnitye phalaśruterarthavādasya ca stutau tātparyam /
ata eva pratyavāyaparihāro 'pi na phalaṃ tatkāmanopādhikāryatve nityatākṣateḥ /
kiñca nitye kartavyatābodhanāt prāk na pratyavāye pramāṇamasti vidheḥ kartavyatvamavagamya kartavyākaraṇe pratyavāyakalpanaṃ yenānyonyāśrayaḥ kintu nindārthavādena prāyaścittopadeśena copāsanasya prakṛtyarthasya tāvadvyāpārasvarūpasyābhāvaḥ pratyavāyaheturavagataḥ tathāca sandhyopāsanābhāvaḥ pratyavāyadvārā duḥkhasādhanaṃ tadabhāvaḥ sandhyopāsanaṃ duḥkhasādhanābhavatvena phalaṃ prāyaścitte pāpadhvaṃsavaditi tatsādhanatvena kṛtirbodhyate vidhinā /
na caivaṃ pratyavāyaparihāra eva phalamastviti vācyam /
parihārasya prāgabhāvarūpatvena anāditayā asādhyatvāt /
na ca upāsanākaraṇaṃ pratyavāyaheturnopāsanābhāvaḥ tathāca duḥkhasādhanābhāvatvena kṛtiriṣṭā na tūpāsanamiti vācyam /
nindārthavādasyobhayatra sattvena ubhayasyāpi tathātvāditi tanna evamapi kāmyatve nityatākṣatiprasaṅgāt /
kiñca akurvan vihitaṃ karmetyādinā nopāste yaśca paścimāmityādinā ca karaṇābhāvasyaiva pratyavāyahetutvaṃ bodhyate na tu tadviṣayābhāvasya anyathā akartuḥ pratyavāyo nānyasyeti kathaṃ syāt viṣayābhāvasya sādharaṇyāt /
vastutastu kṛtisādhyatve satīṣṭasādhanatājñānaṃ pravartakatvena nirvyūḍhaṃ /
na ca kṛtau kṛtisādhyatvamastītyato na kiñcidetat /
navyāstu nityāpūrvaprāgabhāvo duritadvārā duḥkhasādhanaṃ tadabhāvo 'pūrvaṃ duḥkhasādhanābhāvatveneṣṭaṃ tatsādhanatvena kṛtisādhyatvena ca sandhyopāsanaṃ vidhīyate iti tanna nindārthavādādinā sandhyopāsanābhāvastadakaraṇaṃ vā pratyavāyaheturavagato na tvapūrvābhāvaḥ prathamaṃ pramāṇābhāvena tadanupasthiteḥ vidheḥ iṣṭasādhanatvabodhakatvāt pariśeṣeṇāpūrvamiṣṭaṃ kalpyata iti cet tarhi viśvajinnayāyena svarga eva phalaṃ kalpyatāṃ kāmyatvasya tvayāpi svīkārāt kiñca vidhipravṛttāvapūrvajñānaṃ apūrvajñāne ca vidhipravṛttirityanyonyāśrayaḥ /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 238)
yāvannitya-naimittikanirvāhasya tattadāśrayamavihitakarmaṇāṃ samyakparipālanasya ca brahmalokāvāptiḥ phalaṃ śrūyate tathāca nityasya saphalatvamiti kecit /
tanna /
tasya vidhernityavidhimupajīvya pravṛttistasya ca phalābhāvena prathamaṃ mūkatvāt anyathā parasparasāpekṣatvenānyonyāśrayaḥ tasmāt kāryataiva vidhiḥ /

nanu nitye vedāt kāryatājñāne 'pi prayojanajñānaṃ vinā kathaṃ pravṛttiḥ na hi prayojanamuddiśya mando 'pi pravartate iti cet na nitye phalabādhena pravṛttimātre prayojanajñānasyāprayojakatvāt kāmye 'pi prayojanajñānaṃ na sākṣāt pravartakaṃ upāyaviṣayatvāt prayojane 'pravṛtteśca kintviṣṭasādhanatājñānadvārā kāryatājñāne upakṣīṇameva kathamayaṃ niścayaḥ nitye iṣṭasādhanatājñānāsambhavāt kāryatājñānasya vedādapi sambhavāt /
nanu niṣphale duḥkhaikaphale vā prekṣāvatāṃ kathaṃ pravṛttiḥ vedādhīnakāryatājñānasattvāt saphalapravṛttāvapi tasyaiva tantratvāt /

yattu laukike niṣphale duḥkhaikaphale vā na pravartate tadiṣṭasādhanatāliṅgakasya
kāryatājñānasya vedādhīnasya vā abhāvāt /
na ca duḥkhaikaphalatvajñānaṃ pravṛttipratibandhakaṃ sati kāryatājñāne tasya pratibandhakatvādarśanāt /
atha vā kāmye liṅgo 'pūrvavācatvānnitye 'pi liṅgopāsanādiviṣayakamapūrvaṃ bodhyate tacca niṣphalamapi stata eva sukhavatprayojanaṃ nityamabhyarthyamānañceti /
ucyate /
sarvatra nitye phalaśravaṇajīviphalakāmasya sambalitādhikāraḥ yathoparāge naimittikaṃ snāna-śrāddhādi phalaśruteḥ kāmyaṃ akaraṇe prāyaścittādiśruteśca niyatakartavyatākaṃ yathā vā ṣoḍaśaśrāddhasya pretatvavimuktikāmanāśruteḥ pretatvavimuktihetuṣoḍaśaśrāddhe saṅkalpaṃ vidhāya mahājanānāmācārāt kāmyatvaṃ nindārthavādenākaraṇe pratyavāyaśruteravaśyakartavyatvaṃ tathā sandhyopāsanamapi phalaśruteḥ kāmyaṃ akaraṇe narakaśruteḥ prāyaścittopadeśācca niyatakartavyatākatvaṃ tadakaraṇe prāyaścittānupadeśāt /
na ca /
nitye phalakāmanāyā asambhavaḥ trikālakamyastavapāṭhavat nitye phalakāmanāsambhavāt /
yattu prathamapravṛttāharahaḥśrutyā tatkālajīvimātrasyādhikārabodhanāt na phalakāmasyādhikāra iti tanna aharahaḥśrutyarthavādayoḥ prathamagṛhītaikavākyatābalena tatkālajīviphalānvayaṃ vinaikavākyatāṅgāt /
na cārthavādasya stutiparatvānnaikavākyatā bādhakaṃ vinā svārthaparityāgāt vidhivāvākyopasthite phale vidhivākyasthaphalamādāyaivāharahaḥśrutyā kāryatābodhanāt /
nanvevaṃ tatkālajīvikāmino 'dhikāre yadā phalakāmanāvirahastadā aśucerivādhikārābhāvānniyatakartavyatā na syāt adhikṛtākaraṇe pratyavāyo na tvakaraṇamātra iti cet na naimittike 'pi tatkāle kasyacitkāmanāvirahiṇo 'niyatakartavyatāpatteḥ /
athāpavādābhāvenautsikī phalakāmanāstyeva phalajñānasya svaviṣayakecchājanakasvabhāvāt yasya tu mumukṣāpavādena phalāntare kāmanā nāsti tasyākaraṇe 'pi na pratyavāya iti na tanniyatakartavyatākatvaṃ naimittike tathā nitye 'pi mumukṣayā phalakāmanābādhenākaraṇe 'pi na pratyavāya iti tulyam /
kiñcārthavādopasthitaphalopādhikartavyatve 'vagate akurvan vihitaṃ karmetyādivākyācchauce sati sandhyāvandhākaraṇe nindārthavādena ca narakaśruteḥ prāyaścittopadeśācca pratyavāyaḥ kalpyate tatphalakāmanāvirahe 'pi pratyavāyaparihārārthaṃ niyamataḥ pravartate vidhipravṛttyanantaraṃ pratyavāyasya prāmāṇikatvāt akaraṇonmukhasya karaṇena pratyavāyapragābhāvasya sādhyatvāt naimittike phalopādhikartavyatve kāmanāvirahe 'pi niyatakartavyatāvat /
yattu niṣphale 'pi nitye vedādīnakāryatājñānāt pravartata iti tanna duḥkhaikaphalatvena jñāyamāne prekṣāvatāṃ kṛteranutpādaniyamāt ayogyatayā nitye kṛtisādhyatvasya bodhayitumaśakyatvāt /
ata eva sandhyopāsanaphalamapi kriyate vedabodhitakartavyatākatvādityāśaṅkya gurumatametanna gurormatamityabhiprāyeṇopekṣitavānācāryaḥ /
yattu pāṇḍāpūrvaṃ svata eva prayojanaṃ ityuktaṃ tadapi na evaṃ tavāpi kāmyatve nityatvahānyāpatteḥ /
kiñca sukhaṃ duḥkhābhāvaśca mukhyaṃ prayojanaṃ tatsādhanañca gauṇaṃ nityāpūrvantu prayojanaṃ /
pravartakavidhyanurodhena tadapi pravartakaṃ kalpyata iti cet /
na /
pravartanīyena lokena tasya prayojanatvenājñānāt guruṇā nityāpūrvaṃ prayojanamuktaṃ ityucyamāne 'pi nādaraḥ prekṣāvatāṃ /
mukti-svargau cālaukikāvapi sukha-duḥkhābhāvasajātīyatayā prayojane tasmādevaṃ vadan gururapi laghureva /
tadayaṃ saṅkṣepaḥ nitye duḥkhaikaphalatvena pravṛttyanupapatteḥ phalopādhikartavyatā tacca phalaṃ duḥkhasādhanābhāvaḥ pāṇḍāpūrvaṃ veti tadicchā pravṛttyarthaṃ pratyahamupeyā tāṃ vinā pravṛttyanupapatteḥ tathācārthavādikaṃ vidhivākyaśrutañca phalamastu kṛtamanyena /
na ca kāmanāvirahe niyatakartavyatā na syāt apūrvādīcchāvirahe 'pi tulyatvāt pratyavāyaparihārārthaṃ niyamataḥ pravṛttistulyaiva /
yatra ca na phalaśrutistatra viśvajinnayāya iti /
nanvidamiṣṭasādhanamiti jñānādetatsādhyamiṣṭamiti jñānācca pravṛttidarśanāt prathamasyaiva pravartakatve kiṃ vinigamakaṃ ucyate phalecchāyāṃ svaviṣayaviśeṣyakajñānasya hetutvena kḷptatvāt upāyacikīrṣāpi bādhakaṃ vinā tathā /
vastutastu kṛtisādhyayāgasya sādhya iṣṭa iti jñānasya pravartakatve yajetetipadāt prathamaṃ kṛtisādhyo yāga iti jñānaṃ tataḥ kṛtisādhyayāgasya sādhya iṣṭa iti jñānaṃ viśeṣaṇajñānasādhyatvāt viśiṣṭajñānasyeti jñānadvayaṃ tava, mama tu yāgaḥ kṛtisādhya iṣṭasādhanamityekameva jñānaṃ /
na ca kṛtisādhyatvaṃ yāge bodhayitvā kṛtisādhyayāgasya sādhya iṣṭa iti liṅgā bodhayituṃ śakyamapi ekasvārthānvayamaparapadārthe bodhayitvā tadanvitāparasvārthānvayabodhakatvasya pade 'vyuptatteḥ yajipade ca kṛtyā saha yāgānvayaṃ bodhayitvā tadanvitāparasvārthānvayabodhakatvasya pade 'vyutpatteḥ yajipade ca kṛtyā saha yāgānvayaṃ bodhayitvā paryavasite punaḥ svārthānvayabodhakatve āvṛttiprasaṅgaḥ /
atha sādhyamiṣṭaṃ yasyeti sādhyeṣṭakatvaṃ śakyaṃ tathāca bahuvrrīhyarthāpekṣayā iṣṭasya sādhanamiti padyarthasya laghutvāttadeva śakyam /
kiñca tatsādhyatvaṃ na niyamatastaduttarasattvaṃ daṇḍasādhye ghaṭe vyabhicārāt nāpi tadavacchinnakṣaṇottarakṣaṇa eva sattvaṃ evakāravyavacchedyatadanuttarasamayasyākāśe 'prasiddheḥ śabdasya
tadasādhyatvāpatteḥ /
ata eva na tadabhāvavyāpakābhāvapratiyāgitvaṃ rūpe rasasādhyatvāpatteśca /
nāpi tadavadhikottaratvavyāpyasamayasambandhaḥ uttaratvavyāpyatvaṃ hyuttaratvānadhikaraṇakālāvṛttitvaṃ taccākāśe 'prasiddhaṃ gurutarañca /
tasmāt tatsādhanakatvameva tatsādhyatvaṃ evañca lāghavāt tatsādhanatvajñānameva pravartakaṃ na tu tatsādhanakatvajñānamiti /
syādetat iṣṭatvajñānasya pravartakatve tṛpto 'pi bhojane pravarteta manasā tṛpteriṣṭatvajñānāt /
atha svarūpasatyapi phalecchā kāraṇaṃ sā ca siddhatayā tṛptau nāstīti cet tarhi hantaivamāvaśyakatvāt phalecchaiva kāraṇaṃ na tu tajjñānaṃ gauravāt /
kiñca icchājñānasya kāraṇatve icchā kāraṇaṃ na syāt svajñānena tannāśāt icchā tajjñānadhārākalpane 'navasthānāt /
api cecchāviṣayaḥ sukhaṃ iti jñānaṃ na mānasaṃ sukhasyāsiddhatayā tadviśeṣyakasākṣātkārasya tatsannikarṣaṃ vinā abhāvāt odanādāvapīṣṭatvajñānaṃ na sambhavati manāsobahirasvātantrāt /
nāpi cakṣurādinā jñātaḥ kṛta itivat iṣṭatvajñānaṃ tatra viśeṣyasannikarṣāt /

vastutastu iṣṭasya viśiṣya sukhatvādinā ajñāne yāga pākādāviṣṭasādhanatājñānepyapravṛttiprasaṅgaḥ iṣṭasyāpalpādhikabhāvena nānāprakāratvena ca viśiṣyānadhyavasāyāt / na ceṣṭaviṣayatāvacchedakasukhatvāderupalakṣaṇamiṣṭatvaṃ sukha-duḥkhābhāva-tatsādhaneṣu anugatasyopalakṣyasyābhāvenānanugamāditi /
ucyate /

yatrecchā tatsādhanatājñānameva lokavedasādhāraṇaṃ pravartakaṃ teṣāṃ sukha-duḥkhābhāva-tatsādhanatvenecchāviṣayāṇāṃ ananugatānāmapi vastusadicchāviṣayatvamevānugamakaṃ evaṃ yadā sukhādāvicchā bhavati svakṛtisādhyatve sati sukhādisādhanamiti jñānaṃ tadā pākādau pravartate /
nanvevaṃ pravartakajñānaviṣasya nānātvena tacchaktasya vidhipratyayasya nānārthatvaprasaṅga iti cet na sukhatvādinānanugataṃ iṣṭatvenānugataṃ phalaṃ prati sādhanatvasya yāgāderliṅgādinā bodhanāt tathā ca phalānāmanugamārthaṃ phalecchā śakyā na tvicchā jñānakāraṇatvena /
athaivaṃ sukhādisādhanatvena jñānaṃ pravartakaṃ tanna śakyaṃ ananugamāt yacca śakyamiṣṭasādhanatvaṃ tajjñānaṃ na pravartakaṃ iti vidheḥ pravartakatā na syāt iti cet sākṣādevameva kintviṣṭasādhanaṃ yāgaiti liṅgā bodhite iṣṭākāṅkṣāyāṃ kāmyatvena śrutaḥ svarga eva iṣṭatvenāvagamyate tadanantaraṃ svargakāmapadasamabhivyāhārāt svargasādhanaṃ yāga iti jñānaṃ pravartakamutpadyate /
evañca vidhijanyajñānajanyaṃ jñānaṃ pravartakam /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 269)
yattu sarveṣāmeva vidherna sākṣāt pravartakaṃ vidhibodhakāt svakṛtisādhyatvāderanavagamāt sveṣṭasādhanatvañca ahaṃ iṣṭasādhanayāgakaḥ svargakāmatvāddarśavākyāvagatasvargakāmavadityanantaramarthāt pratīyate / tanna /
yatrecchā tatsādhanamiti śābdajñānādeva pravṛttyupapattestatpratītirniṣphalā /
anye tu sādhanatvamātraṃ vidhyarthaḥ svargādisādhanatālābhastu samabhivyāhārāt iṣṭasādhanatāpakṣe 'pi tasyopajīvyatvāt tathāhi yajetetyanena yāgaḥ kṛtisādhyaḥ sādhanañceti bodhite sādhanasya sādhyākāṅkṣāyāṃ kāmanāviṣayatvena śrutī'siddhaḥ svarga eva sādhanākāṅkṣo sādhyatvenāvagamyate upasthitatvāt /
na ca yāgasya sādhanākāṅkṣā kṛtisādhyatvenaivopasthiteḥ /
ata eva viśvajidādau svarga eva sādhyatvena kalpyata iti /
iṣṭasādhanatāvidhipakṣe 'pi ``tarati mṛtyuṃ tarati brahmahatyāṃ yo 'śvamedhena yajate'' ityādyarthavāde vidhikalpanamiti cet /
na /
avinābhāvāt tathābhūtasādhanatvasya vidheyatvavyāptatvāt vyāpakānupalambhabādhodadvārāya vā prayojanābhāvānna tatkalpanaṃ tatretyapyāhuḥ /
yattviṣṭasādhanatvābhidhāne karaṇe liṅgo 'nuśāsanāt darśa-paurṇamāsābhyāmityanabhihitādhikāravihitā tṛtīyā na syāditi /
tanna /
upāyatāmātrābhidhāne 'pi tadviśeṣakaraṇatvānabhidhānāt /
vastutastvabhihitānvayalabhyaṃ yāgeṣṭasādhanatvaṃ iṣṭasādhanatvamātrasya vidhyarthatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 276)
navyāstu cikīrṣādvārā jñānasya kṛtau hetutā cikīrṣā ca kṛtāvicchā sanaḥ prakṛtyarthagocarecchāvācitvāt pipakṣādivat /
na tu kṛtiviṣayapākādiviṣaye kṛtisādhyatvaprakārakecchābhidhāyakatvaṃ pākādeḥ prakṛtyanabhidheyatvāt /
na hi kṛtivācakasya tadviṣayavācakatvaṃ karotītyukte tadviṣayasaṃśayāt /
evañca kṛtāviccheṣṭasādhanatājñānāt tatsādhyeṣṭajñānādvā vṛṣṭyādau tathā kalpanāt /
yadā ca kṛtāvicchā tadā saiva cikīrṣā anyatrecchāmātraṃ na tu kṛtisādhyatājñānāt kṛtau kṛtisādhyatvābhāvāt /
atha pākaṃ kṛtyā sādhayāmītīcchānubhavasiddhā anubhavāpalāpe upekṣaṇīyatvāpatteḥ sā ca kṛtisādhyatājñānāt sā ca cikīrṣāpadāpratipādyāpi kṛtihetuḥ samānaviṣayatvāt na tu kṛtīcchā kṛtihetuḥ kṛtiviṣayāviṣayatvāditi cet asti tāvatpākakṛtāvicchā vṛṣṭīcchāvat asti ca kṛtisādhyatvaprakārikecchā pāke tathāpi kṛtīcchaiva kṛtikāraṇaṃ lāghavāt na tu kṛtisādhyatvaprakārikecchā gauravāt /
dhātvarthānuparakte kṛtisvarūpe icchaiva nodetīti cet na /
pākādikṛtīṣṭasādhanatājñānāt pākakṛtāvicchā tataḥ kṛtirityabhyupagamāt /
na cāvagati -pravṛttyoḥ samānaviṣayatvaṃ ubhayasiddhaṃ tasyaiva vicāryatvāt /
kathaṃ tarhi pākaṃ kṛtyā sādhayāmītīcchā yathā vahnisādhyatvena
iṣṭasādhanatāvagamāt vahninā pākaṃ sādhayāmītīcchā tathā kṛtisādhyatvena iṣṭasādhanatvāt pākasya pākaṃ kṛtyā sādhayāmītīcchā anyathā tattadupāyasādhyatvena icchā pākādau tattadupāyasādhyatvaprakārakajñānāt syādityanantakāraṇakalpanā syāt /
mama tūpāyecchāyāmiṣṭasādhanatājñānameva hetuḥ kriyādvārā kṛteriṣṭasādhanatvajñāne kriyāyā apīṣṭasādhanatvaṃ viṣayaiti kṛtīcchā bhavantī kriyāviṣayāpi bhavatīti jñānecchāprayatnānāṃ samānaviṣayatāpi /
ata eva pākaṃ cikīrṣatīti cikīrṣāviṣayatayā pākaḥ pratīyate /
yadvā icchāviṣayaviṣayatayā pākaḥ pratīyate ita tasya karmatā grāmaṃ jigamiṣati śatruṃ jighāṃsatītyatra grāmāderiva, na hi grāmādāvicchā siddhatvāt /
ata eva bhoge sukhe ca cikīrṣā tadanukulakṛteriṣṭahetutvāt anyathā kṛtisādhyeṣṭasādhanatāpakṣe taccikīrṣāsāmagṣantaraṃ kalpyate /
evañca sandhyāvandanaṃ duḥkhasādhanāvandanābhāvarūpatveneṣṭaṃ tatsādhanaṃ kṛtiriti liṅgarthaḥ anyathā kṛtirna kṛtisādhyā sandhyāvandanañca neṣṭasādhanamiti kasya kṛtisādhyatve satīṣṭasādhanatvaṃ vidhyarthaḥ syāt /
ata evaikapratyayābhidheyatvapratyāsatterantaraṅgatayā vidhipratyayābhidheyeṣṭasādhanatvasya kṛtāvevānvayo na prakṛtyarthe tathaiva cikīrṣākāraṇajñānajanakatvāt prakṛtyarthasya ca kṛtau viṣayatvenānvaya iti /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 282)
ucyate /
vahnisādhyatvena kṛtisādhyatvena vā na pākasyaudanasādhanatā ityuktam /
kathaṃ tarhi vahninā pākaṃ sādhayāmītīcchā iti cet na iṣṭasādhanatvena jñāte yatra yatsādhyatvaṃ jñāyate tatra tatsādhyatvenecchā bhavatīti yatheṣṭasādhanatvena jñāte pāke vahnisādhyatvenāvagate iṣṭasya sādhanatājñānāt kṛtyā sādhayāmītīcchā tathāceṣṭāsādhanatvena kṛtisādhyatvena ca jñāte kṛtisādhyatvaprakārikecchā na tviṣṭasādhanatājñānamātrāditi /
acāryāstu pravartakamiṣṭasādhanatājñānameva liṅgartastvāptabhiprāyo lāghavāt pākaṃ kuryāḥ kuryāmityatra vidhiliṅgaḥ sambodhya-svakartṛkakriyecchābhidhāyakatvenā jñā-prārthanāśaṃsanādiliṅgo vaktrādīcchābhidhāyakatvena liṅgamātrasyecchāvācakatvakalpanācca /

evañca svargakāmo yajetetyasya svargakāmasya kṛtisādhyatayā yāgo yāgayatno vā āpteṣṭa ityarthaḥ / tato yo vyāpāraḥ yasya kṛtisādhyatayā yadvyāpāraviṣayakaḥ prayatno vā yasyāpteneṣyate sa tasya balavadaniṣṭānanubandhīṣṭasādhanamiti vyāptigrahāt yāgasyeṣṭasādhanatvamanuminoti /
tathā hi yāgo madiṣṭasādhanaṃ matprayatnaviṣayatayā āpteneṣyamāṇatvāt yathā matpitrā matprayatnaviṣayatayeṣyamāṇaṃ madbhojanaṃ madiṣṭasādhanaṃ tathācedaṃ tasmāttathā /
evaṃ na kalañjaṃ bhakṣayedityasya mama kalañjabhākṣaprayatno nāptecchāviṣaya ityarthaḥ /
tataḥ kalañjabhakṣaṇaṃ mama balavadaniṣṭasādhanaṃ madiṣṭasādhanatve satyapyāptena matprayatnaviṣayatayā aniṣyamāṇatvāt yathā matpitrā matprayatnaviṣayatayā aniṣyamāṇaṇaṃ madhu-viṣasampṛktānnabhojanaṃ mama balavadaniṣṭasādhanaṃ tathācedaṃ tasmāttathā sa cāpto vedavyākhyātā bhagavānīśvara eva /
yastu vede pauruṣeyatvaṃ nopaiti taṃ prati vidhireva tāvaṅgarbha iva śrutikumāryāḥ puṃyoge pramāṇam /
na tarhi lāghavaṃ tātparyagauravādīśvarādyanantakalpanāditi cet na lāghavādinecchābodhakatvena loke liṅgaḥ pramāṇasiddhatvena phalamukhagauravasyādoṣatvāt /
na tu karturasmaraṇaṃ bādhakaṃ prāgeva nirāsāt tṛptikāmanayā viṣabhakṣaṇapravṛttasya viṣabhakṣaṇaṃ tat kṛtisādhyatayā neśvareṇeṣyate tato viṣabhakṣaṇasya īśvarecchāviṣayatve 'pi na tena vyabhicāraḥ /
yadvā ratkāmakṛtisādhyatvena yo vyāpāra āpteneṣyate sa tasyeṣṭasādhanaṃ viṣabhakṣaṇañca tṛptikāmakṛtisādhyatvena neśvarecchāviṣayaḥ mānābhāvāt /
ata eva na kalañjaṃ bhakṣayedityatra kalañjabhakṣaṇaṃ tṛptikāmanayā bhakṣaṇapravṛttasya kṛtisādhyatvenāptecchāviṣayo neti tasyeśvarecchāviṣayatve 'pi viśiṣṭaniṣedha upapadyate abhiprāyavidhipakṣe balavadaniṣṭānanubandhitvamānumānikaṃ iṣṭasādhanatāvidhipakṣe tu tadapi śakyamiti gauravamiti //
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 297)
apūrvavādapūrvapakṣaḥ
atha svargakāmo yajetetyādāviṣṭasādhanatvaṃ kāryatvaṃ vā yadvidhiḥ sa samabhivyāhṛtakriyānvayī tadanyānvayī vā atra guravaḥ nāhatya kriyākāryatayā liṅgā bodhayituṃ śakyate svargakāmaniyojyānvayayogyatājñānavirahāt , kāmanāviśiṣṭasya hi mamedaṃ kāryamiti boddhṛtvaṃ niyojyatvaṃ tat kāmanāyāstadbodhopayoge sati bhavati sa ca kāmanānantaraṃ kāmyasādhanatābodhanāt kāryatā bodhe sati syāt evañca svargasādhanatābodhe sati svargakāmaniyojyānvayayogyatā /
na ca kālāntarabhāvisvarge kriyā sākṣāt paramparayā vā sādhanamiti śabdo bodhayitumarhati āśuvināśitvāt paramparāghaṭakānupasthiteśca tṛtīyaprakārābhāvācca /
anyathā tamādāya sādhanatvasambhavāt kalpyamapyapūrvaṃ na syāt iṣṭasādhanatāvidhipakṣe sphuṭaivānupapattiḥ /
kāryatāvidhipakṣe anvayaprakāratayā sādhanatvaṃ śābdamiti phalato na kaścidviśeṣaḥ /
ataḥ kriyāto 'nyat svargasādhanatārhaṃ kriyākāryatānirvāhakaṃ liṅgādyarthaḥ / nanu svajātīye 'nvayadarśanaṃ yogyatā dṛṣṭañca ghṛtapānasyāśuvināśinaḥ kālāntare puṣṭihetutvamiti cet na yathākathañcit sājātyasyāyogye 'pi sattvena yogyatayā avyāvartakatvāpatteḥ padārthatāvacchedakena sājātyasyādyajātaḥ payaḥ pibatītyādau prakṛte cāsambhavāt tasmādanvayaprayojakarūpavattvaṃ sājātyam /
ata eva dravadravyatvaṃ sekakaraṇatve prayojakaṃ ityayogyovahniḥ tadihāśuvināśinaḥ kālāntarabhāviphalajanakatve phalasamayaparyantasthāyivyāpārajanakatvaṃ prayojakamato 'pūrvaṃ vinā sājātyameva na gṛhyate ghṛtapānasya tu vaidyakopasthitadhātusāmyamādāya puṣṭisādhanatvayogyatājñānaṃ vijñasya /
atha bādhakapramāṇābhāvo yogyatā /
na ca sādhanatvamātre bādhakaṃ sākṣātdbodhe 'pi paramparāsādhanatvamādāya tadviśrāntisambhavāt /
na ca yogyānupalabdhā dvārasya bādhāt paramparāsādhanatvamapi bādhitaṃ saṃskāsyeva tasya sambhavāt anyathā vācye 'pyapūrve kriyā kāmikāryā na syāt kāmyāsādhatvāt /
na hi yadevāyogyaṃ tatpaścāt yogyaṃ ayogyatve ca niṣphalaḥ prayāsaḥ /
na ca kāmikāryamapūrvaṃ tadarthikāryā ca kriyeti vācyam /
yāge rāgādityanena virodhāt /
tathāpi dvārānupasthityā paramparāsādhanamiti jñānaṃ na bhavediti cet satyaṃ kintu svargasādhanaṃ yāga iti jñānaṃ sākṣātparamparodāsīnaṃ vastugatyā paramparāsādhanatvaviṣayakamutpadyamānaṃ nāyogyatayā paribhavituṃ śakyam /
yadi ca sākṣātparamparāviśeṣadvayavyatiriktaṃ sāmānyaṃ nāstyeva tadā ananugamaḥ kiṃ vā viśeṣayasi sākṣātparamparayā veti /
na ca yāvadviśeṣabādhe tadbidhitaṃ paramparāsādhanatve 'bādhāditi /
maivaṃ /
yogyatā hi svabādhakapramāviraho vā sakalabādhakapramāviraho vā ādye vahninā siñcatītyādau svabādhakapramā-tadvirahau samayabhedena sta iti tadeva yogyamayogyañceti prāptaṃ dvitīye tu yogyānupalabdhā tanniścayo 'śakyaḥ parapramāyā ayogyatvāt /
na ca vācyaṃ sakalabādhakapramāvirahaḥ svarūpasanneva prayojaka iti ayogye yogyatāmramādanvaya bodhābhāvaprasaṅgāt anyasya tatra bādhakapramāsattvāt /
anvayaprayojakarūpavattvena bādhakapramāviraho niścīyate iti cet tarhi prāthamikatvāt saiva yogyatā /
na ca sā prakṛte sambhavatītyuktaṃ kiñcaikaviśeṣabādhe śābdasāmānyajñānaṃ taditaraviśeṣaprakāratāniyataṃ chidrabādhe chidretaraghaṭajñānavat /
na ca dvārānupasthityā prakṛte tathā ghaṭate /
etena yaduktaṃ praśastarūpavān caitra ityatra gaura-śyāmaviśeṣānavagame 'pi rūpamātramavagamyate tadvat viśeṣānavagame 'pi sādhanatvamātramiti tatpratyuktaṃ tatraikaviśeṣabādhābhāvenaudāsīnyasambhavāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 314)
etena svargakāmānvayabalāt kriyāyāḥ phalasādhanatvaṃ tadbalācca paṭoḥ saṃskāsyeva sthāyitvaṃ kalpyatāṃ kimapūrveṇa saṅkalpaviśeṣasya yāgasyāgre pratyakṣānupalabdhi rātmaviśeṣaguṇānāṃ prathamakṣaṇa eva svaviṣayakapratyakṣajananasvabhāvāt astu na caivaṃ kriyāntaramapi tathā pramāṇābhāvāt evaṃ lokaprasiddhakriyākāryatvavyutpattirapi bhagnā na bhavatīti parāstam /
svargasādhanatāyogyatayā svargakāmānvayaḥ tadanvaye ca sthāyitvaṃ ityanyonyāśrayāt lāke dharmigrāhakamānena kriyāyāḥ kṣaṇikatvaniścayācca /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 317)
nanu devapūjārtho yajiḥ pūjā cārādhanā gauravitaprītihetuḥ kriyā ato devatāprītidvārā yāgasya svargasādhanatvaṃ prīteḥ kṣaṇikatve 'pi prītyanubhavajanitasaṃskāradvārā tatsambhavāt /
ata evāgneyādau prītibhāgitayā agnagaderuddheśyatvamiti cet na yaj devapūjāyāṃ iti hi śābdikasmṛtiḥ smṛtitvādeva na svataḥ pramāṇam /
na ca yāgasya devatāprītihetutve svargasya devatāprītisādhyatve vā mānāntaramasti /

vastutastu cetane deve mānameva nāsti yatra ca viṣṇuprītikāmādivādo 'sti tatra viṣṇureva prītiḥ na tu viṣṇoḥ ṣaṣṭhyarthalakṣaṇādoṣāt viṣṇuśabdasya prītiviśeṣavācakatvaṃ veda eva kalpyate /
na ca devatāpūjārthayajyanvayabalāttathā anyonyāśrayāt /
nanvevaṃ āgneyāndīnāṃ ṣaṇāṃ kṣaṇikatvāt yogyatānavagatau paramāpūrvakāraṇatvānavagame kathamapūrvakalpaneti cet na kāmye apūrvavācyatvasthitau āgneyādau tadvārā sādhanatvasya yogyatāsambhavāt na tu prathamam /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 331)
nanu yo brāhmaṇāyāvagurettaṃ śatena yātayedityatra brāhmaṇabadhodyamasya śatayātanāhetutvāvagame yathā duritāpūrvaṃ kalpyate tathehāpīti cet na avaguret yātayet ityatra hetu-hetumatorliṅityanuśāsanāt liṅgā avagoraṇa śatayātanayoṃrniyataṃ paurvāparyaṃ bodhyate pratyakṣeṇānubhava-smaraṇayoriva tacca sādhanatve sādhanasādhanatve vā ubhayamapi madhyavartighaṭitamiti dūritakalpanaṃ saṃskāravat iha tu vidhyanuśiṣṭā liṅg kāryatāmāha /
kiñca kāmī kāmyādanyat kāmyāvyavahitasādhanatayā jñātameva kartavyatayāvaitīti niyamāt na kriyāyāṃ kāminonvayo yogyaḥ /
na ca tṛptikāmasya pāke pravṛttervyabhicāraḥ odanakāmasya tatra pravṛtteḥ tṛptikāmanā tu tatkāmanopayogino na tu sākṣāt anyathā sādhanasādhane pravṛttirna syāt /
kāmyasādhanatvaṃ pravartakaṃ
lāghavāditi cet na bhojanakāmasya siddhaudanasya pāke pravṛttiprasaṅgāt tasyaudanadvārā bhojanasādhanatvāviśeṣāt viśeṣaṇe tu yatrāvyavahitasādhanaṃ pākaḥ tat na kāmyaṃ yacca kāmyaṃ tatra nāvyavahitasādhanaṃ pākaiti na pravṛttiḥ /
nanu pākasya siddhaudanadvārā bhojanasādhanatvaṃ na sambhavati dvārasyāsādhyatvāt odanāntaradvārā ca tathā pratisandhāne avyavahitaviśeṣaṇe 'pi kuto na pāke pravartate odanāntare dvāre sākṣātsādhanatvāditi cet na pākasya bhojanasādhanatve viśeṣasyāprayojakatayā odanamātrasya dvāratvāt tasya ca sādhyatvāvivādāt /
odanaviśeṣe ca siddhe odanakāmanāvirahāt na tulyatvam /
nanvodane siddhatvāt yathā na kāmanā tata eva dvāratāpi na athaudanāntarasyāsiddhatvamādāya dvāratā tarhi kāmanāpi syāt tasyāsiddhatvamādāya dvāratā tarhi kāmanāpi syāt tasyāsiddhatvāditi cet na pākasyaikaviśeṣadvāratā bādho na
viśeṣāntaradvāratāvirodhī sakalaviśeṣasyaikatra dvāratvāsambhavāt ekaviśeṣasiddhau tu tanmātrakāmanā vicchidyate na hi sakalaviśeṣasiddhatvena sāmānyakāmanāvicchedaḥ sakalaviśeṣasiddherasambhavena tadanucchedaprasaṅgāt /
atha vā kāmyādanyat sākṣādasādhanatvena jñāyamānaṃ yatkartavyatayā kāmo budhyate tatkāmyāvyavahitasādhanamantarā kṛtvaiva /
yadvā kāmyādanyat kāmo prathamaṃ kāmyāvyavahitasādhanaṃ kartavyatayāvaiti paścāt tadvārā avyavahitasādhanamiti prathamaṃ yāge kāmikāryatābodho 'yogyatāparāhata eva /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 339)
uttānāstu vivādaviṣayoliṅg samabhivyāhṛtakriyānvitakāryatābodhikā pramāṇaliṅgatvāt laukikaliṅgavat liṅgapasthāpyaṃ kāryatvaṃ samabhivyāhṛtakriyānvitaṃ liṅupasthāpyakāryatvatvāt pacetetikāryatvavat yāgo vā kāryatvānvitaḥ kriyākāryatvāvagamenāpūrvaṃ kalpyamiti tatra prathame yāgānvitakāryatvabodhikatvaṃ liṅgo bodhyate na tu kriyate /
na ca yogyatājñānaṃ vinā tatsambhavatītyuktameva /
na hi yogyatādikaṃ vinaiva tadanumānaprāmāṇyaprayojanamātrādanvitamabhidhīyate śabdena nāntyau kuryādityatra vyabhicārāt vedāsyānuvādakatāpātācca /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 342)
nanvapūrve vyutpattivirahaḥ tathā hi prasiddhārthasvargakāmapadasamabhivyāhārānyathānupapattyā upasthite śaktirgrahītavyā /
na ca śābdānubhavāt pūrvaṃ apūrvamupasthitaṃ mānābhāvāt apūrvatvavyāghātāt avācyatvāpātācca /
na ca liṅgādinā tadupasthitiḥ vyutpattyanantaraṃ tatpravṛttāvanyonyāśrayāt /
na ca kāryatvenopalakṣite tatra śaktigrahaḥ upalakṣaṇaṃ hi smaraṇamanumānaṃ vā agṛhīte sambandhāgrahādaśakyamiti /
maivaṃ /
kārye dharmiṇi kāryatvena śaktigrahāt kāryatvaviśiṣṭañcopasthitameva tato 'nvitābhidhānadaśāyāṃ yāgaviṣayakaṃ kāryamityanubhavaḥ svargakāmānvayāyogyatayā ghaṭādikaṃ tiraskṛtya kriyāṃbhinne yogyatāvaśādyāgaviṣayakāpūrve paryavasyati na tvapūrvatvena śaktigrahaḥ /
na cāpūrvaṃ kāryamityanubhavaḥ bhavati ca sāmānyataḥ sambandhabuddhiḥ sahakārivaśāt viśeṣabuddhyāpayaḥ yathā tavaiva kartṛviśeṣasiddhiḥ /
nanu kāryatvenāpi kiṃ ghaṭādau śaktigrahaḥ utāpūrve ubhayatra vā nādyaḥ anyapratipattāvanyaśaktigrahānupayogāt /
nāntyau prāganupasthiteriti cet na yena hi rūpeṇa śabdenānubhavo janyate tena rūpeṇa śaktigrahaḥ padārthasmaraṇañca śābdānubhavahetuḥ na hi prameyatvena śaktigrahaḥ padārthasmaraṇañca ghaṭatvena śābdānubhavahetuḥ / evañca ghaṭādāveva kārye śaktā liṅgiti śaktigrahastataḥ kāryamiti smaraṇaṃ tato yogyatādivaśāt pracuradravya-guṇa-karmāṇi kāryāṇi vihāya yāgaviṣayakaṃ kāryamityunubhavo bhavannapūrvamālambate yogyatvācca tasya sthāyitvalābhaḥ /
ata eva vākyārthānubhavamātraviṣayatvāttadapūrvam /
na ca smṛtānāmākāṅkādivaśādanvayabodhaḥ padena kriyate na cāpūrvaṃ smṛtigocara iti vācyam /
śaktigraha-padārthasmṛtiśābdānubhavānāṃ samānaprakārakatāmātreṇa hetu-hetumadbhāvāvadhāraṇāt lāghavādāvaśyakatvācca na tu kvacit sahacāramātreṇa anvayapratiyogina evopasthitistathā gauravāt gopadādapūrvagavānanubhavaprasaṅgācca /
viśiṣṭa-vaiśiṣṭyabodhe sarvatra tathaiva anyathā parvatīyavahnirvyāpakatayā nāvagata iti kathaṃ tadanvayo 'numitau /
nanu sāmānyalakṣaṇā pratyāsattyā sarvā eva vyaktayo vyāptigrahe śaktigrahe ca viṣayībhavanti kathamanyathā parvatīyadhūmavyāptyagrahe tasmādanumitiriti cet na yena rūpeṇa vyāptigrahastena rūpeṇa vyāpyatvena vā pakṣadharmatāgraho 'numitau kāraṇamastu kiṃ tathā /
api ca sā yadyasti mamāpi nāsti cetāvāpi /
kiñca tava darśane sāstīti sutarāmapūrvavācyatā kāryatvena hi rūpeṇāpūrvasyāpi śaktigrahaviṣayatvaṃ padārthasmṛtiviṣayatvañca /
na caivamapūrvatvakṣatiḥ yāgaviṣayatvāderviśeṣasya kārye liṅgaṃ vinānupasthiteḥ yathā parvatīyatvabhānaṃ vahnau nānumitiṃ vinā /
nanu kārye yadi kriyāsādhāraṇena liṅgaśaktiḥ kriyā cāyogyeti yogyapūrvalābhaḥ tadā nityaniṣedhāpūrvayoralābhaḥ na hi tatrāyogyatayā kriyā tyaktuṃ śakyate phalāśravaṇāt kalpanāyāñca bījābhāvāt /
na ca ekatra nirṇītaḥ śāstrartho 'nyatra tathaiveti nyāyāt tatrāpyapūrvameva liṅgartha iti tyaktuṃ na hyapūrvatvena śaktigrahaḥ kintu kāryatvaviśiṣṭe dharmiṇi kriyā ca tathā bhavatyeva /

na ca kāryeṇa samaṃ kriyāyā anvayānupapattyā apūrve paryavasānaṃ

abhedasyāpyanvayāditi / maivaṃ /
na hi loke pacetetyādau kārye dharmiṇi śaktiḥ kalpitā kintvananyalabhye kṛtirūpe kāryatvamātre dharmiṇaḥ pākāderdhātorevopasthitisambhavāt kriyākāryatvasyānvitābhidhānalabhyatvātathāca dharmiṇi vede śaktiḥ kalpanīyā sā ca kriyānirāsenaiva /
na hi kriyāyāḥ kāryatvānvayayogyatve dharmiṇi śaktiḥ kalpayituṃ śakyate tasmādayogyatayā kriyānirāsānantaraṃ tadatirikta eva śaktiḥ kalpanīyā / na ca kriyātiriktakāryāt kāryamātraṃ laghuḥ tataḥ kriyāpi śakyaiveti vācyam /
yato na brūmaḥ kriyātiriktakāryatvena śaktiḥ kintvayogyatayā kriyāyāṃ nirastāyāṃ dharmiṇi śaktikalpanasamaye yat kriyātiriktaṃ tatra śaktiḥ na tu śaktigrahe kriyāpraveśaḥ na hi yatprayuktānupapattyā yatkalpanaṃ tadeva tasya viṣayaḥ evañca kāryatvenāpi tadatiriktakārye eva śaktikalpanānnitya niṣedhayorapi tadevopāsanādyanvayayogyaṃ liṅgābhidhīyate na tu kāryatvamātraṃ dharmiṇi bādhakābhāvāt lakṣaṇāprasaṅgācca /
ghaṭādistu liṅgaśaktigrahe na tiraskriyate na puraskriyate uyayathāpi gauravāt / anvitābhidhānadaśāyānvayogyatayā tasyāpraveśaḥ vidhipratyayasya ca tatrāprayogaḥ kevalasya tasyāsādhutvāt /
dhātusamabhivyāhārasthale ca tadarthenānvayabodhajanananiyamena ghaṭādyapratipādakatvāt /
ata evāprayogādevāprayogo 'pūrvatvaṃ vā prayogopādhiriti vadanti / athāpratipādyadhaṭādivṛttitayā na kāryatvaṃ pravṛttinimittaṃ pratipādyaghaṭādivṛttitayā na kāryatvaṃ pravṛttinimittaṃ pratipādyamātravṛttereva tathātvāt anyathā prameyatvameva tathāstviti cet na yatprakārikā hi pratipattiḥ padajanyā tadeva tatra pravṛttinimittaṃ phalakalpyatvāt śakteḥ na tu pratipādyamātravṛtti sāsnādau vyabhicārāt /
na ca prameyatvaṃ tathā tadbodhasyāpravartakatvāt /
ata eva lāke liṅg lākṣaṇiko kriyābhinne dharmiṇi vede śaktikalpanāt /
na ca laukikānāmapūrve tātparyaṃ sambhavati pūrvaṃ pramāṇāntareṇāpratīte kriyāsādhāraṇaśaktāvapi loke lakṣaṇaiva pacetetyatra hi pākakāryatāvagamyate tatra kāryatve liṅgastātparyaṃ lāghavāt /
na dharmiṇi kriyāyā dhātulabhyatvāt /
tadāhuḥ tātparyāddhi vṛttirna tu vṛttestātparyamiti tṛtīyāyāḥ karaṇatvaikatvāt kāryaṃ kāryatvañca na svatantraṃ śakyaṃ kintu viśiṣṭaṃ viśiṣṭācca viśeṣaṇamanyadeveti kāryatve lakṣaṇā /
na ca kāryatvaviśiṣṭadharmyupasthitāvapi dharmyaṃśamapahāya kriyāyāṃ kāryatvānvayo 'stu kiṃ lakṣaṇayeti vācyam /
na hītaradharmigatatvenopasthitasya dharmyantarākāṅkāsti ataḥ svatantrakāryatvopasthitaye dharmyantarākāṅkṣāsti ataḥ svatantrakāryatvopasthitaye lakṣaṇā yathā puroḍāśakapālena tuṣānupapacatītyatra puroḍāśarthitayā tadanvitatvenopasthitasya kapālasya nopavāpākāṅkṣeti svatantrakapālopasthitaye 'dhiṣṭhānalakṣaṇā /
na ca vyutpattivirodhaḥ na hi loke kriyākāryatve śaktiravadhāritā yena virodho bhavet kintu kāryatvamātre kriyāyā dhātulabhyatvāt /
na ca dharmyantare śaktāvapi tadbhaṅgaḥ tasmāt prakṛtyarthānvitasvārthabodhakatvaṃ pratyayānāṃ gṛhītaṃ pratyayārthaścāpūrvamapīti na virodhaḥ /
astu vā loke liṅgaḥ kriyākāryatve śaktiḥ tathāpi tadbhaṅgaṃ vinaiva nānārthanyāyena vede dharmyantare śaktistāṃ vinā svargakāmānvayāsambhavāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 362)
anye tu pacetetyādau dhātunaiva pākaḥ kāryo 'bhidhīyate liṅg tatra tātparyagrāhikā na tu śaktā niyamatastādṛśyeva tatprayogāt sāmānyaśabdasya viśeṣaparatvañca na vṛttyantaranirvāhyaṃ ata eva vartamānatvādau na laṅgādiśaktiriti loke śakyagrahāt na vyutpattivirodha iti tadasat liṅaḥ kāryatve 'śaktau pacipadāt kāryatvajñānānupapatteḥ yugapadvṛttidvayavirodhāt /
na cājahatsvārthā ubhayasādhāraṇasyānupasthiteriti dik /
yadvā jñāne padānāṃ śaktiḥ śakyatvāt evañca liṅgapadaṃ ekatroccāraṇe yogyatādivaśāt yāgaviṣayakaṃ stāyisvargajanakaṃ kāryamityekaṃ jñānamanubhavarūpaṃ pracuradravya-guṇa-karmavilakṣaṇaviṣayaṃ kriyate /
na caivaṃ nānārthavadekaikajñāne śaktigrahādekaikaviṣayo 'nubhavo bhavet na samuditaviṣaya iti vācyam /
śaktigrahakāle ekatroccāraṇa iti viśeṣaṇamahimnā tatsambhavāt nānārthe tu pramāṇābhāvena gauravena ca śaktigrahe tasyāpraveśanāt /
tathāpyamīṣāṃ samūhālambanaṃ syānna tu parasparaṃ vaiśiṣṭyajñānamiti cet na sākāṅkṣadharma-dharmigocaraikajñānasyaiva viśiṣṭajñānatvāt cana ca samūhālambanasambhedaḥ /
tasya nirākāṅkṣaviṣayatvāt /
astu vopasthiteṣṭhagṛhītāsaṃsargeṣu sthāyitvasvargajanakatva-kāryatveṣu śaktiḥ agṛhītāsaṃsargakasyāpi viśiṣṭajñānasamānaśīlatvāt ata uktanyāyena tāvadviṣayakamekaṃ jñānaṃ liṅgpadena janyate /
evamevālaukikārtheṣu svargādipadeṣu śaktigrahaḥ /
nanu bhavatūktaprakāreṇa śaktigrahastathāpi liṅpadāt yāgaviṣayakakāryānubhave satyapūrvalābhāt svargakāmānvayaḥ sambhavatītyupapādakapratisandhāne prasiddhārthasvargakāmapadasamabhivyāhārānyathānupapattyā liṅgaḥ kārye śaktikalpanaṃ /
na hi prathamamupapādakapratisandhānaṃ vinārthāpattiḥ sambhavati /
na ca śaktikalpanāt pūrvaṃ upapādakaśarīraniviṣṭamapūrvaṃ jñātamiti cet tat kiṃ ya eva viśeṣa upapādakaḥ pakṣadharmatābalāt siddhyati tatpratisandhānamarthāpattau kāraṇaṃ tathātve pūrvaṃ gṛhītamātrasya kalpyate
kalpanocchedāpattiḥ /
tasmāt yathā sāmānyatobhojanasya pīnatvasambandhāvagamāt upapādakatarke sati kalpanāto viśeṣāvagamaḥ yathā vā sāmānyaśaktavyaktivācakapadena samabhivyāhāravaśādviśeṣābhidhānamevamatrāpi kāryamātravācakatve kāryaviśeṣalābhaḥ sambhavatīti tarkitopapādakapratisandhānād bhavatyarthāpattyā śaktikalpanaṃ yāgaviṣayakañca kāryaṃ na ghaṭādi tasya saviṣayakatvābhāvāt viṣayatvañca jñānaghaṭayoriva svabhāvasambandho vā tannirūpaṇādhīnanirūpaṇatvaṃ vā tatsānasaṃvitasaṃvedyatvaṃ vā vyāvṛttasādhanatvaṃ veti /
asti hi yāga-dāna-homajanyāpūrvāṇāṃ tulyarūpasādhanāntaravyavacchedena pratyekamātrajanyatvam /
taduktaṃ viśabdo hi viśeṣārthaḥ sinotirbandha ucyate /
viśeṣeṇa sinotīti viṣayo 'to niyāmakaḥ iti /
nanu yena rūpeṇa śaktigrahaḥ tena rūpeṇa kāryatvaśaktāliṅg padāllakṣaṇayā kāryopasthitau yogyatādivaśādapūrvalābho 'stu kāryasmaraṇaṃ hi anvitābhidhānopayogi na tvapūrvasmaraṇaṃ tacca padena padārthena veti na kaścidviśeṣaḥ kāryañca śakyakāryatvasambandhitayāvagatameveti cet na liṅgo lākṣaṇikatvenāpūrvānanubhāvakatvāt /
na cetarānvitasvārthaśaktasya yajyādipadasyetaradapūrvamādāyānubhāvakatvamiti vācyam /

itaropalakṣitasvārthānvayamātre hi padānāṃ śaktirna tvitaratra gauravāt padāntaralabhyatvācca /
lakṣaṇāyāñca tīropalakṣitānvayaśālisvārthānubhāvakatvīmitarapadasya tīrasya tu saṃskārādupasthitirasannihitenānvitābhidhānābhāvāt /
na cāpūrvaṃ saṃskāraviṣayaḥ /

kiñca yajipadena svargakāmakāryaviṣayo yāga ityunubhavobhavet lakṣaṇāyāmitarapadasya lakṣaṇīyaviśeṣaṇasvārthaviśeṣyakānubhavajanakatvāt /
na caitādṛśo bodha ākāṅkṣitaḥ /
na ca yāgāviśeṣitakāryamātreṇa svargakāmānvayaḥ pratīyate kintu yāgaviṣayakakāryaviśeṣe tathāca tathāvidhabodhārthaṃ liṅgaḥ kārye śaktireveti /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 378)
apūrvavādasiddhāntaḥ
atrocyate /
anvayaprayojakarūpavattvaṃ na yogyatā anāptokte payasā siñcatītyatra satyapyanvayaprayojakadravadravyatve bādhakapramāyāmanvayābodhāt /
atha yogyatve 'pi svabādhakapramāyāmanvayābodhāt /
atha yogyatve 'pi svabādhakapramāvirahaḥ kāraṇaṃ tarhi so 'pyavaśyāpekṣaṇīyaiti lāghavāt saiva yogyatā evañca tadeva yogyamayogyañca syāditi cet satyaṃ yathā daśāviśeṣe tadeva sākāṅkṣamanākāṅkṣamāsannañca tathā svabādhakapramā-tadvirahadaśāyāṃ tadevānvayabodhe yogyamayogyañcābhidhīyate svabādhakapramāyāṃ tadvirahe vā yogyāyogyatāvyavahāradarśanāt svabādhakapramāvirahadaśāyāṃ yogyatādisattve 'pi vahninā siñcatītyatrānvayabodhaḥ apramādoṣavatpuruṣaṇītatvāt /
sāmānyabhānasya kiñcidviśeṣabhānaniyatatvāt viśeṣābhāne kathaṃ tadbhāsata iti na vastugatyā paramparāsādhanaṃ viśeṣo bhāsata evaya paramparāsādhanatvantu prakāro na bhāsate tatprakārabhāne hi paramparāghaṭakajñānasya hetutvāt yathā ghaṭena jalamāharetyatra yogyatayā chidretaraghaṭe ghaṭatvena bhāsate na tu chidretaratvena tathā sati lakṣaṇāyāṃ yugapad vṛttidvayavirodhena ghaṭānanvayaprasaṅgāt ubhayasādhāraṇarūpeṇānupasthiteśca nājahatsvārthā /
atha saṃskārāttadusthitiḥ /
na ca subvibhaktīnāṃ prakṛtyarthagatasvārthānvayabodhakatvavyutpattestatra vibhaktyartho nāvyīyeteti vācyam /
prakṛtyartho hi prakṛtipratipādyāḥ lakṣaṇīyānvayānurodhāt /
sa ca saṃskārasahakārāt prakṛte 'pi /
na ca tasyāniyatodbodhakānna niyatā tadupasthitiḥ /
phalabalena tathā kalpanāditi cet na śabdopasthāpi tanaiva śabdasyānvayabodhakatvāt / na caivamākāśapadāśakyasya saṃskāropasthitasya śabdāśrayatvasya kathaṃ śābdānubhavaviṣayatvamiti vācyam /
niyamato yaddharmavattvenopasthite yatra śaktigrahaḥ tatsmaraṇajanakasaṃskārasya taddharmaviṣayatāniyamena tadudbodhakādeva tadaṃśe 'pi udbodhaniyamenākāśapadādaśakyasyāpi tasya bhānāt /
astu vā tadapi śakyaṃ yadi niyamata upasthitiḥ sahaprayogasya vācyādiparatvenāpyupapatteḥ /
vastutastu niyatopasthitireva nāsti / astu vā padādapi nirvikalpakaṃ tarhyanvayabodhadaśāyāmitarānvayānupapattyabhāvādagrre 'pi kalpanā na syāditi cet tarhi tavāpi kāryatābodhānantaraṃ aupādānikamādhanatābodho na syāt aupādānikamādhanatābodho na syāt aupādānikabodhe 'nupapattibodhasya hetutvāt klapanāmātrocchedaścaivaṃ syāt pratītānupapattimūlatvāt kalpanāyāḥ / vastutastu bādhakapramāvirahasya yogyatātve saṃśayapasādhāraṇaṃ jñānamātrameva tasyāḥ prayojakaṃ tena yatra bādhakapramāniścayastatraivānvayabodhābhāvo 'nyatra tu taddhīmātrācchabdabodha iti yāge 'pi yogyatāsaṃśayenānvayabodhāpratibandhaḥ bādhasaṃśayasyāpratibandhakatvāt anyathā anumānādyucchedaprasaṅgāt /
apūrvavācyatve 'pyapūrve svargasādhanatāsaṃśayādyogyatāyāḥ saṃśaya eva apūrvasya prathamaṃ svargasādhanatvāniścayādupādānasyānvitābhidhānottarakālīnatvāt sādhaka-bādhakapramāṇābhāvena dvārasambhavanayā sādhanatvasambhāvanātaḥ svargakāmānvaya iti tulyam /
api ca yathā na kriyā sthiretyayoṅgyā tathā
kāryamapūrvamapi viśiṣṭaṃ na sthiraṃ kṛtervinaṣṭatvāt /
na cādhiṣeṭhāne apūrvamātre sādhanatvaṃ tasya padāryaikadeśatvenānvayāpratiyogitvāt /
anye tvanvayavirodhirūpaviraho yogyatā ata eva vahninā siñcatītyatra tad bhrame bhavatyanvayabhramaḥ /
yāge cānvayavirodhirūpaviraho yogyānupalabdhyā sugama eva /
na ca yāge āśuvināśitvaṃ kālāntarabhāviphalajanakatvavirodhīti vācyam /
anubhave kvāthapāne cāśuvinaśini kālāntarabhāviphalajanakatvād yāge 'pyantatastatsattvāt anyathāpūrvavaiphalyāt /
asmādanvayaprayojakarūpavattvaṃ laghviti cet na tatsattvepyanāptokte vyabhicārādanvayavirodhitvena yatkiñcit pratisandhānaṃ tatrāstyeva antato bādhakapramāviṣayatvasyaiva virodhinojñānāditi /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 393)
kāmyasādhanatvajñānameva pravartakaṃ lāghavāt /
siddhaudanastṛptikāmo laghūpāye bhojane pravartate na tu pāke gurarūpāyatvāt jalādyarthī ca sannihite /
ata eva jyotiṣṭomādau śrutasvargaphalakatve 'pi gurūpāyatvenānanuṣṭhānalakṣaṇāpramāṇyāpattyā phalabhūmā kalpyate iṣṭotpattyanāntarīyakaśramajanakatvaṃ vā pratibandhakaṃ /
api ca kāmyavyavahitasādhanatayā jñātameva yadi kāmī kartavyatayāvaitīti niyamaḥ tadā pūrvamapi kāryatayā nāvagamyeta anvitābhidhānāt pūrvaṃ kāmyasādhanatābodhakābhāvādupadānasasyānvitābhidhānottarakālīnatvāt / ata eva kāmyādanyadityādi prakāradvayaṃ nirastaṃ kāryatābuddhau pravṛttau vā kāmyasādhanatvasyaiva hetutvāt /
na ca kārye ghaṭādau liṅaśaktigrahakāle svargakāmānvayāyogyatvāt kriyānirāsastathā yāgānvayānupapattyā ghaṭādinirāso 'pi syāt /
na hi yāgaviṣayako ghaṭādiḥ sambhavati anyathā anvitābhidhānadaśāyāmapi tanniraso na syāt /
syādetat svargakāmānvayānupapattyā tadanvayayogye liṅaśaktigrahaḥ sthāyikāryañca tathā ataḥ śaktigrahakāle kriyānirāso yujyate na ghaṭādeḥ /
yajipadamantarbhāvya svargakāmapada-liṅapadābhyāṃ anvitābhidhānadaśāyāṃ ghaṭādinirāso yāgānvayayogyatvāditi tat kiṃ śaktigrahakāle yāgānvayanupapattirhastapihitā yena ghaṭādinirāsikā sā na pratisandhīyeta /
pratyuta pratyayasyāntaraṅgaprakṛtyarthānvayaṃ bodhayata evetarānvayabodhakatvamiti tadanvayānupapattipratisandhīyate /
pratyuta pratyayasyāntaraṅgaprakṛtyarthānvayaṃ bodhayata evetarānvayabodhakatvamiti tadanvayānupapattipratisandhānameva prāthamikaṃ puruṣadoṣādapratisandhāne śaktigraho bhrama eva ghaṭāderaśakyatvāt puruṣaviśeṣaṃ prati apūrvavācyatāpatteśca /
ghaṭādīnāmanantatvena yadi tannirāso na śakyaḥ tadā anvitābhidhānadaśāyāmapi na syāt pākādīnāṃ kriyātveneva pṛthivītvādinā nirāsasambhavācca /

evañca pracuradravya guṇa-karmasu nirasteṣu kva kārye dharmiṇi śaktigrahaḥ /
na ca viśeṣe niraste 'pi kāryasāmānyaṃ na nirastamiti vācyam /
na hi viśeṣāviṣayaṃ sāmānyajñānaṃ sambhavati /
etenāpūrvasādhāraṇakāryatvena ghaṭādau śaktigraha iti parāstam /
agṛhītāsaṃsargeṣu sthāyitvakāryatva-svargajanakatveṣu tajjñaneṣu vā śaktigraha ityapi parāstaṃ sthāyināṃ ghaṭādīnāṃ nirāsāt dharmamātre ca śaktigrahasya prakṛte 'nupayogāt /
kiñca teṣu śaktigrahaḥ samuditeṣu pratyekaṃ vā nādyaḥ prathamaṃ samudāyasyaikajñānāviṣayatvāt viṣayatve vā pūrvameva viśiṣṭasya sattve 'pūrvatvavyāghātaḥ ekajñānaviṣayasākāṅkṣadharma-dharmiṇoreva viśiṣṭatvāt /
na dvitīyaḥ evaṃ hi liṅapadāt smaraṇatrayaṃ yajipadācca yāgasmaraṇa /
na ca caturṇāṃ teṣāṃ yaugapadyamasti /
na ca pratyekaṃ śaktigrahe 'pi samuditaviṣayakamekameva smaraṇaṃ liṅapadāditi yuktaṃ samudāyasya pūrvamananubhavāt /
smaraṇañca yadi sākāṅkṣadharma-dharmiviṣayakamekaṃ tadā apūrvatvakṣatiḥ ekajñānārūḍhayoḥ sākāṅkṣadharma-dharmiṇoreva viśiṣṭatvāt tanniyatatvādvā /
etena svargādipadeṣu agṛhītāsaṃsargadharma-dharmiṣu śaktigraha iti vyudastam /
pratyeka-samudāyaviṣayakasmaraṇavikalpagrāsāt /
astu vā liṅgaḥ kārye lakṣaṇā yathā hi mañcāḥ krośantītyādau puruṣaviśeṣaḥ prāgananubhūto 'pyanubhūyate itarapadāllākṣaṇikasyānubhāvakatvāt tathāpūrvamapi astu ca svargakāmakāryaviṣayo yāga iti śābdānubhavānantaramarthādyāgaviṣayakaṃ kāryamiti jñānaṃ anupapattiprabhavaṃ /
ata eva śābdabodhānantaramaupādānikabodhātpradhātpravṛttiḥ /
kiñcāpūrvavācyatve 'pi na kalañjaṃ bhakṣayedityāditaḥ kalañjabhakṣaṇābhāvaviṣayakamapūrvamavagamyāpi na pravarteta tadabhāve tathāhi bhakṣaṇe rāgādasya kartavyatābuddhirjātā śabdācca bhakṣaṇābhāve niṣphalāt kāryāt saphalaṃ garīya iti nyāyena sukhahetau bhakṣaṇa eva pravarteta na tadabhāve niṣedhāpūrvameva phalamiti cet na tasya sukha-duḥkhābhāvānyatayā phaṇḍatvenatadajanakatayāca gauṇa-mukhyaprayojanatvābhāvāt /
sukhavadapūrvamapi prayojanamiti cet na loke tathānavagamāt /
alaukikayoḥ svargapavargayoḥ lokāvagataprayojanasukha duḥkhābhāvajātīyatayā prayojanatvaṃ vede 'pi kāmyasthale kāmyasādhanasyaivāpūrvasya gauṇaprayojanasya liṅgābhidhānaṃ kāmyasādhanatājñānaṃ vinā kāmikāryatvasya bodhayitumaśakyatvāt na tu svataḥ prayojanatvena tatrāsāmārthyādanupayogācca pravṛtterbhojanādāvivalokakḷptakāmyasādhanatājñānāt kāryatājñānādvā gauṇaprayojanatvenaivopapatteḥ /
nāpi
nitya-niṣedhayorapūrvaṃ svataḥ prayojanaṃ liṅgābhidhīyate /
kāmyasthale hi dharmigrāhakaliṅgādinā pravartakakāryatvenāpūrvamabhihitamatonityādāvapi kāryatvenāpūrvabodhanaṃ na tu svataḥ prayojanatvena /
nanu nitye loka-vedāvagatagauṇa-mukhyaprayojanābhāve sati liṅgevāpūrvasya svataḥ prayojanatvaṃ bodhayati tena vinā pravṛttiparatvānirvāhāditi cet na nirupadhīcchāviṣayatvaṃ hi svataḥ prayojanatvaṃ apūrvasya siddhaṃ liṅgā bodhanīyam /
na ca tādṛśecchāviṣayo 'pūrvaṃ kvacidapi siddham /
na ca liṅgevāpūrvecchāṃ janayitvā tāṃ bodhayati tasyāstatrāsāmarthyādicchāyāḥ sāmagṣantarajanyatvācca /
ato 'pi kāmye nitye cecchāviṣayatvaṃ prayojanatvamapūrvasya liṅgādinā na bodhyate apūrvecchāyāḥ śābdajñānāt pūrvaṃ asattvāt kintu śābdakāryatājñānāt seti /
atha nitye kāryatvenaivāpūrvasyābhidhānaṃ na tu svataḥ prayojanatvena kintu liṅgā apūrve bodhite tasya svataḥ prayojanatvamicchāviṣayatvaṃ sambhavati sukhajñānavadapūrvajñānasyāpi svata evecchājanakatvāt tataḥ kāmyāpūrvasādhanatājñānānnitye kāryatābodhāt pravṛttiriti cet na apūrvajñānasyecchāhetutvenākḷptvāt /
kāmyāpūrve hi lokakḷpteṣṭasādhanatājñānādevecchā na tvapūrvatvajñānāt /
śāstrasthasya śāstrajakartavyatājñānaṃ balavaditi cet saphalaviṣayaṃ tathā idañca niṣphalaviṣayam /
atha pravṛttimato nivṛttiniyoge 'dhikāra iti yadā bhakṣaṇapravṛttastadā tanniṣedhe śābdakāryatādhīriti tayā viparītaprayatne janite rāgāt kriyotpattiḥ tenaiva pratibandhāt rāgakāritapravṛttimupajīvya hi nivṛttikāryatā śāstreṇa bodhitā atastena bodhane svaphalaṃ viparītakṛtiravaśyaṃ utpadyeti śāstrasya balavattvamiti cet na nivṛttikāryatābodhe 'pi nivṛttau prayatna eva notpadyate yasya pratibandhakatā syāt syācca nivṛttikāryatābodhakamapramāṇaṃ niṣphalatvena tatra kṛterabhāvāt /
atha kalañjabhakṣaṇasya nindārthavādena balavadaniṣṭasādhanatvāvagamāt tadbhakṣaṇe na pravartata iti cet evamapi kalañjabhakṣaṇe nivartatāṃ tadabhāve niṣprayojanakatayā pravṛttau kimāyātamiti /
etena nityāpūrvasādhane sandhyāvandanādāvapi pravṛttirapāstā kriyāyāḥ kaṣṭatvāt loke pacetetyādau kāryatveṣṭasādhanatvarūpadharmaśaktatvena jñātā liṅga svargakāmo yajetetyādau tadanvayaṃ yāge yogyatādivaśād bodhayatīti na vede dharmiṇi śaktikalpanā pratītā ca svargasādhanatā sākṣādasādhanasya yāgasya vyāpāramantareṇānupapadyamānā tannirvāhakaṃ vyāpāramapūrvaṃ kalpayati /
nanu nirupadhipūrvavartitā kāraṇatā sā vyāpāreṇa nirvāhyata ityatra kor'thaḥ kiṃ kriyate uta jñāpyate nādyaḥ uttaravarttitvena vyāpārasya tatrāsāmārthyāt netaraḥ liṅgaiva tadbodhanāt ciradhvastaṃ kāraṇaṃ vyāpāreṇa vyāptamiti cet na vipakṣe bādhakābhāvenāprayojakatvādanyathā aindriyakaṃ kāraṇamatīndriyavyāpārakamiti yāgānubhavayodarśanāt tathā kalpyate /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 414)
prāyaścittādīnāñca phalapratibandhakatvameva prāyaścittasya tasmādenasaḥ pūto bhavatīti yat phalaṃ śrutamasti tasya niṣiddhakriyātaḥ phalabhāk na bhavatītyarthaḥ ``dharmaḥ kṣarati kīrtanādityarthaḥ /
kṣaratītyatra bādhakaṃ vinā na lakṣaṇeti cet na upasthitatvena vihitakriyāyāmeva dharmapadaśaktigrahasya bādhakatvāt /
na caitasya mukhyatvārthaṃ padārthāntare śaktiḥ lakṣaṇocchedāpatteḥ vihitakriyākartṛtvajñānena dhārmikapadaprayogācca /
etena devadattādyaśarīraṃ devadattaviśeṣaguṇapreritabhūtapūrvakaṃ janyatve sati tadbhogasādhanatvāt tannirṃmitasragvadityanumānāt tatsiddhiriti parāstam /
janmāntarīyajñānādibhireva tajjanakatvābhimataiḥ siddhasādhanāditi maivaṃ ciradhvastasya vyāpārasattve kāraṇatvamiti nirupādhyanvaya-vyatirekābhyāṃ vyāptyavadharaṇāt yāgasya ciradhvastakāraṇatvena vyāpārakalpanāt /
kārye vyāpārasya pṛthaganvaya-vyatirekagrahastadvyāpārakatve upādhiriti cet na saṃskāre tadabhāve 'pyanubhavasya tadvyāpārakatvāt /

na cāprayojakatvaṃ yāgo yadi ciradhvastatve sati savyāpāro na syāt svargasādhanaṃ ghaṭavaditi vipakṣe bādhāt /
na cātra kāraṇatāgrāhakābhāva upādhiḥ tenāpi samaṃ vyāptyavadhāraṇe tasyāpyāpādanāt /

na caindriyakasyātīndriyavyāpāravattvaniyamaḥ savyāpāratve kāryāvyavahitapūrvasamaye asattvasyopādhitvenāprayojakatvāt /
nanvevaṃ sandhyāvandanākaraṇasya duḥkhasādhanatvaśruteḥ tatkaraṇaprāgabhāvo duḥkhahetustathāca tasya sthiratvena duḥkhajananasambhavāt na pāpe pramāṇam /
na ca prāyaścittavaiphalyaṃ prāgabhāvanāśa eva tena kriyata iti tanna dhvaṃsa-prāgabhāvānavacchinnakālasya pratiyogikālatvena tadā karaṇāpatteriti cet na sandhyākālīnākaraṇasya duḥkhajanakatvena viśiṣṭasya sandhyākālāpagame 'nupagamāt /
na ca sandhyākālīnākaraṇe viśeṣaṇaṃ kintu pratiyoṅgini karaṇe tathāca viśiṣṭābhāvaḥ sthira eveti vācyam /
sandhyāyā dvyakaraṇe 'nvayastasya padārthatvāt na tu karaṇe tasya padārthekadeśatvenāpradhānatvāt tathāpi dhvaṃsa eva vyāpāro 'stu tava sahabhāvānirūpakasyāpi kāraṇatvāt tasyānantatve 'pi svabhāvāt sāvadhiphalajanakatvam /
yatra yad dhvaṃsohetustatra tatprāgabhāvo 'pīti cet na duḥkhadhvaṃsajanyadadhni mithyādhīdhvaṃsasādhyamuktau ca vyabhicārāt
pratibandhakābhāvatvena hetutve tathābhāvācca /
dhvaṃsenānupapattiḥ kathaṃ tenaiva samādhātavyeti cet na dhvaṃse sati tadvyāpāratvajñānaṃ vinānupapattestadvyāpāratvakalpanayā śānteriti /
maivaṃ /
pratiyāgi-dhvaṃsayorekatrājanakatvāt /
na hi niyamato yaddhvaṃse sati yadabhavati tat tatra kāraṇam /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 431)
na ca saṃsargābhāvatvena hetutve tatheti vācyam /
vyabhicārābhāvena tasyāpi prayojakatvāt /
atha śabdād yāgakāraṇatā vyāpāraṃ vinā tadanupapatteḥ tajjanyadhvaṃsasya kāraṇatvakalpanamityubhayamapi janakaṃ anyatra tu mānābhāvānna tatheti cet na yāgadhvaṃsasya yāgajanyasvargaṃ prati janakatvasya pramāṇāntaravirodhenārthāpattyāpyakalpanāt /
astu tarhi devatāprītireva vyāpāra iti cet yāgasya devatāprītihetutve mānābhāvāt gaṅgāsnānādau devatāprītihetutve mānābhāvāt gaṅgāsnānādau devatāviraheṇa tadasambhavāt /
na ca tatrāpi tatprītiḥ tasya tatprītihetutve mānābhāvāt lāghavena kartu-bhoktṛgatavyāpārakalpanācca /
nanu nāyaṃ niyamaḥ putrakṛtagayāśrāddhādinā pitari pitṛkṛtajāteṣṭyā putre cādṛṣṭotpatteḥ /
atha tatrāpi kartaryevādṛṣṭaṃ vihitakriyāyāḥ yāgasyeva kartṛgatādṛṣṭajanakatvāt /
na ca mukte putre tadadṛṣṭanāśāt pitari na svargaḥ syāditi vācyam /
adṛṣṭasya phalanāśyatayā pitari svargābhāvenādṛṣṭānāśāt svavṛttibhogajanakādṛṣṭasya muktivirodhitvāt na tu pitṛgatamadṛṣṭaṃ janyate mukte pitari doṣābhāvena yogināmiva vihitakriyāyāḥ pitradṛṣṭājanakatvāt tathātve ca sāṅgamapi śrāddhādikaṃ niṣphalaṃ syāditi taddhidheraprāmāṇyāpattiḥ putragatādṛṣṭena ca mukte pitari sukhotpattau na virodhaḥ yogināmiva sukhotpattau doṣasyāhetutvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 440 )
atha pitṛsukhaṃ pitṛpuṇyajanyamiti pitari puṇyaṃ tena vinā tadasambhavāt na putre tatra phalaprasaṅgāditi pitṛsvargakāmānājanyakriyā pitṛpuṇyaheturiti putrakriyāpi tajjaniketi cet evaṃ pitṛkriyāpi pitṛpuṇyajaniketi na tāṃ vinā pitari puṇyaṃ putrakriyā ca putrapuṇyajaniketi putre puṇyaṃ pitṛsvargakāmanājanyapuṇyatvena pitṛsvargaheturastu tatpuṇyaṃ pitṛvṛtti tatsukhahetupuṇyatvāt na putravṛtti tatsukhahetupuṇyatvāditi cet na tatpuṇyaṃ na pitṛvṛtti tatkṛtyajanyapuṇyatvāt putravṛtti vā tatkṛtapuṇyatvāt tasmāt pitṛsvargakāmanājanyapuṇyatvena pitṛsvargahetuteti putra eva tatpuṇyamiti /
maivaṃ /
svargopapādakaṃ hyapūrvaṃ svargāśraye kalpyate prathamopasthitatvāt lāghavāt kalpanāyāḥ sākṣādupapādakaviṣayatvācca /
na ca svargahetukāmanāśraye svargakāmanājanyakriyākartari vā vilambopasthitikatvāt gauravāt paramparayā svargopapādakatvācca /
yadi ca putrakṛtapuṇyena muktasya pituḥ śarīrādyutpattiḥ sukhañca syāt tadā sākṣividhayā asatyābhidhānādiputrakriyājanyapāpena ``sa viṣṭhāyāṃ kṛmirbhūtvā pitṛbhiḥ saha pacyate'' ityādibodhitanarakabhāgitāpi muktasya pituḥ syāt /
tathā ca putrakṛtatatathāvidhaśaṅkayā na kaścinmokṣārthaṃ brahmacaryādiduḥkhenātmānamavasādayet ``duḥkhenātyantaṃ vimuktaścarati na sa punarāvartate'' iti śrutivirodhaśca tathāca muktasya sukha-duḥkhe śarīrañca bhavatītpadarśanaṃ mukte pitari śrāddhādinā doṣābhāvādeva nādṛṣṭamutpadyate /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 445)
na caivaṃ sāṅgaśrāddhasyāpi niṣphalatvaṃ adṛṣṭotpattau svarūpasatodoṣasyāṅgasya vaiguṇyāt yathā vighnahetuduritaśūnyena kṛtaṃ maṅgalaṃ na pāpadhvaṃsaṃ janayati svarūpasataḥ pāpasyāṅgasyābhāvādevañca yāgasyāpi vyadhikaraṇo vyāpāro bhaviṣyatīti /
ucyate /
vihitakriyāyā kartṛgatavyāpāradvārā kālāntarabhāviphalaṃ janyata ityutsargaḥ sa ca balavatā bādhakenāpodyate prakṛte ca bādhakaṃ nāsti yathā śāstradeśitaṃ phalamanuṣṭhātarītyutsvargaḥ sa ca balavatā bādhakenāpodyate prakṛte ca bādhakaṃ nāsti yathā śāstradeśitaṃ phalamanuṣṭhātarīyatyutsvargaḥ /
putrakṛtagayāśrāddhāsya pitṛsvargaṃ prati pitṛkṛtajāteṣṭeḥ putrapūtatvādikaṃ prati hetutvasya śāstreṇa bodhanāt /
nanvayaṃ niyama eva pitṛyajña-jāteṣṭyādau paramparāsambandhena kartṛgatameva phalam /
na hi yasya kasyāpi pitari putre vā phalaṃ kintu svapitṛ-putrayostathāca svapitṛgatatvaṃ svargabhāgipitṛkatvaṃ vā paramparāsambandhaḥ phalena putrasya evaṃ pūtaputrakatvādikamapi pitṛgatameva /
na ca palasya kartṛgatvaṃ sākṣāt sambandhenaiveti vācyam /
grāma-paśu-putra-hiraṇyādīnāṃ paramparayā kartṛgatvamiti vyabhicārāt /
na hi grāmādayaḥ sākṣāt kartṛ-sambaddhāḥ /
evaṃ phalasya sākṣāt kartṛgāmitvabodhane śāstrasyotsargo na tu phalasya kartṛgāmitābodhane /
yattu svargabhāgipitṛkatvaṃ na phalaṃ tatkāmanāyā adhikāriviśeṣaṇatvābhāvāt pitṛgatasvargakāma ityādiśruteḥ /

svataśca tathā kāmanayā pravṛttau śrutakāmanāviraheṇa prayoge 'ṅgavaiguṇyāt phalābhāvaprasaṅgaḥ /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 449)
kiñca svargabhāgipitṛkatvaṃ viśiṣṭaṃ tatra viśeṣyaṃ tatpitṛkatvaṃ na kāmyaṃ na vā phalaṃ siddhatvātadasādhyatvācca kintu viśeṣaṇaṃ pitṛgatasvarga iti sa eva phalamiti /
tanna /
na hi svargabhāgipitṛkatvaṃ phalaṃ api tu svargeṇa samaṃ putrasya paramparāsambandharūpaṃ taduktamiti /
ucyate yadi paramparāsambandhena putragatatvaṃ pitṛsvargasya tadā saṃyuktasamavāyādinā putretarasyāpi phalaṃ syāt /
sa sambandho na śāstreṇa bodhita iti cet tarhi svargabhāgipitṛkatvamapi na tathā śāstreṇabādhitatvāt grāma-paśu-hiraṇyādīnāñca siddhatvena na kāmyatvaṃ kintu tadviṣayakaṃ svatvaṃ kāmyaṃ phalamapi tadeva tacca sākṣādeva kartṛgatamiti kartṛgatatvena phalakāmanā tadgatameva śāstradeśitaṃ phalam /
ata eva kāmanāviṣayaḥ stagata eva svargaḥ phalaṃ yāgādeḥ svarga-pūtatvādeśca pitṛ-putragatatvena kāmyatvamiti śrāddha-jāteṣṭyādeḥ pitṛ-putragatameva phalam /
evañca mātāpitrādigatasvargakāmanayā putrādinā kṛtaṃ puṣkariṇīmahādānādikaṃ mātāpitrādisvargajanakameva kāmanāviṣayasvargasādhanatvena teṣāṃ śrutatvāt na hi svagatasvargakāmasya kartavyatāṃ puṣkariṇyādervidhirbodhayati tathā śruteḥ kintu svargakāmasya svargaśca svagataḥ paragato veti svargakāmatvamaviśiṣṭaṃ yajetetyātmanepadamapi kartabhipretakriyāphalamātrajanakatve na ca svargakāmo dadyādityādau svagatasvargakāmanāyā antaraṅgatvādautsargikatvācca svargakāmatvena svagatasvargakāma evocyate sāmānye bādhakaṃ vinā viśeṣaparatve mānābhāvāt /
kecittu samyag gṛhasthāśramaparipālanasya brahmalokāvāptiḥ phalaṃ śrūyata iti jāteṣṭi-pitṛyajñayorapi gṛhasthakarmatvena tadeva phalamiti phalasya kartṛgāmitve niyama eva prātisvikaphalābhiprāyeṇotsarga ityāhuḥ /
nanu yāvannityaparipālanasya tat phalaṃ na tu kāmyaśrāddhādeḥ kāmyāntarbhāve mānābhāvāt yāvat kāmyānuṣṭānāśakteśca /
yāvacchakyānuṣṭhānasyāpi nātrāntarbhāvaḥ kāmanāvirahādināpyakaraṇāt yāvannityānuṣṭhāne tatphalābhāvaprasaṅgāt nityasyaivāvaśyakatvenopasthityānvayācca /
api ca taiḥ karmabhiḥ pratyekamutpattyapūrvaṃ taiśca paramāpūrvaṃ janyate iti na gauravān mānābhāvācca /
kintvantimakriyā paripālanarūpakriyāntareṇa veti na sarvaṃ karma brahmalokāvāptiphalakamiti /
maivaṃ /
bhagavaduddeśena kṛtasya kāmyasya nityasya vā yasya kasyāpi karmaṇaḥ paripālanād brahmalokāvāptiḥ phalaṃ śrūyata iti jāteṣṭi-pitṛyajñayorapi tathā kṛtayostadeva phalam /
tathā ca bhagavadgītā ``yajñāyācarataḥ karma karmagranthirvilīyate /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 456)
yajñārthātkarmaṇo 'yatra lāko 'yaṃ karmabandhanaḥ'' /
iti tacca karma yajñārthatayā pratyekameva tatphalasamarthaṃ sambalanantu maṅgalavadupayujyate anyathā ekaprayogasya vyavadhānādasambhavaḥ paripālanantu kartavyamityeva kāraṇam /
taduktaṃ ``dadāmi deyamityeva yajñe yaṣṭavyamityahamiti /
yattu niṣiddhāsambandha eva samyaktvaṃ na tu vihitamātrānuṣṭhānamiti /
tanna /
yatkiñcinniṣiddhāsambandhasyābhāvāt sarvaniṣiddhāsambandhasya sarvatra sulabhatvāditi sampradāyaḥ /
atra brūmaḥ /
bhagavaduddeśena kṛtaṃ kiñcideva karma sarvaṃ kāmyaṃ vā sarvaṃ nityaṃ vā sarvamiti vā nādyaḥ ekenaiva kāmyena nityena vā snānena tathā kṛtena tatphalasiddhau bahuvittādisādhye śrāddhādāvapravṛttyāpatteḥ /
nāparau aśakyatvāt /
na turyaḥ jāteṣṭyādernityatvābhāvāt /
tasmāt samyagagṛhasthāśramapālanasya tatphalaṃ samyaktantu sāmastyameva ato gayāśrāddhāderna brahmalokāvāptiḥ phalamiti sādhuktaṃ ``śāstradeśitaṃ phalaṃ anuṣṭhātarītyutsarga iti /
tacca phalaṃ kvacidvidhivākyaśrutaṃ kvaciccārthavādikamiti /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 460)
kāryānvitaśaktivādapūrvapakṣaḥ
nanvarthavādādīnāṃ siddhārthatayā na prāmāṇyam /
kāryanvita eva padānāṃ śakyavadhāraṇāt vṛddhavyavahārādeva sarveṣāmādyā vyutpattiḥ upāyāntarasya śabdavyutpattyadhīnatvāt /
tathā hi prayojakavākyoccāraṇānantaraṃ prayojyapravṛttimupalabhamāno bālaḥ prekṣāvadvākyoccāraṇasya prayojanajijñāsāyāṃ tadanvaya-vyatirekānuvidhāyitvādupasthitatvācca prayojyavṛddhapravṛttimeva prayojanamavadhārayati na cākiñcit kurvatastādarthyaṃ sambhavatīti tajjanyaṃ pravṛttyanukūlaṃ kāryatājñānameva kalpayati svapravṛttau ca tena kāryatājñānameva kalpayati svapravṛttau ca tena kāryatājñānasya hetutvāvadhāraṇāt nānyat pravṛtteḥ kāryatājñānāvaruddhatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 465)
na caivaṃ śabdasya jñānadvārā pravṛttihetutvaṃ svapravṛttau bālena śabdāhitaviśeṣasya kāryatājñānasya hetutvenānavadhāraṇāt /
jñāne ca pratyakṣādinānopāyakatvadarśanāt śabdāpi kāryatājñānaheturityavadhārya tatraiva śaktiṃ kalpayati upasthitatvāt paścādāvāpoddhāreṇa kriyākārakapadānāṃ kāryānvitatattadartheṣu śaktiṃ gṛhṇāti prathamagrahītasāmānyaśaktyanurodhāt /
syādetat yadyapi vṛddhavyavahārādādau kāryānvitadhīranumitā tathāpyanvitamātraśaktyaiva kāryatāvācakapadasamabhivyāhārādākāṅkṣādimahimnā kāryānvitadhīsambhavāt na kāryāṃśe 'pi śaktiḥ paramparayāpi śabdasya kāryānvitajñānānukūlatvādarthāpattau anyathopapattirapi /
avaśyañcākāṅkṣādeḥ kāraṇatvaṃ kāryāṃśe śaktāvapi tadvyatirekādanvitābhidhānavyatirekaniyamāt /

(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 468)
sati cākāṅkṣādau kāryavyatirekadarśanādanvitābhidhānavyatiriko na kvāpyasti /
anyathā gavādipadānāṃ vyaktāveva śaktiḥ syāt saṃskārādeva vyaktilābhadarśanānna tatheti yadi tadā kāryavācakapadādeva kāryānvitalābha iti kiṃ śaktyā vṛddhavyavahāre niyamataḥ kāryānvitajñānaṃ tatra dṛṣṭamiti tatra śaktikalpane vṛddhavyavahāre śabdopasthāpitenaivānvayabodhadarśanācchabdasannidherevānvayabodhahetutva kalpane dvāramityādau śabda evādhyāhriyate /
kvacidasampūrṇavākye vṛddhavyavahārādādyavyutpatteḥ śabdasannirvyabhicaratīti cet tarhi siddhārthe 'pyanvayapratītidarśanāt kāryatvamapi vyabhicāri /
na ca tatra lakṣaṇā bādhakābhāvāt /
śaktiklapanābhiyā hyanyatra lakṣaṇānumatā iha tu laghīyasyā ubhayasādharaṇāpadārthamātraśaktyā mukhyasyaivocitatvāt /
kiñca kāryavāciliṅgādīnāṃ ākāṅkṣādyupetapādarthānvitasvārthabodhakatvamavaśyaṃ vācyamato viśeṣāt padāntarāṇāmapi tathātvamastu lāghavāditi /
maivaṃ /
vyavahārahetutayānumite hi kāryānvitajñāne 'nvaya -vyatirekābhyāṃ śabdasya sākṣātkāraṇatvavadhārayati na paramparayā sākṣāttvasyautsirgikatvena tatsambhave paramparayā anyāyyatvāditi tatraiva śaktiṃ kalpayati nānvitajñāne padārthajñāne vā apravartakatayā pravṛttyā svakāraṇatvena tayoranupasthāpanāt /
na cānvitajñānaśaktāvapi paramparayā kāryatvadhīḥ sambhavatītyarthāpattyā saiva kalpyatāṃ lāghavāt na tu viśiṣṭajñāne śaktiranyalabhyatvāt iti vācyam /
arthāpatteḥ sākṣādupapādakamātraviṣayatvena nyūnādhikāgrāhakatvāt sākṣādupapādakakāryanvitajñāne śaktiḥ kalpyate liṅgādīnāṃ śakteralpanāt anyalabhyatvatarkasyāpyabhāvāt vā ādyavyutpattervicāryatvāt /
kiñca pravṛttikāraṇatayopasthitaṃ kāryanvitajñānamapahāyānupasthitānvitajñānamātre śaktikalpanamayuktaṃ hetvabhāvādupasthityantare ca gauravāt /
atha kāryanvitajñānopasthitāvapyanvitajñānamapyupasthitamiti lāghavāt kāryāṃśamapahāyānvite śaktirgṛhyatāmiti cet na jñāne hi padānāṃ śaktiḥ śakyatvānnārtheṣu anyacca kāryānvitajñānaṃ anyadevānvitajñānaṃ viṣayabhedena jñānabhedāt /
taduktamabhāvavāde anyadbhūtalajñānamanyacca ghaṭavadbhūtalajñānamiti anvitajñānamupasthāpya tatra śaktigraha iti gauravameva /
gaghuni śakye sambhavatyanyalabhyaṃ guru na tatheti cet na yugapadupasthitau tathātvāt /
na ca tasyāpyanupasthitiḥ puruṣaviśeṣadoṣāt sarvairevādyavyutpattau tathānavagamāt /
tathāpi na kāryānvite śaktiḥ kāryavāciliṅgādīnāṃ vyabhicārāditi cet na sarvapadānāṃ kāryatvaviśiṣṭadhījanakatvāt /
tacca kāryānvitasvārthāpratipādakatayetarānvitasvārthakāryapratipādakatayā veti /
evañca kāryānvitavyutpattau satyāmanākāṅkṣādau vyabhicārādākāṅkṣāderupādhitvam /
tathācopajīvyaprathamabhāvikāryānvitavyutpattyanurodhena vidhyaśrutāvapi kāryadhyāhāraḥ kvacillakṣaṇā kvacidasaṃsargāgraha iti siddhārthe 'nvayapratītidarśanāduttarakālamanvitamātre śaktireva kalpyatāṃ prācīnakāryānvitajñānaṃ bādhyatāmityapyata eva nirastam /
pūrvakalpanātaḥ kalpanāntaraprasaṅgāt uttarakālabhāvisiddhārthaprayogasya lakṣaṇādibhirapyupapatteḥ ananyathāsiddhatvābhāvena prācīnajñānābādhakatvāt upajīvyavyāghātācca /
atha siddhārthe 'pi vyutpattiḥ tathāhi upalabdhacaitraputrajanmā bālastādṛśenaiva vārtāhāreṇa samaṃ caitrasamīpaṃ gataścaiva putraste jāta iti vārtāhāravākyaṃ śṛṇvan caitrasya mukhaprasādaṃ gṛhṇan śroturharṣamanuminoti hārṣācca tatkāraṇaṃ putrajanmajñānaṃ kalpayati upasthitvādupapādakatvāda nyopasthitau gauravācca tatra vākyasya kāraṇatāṃ kalpayati lāghavāditi cet na harṣahetūnāṃ bahūnāṃ sambhavāt harṣeṇa liṅgena putrajanmajñānasya bālenānumātumaśakyatvāt priyāntarajñānasya pariśeṣayitumaśakyatvācca /
atha putrajanmajñānāvyabhicārivṛddhināddhādikriyāviśeṣadarśanāt putrajanmajñānānumānamiti cet tarhi putraste jāta iti vākyaṃ tat kriyākartavyaparameveti kāryānvitajñānajanakatvameva tasya prathamato gṛhyate uttarakālaṃ putrajanmajñānānumānamiti na vyutpattiḥ kāryaṃ jahāti yatrāpīha sahakāratarau madhuraṃ piko rautīti prasiddhārthapadasamānādhikaraṇyādibhirvyutpattistatrāpi vyavahāradhīnyutpattipūrvikā kāryānvita eva yuktā pikapadaśaktiḥ pūrvaṃ nāvadhṛteti cet na tatra pikamānayetyādau kasyacit kāryānvita eva vyutpatteḥ upajīvyajātītayā ca tasyā balavattvaṃ kiñcedamapi kāryānvitajñānaśaktaṃ padatvāditi sāmānyato 'vagataṃ svārthāviśeṣaḥ paraṃ nādhigataḥ sa idānīṃ suhṛdupadeśādibhiravagamyate /
ataḥ siddhaṃ pravṛttiparāṇāṃ śabdānāṃ pravartakajñānajanakatvaṃ tacca kvacit sākṣāt kāryānvayāt kvacit paramparayā kāryānvayāt ata eva vidhiśeṣībhūtārthavādānāṃ
svargādipadaśaktigrāhakāṇāñca pravṛttiparatvena paramparayā kāryānvayāt kāryānvitasvārthābodhakatvamiti /
yatra purāṇa-bhāratādi pāṭhe phalaśrutirasti tatrārthavādakalpitavidhiśeṣībhūtatvena pravṛttiparatvameva teṣāmatiparamparayā kāryānvitasvārthabodhakatvaṃ svarūpākhyānaparāṇāntu kāvya-nāṭakādīnāṃ padārthāsaṃsargāgraheṇa saṃsargavyavahāro na saṃsargagraha iti /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 484)
kāryānvitaśaktivādasiddhāntaḥ
atrocyate ghaṭamānayeti vākyaśravaṇānantaraṃ prayojyasya dhaṭānayanagocarapravṛttyā ghaṭānayanakāryatājñānamanumitaṃ bālena na tu kāryānvitajñānaṃ pravṛttiviśeṣe tasyāhetutvādghaṭādipadaśaktigrahe tasyānupayogācca /
tatra tajjñānaviśeṣe ghaṭamānayetivākyaviśeṣasyānākalitapadavibhāgasya hetutvamavadhārya ghaṭapada-dvitīyā-dhātu-vidhipratyayānāṃ pratyekamāvāpodvāpadvāreṇa ghaṭakarmatvānayana -kāryatvajñāneṣu pratyekaṃ kāraṇatvamavagamya śaktiṃ kalpayati /
paścāt pravṛttisāmānyenānumitakāryānvitajñāna vākyamātrasyānyalabhyatvena kāryāṃśamapahāyānvitajñānamātre śaktiṃ kalpayati na tu prathamaṃ vākyamātrasya kāryānvitajñānamātrahetutvakalpanaṃ /
atha ghaṭānayanakriyāyāḥ prathamaṃ kriyātvajñānātpravṛttimātrānumānaṃ tena ca kāryānvitajñānamanumāya tatra vākyamātrasya hetutvaṃ kalpayitvā śaktiṃ kalpayati taduttaraṃ viśeṣayoḥ kārya-kāraṇabhāvadhīriti cet na prathamaṃ pravṛttimātra-kāryānvitajñānamātrayoranumānaṃ bālasya kramaśobhavatītyatra mānābhāvāt ghaṭādipadaśaktigrahasya tena vināpi sambhavāt /
na ca tadanumānasāmagrī tadāvṛtteti vācyam /
tadā vyāptyādismṛtau mānābhāvāt /
sāmānyayoḥ kārya-kāraṇabhāvagraho viśeṣayostathātvagrahe heturiti cet na viśeṣayoranvaya-vyatirekābhyāmeva tadgrahāt /

yathā dhūma-vahniviśeṣayoḥ kārya-kāraṇabhāvagrahe tatsāmānyayorapi hetu-hetumadbhāvo bhāsate anyathā na sakṛddarśanagamyā vyāptiḥ syāt tathātrāpi viśeṣayoḥ kārya-kāraṇabhāvavittivedya eva sāmānyayostathābhāva iti cet na pratyakṣeṇa viśeṣagrahe yogyatvāt sāmānyamapi bhāsate prakṛte ca kāryaviśeṣeṇa kāraṇaviśeṣānumitau na sāmānyamiti na yugapadupasthitiḥ /
atha viśeṣayoḥ kārya-kāraṇabhāvāt sāmānyayorapi tathātvamanumāpayatīti cet tarhi viśeṣayoḥ kārya-kāraṇabhāvāvagamaḥ prāthamika iti tanmūlakaḥ prathamaṃ padaviśeṣe śaktigraha eva syāt niṣprayojanakatvenāntarānumitau mānābhāvāt yaccoktaṃ pravṛttikāraṇatayopasthitaṃ kāryānvitajñānamapahāyānvitajñānaṃ kalpayitvā tatra śaktikalpanamayuktaṃ uyayathā gauravāditi tanna kāryānvitajñāne 'nvitajñānatvasya sattvāt tadviśeṣatvāt tasya atastatraiva śaktigraho na kāryatvāṃśe 'pi /
ata eva ghaṭavadbhūtalajñāne bhūtalajñānanatvamapīti tadbhinnaṃ tajjñānamabhāvavyavahāre kāraṇaṃ tvayāpi svīkṛtaṃ /
astyevaṃ kintu tadupasthitāvapyanvitajñānatvaṃ na viṣaya iti tasyaivopasthityantaraṃ kalpyamiti cet na kāryānvitajñāne anvitajñānaṃ viśeṣyamiti tadupasthitau tasyāpi viṣayatvāt viśiṣṭajñānasāmagrītoviśeṣyabhānāvaśyambhāvāt anyathā anyajjātijñānaṃ anyacca jātiviśiṣṭajñānamiti vyaktijñānamapahāya jātijñānaṃ kvāpi nopasthitamiti na tava jātireva padārthaḥ syāt jāteḥ kevalopasthitau ca vyaktisamānasaṃvit saṃvedyatvaṃ na syāt /
atha jātiviśiṣṭajñānopasthitervyavyaktijñānaviṣayatve 'pi gauravādvyakteranyalabhyatvācca jātiviśiṣṭajñānatvaṃ na śakyatāvacchedakaṃ kintu jātijñānatvaṃ lāghavāditi mataṃ tarhi tulyam / na ca yugapadupasthitau lāghavāvatārona cātra yugapadupasthitiriti vācyam /

viśiṣṭajñānasya viśeṣyaviṣayatvaniyamāt kiñca mamedaṃ kāryamiti jñānaṃ sākṣādupapādakaṃ pravṛttyā svakāraṇatvenānumitamatastatra śaktiṃ gṛhṇīyāt sākṣādupapādakaviṣayatvāt kalpanāyāḥ śaktiṃ gṛhṇīyāt sākṣādupapādakaviṣayatvāt kalpanāyāḥ /
na tvidaṃ kāryajñāne tasya sākṣādupapādakatvāt /
athedaṃ kāryamitijñāne śaktyaiva paramparayānumānadvārā mamedaṃ kāryamiti jñānasambhavāt anyalabhyatvena na śaktikalpanā tarhi itarānvitajñānaśaktyaiva kāryavācakapadasamabhivyāhārāreṇaiva kāryānvitajñānasambhavāt anyalabhyatvena na tatra śaktikalpanamiti tulyam /
nanvidaṃ kāryamiti jñānaṃ sākṣādeva pravartakaṃ kartavyatāprayojakayāvadekaviśeṣaṇasya svagatatvapratisandhānaṃ sahakāri tena nātiprasaṅgaḥ /
na ca sahakārivilambena kāryānutpāde sākṣātsādhanatvaṃ nivartata iti cet na lāghavena mamedaṃ kāryamiti jñānādeva pravṛtteḥ yathā ca bhaviṣyadviṣayā kāryatānumitistasthoktamadhastāt /
api ca yādṛśasya puruṣasyāvigītakṛtisādhyamidaṃ tādṛśo 'hamiti dhīrna pravṛttihetuḥ kṛtakriyamāṇaviṣayakakṛtisādhyatājñānasya siddhaviṣayasyāsiddhaviṣayecchānutpādakatvāt icchāyāḥ svaprakārakadhīsādhyatvena kṛtyā sādhayāmītīcchāyāḥ svaprakāradhīsādhyatvena kṛtyā sādhayāmītīcchāyāḥ svakṛtyanantarabhaviṣyattārūpakṛtisādhyatādhījanyatvācca /
api cāstu prathamaṃ kāryānvitajñāne vākyasya
sākṣātatkāraṇatābodhāttatra śaktigrahaḥ tathāpi paścādāvāpodvāreṇa padaviśeṣasyetarānvitasvārthajñāne śaktiṃ kalpayati lāghavāt /
na tu kāryatvāṃśe 'pi gauravāt anyalabhyācca /
na caivaṃ prathamapravṛttasya sākṣātkāraṇatābodhasya tanmūlakakāryānvitaśaktigrahasya ca bādhā syāditi vācyam /
iṣṭatvāt anyathāsiddhimapaśyato hi bālasya sa bhūta iti tasyābalavattvāt gauravānyalabhyatva-tarka-sahakṛtapramāṇajanyatvenottarasya balavattvāt /
na copajīvyabādhānna tathā pratyatīti vācyam /
upajīvyatve mānābhāvāt /
daivāddhi prathamaṃ tadvṛttaṃ na tu padaviśeṣaśaktigrahe tasya hetutvatena vināpi tatsambhavāt /
na ca prāthamikatvena balattvasya vyabhicārāt /
nāpi sarvaiḥ prathamaṃ pratīyamānatvena balavattvaṃ sarveṣā śarīrāhampratyaye candratārakādiparimāṇasya sarvairalpatvagrahe ca vyabhicārāt /
ata eva pūrvakalpanātaḥ kalpanāntaraprasaṅgaḥ syāditi /
nirastam /
yatrānanyathāsiddhatayopajīvyatayā vā balattvaṃ pūrvakalpanāyāstatra tathātvāt /
kiñca prathamaṃ kāryānvitajñāne vākyasya sākṣāt parampodāsīnaṃ kāraṇatvamātraṃ gṛhyate na tu viśeṣo 'pi upāyasyānvaya'vyatirekāderubhayaviśeṣasādhāraṇatvena tatsaṃśayakatvāt utsargo 'pi bādhakābhāvaniścayasahakṛto niścāyakaḥ /
na cānyalabhyatvasya bādhakasyābhāvamāpātataḥ svato darśanamātreṇa bālo niścetumarhati /
ata eva prāmāṇyasyautsargikatve 'pi bādhakābhāvasahakṛtaniścayādeva niścayaḥ anyathā pramāpramā vā sākṣātparamparāsādhanaṃ veti saṃśayaḥ kvāpi na syāt /
yacca harṣahetūnāṃ bahūnāṃ sambhavādityādi tanna svatohītaharṣahetustanapānāderbādhāvatāradanyasya harṣahetoragrahādupasthitatvādupapādakatvācca putrajanmajñānasyaiva harṣahetutvena kalpanāt /
anyapriyajñānaṃ harṣakāraṇaṃ bhaviṣyatīti śaṅkāyāḥ kathamevamiti cet na evaṃ hi kāryānvitajñāne 'pi śaktirna gṛhyate prayojyajñānahetūnāṃ bahutvādananyathāsiddhaśabdānuvidhānasya ca tulyatvāt anyapriyasyājñānācca jñāne 'pi vā tadā tadupasthitiniyame mānābhāvāt sandehābhāvopapatteḥ liṅgābhāsajanyakākatālīyasampannasaṃvādānumitivaddhaharṣeṇa liṅgena putrajanmajñānānumānasambhavācca /
na cāsāsajatvenānumiterbhramatve taddhetukaśaktigraho bhramaḥ viṣayasya tathābhāvena tayoryathārthatvāt /
yathā kaścit sūtrasañcārādhiṣṭhitaṃ dāruputrakaṃ ghaṭamānayeti niyuṅke sa ca tamānayati tadā cetanavyavahārādiva taddarśī bālo vyutpadyate /
iyaṃ kriyā kṛtijanyā sā jñānajanyā tat vākyajanyamityunumiti paramparāyā bhramatve 'pi taddhetuśaktigrahaḥ tajjanyaśābdabodhaśca yathārtha eva viṣayasya tathābhāvāditi siddhaṃ siddhārthe 'pi śaktigraha iti /
ata eva ``yanna duḥkhena sambhinnaṃ na ca grastamanantaraṃ /
abhilāṣopapanītañca tat sukhaṃ svaḥpadāspadaṃ'' /
ityarthavādopasthite sukhe vedādeva svargapadasya śaktigrahaḥ na tu candanādau sukhoparāgeṇa svargapadaprayogāddheyatādaśāyāñcāprayogāt sukhameva śakyaṃ bahuvittavyayāyāsasādhye tatkarmaṇi sukhamātrārthī na pravartata ityarthavādopasthite svargapadatātparyaṃ /
na cārthavādasyopajīvyatvāt tadunīte tata eva śaktigrahaḥ tasya svargapadatātparyaviṣayatvenāspadatvopapatterna atiśayitasukhatvaṃ vācyaṃ prayogopādhirvātiśayaḥ /
na cātiśayasya sāvadhitvena candanasukhe 'smādayaṃ svarga iti dhīḥ syāt rasādāvivātiśayasya jātitvenāvadhyanirūpyatvāt /
atiśayapadaprayogastu itarajñānāpekṣa iti cet na vicitrahetusādhyatayā vilakṣaṇātiśayasyānekatvenānanugamāt sukhatvāvāntarātiśayatvenāsyānugame 'pyanadhyavasāyena śaktyagrahādapravṛttyāpatteḥ /
sukhatvāvāntarajāteśca sukhamātrasādhāraṇatvāt prayogopādhernirākartavyatvāt loke ca lakṣaṇā /
nanu duḥkhāsambhinnasukhasya śakyatve candanādau svargapadaprayogolakṣaṇayāpi na syāt sātiśayasukhasya śakyatve tatsambandhitayā candanādau lakṣaṇā bhavati tasmāt duḥkhāsambhinnatvādinopalakṣitā sukhatvāvāntarajātireva vācyā ekajātisattve 'pi vilakṣaṇahetusādhyasvargeṣṭhakajātau mānābhāvāt /
vihitakarmajanyatā ca tattadviśeṣatvenaiva ananugatasyāpi janyatāvacchedakatvāt sambandhamātrañca lakṣaṇābījamiti vakṣyate /
evaṃ devatāyāmapi ``indramupāsītetyādau lāke prayogasyāniyamāt gauṇatayaiva vyavahārāccārthānadhyavasāye 'laukikasahasrākṣādāvindrādipadaśaktigrahaḥ pramāṇañca ``indraḥ sahasrākṣa ityādirvidhisabhabhivyāhṛtor'thavāda eva svargapadavat /
atha svargapade pravṛttyanyathānupapattyā ``tatsukhaṃ svaḥpadāspadamitiśruteścārthavādādeva śaktigrahaḥ na ceha tathārthavādaḥ kintu ``indraḥ sahasrākṣa ityādi stāvakatvena pravṛttiparamiti cet na indraḥ sahasrākṣaityādiprasiddhapadasāmānādhikaraṇyaśrutau bādhakaṃ vinā sahasrākṣasyaivendrādipadavācyatvāvadhāraṇāt prasiddhapadasamanvabalena pratīyamānamarthamabādhitamādāyaiva teṣāṃ pravartakatvāt /
mantraprakāśitaśaśiśekharādyupetamuddiśya havistyāgena tatraiva yājñikānāṃ devatāvyavahārāt /

api ca ``śivāya gāṃ dadyādityādinā devatāsampradānatvaśruteḥ śivādisahasranāmnāṃ paryāyatvena śrutermahājanaparigraheṇa pramāṇatvādārādhitadevatāyāṃ varadātṛtvaśruteśca bādhakaṃ vinā cetanaiva devatā /

atha devatācaitanyapakṣe
tatprītireva yāgavyāpāra iti nāpūrvasiddhiriti cet na prīteḥ sukhasya tadanubhavasya cāśutaravināśitvāt tajjanyasaṃskārasya svāviṣaye phalāhetutvāt phalahetusthāyikṛtivyāpārāpekṣāyāṃ lāghavena kṛtisamānāśrayasyaiva vyāpāratvakalpanāt /
nānāyāgeṣṭakadāhvāne caikadā sannidhānaṃ tadbaddhiviśeṣa eva pratiṣṭhāvidhinā pratimādāvahaṅkāravat /
atha rājasūyādiphalatvena śraterindrādiścetana eva devatātvantu tasya nāsti mānābhāvāt kintu deśanādeśikatacaturthyantapadanirddeśyatvaṃ devatātvamitīndrāyetyādipadameva devatā ata evāgniprakāśakamantreṇāgniprakāśanānantaraṃ agnaya iti niyamato havisastyāgo na paryāyāntareṇa /
na cendroddeśena havisastyāga indraniṣṭhakiñcijjanakaḥ tatsvarūpājanakatve sati taduddeśena kriyamāṇatvāt brāhmaṇāya dānavaditi vācyam /
aprayojakatvāt tadarthatvena kriyamāṇatvasyopādhitvācca /
indrāya svāhetyatra na tādarthye caturthī kintu svāhādipadayoge upapadavibhaktireva anyathā ``namaḥ-svasti-svāhetyādisūtravaiyarthyāt /
maivaṃ /
caturthyantapadasya devatātve mānābhāvāt caturthīṃ vināpi indro devateti vyavahārāt /
agraye kavyavāhanāyetyādau devatādvayaprasaṅgāt ``indraḥ sahasrakṣa ityarthavādasya ``indramupāsītetyādividhisamabhivyāhāreṇa ekavākyatayā tasyaivopāyasyatvāt ``śivasvannādadītetyatra mahādevamuddiśya tyakte 'pi śiṣṭānāṃ śivasvatvena vyavahārācca /
agnaya iti padena niyamatastyāgaśrutibodhitatvena tathā tyāgasya phalahetutvāt /
na ca bījākṣarāṇāṃ devatātvāt tatraiva śivādipadaśaktigraha iti vācyam / bījākṣarāṇāṃ caturthyantatvāniyamāt /
tadapratītāvapi mantraprakāśitaśaśiśekharādyupetamuddiśya havistyāgena tatraiva yājñikānāṃ vyavahāraḥ bījākṣarāṇāṃ havistyāgabhāgitvenānuddeśyatvāt śivasya pratimantraṃ bījākṣarāṇāṃ nānātvāt ananugamena śivapadaśaktigrahasyāśakyatvācca /
na ca mūrtibhedena śivaśarīrāṇāmananugatatvena tavāpi na śaktigraha iti vācyam /
bālyādinā bhinnaśarīreṣu caitratvavacchivatvajātedṛṣṭaviśeṣopagṛhītatvasya vānugatvāt adṛṣṭaśūnyasya ceśvarasya na devatātvaṃ īśānaśca tadbhinna eva tasmānmantrakaraṇakahavistyāgabhāgitvenoddeśyatvaṃ devatātvaṃ anyeṣāṃ haviḥsambandhe mantrasyāhetutvāditi /
kvacicca vākyaśeṣācchaktigrahaḥ yathā yavamayaścarurbhavati vārāhī copānat vaitase kaṭe prājāpatyaṃ caruṃ cinotītyatra yava-varāha-vetasaśabdāḥ kiṃ kaṅga-vāyasajambūnāṃ vācakāḥ uta dīrghaśrūka-sūkara-vañjulānāmiti mlecchāryavyavahāradarśanādvipratipattau mukhyārthānadhyavasāyāt tatpade pramāṇyāniścaye vyavahārādvyutpattiḥ sa cāviśiṣṭaḥ pikādipadeṣu mlecchavyavahārādvyutpatteḥ sūkarasyeva carmaṇā kākasyāpyupānahoḥ sambhavāditi pūrvapakṣe vasante sarvasasyānāṃ jāyate patraśātanaṃ modanamānāḥ pradṛśyante yavāḥ kaṇiśaśalinaḥ /
''varāhaṃ gāvo 'nudhāvanti'' /
''ambujo vetasaḥ'' /
iti vākyāśeṣarūpavedavirodhinau mlecchaprasiddhaḥ smṛtiriva vedaviruddhā heyeti nirastāyāṃ mlecchaprasiddhau niṣpratipakṣāryavyavahārācchaktigrahaḥ / nanu vākyaśeṣāt śrūkarādiṣu tātparyaniścayo na śaktinirṇāyakaḥ kākādi sadṛśatayā śrūkarādau prayogasya gauṇyādināpi sambhavāditi cet na śrūkarādau tātparyavacchakterapi niścayāt /
tathā hi yadyapyanādiprayogayāgitā na śaktiniyatā vaidikagauṇyādinā vyabhicārāt tathāpi śaktiranādiprayoganiyatā ato varāhaśabdasyānādi /
prayogayogitā śaktiśca kāke kalpyeti gauravaṃ śrūkaratve 'nādivedasambandhāt prayogo 'nādisiddha eva śaktimātraṃ kalpyata iti lāghavamityanāditātparyāt śrakare śaktireva /
atha kākavat śrūkaro 'pyasadṛśa eva susadṛśasya gavayādeḥ sattvāt kathañcit sādṛśyaṃ kākasyāpyastīti cet na kāka-śrūkarayorvarāhaśabdād buddhisthatve 'nayoḥ ko vācya iti jijñāsamānasya smṛtiviṣaya iti tannirāsādanyathā tātparyagrāhakavākyaśeṣasyāpi niṣprayojanatvaṃ syāt kathañcit sādṛśyasya sarvatra sattvena tātparyānadhyavasāyāditi /
itarānvite śaktirityapi guḍajihvikā vastutonvaye 'pi na śaktiḥ /
nanu vyavahāreṇānumite itarānvitajñāne padaśakyatvagrahāt tatraiva śaktiṃ gṛhṇāti upasthitatvāt /
na cāgre tatyāgo hetvabhāvāt na tu padārthajñānamātre vyavahārāt tasyānupasthiteḥ upāyāntarāttadupasthityantarakalpane mānābhāvāt ata itarānvitasvārthajñānaśaktatvena jñātapadaṃ svārthānvayānubhāvakaṃ ityanvitābhidhānamiti cet na itarānvitapadārthajñānopasthitau padārthajñānaṃ viśeṣyamiti tadupasthitau tasyāpi viṣayatvāt viśiṣṭajñānasya viśeṣyaviṣayatvaniyamāditi tatraiva śaktiṃ kalpayati lāghavāt na tvanvayāṃśe 'pi gauravāt /
astu vā prathamamitarānvitajñāne śaktigrahe 'gre tatyāgaḥ anyalabhyatvapratisandhānāt ananyalabhyasyaiva śabdārthatvāt prathamagṛhītamātrañca na balamityuktameva tasmāt sarvaiḥ prathamagṛhītamātrañca na balamityuktameva tasmāt sarvaiḥ prathamavyavahārādupasthite kāryānvitajñāne 'nvitajñāne vā padakāraṇatvagrahāttatra śaktigraho 'gre 'pi gauravānyalabhyatvapratisandhāne 'pi na tatyāgaḥ
pūrvakalpanāyā viparītatvāditi svaśiṣyavyāmohanam /
atha kāryatvasyetarapadalabhyatvena tathā na tvevamanvaye tasyetarapadāśakyatvācchakyatve vā avivādāditi cet na ghaṭaśaktatvena jñātaṃ padaṃ svārthasmaraṇadvārā ākāṅkṣādisahakārivaśāt samabhivyāhṛtapadārthena saha svārthasyānvayamanubhāvayati svabhāvādityanyathaivānvayajñānalābhāt kiṃ śaktyā /
anvayamātraśaktāvapyanvayaviśeṣajñānārthamākāṅkṣāderavaśyamapekṣaṇāt kriyā-kārakapadayoḥ pratyekamitarānvitasvārthabodhakatve vākyarthadvayadhīprasaṅgāt /
na caikamevānvitābhidhāyakamitarattu pratiyogismārakamiti vācyam /
aviśeṣādaśakyānvayānubhave 'tiprasaṅgāt /
anvaye 'pi śaktiriti cet na aśakyamapi hi śakyānvayaṃ bodhayati nānyat śakyānvayatvasya svarūpatoniyāmakatvāt anyathā tavāpyapratīkārāt /
nanvevaṃ padānāmanvitajñānajanakatvāt tatra śaktirastyeva aśaktasyājanakatvāt tavāpi padādanvayabodha itīśvarecchāsattvāditi satyaṃ kintu anvayabodhe svarūpasatī sā vyāptiyate na tu jñātā ghaṭajñānaśaktatvena jñānādeva ghaṭānvayabodhopapatteḥ yathā tava jātiśaktapadasya ātmavyaktijñāne dṛṣṭañca jñātakaraṇe sāmānyasambandhitayā jñātasyāpi viśeṣabuddhyupāyatvaṃ yathā vahnisāmānyavyāptatayā gṛhītadhūmasya vahniviśeṣabuddhijanakatvam /

atha ghaṭajñānatvaṃ itarānvitaghaṭajñāne 'pyastīti tena rūpeṇānvitaghaṭajñāne 'pi jñātā śaktirvyāpriyata iti cet satyaṃ kintu ghaṭajñānatvaṃ śakyatāvacchekaṃ na tvanvitaghaṭajñānatvaṃ gauravāt anyalabhyatvācca /
evañca jātivācakapadasya vyaktāviva ekaiva śaktiranvayāṃśe svarūpasatī padārthāṃśe jñātā vyāptiyate /
jāti-vyakteyaḥ samānasaṃvitsaṃvedyatvāt tathā ghaṭajñānādikantu nānvayaviṣayatāniyataṃ smaraṇe vyabhicārāditi cet ghaṭānubhavaviśeṣaṃ prati ghaṭapadatvena kāraṇatā sa ca śabdānubhavo 'nvayaviṣayatāniyata eva kelalasya śabdenānanubhavāt smaraṇañca prati padatvena na janakatā vyabhicārāt kintu sambandhitayā jñātatvena /
syādetat anvayatātparyakatayā tatpratipādakaṃ padamityavivādaṃ tātparyanirvāhikā ca vṛttiḥ sā ceha na gauṇī na vā lakṣaṇeti śaktisiddhiḥ /
athānvaye lakṣaṇaiva svārthasambandhini tātparyāt padārthopasthityanantaraṃ tadanvayopapatteśca /
na ca vṛttidvayasya virodhaḥ anvayaviśeṣaṇatayā padārthopasthiteḥ /
na ca lākṣaṇikānāmananubhāvakatvādanvayānubhavaḥ kathamiti vācyam /

padārthasya smaraṇādanvaye śaktatvācca padānāṃ śaktyānanubhāvakatayā sarvatra lākṣaṇikasyaivānubhāvakatvaditi /
tanna /
vṛttirhi jñatopayujyate na svarūpasatyatiprasaṅgāt /
na ceha svārthasambandhitayānvayaḥ prāgavagataḥ vākyārthasyāpūrvatvāt /
kiñca śakyasambandhitayā anvaye lakṣaṇārtha padārthe śaktikalpanaṃ tadvaraṃ lāghavādanvaye 'pi śaktirastu kiṃ vṛttidvayakalpanā evaṃ sthite prayoge 'pi anvayaḥ padaśakyaḥ vṛttyatyantaraṃ vinā padapratipādyatvāt padārthavaditi /
ucyate /
vṛttiṃ vināpi tātparyanirvāhāt kiṃ vṛttyā padānāmuktakrameṇānvayabodhajanakatvasambhavādanyathā śaktyā tātparyanirvāhodṛṣṭa iti lakṣaṇocchedaḥ /
atha śaktiṃ vināpiśakyasambandhāt tannirvāha iti na tatra śaktiḥ tarhi vṛttiṃ vināpi tannirvāha iti kiṃ vṛttyā /
ata evānumānamaprayojakaṃ anyathā padapratipādyatvādeva śaktisādhane vṛttyantarocchedaḥ /
ata eva dhūmo 'stītyatra dhūmapadasya vahnibodhaparatve 'pi vahnau na lakṣaṇā śaktyā dhūmopasthitau anumānadvārā tatpratītisambhavāt /
tathā gaccha gacchati cet kānta panthānaḥ santu te śivāḥ /
mamāpi janma tatraiva bhūyādyatra gato bhavān iti /
vākyasya mā gacchetyatra tātparye 'pi na lakṣaṇā gamanasya priyāmaraṇahetutvaṃ hi vākyārthaḥ tena gamanaṃ mayā na kartavyaṃ priyāmaraṇahetutvādityanumānādeva gamane akartavyatābodhanena tātparyanirvāhāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 547)
yatra hi mukhyayā sākṣāt paramparayā vā na tātparyanirvāhaḥ tatra lakṣaṇā /
nanu ghaṭamānayetyatra pratyekamanvayaviśeṣe jijñāsā bhavati /
na ca sāmānyānavagame viśeṣe sa syāt ityanvayasāmānye śaktireveti cet na kāraṇena kiyāyā ca kriyākārakasāmānyākṣepāttadupapatteḥ dṛṣṭe phalādau rasaviśeṣajijñāsāvat /
etena yaduktamanvitapadārthe mama tvakaika śaktistava tvekā padārthe 'parā tvanvaya iti nirastam /
anvaye śaktyabhāvāt /
na caivamanyayānubhave padaviniyogo na syāditi vācyam /
anvayānubhavārthameva padārthe padānāṃ śaktikalpanāt /
tasmāt padaṃ karaṇaṃ padārthasmaraṇaṃ vyāpāraḥ ākāṅkṣādisahakārivaśāt smāritārthānvayānubhavaḥ phalaṃ padārthasmaraṇaṃ na vyadhāyakaṃ vyāparatvāt /
na ca smaraṇadvārā padārtha eva
kāraṇaṃ tasyānāgatatvādinā svasmaraṇe anvayānabhave cānakatvāt /
tathapi padārthasmaraṇameva karaṇamastu āvaśayakatvāt ata eva cintāvaśopanītapadārthānāmanvayabodhanāt kāvyādiriti cet na smaraṇasya nirvyāratvenākaraṇatvāt ananyathāsiddhānvaya-vyatirekābhyāṃ ākāṅkṣādimatpadasyānvayānubhavaviśeṣe kāraṇatvāt padārthopasthiteḥ saṃsargadhīmātrahetutve 'pi śābdasaṃsargadhīviṣaye padasyaiva hetutvāt gauḥ karmatvamānayanamityatra padārthajñāne 'pi anvayajñānānudayāt padaviśeṣopasthitapadārthajñānasya hetutve padaviśeṣasyaivāvaśyakatvena hetutvācca /
kāvyasthale ca padārthajñānavyāpārakaṃ utprakṣādisahakṛtaṃ mana evānvayānubhavakaraṇam /
na caiva utprekṣayāḥ prathak pramāṇatvaṃ vyabhicārijātīyatayā liṅgādāviva pramākaraṇatāvacchedakānatiprasaktānugatarūpābhāvānnirvyāpāratvācca kintu pramāṇasahakāriṇī sā /
ata eva mānase liṅgaparāmarśe vyāptismṛtyādi na pṛthak pramāṇam /
atha padamantareṇāpi yogyatādijñāne 'nvayabodho bhavatyataḥ padārthasmaraṇa eva padānāmupakṣayaḥ /
taduktaṃ paśyataḥ śvetamā rūpaṃ heṣābdañca śṛṇvataḥ /
khuravikṣepaśabdañca śveto 'śvedhāvatīti dhīḥ /
iti cet satyaṃ prayojakavākyoccāraṇānantaraṃ prayojyavyāpāradarśanāt anvitajñānopapattyarthaṃ padasyaiva śaktiḥ kalpyate prathamastasyaiva kāraṇatvāvadhāraṇāt /
padārtheṣu śaktyantarakalpane gauravāt tadāhuḥ prāthabhyādibhidhātṛtvāttātparyopagamādapi /
padānāmeva sā śaktirvaramabhyupagamyatā /
iti śveto 'śvedhāvatīti dhīśca liṅgajā padasya kḷptakāraṇabhāvasyābhāvāditi /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 556)
jātiśaktivādaḥ
evaṃ padārthamātre śaktau padārthonirūpyate /
tatra prabhākarāḥ /
yadyapyānayanādivyavahārādvyaktāveva śaktirucitā /

tathāpyānantya-vyabhicārābhyāṃ tatra na śaktigrahaḥ samuccayena śakyatve gāṃ dadyādityādau sarvopādānāsāmarthyaṃ ekasya śakyatve 'nadhyavasāyaḥ /
na ca govyaktimātramarthaḥ mātraśabdasya sarvārthatve uktadoṣāt sāmānyārthakatve vyakterapratīteḥ nānārthatve ca sarvāsāṃ pratyekaṃ jñātumaśakyaṃ śaktau śakye ca gauravaṃ apūrvagavi vyavahārābhāvācca /
nāpi gotvenopalakṣitā vyaktiḥ śakyā dhenupadavadato na śakyānantaraṃ na vyabhicāraḥ na sarvāsaṅgrahaḥ na nānārthatvaṃ gotvena tāsāmaikyāditi vācyam /
rūpāntareṇa vijñātamanyena rūpeṇa hi upalakṣyate yathā kākena gṛhaviśeṣogotvena dhāna karmavyaktiviśeṣaḥ svatovilakṣaṇaḥ na tu kākādyākāreṇaiva tatpratītiḥ /
na ca vyaktīnāṃ jātiṃ vinā rūpāntaramekamasti jñāyate vā gopadād gaurityeva pratīteḥ gotvaviśiṣṭe ca kāryānvayādgotvaṃ viśeṣaṇaṃ nopalakṣaṇaṃ tadanyena kāryānvaye upalakṣaṇarṃ yathāyaṃ vāsasvī devadattaśabdavācya ityatra vāsaḥ /
na ca gotvaikatvena vyaktīnāmaikyaṃ kriyate aśakyatvāt /
nāpi jñāpyate asattvāt /
na ca tadekatvameva vyakterekatvaṃ asambhavāt /
nāpi vyaktiḥ śakyā gotvamavacchedakaṃ kāraṇatve daṇḍavat evaṃ hi gopadāt na gotvaviśiṣṭabuddhiḥ syāt śaktigrahāhitasaṃskārasacivādgopadādeva dhenupadāviva gotvaviśiṣṭajñānaṃ tadudbodhaśca tadvadeva paramparāsambandhāditi cet na tatra hi dhānakarmavyaktiviśeṣasyāvaśyaśakyatve 'nugamāya gotvamavacchedakamātraṃ na tu vaiṣarītya gotvasya vṛṣabhe 'pi sattvāt iha tu vyaktiratiprasakteti jātiviśiṣṭaiva sā śakyā syāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 561)
vastutastu jāteḥ śakyopalakṣaṇatve śakyavacchedakatve vāvaśyakatvāt lāghavācca jātireva śakyā syāt na tu vyaktiḥ dhenupade tu gotvaṃ na tathā atiprasaṅgāt /
astu tarhi jātiviśiṣṭaṃ śakyaṃ svavyavahāreṇa ca svahetutayā jātiviśiṣṭajñānasyānumitatvāditi cet na viśeṣyabhedādviśiṣṭānāmantatvena vyaktivācyatve uktadoṣagrāsāt /
viśeṣaṇasyaikyaikyena viśiṣṭanāmaikyasyopalakṣapakṣavadduṣyatvāt tasmādvyakterapadārthatve jātireva padārthaḥ /
vastutastu vyaktau jātiranugamikā viśeṣikā cāvaśyaṃ vācyeti nāgṛhītaviśeṣaṇānyāyena saiva vācyā /
atha jātāvapi vyaktireva viśeṣaḥ dharmāntarābhāvāt gavetarāvṛttitve sati sakalagovṛttitvāderūpādherapi vyaktighaṭitatvāt nāgṛhītaviśeṣaṇānyāyovyaktāvapītyubhayamapi vācyamiti na jāteḥ svata eva vyāvṛttatvāt /
anyathā jāti-vyaktorvyāvṛttatvajñānādanyonyavyāvṛttatvabuddhāvanyonyāśrayaḥ /
svatovyāvṛttatvañca na svayameva svavyāvartakatvaṃ svasmin svāvṛtteḥ /
nāpi vyāvartakaṃ vinaiva vyāvṛttatvaṃ asambhavāt /
kintu svāśrayavatsvātmani vyāvṛttadhījanakasvabhāvatvaṃ pareṣāmantyaviśeṣavat / vyāvartakadharme 'pi dharmāntarādeva vyāvṛttabuddhāvanavasthā syādata eva kiñciddhi vastu svata eva vilakṣaṇamityāhuḥ /
astu vā vyaktyā vyāvṛttatayā bodhitā jātireva padārtholāghavāt na tu vaiparītyamubhayaṃ vā gauravāt kutastarhi vyaktidhīḥ jātiśaktādeva kathamanyaśaktādanyadhīḥ svabhāvāt tatsvabhāvatvameva vyaktiśaktiṃ vinā na nirvahatīti cet na gopadaṃ hi niyamatojātivyaktī bodhayati tatrāsya jātiśaktidhīreva sahakāriṇī kalpyate lāghavādāvaśyakatvācca na tu vyaktiśaktidhīrapi gauravāt /
jātiśaktijñāne sati tāṃ vinā vyaktibodhe vilambābhāvāt yathā tava padārthaśaktādevānvayadhīḥ /
yadvā jātiśaktameva padaṃ vyaktiṃ bodhayati aśakyatve 'pi jātyāśrayatvameva niyāmakaṃ yathā aśakyamapi svārthāntaraṃ bodhayati /
tatra prayojakatvena kḷptā śaktirevāstu jātyāśrayatvasya tathātvakalpane gauravāditi cet na anyalabhyasyāpadārthatvādanyathā anvayo 'pi śakyaḥ syāt lakṣaṇādyucchedaśca /
atha vā jātiśaktijñānājjātidhīrbhavantī vyaktimapi gocarayati /
vyaktiṃ vinā jāterabhāvāt yo yena vinā na bhāsate taddhīhetustamavabodhayati yathā jñānadhīhetustadviṣayaṃ yathā vā tavādhikaraṇasiddhānto jñānādinityatvaṃ anyathā padaṃ jātimapi na bodhayet kevalāyā apratīteḥ tathā ca jātiśaktikalpanāvaityarthaṃ tasmāt jātijñānārthaṃ kḷptā śaktirvyaktimapi bodhayati ekavittivedyatvaniyamāt /
etenaikavittivedyataiva vyaktiśaktiṃ vinā na syāt jñāpakābhāvāt /
na hi vyaktijñānamahetukaṃ jātihetukaṃ vā sadātanatvaprasaṅgāt /
nāpi jātidhīhetukaṃ saṃvidbhedāpatteriti nirastam /
jātiśaktereva vyaktijñāpakatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 565)
nanu jātiṃ vinā pratyakṣādinā vyaktijñānādanyaiva vyaktidhīsāmagrī jātiviśiṣṭajñānañcobhayajñāpakasāmagrīdvayasamājādārthaṃ /
ata eva vyaktiṃ vinā jātesmaraṇena jātismaraṇasya vyaktiviṣayatvaniyamāt jātijñāpakamātrameva vyaktijñāpakaṃ kalpyate sāmānyakalpanāyāṃ bādhakābhāvāditi parāstam /
jātiṃ vināpi vyaktismaraṇāttatrānyaiva sāmagrī cātiviśiṣṭasmaraṇañcobhayāṃśasmārakasamājāditi /
atra brūmaḥ / jāti-vyaktipratyakṣādibodhe tathaiva sāmagrīdvayasya pṛthaganvaya-vyatirekagrahācchābde tu vyaktibodhe jātiśaktijñānameva heturlāghavāt na sāmagṣantaraṃ tatsattve tena vinā vilambābhāvāt /
evañca jātiśaktatvena jñātaṃ padaṃ jātiviśiṣṭasya smārakamanubhāvakañca / nanu jñāne śaktiḥ śakyatvāt tathāca yasya jñāne śaktistacchakyaṃ jāti-vyaktijñāne ca śaktiriti jātivadvyaktirapi śakyeti cet na yadviṣayatayā hi jñātā jñāne śaktirupayujyate tat śaktijñāne viṣayatayā śakyatāvacchedakaṃ śakyaṃ jātijñānañca tatheti jātireva śakyā na tu vyaktijñānatvamapyacchedakaṃ gauravāt /
na ca śakyajñāne niyataviṣayatvameva śakyatvaṃ vyavahārānumita śakyānubhavaviṣayāṇāmanvaye tatsambandhimiti-mātṛṇāmapi śakyatāpatteḥ evañca jāti-vyaktijñānajanakakatvādubhayatrāpi śabdaśaktiḥ /
jātyaṃśe sa jñātā vyaktyaṃśe svarūpasato heturlāghavāditi kubjaśaktivādaḥ /
evañca saiva tadaiva tenaiva jñātā ajñātā ca vācikā avācikāvetyatra jātivyakyavacchedakabhedenāvirodhaḥ tvayāpyanvaye kubjaśaktisvīkārāt /
vyakteḥ śakyatve 'pi jñātaśaktiśabdajanitajñānaviṣayatvalakṣaṇaṃ vācyatvaṃ nāsti /
na caivaṃ paribhāṣā śabdajanyajñānaviṣayatvena vācyatve lākṣaṇikāderapi vācyatvāpatteḥ vyakteḥ śakyatve 'pi vyaktiśaktijñānaṃ na kāraṇaṃ vyaktiśaktijñānatvaṃ nāvacchedakamiti lāghavam /

yattu tacchaktatvena jñātādeva tadarthabodhaḥ śaktibhramādapi dhīdarśanāt /
tathā yogyatādyanvayānupapattī vinā padādupasthitiḥ śaktisādhyeti vyaktirapi śakyeti /
tanna /
anyalabhye śakterakalpanāt anyathā tavānvaye 'pi śaktirlakṣaṇādyucchedaśca /
nanu na jātirarthaḥ; vyavahārābhāvena vyutpatterasiddheḥ kārakoparaktakriyā hi vyavahāragocaraḥ jatiśca na kriyā nityatvāt kārakaṃ na kartrādi kriyāyāstatrāsamavāyāt parasamavetakriyāphalabhāgitvābhāvāt kartṛtvavyāpārānāśrayatvāt acetanatvāt tayā saha vibhāgābhāvāt kriyānādhāratvācceti cet na vyaktivyavahārādeva uktanyāyena jātau śaktigrahāt jātisavikalpakādyavyāvṛttatayā jñātāyāṃ vyaktau kriyānvayaḥ savikalpakañcālocanadvārā jātijanyamiti paramparayā jāterapi kārakatvenānvayaḥ /
yadvā na kevalavyakteḥ kārakatvaṃ na hi gaurgacchatītyatra vyaktimātraṃ yātīti kasyacitpratītiḥ kintu jātiviśiṣṭāyāḥ tathācobhayamapi kārakam /
śrīkarastu kevalajāti-vyakteyarakāratvāt kriyānvayovyakterāśrayatayā jāteravacchedakatayā āruṇyādivat evañca jātiśaktapadāt jāteranubhavaḥ śābdovyakteraupādānikaḥ aśakyatvāditi /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 470)
anye tu jātiśaktameva padaṃ-jāti-vyaktyoḥ smārakamanubhāvakañceti vyakterapi śābdatvam / na ca vṛttiṃ vinā anvayānubhave 'praveśānna vyakteḥ śābdatvaṃ vṛttiṃ vināpi ekavittivedyatvaniyamena jātiśaktādeva vyakteranubhāvāt anyathā jātyanvayo 'pi na syāt vyaktiṃ vinā jāterananubhavāt /
ata eva jātiśaktireva vyaktiṃ bodhayatīti guravaḥ /
kiñca śakyopasthāpitasyānvayānubhavaṃ prati padānāṃ kāraṇatvaṃ ato jātivadupasthāpitāyā vyakteranubhavaḥ padāt na tu tattacchaktoyapasthāpitasya gauravāt /
na caivamaśakyaparatve lakṣaṇā yathā hyanyata eva jñānānna śaktistathā lakṣaṇāpi na tat kimaśakye 'pi mukhyaḥ prayogaḥḥ satyaṃ śaktyā sākṣādupasthita eva tasya mukhyatvātsvaśaktyeti tvadhikam /
vastutastu jātiśaktādeva vyaktidhīsambhavānna vyaktau śaktiḥ /
yadi ca tato na taddhīstadā tatra śaktireva syāt anyathā taddhīrna syādeva /
nanu pada-jātibhyāmapyekojāti-vyaktyanubhavaḥ kriyate tatra jātyaṃśe padasya vyaktyaṃśe jāteranubhāvakatvamayameva upādānārthaṃ iti cet tarhi jāteḥ kāraṇatvāpekṣayā śaktijñāne upasthitavyakteravacchedakatvamātrakalpanaiva laghīyasī jāteḥ pramāṇāntaratvāpātaśca /
ata eva brīhīnavahantītyatra vyaktau na lakṣaṇā tatsādhyopasthiterjātiśaktita eva siddheḥ; /
astu vā gavāvacchedakatvenāruṇyādivadvrīhitve 'pyavaghātānvaya iti /
atrocyate /
gotvajñāne gojñāne vā śaktaṃ padamityākāraḥ /
śaktigrahaḥ tathāca śakyajñāne
viṣayatayā jāteravacchedakatvaṃ vyaktimādāyaiva pratīyate na kevalāyāḥ vyaktiṃ vinā jāterapratīteḥ tathāca jāteravacchedakatve nāgṛhītaviśeṣaṇānyāyena vyakteravacchedakatvaṃ vajralepāyitamiti śaktijñāne viṣayatayā avacchedakatvāt jātivatsāpi śakyā tasmāt pariharaikavittivedyatvaniyamaṃ svīkuru vā vyaktervācyatvam /
api ca yaddharmavattayā jñāta eva yatra yasya jñānaṃ sa tatrāvacchedakaḥ vyaktijñānanatvena jñāta eva tatra jñāne śaktidhīriti vyaktirapi śakyā /
nanvādyavutpattau miti-mātṛviṣayatvena jñāta eva jñāne pravartakatvaṃ jñātaṃ na ca tayorjñānaṃ pravartakamato vyabhicāraḥ anyathā pravartakatvena miti-mātṛjñānamapi prayojyasyānumāya bālastatrāpi śaktiṃ gṛhṇīyāt evaṃ tavāpi kāryānvitajñāna eva śaktiḥ syāt tattvena jñāta eva jñāne śaktigrahāditi cet miti-mātṛjñānatvaṃ kāryānvitajñānatvañca vināpi pravartakajñāne ghaṭajñānatvādikaṃ jñātuṃ śakyamiti tayornāvacchedakatvaṃ kintu ghaṭajñānatvādikameva lāghavāt tayorapi tata eva prāpteśca /
kiñca padaṃ vyaktijñānārtha śakyajñāne viṣayatayā vyakteravacchedakatvamātraṃ kalpayati lāghavāt jātiviṣayatvavadvyaktiviṣayatvasya jñānavittivedyatvenāvaśyaṃ śīghropasthitatvāt na tu jātiśaktistadbodhe kāraṇāntaraṃ vā tadavacchedakaṃ gauravācchaktigrahakakāle kalpanīyopasthitikatvācca /
anye tu prathamaṃ vyavahārānumitavyaktijñāne śabdānuvidhānāt padaṃ śaktamityavadhārayati na tu jātijñāne vyavahārājanakatve na tadā tasyānupasthiteḥ paścādvyaktervyāvṛttyarthaṃ anugamārthañca jātirapi tadviṣaya iti mānāntareṇa jñātvā jātijñāne 'pi tatpadasya kāraṇatāṃ pratyeti tathāca vyaktiśaktijñānamapi kāraṇaṃ na tu jātiśaktijñānenānyathāsiddhiḥ vyaktijñānakāraṇatāṃ upajīvya jātijñāne kāraṇatāgraha ityupajīvyavirodhāt /
etena jātirapi śakyā lāghavāt śaktigrahajanyasaṃskārasya vyaktiviṣayatvaniyamena padāt jātismaraṇamutpādyamānamavaśyaṃ vyaktiviṣayaṃ saṃskārasyāniyatodbokadhatve 'pi jātyaṃśodbodhakādeva vyaktaṃśodbodhaniyamakalpanā yathā padenodbuddhasaṃskārādeva niyatā śaktismṛtiḥ padaṃ vināpi sa sarvā jātismṛtirvyaktiviṣayā anyathā kevalajātimātrasmaraṇāpatteḥ /
saṃskārasahitāt padādeva jātiviśiṣṭānubhavo 'pīndriyadiva pratyabhijñā /
ata eva bhāṣyaṃ saṃskāra-śabdaśaktibhyāṃ viśiṣṭānubhavaityunnītamatamapāsta uktanyāyairjātivadvyakterapi śakyatvāt viśiṣṭanāmānantye 'pi ekatra viśiṣṭe tattvaṃ vihāya gotvamādāya gotvaviśiṣṭaṃ śakyamita śaktigrahaḥ yathā ca kvacideva dhūme dhūmovahnivyāpya iti buddhiḥ yathā va tathaiva kāryāṇāmānantye 'pi kvacit kārye tattvaṃ taṭasthīkṛtya kṛtimādāya dharmiṇi kāryaṃ śakyamiti liṅāderapūrvaṃ śaktigrahaḥ avacchedakaikyācchakterekatvaṃ tadvadeva yathā vā vyaktivācakapaśvādipadānāṃ atha vā gotvena sāmānyalakṣaṇayā jñāte sarvatra gavi gotvamādāya śaktigrahaḥ prameyatvena ca sarvajñāne sārvajñamiṣyata eva neṣyate tu ghaṭatvādi sarvaprakārakajñānavattvena sarvaikodasīnagoḥ śakyatvād yatkiñcidekopādāne 'nadhyavasāyo vā / anyathā tavāpyekavittivedyatayā sarvaikaparatve uktadoṣe kā gatiḥ kā vā gatirvyaktivācakapaśvādipadānāṃ /
bhaṭṭamate tu jātireva śakyā lāghavāt vyaktistvākṣepalabhyā /
nanu nākṣepa ekavittivedyatvāttayoḥ samānānāṃ hi bhāvaḥ sāmānyaṃ tacca vyaktiṃ vinā na bhāsate iti cet na svarūpeṇa śakyā jātiḥ na ca sāmānyatvaṃ tasyāḥ svarūpaṃ taddharmatvāt anyathā ālocane 'pi sā na bhāseta /
kathaṃ sāmānyatvenāpratītā jātirvyaktitobhinnatayā śabdanābhidhātavyeti cet na śabdena vyaktito bhinnatayā jāterabodhanāt /
nanu vyāvṛttā jātivyācyā vyāvṛttabuddhiṃ vinā vyaktiviśeṣānākṣepāt vyāvartikā tatra vyaktireva anugatatvamapyanugamyamānaṃ vinā na bhāsata iti jātivittivedyaiva vyaktiriti cet na svatovyāvṛttajātisvarūpasya vācyatvāt /

vyakterdharmāntarasya vā vyāvartakatve 'nyonyāśrayo 'navasthā vā /
nanu gauritipadāt jāti-vyakatyoryugapatpratītiḥ /
na ca sūkṣmakālabhedāgrahāt sā bhrāntā bādhakābhāvāt tathāca gopadādgotvadhīstataḥ krameṇa vyāpti-pakṣadharmatājñānaṃ tato vyaktyanumitiriti jñānaparamparakalpanādvaraṃ jātivittivedyatvaṃ vyakteriti cet na vyutpattyadhīnaṃ hi śabdasya bodhakatvaṃ ato vyutpattiparyālocanayā yugapajjñānamasiddham /
ata eva jñānaparamparākalpanamapi yuktaṃ anyathā karturapyākṣepona syāt śabdāt sakartṛ
kāyā eva kriyāyā avagamāt /
na ca jātijñānatvena vyaktiviṣayatāniyamaḥ pratyakṣādau tasya vyaktidhīhetusamājādhīnatvāt /
ata eva na jātidhīhetau vyaktidhīhetusahakāritāniyamaḥ samājasyārthasiddhatvāt gotvaṃ gavāviṣayapratītiviṣayaḥ jātitvāt gobhinnabhāvatvādveti jātimātradhīsiddheśca /
atha yat tatparatantraṃ tat tenaikāvittivedyaṃ yathārthaparatantraṃ jñānamarthena jātiśca paratantreti vyaktau bhāsamānāyāmeva bhāsata iti cet na paratantratvaṃ hi na parasamavetatvaṃ gandhādinā vyabhicārāt na taddhīnirūpyatvaṃ asiddheḥ nāpi tasmin bhāsamāna eva bhāsamānatvaṃ sādhyāviśeṣāt nāpi viśeṣaṇatvenaiva jñānaṃ gaurityeva

pratīteḥ /
gavi gotvamiti kaścit pratyetīti cet na ālocane viśeṣaṇatvaṃ vināpi svarūpataḥ pratīteḥ jātimātraśaktāt padāt jāteḥ smaraṇamālocanameva jātiviśiṣṭagocarasaṃskārādeva padena jātyaṃśodbodhe sati jātimātrasmaraṇāt /
ata eva tato jātiṃ vināpi kadācit vyaktismṛtiḥ /
astu vā gurorivālocanamappi saṃskārajanakaṃ śabdavyutpattibalena jātimātrasmaraṇasiddheḥ /
na ca smaraṇasya viśiṣṭajñānatvameva anubhavasyāpi tathātvena nirvikalpakāsiddhiprasaṅgāt evavittavedyatve 'pi prathamadarśanavat śabdādugotvasmaraṇamālocanameva gotve govyaktivṛttitvādi vaiśiṣṭyasyāśakyatvena tadaviṣayatvāt /
na cālocanasyendriyajanyatvāt na smṛtitvaṃ jñānatvasākṣādvyāpyadharmatvena smṛtitvasyālocanavṛttitvāt /
nanvākṣepādvyaktidhīrna vyaktitvena na vā rūpāntareṇa gaurityeva pratīteḥ nāpi gotvena gotvasya gotvaviśiṣṭabhedenākṣepābhāvāditi cet na viśeṣaṇa-viśeṣyayorbhedenānumānāvirodhāt /
ata eva gotvaṃ vyaktyāśritaṃ jātitvāditi pakṣadharmatābalāt gotvāśravyaktisiddhiḥ arthāpattervā tatsiddhiḥ /
nanu vyaktyā vinā kimanupapannaṃ vyaktiṃ vināpi gotvasya tadbuddheśca siddheḥ kathamarthāpattiriti cet na vyāpakaṃ vinā vyāpyasyāsiddheḥ ucyate /
gāmanayetyato gotvaviśiṣṭasya kriyānvayabodhādgaurityākārakagoviśeṣyakabuddhiḥ kāraṇaṃ sā ca na śabdaṃ vinā ākṣepādvyaktyāśritaṃ gotvamiti dhīrna tu gauriti /
na caivaṃ vyakteḥ kriyānvayo 'pi gotvāśritatayā nirākaṅkṣatvāt rājapuruṣamānayetyatreva rājñaḥ anvaye vā vyaktimānayeti dhīḥ syāt na tu gāmiti /
kiñca gotvaṃ na vyaktivyāpyaṃ na hi yatra yadā vā gotvaṃ tatra tadā vyaktiryat sāmānyaṃ sā vyaktiriti vā niyamaḥ vyabhicārāt /
nāpi gotvaṃ gavāśritaṃ gotvādityanumitiḥ vyāptigrahaśarīratvāt /
na ca jātitvaṃ vyaktyāśritatve liṅgaṃ jātitvasya padādanupasthiteḥ tathātve vā jātivittivedyaiva vyaktiḥ /
api ca liṅgaṃ vyāpyamanupapannaṃ svāśraye vyāpakapapādakañca bodhayati / na ceha gotvāśraye vyaktibuddhiḥ /
vayantu brūmaḥ vyakterapadārthatve vibhaktyarthasaṅkhyā-karmatvādervyaktāvananvayaḥ syāt suvibhaktīnāṃ prakṛtyarthānvitasvārthabodhakatvasya vyutpattisiddhatvāt prakṛtitātparyaviṣaye tadanvayavyutpattau lakṣaṇocchedo gauravañca /
ākhyātārthasaṅkhyāpi nānumitenānveti kintu bhāvanānvayinā śuddhena prathamāntādupasthitena padāntarādupasthitireva tatrākṣepārthaḥ / ata eva na vyakterākṣepaḥ kintu lakṣaṇayā gopadādgauriti vyaktidhīriti maṇḍanaḥ /
yadāha ``jātāvastitva-nāstitve na hi viśeṣaṇe'' iti /
ucyate /
svārthādanyena rūpeṇa jñāte bhavati lakṣaṇā tīratvena jñāte gaṅgāpadasyeva /
na ceha gotvādanyena rūpeṇa vyakterupasthitiḥ kintu gotve naiva vyaktitvena sāsnādimattvena copalakṣyatve gopadādvyaktitvādirūpeṇa dhīḥ syānna tu gauriti /
nāpi gotvasambandhini gotvaviśiṣṭe lakṣaṇā gotve hi na sākṣādānayanādyanvaya iti vyaktyavacchedakatayā tasyānvaye 'mukhyatvam /
lakṣaṇayāpi gotvāvacchinnaiva vyaktiḥ kriyānvayinī pratīyate na kevalā vyaktiriti gotvaviśiṣṭasya lakṣyatve yugapadvṛttidvayavirodhaḥ gotve 'pi vā lakṣaṇā /
api ca jātimātre na śaktirna vā vyaktau lakṣaṇā jātau mukhyaprayogābhāvāt tayostanmūlakatvāt prayogo hi vyavahārahetujñānarthaḥ /
na ca jātimātranirvikalpakādvyaktimanādaya kevalajātau vyavahāraḥ tasya viśiṣṭajñānasādhyatvāt gāṃ paśya gaurastītyādāvapi gotvaviśiṣṭasyaiva jñānaṃ vyavahāraśca /
tasmādekavittivedyatvaniyamāt jātiviśiṣṭaṃ śakyam /
yadi ca tṛtīyāyāḥ karaṇaikatva iva go-gotve śakye tadā gotvaṃ govyaktiśceti dhīḥ syāt na tu gauriti vaiśiṣṭyañca sambandho vā jñāto ghaṭa ityatreva viśeṣaṇatāviśeṣor'thāntaraṃ vetyanyadetat /
jātiviśeṣavadavayavasaṃyogarūpākṛtirapi padaśakyā gopadāt jātyākṛtisadṛśākṛtau lakṣaṇā piṣṭakasaṃyogaviśeṣasyāśakyatvāt /
jātyākṛti -vyaktīnāṃ pratyekamātraparatve lakṣaṇaiva pratyekasya jātyākṛtiviśiṣṭānyatvāt yathā gurūṇāṃ kāryaśaktāyā liṅgo loke kāryatvaparatve /
ata eva vyaktyākṛti jātayastu padārtha iti pāramarṣasūtraṃ ekayaiva śaktyā ekavittivedyatvasūcanāya padārtha ityekavacanam /
jātiśaktivādaḥ evaṃ padmaṃ paṅkajapadaśakyaṃ tato niyamataḥ paṅkaja nikatṛpadmamiti pratīteḥ avayavānāṃ tatrāsāmarthyāt rūḍhiṃ vinā yogamātrāt kumude
prayogadhīprasaṅgācca /
nanu rūḍhāvapi yogāt kumude tau kuto na syātāṃ rūḍhyā pratibandhāditi prāñcaḥ /
vayantu niyamato rūḍhyā smṛtaṃ padmameva vyaktivācakaḍapratyayena paṅkajanikartṛtayānubhāvyate bādhakaṃ vinā vyaktivacanānāṃ sannihitaviśeṣaparatvaniyamāt yathāgneyīti ḍhagantapadena prakaraṇādinā sannihitā ḍhagabhihitā ṛgvyaktirbodhyate evañca sarvatra padmānubhavasāmagrīveti na kumude dhīrna vā tadarthaprayogaḥ /
nanvevaṃ rūḍhirevāstu tata evobhayalābhāt kiṃ yogarūḍhyā na avayavaśakteḥ kḷptatvāt yaugikārthānubhavācca /
yadi ca rūḍhyartha eva yaugikārtha eva vānubhūyate tadā vivāda eva syāt anubhavenaiva tadvicchedāt /
atra mīmāṃsakāḥ /
na tāvat smṛtyarthaṃ śaktiḥ paṅkajapadaprayogaviṣaye niyatapadmānubhavajanitasaṃskārāt smṛterevopapatteḥ smṛtestajjanyatvaniyamāt /
nāpyanubhavārthaṃ niyamataḥ smṛtaṃ padmamādāya vyaktivacananyāyenāvayavaiḥ paṅkajanikartṛ padmamityanubhavasambhavāt smṛtiśca rūḍhyā anyathā veti na kaścidviśeṣaḥ /
śaktiṃ vinā niyamataḥ prayoga eva kuta iti cet na pūrvaprayogamapekṣya avayavānumuktanyāyena padmānubhavajanakatvaniyamāt /

pūrvaprayogo 'pi tatpūrvaprayogamapekṣyetyanāditaiva /
athāniyatodbodhasya saṃskārasya śaktiṃ vinā niyatodbodhe hetvabhāvāt niyatā smṛtireva na syāditi cet na kadācicchaktito 'pi udbodhābhāvena śakyāsmaraṇāt śaktiṃ vināpi niyamataḥ śaktismaraṇācca /
udbodhakañca na niyataṃ sadṛśa-padaśakti-sambandhijñānānāṃ pratyekaṃ vyabhicārāt kintu yatra smṛtistatra tatkālotpannamaniyatamevodbodhakaṃ kalpyate phalabalāt kāryonneyadharmāṇāṃ yathākāryamunnayanāt /
na ca padmatvavattadvyāpakāderapi smṛtiprasaṅgaḥ smṛtibalenodbodhakalpanamiti tatra smṛtyabhāvena tadudbodhābhāvāt tasmācchaktiṃ vinā śakteriva padmatvasya niyatā smṛtiḥ /
na caivaṃ gavādipade 'pi na śaktiḥ syāt vyavahārakālīnasaṃskārādeva gavādismṛtisambhavāditi vācyam /
na hi tatra smṛtyarthaṃ śaktiḥ kintvanubhavārthaṃ padādanyato gavāderanubhavāsambhavādavyutpannasya tato 'nubhavāsambhavācca padmānubhavaśca yogādeveti na samudāyo heturanyathāsiddhatvāt ato nānubhavabalāt samudāye śaktikalpanam /
nanvevaṃ gavādipadānāṃ prameyatve śaktirastu gavādismṛtiḥ saṃskārāditi cet na govyavahāreṇa svopapādake gojñāne padasya śaktikalpanaṃ na tvanupapādake prameyatvena gojñāne gopadāt prameyo gaurityananubhavācca /
athaivaṃ saṃskārādeva tīrādismṛtisambhave gauṇalākṣaṇikocchedaḥ tīradyanubhavārthaṃ hi na tatkalpanaṃ tadanubhavasyetarapadādeva siddheḥ tayorananubhāvakatvāt tasmānniyatā smṛtiḥ vattisādhyeti tayoḥ kalpanāt tathā ca niyatapadmasmṛtyarthaṃ paṅkajapade 'pi vṛttitvena śaktikalpanamāvaśyakaṃ lakṣaṇādyabhāvāditi cet na gaṅgāyāmityādau vṛttiṃ vinā tīrāderapadārthatve vibhaktyarthānvayastatra na syāt vibhaktīnāṃ prakṛtyarthagatasvārthānvayabodhakatvavyutpatteḥ /
padmasya tu paṅkajavākyapratipādyatvena pācakāderiva vibhaktyarthānvayopapattiḥ /