Tattvacintāmaṇi, Śabdakhāṇḍa from Śabdaprāmāṇyavāda to Jātiśaktivāda · Part 120

(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 1)
tattvacintāmaṇau śabdāprāmāṇyavādaḥ
atha śabdo nirūpyate /
prayogahetubhūtārthatattvajñānajanyaḥ śabdaḥ pramāṇam /
karaṇañca tat yasmin sati kriyā bhavatyeva /
na ca śabde sati pramā bhavatyeveti nāyaṃ śabdaḥ prāmaṇam /
na ca śabdo na pramāṇamiti vākyasya prāmāṇyāpramāṇyayorvyāghātaḥ , asyāprāmāṇye 'pi etadutthāpyamānāvisaṃvādāditi cet na, ākāṅkṣādimataḥ padārthasmaraṇādivyāpāravataḥ pramāṇatvena tathābhūtāt pramotpatterāvaśyakatvāt atathābhūtatve ca phalājanakatvasya karaṇāntarasāmyāt /
tathāpi śabdo na pramāṇāntaraṃ padārthasaṃsargasyānumānādeva siddheḥ /
tathāpi gāmābhyāja daṇḍeti padāni vaidikapadāni vā tātparyyaviṣayasmāritapadārthasaṃsargajñānapūrvakāṇi ākāṅkṣādimatpadakadambatvāt ghaṭamānayetivat /
yogyatāsattimattve sati saṃsṛṣṭārthaparatvāt tatparasannimattvāddeti na hetuḥ, saṃsṛṣṭohi yor'thastatparatvaṃ tatparasannidhimattvaṃ vā asiddhaṃ saṃsarṅgasya prāgapratīteḥ /
saṃsṛṃṣṭatvaprakārakapratītiparatvaṃ tatprakārakapratītiparasannidhimattvaṃ vā anāptokte nirākāṅkṣe ca vyabhicāri /
saṃsargasya bahuprakārakatve 'pi nānābhimatasaṃsargasiddhistasya tātparyyāviṣayatvāt /
anyathā śabdādapyabhimatānvayabodho na syāt /
ata eva viśeṣaṇa-viśeṣyabhāvavadarthakāni tadbodhapūrvakāṇi veti na sādhyam /
yattu smāritārthasaṃsargavantoti sādhyaṃ, matvarthaśca liṅgatayā jñāpakatvaṃ /
na cānyonyāśrayaḥ, pūrvapūrvānumitihetutvena anāditvāt /
tanna /
jñāpakatvamātreṇārthāsiddheḥ /
pramāpakatve tenaiva vyabhicārāt /
jñānāvacchedakatayā ca saṃsargasiddhiḥ jñānajñānasya tadviṣayaviṣayakatvaniyamāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 39)
saṃsarge ca sambandhina eva viśeṣakatvāt /
pakṣadharmatābalāt vyapakatvenāgṛhītasyāpi saṃsargaviśeṣasya siddhiḥ /
athaivaṃ bhrāntijñānamapi bhramaḥ syāt /
na ceṣṭāpattiḥ., īśvarasyāpi srabhrāntatvāpatteḥ /
idaṃ rajatamiti bhramādiva śuktau rajatajñānavānayamiti bhramasya jñānāt bhrāntijñapravṛttyāpatteśca /
yattu bhramaviṣayakatvena na pramatvaṃ bhramaviṣayāṇāṃ siddhyasiddhiparāhatatvāt iti, tacca vakṣyāmaḥ /
maivaṃ, asadviṣayakatvena na bhramatvaṃ bhramaviṣayāṇāṃ sattvāt kintu vyadhikaraṇaprakārakatatvena /
na ca bhramasya jñāne vyadhikaraṇaṃ prakāraḥ, rajatatvaprakārakatva bhrame 'pi sattvāt anyathā bhrāntyucchedaḥ pramāṇābhāvāt /
nanu prakārakavākye vyabhicāraḥ viśeṣadarśanena tacca saṃsargajñānābhāvāt /
na ca saṃsargamapratītya vākyaracanā na sambhavatītyāhāryyaṃ tasya saṃsargajñānaṃ sambhavatīti vācyam /
tāvatpadajñānādeva ekasyeva vākyaracanopapatteḥ /
anyaccāpi tasyaiva tantratvāditi cet , na, etadvākyametasya padārthasaṃsargaṃ bodhayiṣyatītyāśayena vākyaprayogāt tasyāpi saṃsargajñānāt yogyatāvirahācca /
ata eva visambādivākye ekavaduccarite na vyabhicāraḥ /
śabdāt saṃsargapratyayastu yogyatābhramāt /
atha saṃsargajñānaṃ vinā ekasyānyasya vā sambādivākye bhrāntaprakārakavākye ca vyabhicāraḥ kathaṃ vā tacca saṃsargapramā vaktṛjñānānumānāsambhavāditi cet na /
yadi tacca saṃsargapramā tadā vedatulyatetyuktam /
ākāṅkṣā - yogyatāsattiśca jñātopayujyate, anyathā śābdabhramānupapatteriti /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 50)
ucyate /

arthajñānaṃ pravarttakaṃ na tu tajjñānajñānaṃ gauravāt vyabhicārācca, ato rajataviṣayakamiti cet satyaṃ, na tu rajatatvaprakārakaṃ pravarttakañca tathā, tadubhayasaṅkarāpattiśca /
etena lakṣaṇādyanurodhāttātparyyagraho vākyarthadhīhetuḥ tātparyañca padārthasaṃsargaviśeṣapratītyuddheśyakatvaṃ, tathāca tadgrāhakānumānādeva tātparyajñānāvacchedakatayā saṃsargasiddhirityapāstam /
kiñca vyāpakatāvacchedakaprakārikānumitirataḥ smāripadārthasaṃsargajñānapūrvakāṇīti tasmāt pravarttakaṃ jñānaṃ śabdādeva /
ata eva pravṛttyarthamanuvādakatā śabdasyetyapāstaṃ /
śābdānumityorbhinnaprakārakatvāt ekaviṣayatvābhāvena stātparyaviṣayamithaḥsaṃsargavantaḥ ākāṅkṣādimatpadasmāritatvāt yogyatāsattimattve sati sasarṅgaparapadasmāritatvādvā, anāptokte yogyatāvirahāt na vyabhicāraḥ, tacca bādhakasattvāt, tajjanyajñānasya bhramatvāt ekākāravākyasyāpi bādhakasattvāsattvābhyāṃ yogyāyogyatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 64)
atha pratipatturjijñāsāṃ prati yogyatā sā ca śrotari tadutpādyasaṃsargāvagamaprāgabhāvarūpākāṅkā bādhakapramāvirahā yogyatā avyavahitasaṃsargapratiyogijñānamāsattiḥ tāśca svarūpasatyo hetavo /
na tu jñātāḥ gauravāt tadbodhaṃ vinānvayānubhave vilambābhāvāt saṃsarganirūpyatvena prathamaṃ duravadhāraṇatvācceti na tāni liṅgaviśeṣaṇāneti cet, na, yogyatādiśūnyatve 'pi tadabhimānena saṃsargapratyayādanyathā śābdabhāsocchedaprasaṅgaḥ /
rājā putramākāṅkṣati puruṣaṃ veti saṃśaye viparyaye ca
vākyārthadhīpratibandhācca, yogyatāyāśca saṃśayasādhāraṇaṃ jñānamātraṃ hetuḥ, sva- parabādhakapramāvirahaḥ kvacit niścīyate 'pi yatheha ghaṭo nastītyacca svayogyānupalabdhā ghaṭābhāvaniścayenānyasasyāpi ghaṭapramāviraho niścīyate /
kvacidbādhakapramāmātravirahasaṃśaye 'pyanvayabodhaḥ bādhasaṃśayasyādūṣaṇatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 68)
kiñca tavāpi yogyatādikaṃ pramāṇye prayojakaṃ āptoktatvasya tathātve gauravāt anāpto 'kte 'pi saṃvādena pramāṇyācca /
evañca jñāyamānakaraṇe pramāṇyaprayojanakatayā jñānamāvaśyakamiti tāsāṃ jñānaṃ hetuḥ, tacca samabhivyāhāraviśeṣādineti /
maivaṃ /
yatra vimalaṃ jalaṃ ityaśrutvaiva nadyāḥ kacche mahiṣaścaratīti śṛṇoti tatrākāṅkādikamasti /
na ca nadau-kacchayoḥ saṃsarga iti, vyabhicārāt /
ata eva tanmātraṃ prayojakaṃ pramāṇye /
atha yāvātsamabhivyāhṛtetyapi liṅgaviśeṣaṇaṃ katipayapadasmāriṇastu saṃsargapratyayoliṅgābhimānāditi cet /
na /
tatsandehe 'pi vākyārthāvagamāt /
tatra saṃsargabhrāntiriti cet na /
anyakāraṇābhāvena padameva bhrāntijanakaṃ tathācāduṣṭaṃ sattadevābhrāntiṃ janayat kena vāraṇīyam /
asaṃsargāgrahastaceti cet /
na /
saṃsarge bādhakābhāvāt /
athāptoktatvaṃ liṅgaviśeṣaṇaṃ tadeva vā liṅgam /
na ca nadī- kacchayoḥ saṃsarge āptoktatvaṃ, āptoktatvañca pramāṇye tantramiti taddhattayā jñāyamānasya hetutvena tatra jñānamāvaśayakaṃ vyāptimattayā jñātasyeva liṅgasya, tadavagamaśca loke bhramādyamūlakatayā mahājanaparigraheṇa vede smṛtau ceti cet /
na /
yatra kutracidāptatvamanāptasyāpi sarvacāptamapramitaṃ, bhrānteḥ puruṣadharmatvāt prakṛtavākyārthayathārthajñānavattvañcāptatvaṃ prathamaṃ durgrahaṃ, bhramādyamūlakatvasya pravṛttisaṃvādādeśca tadgrāhasyājñānāt pravṛttiśca sandehādapi /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 77)
kiñca pakṛtasaṃsarge ayamābhrānto yathārthajñānavānveti saṃsargamapratītya jñātumaśakyaṃ vākyārthasyāpūrvatvāt /
vayantu būmaḥ bādhakapramāṇābhāvo yogyatā
sā ca na liṅgaviśeṣaṇaṃ bādhakapramāṇamātravirahasya sarvatra niścātumaśakyatvāt , tatsaṃśaye 'pi śabdādanvayabodhācca, śabdaprāmāṇye tu yogyatāyāḥ saṃśaya-niścayasādhāraṇaṃ jñānamātraṃ prayojakamiti śabdaḥ pramāṇamiti /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 83)
jaranmīmāṃsakāstu loke vaktṛjñānānumānāttadupajīvasaṃsargānumānādvā vākyarthasiddhau śabdasyānuvādakatvaṃ vede tu tadabhāvāt svātantreṇa prāmāṇyamiti vadanti /
tanna /
vede kḷptasāmagrīto loke 'pi saṃsargapratyayādanyathānuvādakatāpi na syāt liṅgasya pūrvatve 'pi vyāptismṛtivilambena tadvilambāt /
anāptoktau vyabhicārāt vedatulyāpi sāmagrau na niścāyiketi cet /
na /

cakṣurādestathātvena tacchaṅkāyāmapi pramāpakatvāt /
jñāyamānaṃ karaṇaṃ sandehe na niścāyakaṃ liṅgavaditi cet /
na /
saṃśayo hi na vākye tasya niścayāt, na tajjanayajñānapramāṇye tasya taduttarakālīnatvāt , nāptoktatve tanniścayasyānaṅgatvāt /
nanu loke āptoktatvasandehe vākyārthadhīrneti tanniścayohetuḥ tathā ca vākyārtagocarayathārthajñānajanyatvagrāhakāt /
tadupajīvino 'numānāt vākyarthadhīriti cet /
na /
vedetadrahitasyāpi sāmarthyāvadhāraṇāt tadaniścaye 'pi vedānukāreṇa paṭhyamānamanvādivākye 'pauruṣeyatvābhimāni nogauḍamīmāṃsakasyārthaniścayāt /
na cāsau bhrāntiḥ, bādhakābhāvāt pauruṣeyatvaniścayadaśāyāmapi tasya tathātvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 89)
na cāsaṃsargāgrahamātraṃ tat arthasya tathābhāve 'pi asaṃsargāhatve saṃsargocchedāpatteḥ /
na cāptoktatvanniścayarūpakāraṇābādhāt saṃsargajñānabādhaḥ, vyabhicāreṇa hetutāyāmeva bādhāt laukikatvena jñāte tadaṅgamiti cet /
na /
mānābhāvāt vākyārthasyāpūrvatvena liṅgābhāvena tadgrahāsambhāt / yadi cāpauruṣeyatvaniścaye satyeva vedādarthapratyayaḥ tadā doṣavatpuruṣāpraṇītatve satyākāṅkṣādimatpadasmāritatvena vede padārthasaṃsargasiddhirastviti vede 'pyunuvādakaḥ syāt /
taduktaṃ, ``vyastapundūṣaṇāśaṅkaiḥ smāritatatvāt padairamī /
anvitā iti nirṇīte vedasyāpi na tat kutaḥ'' /
na caivaṃ śabdasya pramāṇatvamapi, anumānādeva vākyarthapramotpatteriti /
prābhākarāstu vyabhicāriśabdavyāvṛttamavyabhicāryanugatapramāprayojakamupeyaṃ yadabhāvādanāptoktavākyādapramā anyathā kāryavaicitryaṃ na syāt, tacca jñātamupayujyate jñāmānakaraṇe jñanopayogivyabhicārivailakṣaṇyatvāt pramāhetutvādvā vyāptivacchabdaśaktivacceti, anyathā śabdābhāsocchedaprasaṅgaḥ /
na cāptoktatvaṃ tathā, saṃvādāt pramāṇe śukodīrite bhrāntapratārakasaṃvādivākye vede ca tadabhāvādāptoktatvānumāne vyabhicārivyāvṛttaliṅgābhāvācca /
bhāve vā tadvata eva śabdasya pratyāyakatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 100)
etenāpramāhetutvaṃ na bhrama-pamāda-vipralipsā-karaṇāpaṭavānāṃ parasparaṃ vyabhicārāt militasyāvyāpakatvāt /
kintvāptoktatvābhāvasyāpramāhetutvaṃ tadabhāvaścāptoktatvaṃ pramāheturityapāstaṃ /
āptoktatvasya prathamaṃ liṅgābhāvena jñātumaśakyatvāt /
ata eva vyabhicāraśaṅkāviraho hetuḥ sā ca loke bhramādimūletyāptoktatvānumānāducchidyate, vede ca pauruṣeyatvaniścayeneti nirastaṃ /
abhimatavākyārthasyāpūrvatvena sādhyāprasiddheḥ vede sadoṣapuruṣāpraṇītapadasmāritatvena saṃsargasiddheranuvādakatāpatteśca /
nāpi doṣābhāvaḥ bhrāntapratārakavākyajanyajñāne pratyakṣeṇāgṛhītasaṃvāde tadabhāvāt /
doṣabhāvasya hetutvāt tatra vākyaṃ mūkameva vyavahārastu pratyakṣāditi cet /
na /
anubhavāpalāpāpāt taddhetutve vivādāt vede 'pyanuvādakatāpatteśca /
kiñca doṣābhāvasya pramāhetutve 'pramāyāṃ doṣaḥ kāraṇaṃ tasya ca pratyekaṃ hetutve vyabhicāraḥ militasya tattve ekasmādapramā na syāt bhramādīnāṃ pratyekaṃ doṣatve 'nanugamaḥ militasya tu tattve ekasmādapramānudayaprasaṅgaḥ /
tasmāt lāghavāt yathārthatātparyakatvaṃ śābdapramāprayojakaṃ tacca yathārthavākyarthavākyarthapratītiprayojanakatvaṃ loka-vedasādhāraṇaṃ tadabhāvādapramā sa eva doṣaḥ, na hi jātyaiva kaściddoṣaḥ, tadvighātakatvācca bhramādīnāṃ doṣatvaṃ /
ata eva bhrāntapratārakavāṅkyaṃ śukādivākyañca pramāṇaṃ saṃvādāt /
ata evānyaghaṭābhiprāyeṇa gehe ghaṭo 'stītyukte yatra dhaṭāntaraṃ dṛṣṭvā tamānayati tatrānyaparatvācchabdo na pramāṇaṃ vyavārastu pratyakṣādeva yaṣṭīḥ praveśayeti ca mukhyārthabodhe tacca tātparyaṃ jñātamupayujyate jñāyamānakaraṇe jñānopayogivyabhicārivailakṣaṇyādvyāptivacchaktivacca, anyathā anyaparādanyānvayabodhona syāt iti śabdābhāsocchedaprasaṅgaḥ, tadabhramācca śābdabhramaḥ /
ata eva yaṣṭīḥ praveśayetyaca lakṣaṇā nānārthe vinigamanā ca tayostātparyagrahamūlakatvāt /
yadi ca yatra vāstavaṃ tātparyaṃ taṃ śābdobodhayati tadā lakṣaṇānāṃ mukhyārthānvayānupapattyupayogo na syāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 111)
ata eva pacatītyukte 'yoktena svayaṃ smṛtena vā kalāyapadenopasthite kalāyaṃ pacatītyanvayabodho na bhavati tātparyāniścayāt /
na ca tātparyagrāhakasya prakaraṇādeḥ prāthamyādāvaśyakatvācca śabdasahakāritā na tu tātparyagrahasyeti vācyam /
teṣāmananugatatvena parasparavyabhicārādahetutvāt tātparyagrāhakatātvananugatānāmapi vyāpyatvāt dhūmādīnāmiva /

tacca tātparya vede nyāyagamyaṃ, yatra nyāyāt tātparyamavadhāryate sa eva vedārthaḥ, loke ca na kevalaṃ nyāyānusāri tātparyaṃ iti na nyāyagamyaṃ kintu pumabhiprāyaniyantritaṃ, nyāyāviṣaye 'pi puruṣecchāviṣaye pratītijanakatvāt puṃvacasāṃ /
vaktā ca parakīyavākyārthajñānotpādanecchāyā vākyamuccārayati /
sā cecchā yadi vaktruryathārthavākyārthajñānapūrvikā bhavati tadaiva paraṃ taduccāraṇasya tadaiva paraṃ taduccāraṇasya pumabhipretayathārthavākyārthajñānaparatvaṃ yathārthajñānecchāvyāpyaṃ nirvahatīti vakturyathārthavākyārthajñānavattāmavijñāya yathārthapratītiparatvaṃ jñātuṃ na śakyata iti prathamamāptavākyādvaktṛjñānānumānapūrvakamarthatathātvamanusandhāya yathārthapratītiparatvaṃ jñātuṃ na śakyata iti prathamamāptavākyādvaktṛjñānānumānapūrvakamarthatathātvamanusandhāya yathārthatātparyaniścayaḥ /
anumānaccedaṃ vākyaṃ bhramādi-viśiṣṭajñānayoranyatarajanyaṃ vākyatvāditi /
tato bhramādinirāse sati pariśeṣādvākyārthajñānānumānaṃ ayaṃ svaprayuktavākyārtharyathārthajñānavān bhramādyajanyavākyaprayoktutvāt ahamiva, na tvāptatvāt sādhyaviśeṣāt /
tata ete padārthā yathocitasaṃsargavantaḥ yathārthajñānaviṣayatvāt āptoktapadasmāritatvādvā manduktapadārthavaditi /
nanu vakturjñānaviśeṣo 'numeyaḥ jñāne cārtha eva viśeṣaḥ na tvarthādhīno 'nyaḥ arthenaiva viśeṣaḥ ityaupacāriko tṛtīyā tathāca vākyārthajñānaviśeṣo 'numeyaḥ tasya cāprasiddhyā na vyāptigrahaḥ /
ata evāsmin vākyarthe ayamabhrānta āpto veti jñātumaśakyamiti śabda eva tamaryaṃ bodhayediti cet, na, tātparyāvadhāraṇārthaṃ tvayāpyaśābdā eva saṃsargaviśeṣapratīteravaśyābhyupeyatvāt anyathā kva tātparyanirūpaṇaṃ / ata eva āptotkatvabhramādyanyatvanirūpaṇamapi sukaraṃ /
śābdantu saṃsargajñānaṃ prathamaṃ na bhavati jñānāntarantu bhavatyeva /
na caivaṃ śabdo na pramāṇaṃ tadarthasya prāgeva siddheriti vācyam /
tavāpi tulyatvāt /
nanu tathāpi kathamarthaviśeṣasiddhiḥ viśeṣeṇa vyāptyagrahāditi cet /
na /
yathā yo yatra pravarttate sa tajjñānātīti sāmānyatovyāptijñāne pākādau pravṛttidarśanāt pākaviṣayakāryatājñānānumānaṃ, yathā ceṣṭāviśeṣadarśanāt daśasaṃkhyābhiprāyamātrajñāne ghaṭe tacceṣṭādarśanāt ghaṭe daśatvajñānaṃ tathā sāmānyatovyāptyāvāpi viśeṣasiddhiḥ /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 126)
yadvā idaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaivatadarthaviṣayakaikajñānahetukaṃ āptoktatve sati etadarthapratipādakatvāt madvākyavat, tata ete padārthāḥ parasparasaṃsargavantaḥ sākāṅkatve satyekajñānaviṣayatvāt satyarajatajñānaviṣayavat, evaṃ vakturyathārthavākyārthajñāne 'numite prakaraṇādinā vaktrabhipretayathārthavākyārthajñāne 'numite prakaraṇādinā vaktrabhipretayathārthapratītiparatvajñānaṃ tato vedatulyatayā śabdādarthapratyaya ityanuvādaka śabdaḥ vaktṛjñānāvacchedakatayā saṃsargajñānānumānāt tadupajīvisaṃsargānumānādvā vākyārthasya prāgeva siddheḥ /
yattu saṃsargāgraho bhramaḥ tadabhāvaśca saṃsargagraha eveti bhamābhāve 'numīyamāne saṃsargajñānamevānumitaṃ ityāptatvānumānāntargatameva vaktṛjñānānumānaṃ na tu vaktṛjñānānumāne taliṅgaṃ iti /
tanna, bhramohi jñānadvayaṃ agṛhītabhedaṃ tadabhāvaśca gṛhītabhedajñānaṃ, na hi jñānābhāve suṣuptau bhramavyavahāraḥ, tato bhramābhāvaniścayānantaraṃ vaktṛjñānānumānaṃ, tarhi yādṛśaṃ liṅgaṃ tādṛśameva gamakamastviti /
atrocyate /
yathārthavākyarthadīparatvaṃ na jñātaṃ pramotpādakaṃ gauravāt vākyarthanirūpyatvena prathamaṃ jñātamaśakyatvācca tasyāpūrvatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 137)
yacca loke bhramādi nirāsānantaraṃ vaktṛjñānācchedakatayā tadagre svātantreṇa vā pumabhipretavākyārthajñāne tatpratītiparatvaṃ prakaraṇādinā jñāyata ityuktaṃ, tanna, vākyārthamajñātvā atrāyabhrānta iti jñātuṃ puruṣatvādvakturbhrama - pramādasambhavena prathamaṃ bhramādyajanyatvasya grahītumaśakyatvāt pravṛttisaṃvādāderjñānottarakālīnatvāt bhramādijanyavilakṣaṇatvena ca śabdasyājñānāt jñāne vā yādṛśoliṅgatvaṃ tasyaiva pratyāyakatvaṃ avyabhicārāt vede 'pi vākyārthamavijñāya tadyathārthapratītiparatvaṃ nyāyenāpi jñātumaśakyaṃ viṣayanirūpyatvāt pratīteḥ loke tātparyanirūpaṇārthamaśābdavākyārthapratīteḥ prathamaṃ tvayāpi svīkārāt /
anyathā vaktṛjñānānumānaṃ na syāt /
na ca lokavatmānāntarāttadavagamaḥ, vedārthasya tadaviṣayatvāt vedasya prathamaṃ mūkatvat, na ca nyāyasiddhe vedārthe mānāntarātātparyagrahaḥ, vedasyānuvādakatāpatteḥ śabdasyāpramāṇatvāpattervā /
ajñāte vākyarthe tarka - saṃśayayorapyabhāvāt ayaṃ padārtho 'parapadārthasaṃsṛṣṭo na veti saṃśaye tarke vā ekakoṭau saṃsarga upasthita iti cet, na, aniścite tātparyāniścayāt tayoragṛhītatāsaṃsargaviṣatvenāsadarthaviṣayakatvena vā vākyarthāviṣayatvācca /
anyathā lāke 'pi tābhyāmevopasthitiriti kiṃ vaktṛjñānānumānena /
vastutastu yadi yathārthatātparyakatvaṃ jñānaṃ śabdapramotpādakaṃ tadā loka-vedayāstādṛśapadasmāritatvena padārthasaṃsargānumitisambhavāt na śabdaḥ pramāṇaṃ syāt /
api ca puṃvākyasya doṣa-viśiṣṭajñānānyatarajanyatve 'numite pariśeṣāddoṣājanyatvaniścayadaśāyāṃ vedatulyā sāmāgrī puṃvākye 'pi vṛtteti tata evārthaniścayāt vedavattasyāpi prāmāṇyaṃ, anumitānumānasya vyāptismṛtyādivilambitatvāt /
etenābādhitārthaparatvaṃ loke vede ca pramāpakaṃ loke vākyartho bādhito 'pi dṛṣṭa iti śrotuḥ pramāṇāvatāraṃ vinā na bādhābhāvaniścayaḥ sa ca kvacicchṛturindriyeṇa kvacidvakturāptatvānumānena vede tu nyāyāttanniścayaḥ tadarthasya pramāṇāntarāviṣayatvāt na tatra śaṅketi sāmāgrībheda iti nirastaṃ /
prathamabhramādyabhāvasyāptasya vā niścetumaśakyatvāt vedasyānuvādakatāpatteśca /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 148)
tasmāt bhramādyajanyatvaṃ āptokatvaṃ abādhitārthakatvaṃ yathārthatātparyakatvaṃ nirastavyabhicāraśaṅkatvaṃ anyadvā vyabhicārivyāvṛttaṃ yatpramotpādakaṃ tat svarūpasat na jñātaṃ /
anyathā tādṛśasya vākyārthāvyabhicāritayā tādṛśapadasmāritatvāt liṅgādeva saṃsargasiddhiḥ syāditi jitaṃ vaiśiṣikaiḥ /
atha vyavahārānumitavyavaharttṛkāryānvitajñāne upasthitatvena padānāṃ hetutvagrahādanvitābhidhāyakatvaṃ tadānīṃ śabdasya liṅgatvenonupasthiteriti cet /
na /
liṅgābhāvenaiva śabdādanvitajñānopapatternākāṅkṣādimacchabdena kāraṇatā gauravāt / śabdasya liṅgatvaṃ sambhavadapi bālena na jñātamiti cet, so 'yaṃ bālasya doṣo na vastuna ityādi vakṣyate /
kiñcaivaṃ lokavadvede 'pi anuvādakatā syāt /

etena vākyārthatātparyagrāhakānumānāt tātparyāvacchedakatayā tadupajīvino 'numānāt svātantreṇa vākyārthasiddherna śabdaḥ pramāṇamiti vaiśeṣikamatapāstam /
yathārthatātparyagrahasya vākyārthabodhāhetutvāt /
yattu jñāyamānakaraṇe iti, tanna, yathārthatātparyakatvādeḥ prathamaṃ jñātumaśakyatvenānumānasya bādhitatvāt vyāptyasiddheśca /

na hi vyāptiḥ śabdaśaktiśca kāraṇaṃ, kintu taddhīḥ, atīte 'numitidarśanāt /
apabhraṃśādau śaktibhramādanvayabodhācca /
na ca saivāpayujyata iti sādhyaṃ, prathamaṃ tadasambhavāt /
tasmāt yat arthāvyabhicāritvena jñātaṃ kāraṇaṃ tatra vyabhicārivailakṣaṇyajñānamupayujanyate anyathā śabdasyārthavyabhicāritayā jñātasya jñāpakatve liṅgatāpattervajjalepāyamānatvāt /
syādetadanāptokte bādhakenārthābhāvadarśanāt ākāṅkṣādimadvākyatvena sadarthakaṃ bādhitārthakaṃ veti saṃśayānna tāvanmātrādarthaniścayaḥ, na hi saṃśāyakameva niścāyakaṃ, ityadhikamapekṣaṇīyamiti cet /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 156)
na / arthasaṃśayasya tadbādhasaṃśayasya vā pramāṇāpratibandhakatvāt /
vahni-tadbādhayoḥ saṃśaye 'pi pratyakṣānumānādinā arthaniścayāt anyathā pramāṇamātrocchedaḥ, tatpūrvamartha-tadbādhasaṃśayāt /
vināpyarthaṃ vākyaracanā sambhatyata etasyāyamartho na vā, etatsadarthakaṃ na vā, etajjanyajñānaṃ sadviṣayakaṃ na veti saṃśayasyārthāvagamottarakālīnatvācca /
tasmādāptoktatvaṃ bhramādyajanyatvaṃ abādhitārthakatvaṃ yathārthavākyārthapratītiparatvaṃ vā jñātaṃ anugatamapi na hetuḥ prathamaṃ grahītumaśakyatvāt, kintu tātparyagrāhakatvenābhimatānāṃ nyāyajanyajñāna-prakaraṇādīnāmanyatarat tātparyavyāpyatvenānugataṃ, tathākāṅkṣāsattiniścayaḥ, tadviparyaye saṃśaye ca śābdajñānābhāvāt /
yogyatāyāśca jñānamatraṃ hetuḥ tatsaṃśaye viparyaye pramāyāñca vākyārthajñānāt , tathā vibhaktyādisamabhivyāharaḥ sambhūyoccāraṇañca śābdajñānamātre kāraṇāni nānārthe śrliṣṭe cānekopasthitāvapi prakaraṇādivaśādekamarthamādayānvayabodhaḥ /
lakṣaṇā ca na tātparyānupapattyā kintvanvayānupapattyaiva prakaraṇādbhojanaprajanakatvenāvagatapraveśanasya yaṣṭyanvayānupapatteḥ /
ajahatsvārthāyāṃ prakaraṇādeva chatri taditarasya yāntītyanena gamanakarttṛtvamavagataṃ tadanvayānupapatticchatrimātre, pacatītyasya kalāyamityanyoktena samaṃ nārthapratyākatvaṃ samabhivyāhārābhāvāt, tavāpi tasya tātparyagrāhakatvāt sahoccaritānāṃ sambhūyārthapratyāyakatvasya vyutpattisiddhatvāt /
anye tu nānārthe lakṣaṇāyāñca niyatopasthityarthaṃ padārthe tātparyagrahāpekṣā tena vinā tadabhāvāt na vākyārthe, tadajñāne 'pi prakaraṇādinā saindhavapadaṃ turagaparaṃ kākapadaṃ upaghātakaparamiti hi pratiyanti /
anyatrānvayapratiyogyupasthitiḥ tātparyagrahaṃ vinaiveti na tadapekṣā /
vastutastu itarapadasya itarapadārthasaṃsargajñānaparatvaṃ tātparyaṃ tacca vede nyāyādavadhāryate loke nyāyāt prakaraṇādervā /
ata eva śābdabodhe nāniyatahetukatvaṃ taccetarapadārthasaṃsargajñānaṃ vākyarthajñānameveti sāmānyakāreṇa tatparatvagrahaḥ heturna tu viśiṣya, tacca svaparapadārthayoḥ saṃsargānubhavajananaṃ vinā anupapannamiti padāni sambhūya janayanti, ata eva nānārthe vinigamanā, tadanupapattireva lakṣaṇābījaṃ tadabhāvādeva pacatipade na smṛtakalāyānvayabodha iti siddhaṃ śabdasya pramāṇāntaratvaṃ /
tasya ca nirākāṅkṣādau saṃsargajñānājanakatvāt āṅkṣādikaṃ sahakārīti /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 185)
tattvacintāmaṇau śabdākāṅkṣāvādapūrvapakṣaḥ
atha keyamākaṅkṣā, na tāvadavinābhāvaḥ, nīlaṃ sarojamityādāvabhāvāt /
vimalaṃ jalaṃ nadyāḥ kacche mahiṣa ityatra jalānvitanadyā avinābhāvāt kacche sākāṅkṣatāpatteḥ /
nāpi samabhivyāhṛtapadasmāritapadārthajijñāsā, ajijñāsorapi vākyarthabodhāt viśvajitā yajeta dvāraṃ ityatrāpadārthayopyadhikāriṇo 'pyāhṛtasya pidhānasya cākāṅkṣitatvācca, tatra śabdakalpanapakṣe 'pi ghaṭaḥ karmatvamānayanaṃ kṛtirityatra jijñāsitasyānayanāderākāṅkṣitatvāpatteḥ /
atha jijñāsāyogyatā, sā jijñāsā ca viśeṣājñāne bhavati, yogyatā ca śrotari taduccāraṇajanyasaṃsargāvagamaprāgabhāvaḥ, vimalaṃ jalaṃ nadyāḥ kacche mahiṣa ityatra tātparyavaśāt kadācit nadyāḥ kacche saṃsargāvagamāt tatprāgabhāvasattve 'pi śrotari taduccāraṇena tātparyavaśāt jalānvitanadyāḥ kacche saṃsargāvagamoneti na tatpragābhāvaḥ, ghaṭaḥ karmatvamānayanamityatrāpi tatheti cet /
na /
nirākāṅkṣe taduccāraṇajanyasaṃsargāvagamaprāgabhāvasya siddhyasiddhiparāhatatvāt /
kiñca yatraikovimalaṃ jalamityaśrutvaiva tātparyabhrameṇā vā nadyāḥ kacchānvayaparatvamavaiti, aparaḥ samastena śrutvā nadyā jalānvayaparatvamavadhārayati, tatrobhayarapi taduccāraṇajanyasaṃsargāvagamāt nadyā ityubhayasākāṅkṣaṃ syāt /
api ca pragābhāvābhāvasya kāraṇāntarābhāvavyāptatvāt tata eva kāryābhāva iti kimākāṅkṣayā /
evañca yogyatāsattī api na hetū ayogye anāsanne ca taduccāraṇajanyasaṃsargajñānābhāvena tatprāgabhāvābhāvāt /
na caivaṃ bādhābhāvasyānumityādāvapi hetutvaṃ, prāgabhāvābhāvenaiva kāryābhāvāt prāgabhāvasya ca kāryamātrahetutvāt /
śabde nāsādhāraṇyaṃ utthitotthāpyākāṅkṣayorutkarṣāpakarṣau na syātāṃ prāgabhāve tadabhāvāt /
atha jñāpya-taditarānvayaprakārakajijñāsānukūlapadārthopasthitijanakatve satyajanitatātparyaviṣayānvayabodhatvamākāṅkṣā, ghaṭamānayatītyatra ghaṭamityukte kimānayati paśyati vā, ānayatītyukte kiṃ ghaṭaṃ anyadveti jijñāsā bhavati /
ghaṭaḥ karmatvamānanayanaṃ kṛtirityatrābhedena nānvayo 'yogyatvāt, ghaṭasyānayanamiti tu nānvayabodhaḥ ghaṭa itipadāt sambandhitvena ghaṭasyānupasthiteḥ /
rājña iti putreṇa janitānvayabodhatvāt na puruṣamākāṅkṣatīti cet, tarhi nāma-vibhakti-dhātvākhyātārthānāṃ ghaṭa-karmatvānayana-kṛtīnāṃ svarūpeṇopasthitirnānvayanvayaprakārakajijñāsānukūleti tatra nākāṅkṣā syāt /
ghaṭaḥ karmatvamānayanaṃ kṛtirityatra ghaṭamānayatītyatrevānvayabodhaḥ syāt, na hi tatra padārthasvarūpāṇāṃ etadvailakṣaṇyenopasthitiḥ, trayāṇāṃ tulyavat smaraṇe prathamaṃ
yato rājña iti puruṣeṇa nānveti kintu putreṇa tata evāgrre 'pi vyarthamajanitānvayabodhatvamiti /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 208)
śabdākāṅkṣāvādasiddhāntaḥ
ucyate /
abhidhānāparyavasānamākāṅkṣā yasya yena vinā na svārthānvayānubhāvakatvaṃ tasya tadaparyavasānaṃ, nāma-vibhaki-dhatvākhyāta-kriyā-kārakapadānāṃ parasparaṃ vinā na parasparasya svārthānvayānubhavajanakatvaṃ /

paramate nīlaghaṭo 'sti nīlaṃ ghaṭamānayetyādau nāmārthānāṃ kārakāṇāñca na parasparamanvayabodhaḥ viśeṣaṇānvitavibhaktyarthānanvayāditi na viśiṣṭavaiśiṣṭyenānvayaḥ kintvārthaḥ samājaḥ /
asmākantu nīla-ghaṭayorabhedānubhavabalādabheda eva saṃsargaḥ viśeṣavibhaktiḥ sādhutvārthaṃ /
yadvā samānavibhaktikayorabhedānubhavabalāt viśeṣaṇānvitavibhakterabhedārthakatvaṃ ato viśeṣaṇa-viśeṣyabhāvānubhāvakatvaṃ tatpadayoḥ, na parasparaṃ vinā /
dvāramityatrādhyāhāraṃ vinā pratiyogyalābhāt na svārthānvayānubhāvakatvaṃ, viśvajitā yajetetyatra mamedaṃ kāryamiti pravarttakatātparyaviṣayajñānaṃ nādhikāriṇāṃ vineti tadākāṅkṣā /
yadvā kartturivādhikāriṇo 'pi ākṣepādeva lābha iti tadanvayo na śābdaḥ kintvānumānikaḥ, gauṇalākṣaṇikayorananubhāvakatvapakṣe tadupasthāpitasyādhyāhṛtasyevetarapadaṃ vinā nānubhāvakatvaṃ /
ghaṭaḥ karmatvaṃ ānayanaṃ kṛtirityādau abhedena nānvayabodho 'yogyatvāt tattatpadebhyastātparyaviṣayatattatpadārthasvarūpajñānañca padāntaraṃ vinaiva / ghaṭamānayatītyatreva bhrameṇa tathānvayatātparye 'pi kriyā -kārakabhāvena nānvayaḥ nāma-vibhaki-dhātvākhyāta-kriyā-kārakapadānāṃ anvayabodhe tānyeva padāni samarthāni na tu tadarthakāni padāntarāṇi /
agniḥ karaṇatvaṃ odanaḥ karmatā pākaḥ kṛtiḥ iṣṭasādhanatā ityādipadebhyaḥ agnirnodanaṃ pacetetyatreva anvayābodhāt, agnikaraṇakaudanakarmakapākaviṣayakakṛtiriṣṭasādhanaṃ iti tu vākyaṃ na padaṃ, ata eva dvāramityatra pidhehipadādhyāhāraḥ, kriyāpadārthasyānyata upasthitau api kārakānanvayāt asāmarthyañca svabhāvāt /
anāsannamapi āsannatādaśāyāṃ āsannatvabhrameṇa vā anvayabodhasamarthameva /
vahninā siñcatītyatra kriyā-kārakapadayoranvayabodhe sāmarthye 'pi ayogyatājñānaṃ pratibandhakaṃ dāhe samarthasyāpyagnermaṇiriva /
ata eva yogyatābhramāt pratibandhakābhāve tato 'pyanvayabodhaḥ /
nahi svabhāvato 'samarthaṃ āropitasāmarthyaṃ vā dahati pacati veti, prakṛte tu padārthasvarūpajñānaṃ na tvanvayabhramo 'pi /
purūṣapadaṃ vināpi rājñā ityasya putreṇa samaṃ svārthānvayānubhāvakatvaṃ iti na tadākāṅkṣā /
yadvā trayāṇāṃ smaraṇo 'janitānvayabodhadaśāyāṃ puruṣānvaye tātparyābhāvāt nānvayabodha ityagre 'pi tathā /
na ca putrasyotthitākāṅkṣatvāt tenaivānvayabodha iti /
vācyam /
tātparyavaśāt puruṣeṇaiva prathamamanvayabodhāt /
ata evānvayabodhasamarthatve sati ajanitatātparyaviṣayānvayabodhatvamākāṅkṣeti kecit /
prakṛti-pratyayābhyāmanvayabodhe janite 'pi vākyaikavākyatāvat kriyā-kārakapadayorajanitānvayabodhatvamākāṅkṣā /
navyāstu padaviśeṣajanyapadārthopasthitiḥ ghaṭaḥ karmatvaṃ ānayanaṃ kṛtirityevambidhapadājanyapadārthopasthitirvā
āsattiranvayabodhāṅgamityāsattyabhāvādevambidhaśabdānnānvayabodhaḥ tvayāpyevambipadārthopasthite rākāṅkṣāhetutvenāvaśyamabhyupeyatvāt, janitānvayabodhāt nānvayāntarabodhaḥ tātparyābhāvādityākāṅkṣāyāḥ kāraṇatvameva nāsti, kintu svajanakopasthiteḥ paricāyakatvamātramiti /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 245)
tattvacintāmaṇau yogyatāvādaḥ
pūrvapakṣaḥ
nanu kā yogyatā, na tāvat sajātīye 'nvayadarśanaṃ, yathākathañcit sājātyasyāvyāvarttakatvāt /
padārthatāvacchedakena sājātyasyādyajātaḥ payaḥ pibatītyadāvabhāvāt vākyārthasyāpūrvatvācca /
nāpi samabhivyāhṛtapadārthasaṃsargavyāpyadharmavattvaṃ, vākyārthasyānumeyatvāpatteḥ /
na ca vastugatyā saṃsargavyāpyo yo dharmastadvastaṃ tacca na jñātumupayujyate iti nānumeyaḥ saṃsarga iti vācyam /
yogyatābhramācchābdabhramānupapatteḥ /
ata evānvayaniścayaviraha eva yogyatā svarūpasattī hetuḥ tatra taddharmābhāvaniścaye tatprakārakaśābdajñānānudayāt iti parāstam /
nāpi samabhivyāhṛtapadārthasaṃsargābhāvavyāpyadharmaśrūnyatvam, prameyamabhidheyamityādau saṃsargābhāvasyāprasiddhyā tadanirūpaṇāt gehaniṣṭhaghaṭābhāve pramite ghaṭo 'stītivākyāttanniścaye 'pyanvayajñānānudayācca /
nāpi bādhakapramāṇābhāvaḥ, anyacca yadbādhakaṃ tadabhāvasyāyogye 'pi sattvāt / nāpi prakṛtasaṃsargabādhakasyābhāvaḥ, pratiyogisiddhyasiddhivyāghātāt /
na ca prakṛtasaṃsarge anyatra siddhasya bādhakapramāṇasyābhāvaḥ, prakṛtasaṃsargasya prathamapratīteḥ ayogye 'pi tatsatvācca /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 256)
tatra bādhakamapyastīti cet, tarhi prakṛtasaṃsargabādhakasyābhāvaḥ taccāprasiddham /
ata eva tatra bādhakasyāpyanirūpaṇam /
nāpītarapadārthasaṃsargābhāvapramāviṣayatvābhāvo 'padapadārthe, kevalānvayinyaprasiddheḥ /
etena yatrāsambandhagrāhakaṃ pramāṇaṃ nāsti tadyogyamiti nirastam /
nāpi bodhanīyasaṃsargābhāvapramāvirahaḥ, pratiyogyaprasiddheḥ, bodhanīyasaṃsargasya prāgapratīteḥ yogyatā ca na svarūpasatyupayujyate ityuktam, ayogye tat sattvasyānirūpaṇācca /
api ca svīyabādhakapramāvirahasyāyogye 'pi sattvāt bādhakapramāmātravirahasya yogye 'pi jñātumaśakyatvāt parapramāyā ayogyatvāt /
na ca svarūpasannevāyaṃ hetuḥ, svīyabādhakapramāvirahadāśāyāṃ yogyatābhrameṇa śābdabhramānupapatteḥ, anvayaprayojakarūpavattvena bādhakapramāmātraviraho 'numeya iti cet / na /

sekānānvitatoye dravadravyatve satyapi bādhakasattvena vyabhicārāt upajīvyatvena tasyaiva yogyatātvāpatteśca /
na caivameveti vācyam /
ākāṅkṣāsattyanvayaprayojakarūpavattve satyapyanāptavākye bādhakapramāyāmanvābodhāt, bādhakapramāviraho heturiti cettarhyāvaśyakatvāt saiva yogyatā /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 262)
yogyatāvādasiddhāntaḥ
ucyate bādhakapramāviraho yogyatā, sā cetarapadārthasaṃsarge 'parapadārthaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvapramāviśeṣyatvābhāvaḥ / prameyaṃ vācyamityatra prameyaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvapramāviśeṣyatvaṃ gotve prasiddhaṃ vācyatvasaṃsarge tadabhāvaḥ /
vastutastvitarapadārthasaṃsarge 'parapadārthaniṣṭhātyantābhāvapratiyog itāvacchedakadharmaśūnyatvaṃ yogyatā lāghavāt śakyajñānatvāñca /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 274)
na ca naraśiraḥśaucānumānabādhāt tadaśaucabodhakaśabdāt anvayābodha iti vācyam /
upajīvyajātīyatvena śabdasya balavattvāt tenaiva tadanumānabādhāt /
nanvākāṅkṣāsattimattvena śabdasya pramāṇatā na tu yogyatāpi tanniveśino bādhābhāvasya pramāmātrahetutvāditi cet /
na /
bādhe hi pramāṇadoṣo 'vaśyaṃ vaktavyaḥ, anyathā pramāṇaviṣaye bādhāsambhavāt yathānumāne bādhādupādhikalpanadvārā vyāptivighātaḥ, nirūpādhau bādhānavakāśāt /
seyaṃ na svarūpasato prayojikā śābdabhāsocchedaprasaṅgāt /
tanniścayaśca na bhavatyupāyābhāvāt iti cet /
na /
saṃśaya-viparya-pramāsādhāraṇasya yogyatājñānamātrasya kāraṇatvāt /
ayogyatājñānasya pratibandhakasya sarvatrābhāvāt kvacittanniścayo 'pi yogyatānupalabdhā yatheha ghaṭo nāstīti /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 286)
āsattivādaparvapakṣaḥ
āsattiścāvyavadhānenānvayapratiyogyupasthitiḥ, sā ca smṛtirnānubhavo 'tonānyonyāśrayaḥ /
atha nānāviśeṣaṇaka-karma-karttṛ-karaṇādhikaraṇa-kriyādikramikapadajñānajanyakramikapadārthasmṛtīnāṃ na yaugapadyaṃ sambhavati āśutaravināśināṃ kramikāṇāṃ malakānupapatteriti kathaṃ tāvatpadārthānvayabodhaḥ viśeṣaṇajñānasādhyatvādviśiṣṭajñānasyeti cet, śrautrapratyekapadānubhavajanyasaṃskāramelakādekadaiva tāvatpadasmṛtiḥ tata ekadaiva tāvatpadārthasmṛtau satyāṃ vākyārthānubhavaḥ /
na cānyaviṣayakasaṃskāreṇa nānyatra smaraṇamiti vācyam /
vakyārthānupapattyā phalabalena saṃskārāṇāṃ parasparasahakāreṇa tatraikasmaraṇakalpanāt /
pratyekavarṇasaṃskārāṇāmivānanyagatikatayā padasmaraṇe /
atha ``yadyadākāṅkṣitaṃ yogyaṃ sannidhānaṃ prapadyate /
tena tenānvitaḥ svārthaḥ padairevāvagamyate'' /
na caivamanvayāntarābhidhānaṃ na syāt viramya vyāpārābhāvāditi vācyam /
evamapi prathamamananvaye hetvanupanyāsāt uttarasya hīdaṃ sāmagrīvaikalyaṃ na pūrvasyeti cet, astu tāvadevaṃ tathāpi caramaṃ tāvatpadārthaghaṭitavākyārthānubhave uktaiva gatirananyagatikatvāt /
atra vadanti, sannidhirna padajanyaivānyavabodhahetuḥ dvāramityādau adhyāhṛtenāpi pidhānādinā anvayabodhadarśanāt /
na ca pidhehīti śabda evādhyāhriyate, anupayogāt /
arthasyaivānvayapratiyogitvenopayogitvāt āvaśyakatvācca /
arthāpatterupapādakaviṣayatvāt /
na ca śabdamātramupapādakaṃ, api tu tadarthaḥ, avaśyakalpyārthasāhacaryeṇa daivavaśasampannaśabdasmṛteranyathāsiddheḥ, anyathā padabodhitasyaivārthasyānvayabodhakatvamiti niyamaśakikalpanāpatteḥ /
svārthānvayaparatvācchabdānāṃ dvāramiti na pidhānānvayabodhakamiti tadanvayabodhārthamavaśyaṃ śabdakalpanamiti cet /
na /
lakṣaṇānāṃ vyabhicārāt tavāpyākṣiptena kartrānvayabodhācca /
atha dvārapadasahabhāvamātraṃ pidhehiśabdasya kalpyate lāghavāt /
na ca pidhānābhidhāyakānekaśabdopasthitau vinigamakavirahaḥ, saṃskāratāratamyāt padaviśeṣasmṛteriti cet /
na /

ākāṅkṣādimatpratiyogyanvitasvārthaparatvasya krṛptatvāt lāghavenārthādhyāhārāt /
na ca śrutapadāni labdhaprayojanānīti kathamapyadhyāhṛte teṣāṃ tātparyamiti vācyam /
śrutārthānvayānupapattyā adhyāhṛte
tātparyāt /
kathaṃ tarhyedanaṃ pacatītyatra samabhivyāhṛtamātrānvayaḥ kalāyāderapi smṛtatvāt iti cet /
na /
tātparyaniyamādityavehi yatparaḥ śabdaḥ sa hi śabdārthaḥ, anyathā tavāpi daivavaśasmṛtakalāyapadopasthāpitenānvayabodhaḥ syāt ayaṃ devadatta odanamityādivākye kriyāpadādhyāhārabhāvena kartturanabhidhānāt tṛtīyā syāt iti cet /
na /
adhyāhṛtapacatipadenāpi kartturanabhidhānāt, karttusaṃkhyābhihiteti cet /
na /
devadattasya pāka ityatrāpi tṛtīyāpatteḥ, tātparyatastacca vyavastheti cet, tulyam /
nanu dvāraṃ pidhehītyādau pidhānaśabdānubhave pidhānopasthāpakapadatvena janakatvamiti cet /
na /
anvayapratiyogyupasthāpakapadatvena janakatvāt na tu tadupasthāpakayāvatatpadatvena gauravāt /
evaṃ pidhānānvayabodhe 'pi /
anyathā gauṇa-lākṣaṇikayoranvayabodho na syāt tayorananubhāvakatvāditi //
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 311)
āsattivādasiddhāntaḥ
ucyate, kriyāpadopasthāpitā kriyā, kārakapadopasthāpitañca kārakaṃ parasparamākāṅkṣati na tūpasthitimātraṃ anyathā dvāraṃ karmatā pidhehi, dvāraṃ pidhānaṃ kṛtirityatrāpi kriyā-karmādhyāhāra ivānvayabodhaprasaṅgaḥ
kriyāyāḥ karmaṇaścopasthitestulyatvāt /
evaṃ vidhapadopasthāpite parasparamākāṅkṣā nastīti cet, tarhyākāṅkṣāyāṃ padaviśeṣopasthāpitatvaṃ tantraṃ na tūpasthitimātraṃ, arthaviśeṣe 'sādhutvānnātrānvayabodha iti cet, na, pidhehīti padaṃ vinā dvāramityasyāpyasādhutvāt tadarthayoge sādhutvasya tulyatvāt sādhutvajñānasyānvayabodhe 'prayojakatvācca gauravādapabhraṃśādapyanvayabodhācca /
na cātrāsaṃsargāgrahaḥ, bādhakābhāvāt /
tasmāt kriyā padasya kārakapadena kārakapadasya kriyāpadena sahānvayabodhakatvaṃ na tvekaṃ vinā tṛtīyānupapattiḥ, nahi kriyāpadārthayoge dvitīyā, ghaṭa ānayanaṃ kṛtirityatrāpi dvitīyāpatteḥ, tathā ca puṣpebhya ityatra spṛhayatipadādhyāhāraṃ vinā caturthyanupapattiḥ /
yadi spṛhayati padārthayoge caturtho tadā puṣpamicchatītyatrāpi syāt spṛhayatīcchatipadayorekārthatvāt /
atha sādhutvārtha dvāraṃ puṣpebhya ityatra pidhehi-spṛhayatipadādhyāhāro 'numanyate na tvanvayabodhārthaṃ tasyānvayapratiyogivijñānādevopapatteriti cet, tarhi kriyāpadayogaṃ vinā na kārakavibhakiḥ, kārakapadayogaṃ vinā na tadanvayayogyaṃ kriyāpadamiti kevalakārakapade kriyāpadādhyāhāraḥ, kevalakriyāyāñca kārakapadādhyāhāraḥ sādhutvārthamāvaśyaka iti tajjanyopasthitiranvayabodhaupayiko tasmāt kriyā-kārakapadopasthāpitayoreva kriyā-kārakayoḥ parasparamanvaya iti śabdādhyāhāra eva /
kartrākṣepe tu vakṣyāmaḥ //
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 319)
tātparyavādaḥ
tātparyadhīnaṃ śabdapramāṇyaṃ tatra tatparatvaṃ na tatsādhyakatvaṃ padārtha-tatsaṃsargayoḥ śabdāsādhyatvāt /
atha taṅgocarapravṛttinivṛttisādhyakatvaṃ tatparatvaṃ, tacca bhāvyārthasya sākṣāt bhūtārthasya tu praśaṃsā-nindāvākyasya praśastaninditārthapratipādanadvārā lākṣaṇikasya lakṣaṇīyaviṣayapravṛtti-nivṛttijanakatvaṃ tatparatvamiti cet, na, tatparatve tajjñānaṃ janayitvā tatra pravarttakatvaṃ tatpravarttakatvañca tatparatvamiti parasparāśrayāt /
lākṣaṇikasyānanubhāvakatve 'pi lakṣaṇīyaparatvāt kāvyādeḥ svarūpākhyānamātraparatvenāpi paryavasānāñca /
nanu tatbuddhijanakatvaṃ tatparatvaṃ praśaṃsā-nindāvākyamapi praśasta-ninditasvārthadhīhetutvena tatparameva, tacca jñānaṃ praśaste sarvaḥ pravartate ninditāñca nivartate iti svaviṣaye pravṛttinivṛttau janayatīti tatparamucyata iti cet /
na /
gauṇa-lākṣaṇikayoranubhāvakatvāt tadbuddhijanane tatparatvamityanyonyāśrayācca /
tajjananayogyatvamiti cet, tarhyekatroccāraṇe nānārthe nānārthaparatvaṃ lakṣaṇāyāñca mukhyārthaparatvaṃ syāt yogyatāyāḥ sattvāt /
nāpi tatpratipādyakatvaṃ, tātparyaṃ vinā na tathetyanyonyāśrayāt /
praśaṃsā-nindāvākyasya pravṛttyādyapratipādakatvāt lākṣaṇikasyāpratipādakatvācca /
atha gaṅgāpadaṃ svārthāvinābhāvi tīraṃ pratipādayattatparamiti cet /
na /
mañcāḥ krośantītyatra tena vināpi puruṣe tātparyāt gaṅgādipadaṃ matsyādiparaṃ mukhye tīraparañca syāt avinābhāvasya tādavasthyāt /

mukhye bādhake satīti cet, tarhi mukhyārthaparataiva na syāt na syācca gaccha gacchasītyatra gamanābhāvaparatvaṃ /
ucyate /
tatprayojanakatvaṃ tatparatvaṃ tadarthaśca pratītiḥ pravṛtti-nivṛttī ca, prayojanatvañca na sādhyatvaṃanyonyāśrayāt /
nāpi pratipādyecchāviṣayatvaṃ, yasya yadicchāviṣayaḥ taṃ pratitatparatvāpatteḥ /
tadarthasāthyatvena icchāniyama iti cet /
na /
iha dhūma ityatra janya-jñāpyabhedena sādhyasya bahu vidhatayā vākyabhedaprasaṅgāt pumicchayā niyantumaśakyatvāt, kintu pratipādakecchāviṣayatvaṃ tatparatvaṃ, yaḥ śabdaḥ vaktā yadicchayā prayuktaḥ sa tatparaḥ, sā cecchā
pratipādyadhī-pravṛtti-nivṛttiviṣayeti tatparatvaṃ /
nānārthāt śrliṣṭādanekapadārthānvitaikakriyāpadāt mukhyalākṣaṇikaparāccāvṛttyā krameṇānekapadārthajñānaṃ na tvekadaiva, sakṛduccaritasya sakṛdarthaparatvaniyamenaikatroccaraṇe anekārthaparatvābhāvāditi sakalatāntrikaikavākyatayā vadanti /
vayantu brūmaḥ /
anākapadārthapratītīcchayā ekamuccāraṇaṃ bhavatyeva pumicchāyāniyantumaśakyatvāt /
yadi ca taduccāraṇaṃ nānekārthaparaṃ tadāvṛttirapi na syāt tātparyanirvāhārthamātravṛttikalpanāt /
anyathaikapare 'pi tadāpatteḥ /
ata eva taduccāraṇasya ubhayaparatāyāṃ nāvṛttikalpaṇaṃ tasmāttulyavadanekārthopasthitau tātparyādijñāne yugapadanekānvayabodho bhavati sāmagrayāstulyatvāt prathamamekasyānvayabodho na tadanyasyeti niyantumaśakyatvacca /
atha vivādadhyāsitamakṣapadoccāraṇaṃ ekapadaikaśaktiviṣayamekamevānubhāvati ekatroccāraṇe nānāśaktyā nānārthānanubhāvakaṃ nānārthatvāt ekaparanānārthapadavaditi cet /
na /
anekārthānubhavasāmargrīvasattvena bādhitatvāt sāmagrīrahasyopādhitvācca /
ata evākṣamānayetyukte bhinnaprakaraṇādinā bhinne tātparyapramāyāṃ bhrame vā pratipādyayorekadaivāvṛttiṃ vinānekārthapratītirna tu tatraiko vilambate, evaṃ ghaṭaṃ paṭaṃ vā ānayetyatrānayanasyobhayaparatve ekadaivānvayabodho natvāvṛttiḥ vākyabhedastvarthabhedāt na jñānabhedāt /
gaṅgāyāṃ jalaṃ ghoṣaśca prativasatītyatra gaṅgāpadasya yugapatpravāha-tīrayostātparyagrahe tayordvayorapyekadopesthitau jala-ghoṣayorekadaivānvayabodhaḥ /
na ca yugapadvṛttidvayāpattiḥ, iṣṭatvāt, tātparyādvi vṛttiḥ, na tu vṛttyanurodhāt tātparyaṃ, gauṇalākṣaṇikayorucchedāpatteḥ tātparyanirvāharthaṃ vṛttitvena tayoḥ kalpanāt /
mukhya-lākṣiṇikayorekaikamātraparatve tu yugapadvṛttidvayavirodhaḥ /
anekānvayabodhaparatve vṛttidvayavirodhasya doṣatve paribhāṣāpatteḥ, yatra mukhyārthe śīghratvena prathamamanvayabodhaḥ anantaraṃ lākṣaṇikānvayabodhaḥ tatrāvṛttireva tasmāt yugapattātparyagrahe sati nāvṛttiḥ kintvanekārthaparatve satyeva yatra tātparyagrahakamādanvayabodhakramaḥ tatrāvṛttiḥ prathamoccāraṇasya paryavasitatvāditi /
evañca loke kḷptatvāt vede 'podaṃ tātparyamiti tasya pauruṣeyatvam /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 340)
atra mīmāṃsakāḥ yathoccāraṇapūrvatvāt uccāraṇaṃ vede paratantraṃ tathā tātparyamapi tātparyapūrvakameveti paratantraṃ na tu kasyāpi prathamaṃ tātparyaṃ anāditvāt pūrvapūrvavākyārthajñānecchayoccāraṇamupajīvyāgrimasya tadicchayoccāraṇāt tadicchayā taduccāraṇameva hi tatparatvaṃ loka-vedasādhāraṇaṃ, sā cecchā svatantrā paratantrā veti na kaścidviśeṣaḥ, tadavadhāraṇāñcānādimīmāṃsāpariśodhitanyāyādveda ityubhayavādisiddhaṃ, atastātparyānurodhena vedasya na pauruṣeyatvam /
nanvarthajñānaṃ vinoccaritavedāt kathamarthayoḥ vākyārthajñānaṃ vinā tadicchayoccāraṇābhāvāt, pratipuruṣamuccāraṇabhedāditi cet, tarhi paṭhyamānabhāratādapi tathābhūtādarthadhīrna syāt vyāsena yatpratītīcchayā uccāraṇaṃ kṛtaṃ tajjātīyatvāt arthajñānaṃ vināpi paṭhyamānabhāratārthadhīriti cet, tarhi vede 'pi tulya, tattātparyakajātīyatvasya niyāmakatvāt anyathā paṭhyamānavedāttavāpyarthadhīrna syāt īśvarāpraṇītatvāt /
atha vedaḥ pauruṣeyaḥ vākyatvāt bhāratādivat iti cet, ko vedaḥ, anugatadharmābhāvena tasya śākhāsu nānārthatvāt, tathāhi na mukhyavedapaprayogaviṣayovedaḥ mukhyārthākathanāt /
nāpi śākhāsamudāyaḥ, tasya vedanirūpyatvāt samudāyasyāpratipādakatvena vākyatvāsiddheśca /
nāpi svargakāmādivākyaṃ, smṛti-bhāratāderapi tathātvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 344)
nāpi sandigdhakartṛkavākyaṃ, vādinorniścayāt, /
vādyanumānayostulyatvena madhyasthasya saṃśaya iti cet, tarhyanumānābhyāṃ tasya saṃśayomadhyasthasaṃśayapraśrnānantarañcānumānamityanyonyāśrayaḥ /
nāpi vivādādhyāsitaṃ vākyaṃ, anugatadharmaṃ vinā vivādasyāpyabhāvāt bhāratādāvapi tatsamāvāñca /
nāpi mahānajanānāṃ vedākārānugatavyavahārāt vedatvaṃ jātiḥ, devadattīyatvādyanumāpakaśabdavṛttijātibhiḥ saṅkaraprasaṅgāt /
kiñca pauruṣeyatvaṃ na tadarthadhījanyatvaṃ taduccāraṇadhīprabhavatvaṃ vā, adhyāpaka-tadubhayadhījanyatvena siddhasādhanāt /
nāpyuccāraṇasya sāditvaṃ, pratyuccāraṇasya sāditvāt /
nāpi svatantrapuruṣapraṇītatvaṃ, paṭhyamānavedabhāratayostadabhāvāt /
tajjātīyaḥ svatantrapuruṣapraṇīta iti cet, tarhi paṭhyamānabhārataṃ vyāsasya na mameti kathaṃ syāt, svātantryañca yadyuccāraṇavyaktau tadā mamāpyuccāraṇasamānye na vyāsasyāpi /
kiñca svatantrapuruṣapraṇītajātīyatvaṃ yadi sādhyate tadādyabhārate smṛtau ca vākyatvamanaikāntikaṃ, na hi tajjātīyaṃ svatantrapuruṣapraṇītamiti sādhyamanirdhāritaviśeṣaṃ jīvī kvacidastīti vaditi cet /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 348)

na /
paṭhyamānabhārate vyabhicārāt /
athārthaṃ pratītya tadarthaparatayā pratisandhīyamānapadatvaṃ pauruṣeyatvaṃ tasya prathamamāvaśyakatvāt, ata evānuccārito 'pi sau mauniśrlokaḥ pauruṣeya iti cet /
na /
arthajñānavatādhyapakena siddhasādhanāt, anyathā paṭhyamānaveda-bhāratābhyāṃ vyabhicārāt /
ata eva vedatvaṃ svatantrapuruṣapraṇītavṛtti vākyavṛttidharmatvāt bhāratatvavaditi nirastam /
svatantrapraṇītatvaṃ hi vākyārthagocarayathārthajñānacikhyāpayiṣayoccaraṇaṃ tathā ca
tathāvidhādhyāpakena siddhasādhanam /
etena vaktṛtvānuvaktṛtvayorbhedasya lokasiddhatvāt savaktṛkatvaṃ sādhyamiti nirastaṃ /
nāpi sajātīyayoccāṇānapekṣoccāraṇaṃ pauruṣeyatvaṃ paṭhyamānavede bādhāt bhārate vyabhicārāt /
ucyate, śabda-tadupajīvipramāṇātirikapramāṇajanyapramityaviṣayārthakatve sati śabdajanyavākyārthajñānajanyapramāṇaśabdatvaṃ vedatvam, īśvarīyapramāyāḥ ajanyatvāt, vedārthasyānumānādiviṣayatve 'pi anumānādervedopajīvakatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 364)
smṛtīnāṃ bhāratādibhāgasya ca vedasamānārthakatve 'pi śabdajanyadhījanyatvāt vedārthaṃ pratītya tat praṇayanāt /
sajātīyoccāraṇanapekṣoccāritajātīyatvaṃ pauruṣeyatvaṃ, ādyabhārate 'pi tajjatīyatvānna vyabhicāraḥ /
athavā vedatvaṃ sajītīyoccāṇānapekṣoccaritavṛtti pramāṇatāvacchedakavākyavṛttidharmatvāt smṛtitvavat /
yadvā vedāḥ śabdājanyavākyārthagocarayathārthajñānajanyāḥ pramāṇaśabdatvāt bhāratavat /
na ca paṭhyamāne vede bādhaḥ bhārate manvādismṛtau ca vyabhicāraḥ teṣāṃ dvikartṛkatvāt tādṛśajñānajanyajātīyatvaṃ vā sādhyaṃ, tavāpyetadabhāvādeva vede 'pauruṣeyatvavyavahāraḥ /
nanvaprayojakamidaṃ vākyārthagocarayathārthajñānapūrvakatvameva śabdapramāṇye tantraṃ na tu tādṛśajñānasya śabdājanyatvamapi gauravāt , anyathā vede 'pi tava dvikartṛkatvena pramāṇyaṃ syāt loke tathā darśanāt, evañca anādimīmāṃsāsiddhanyāyenāvagatatātparyāt vedārthaṃ pratītya pūrvapūrvādhyapakena uccaritādvedaduttarottarasyāpyadhyayanatadarthapratītirityanāditaivātaḥ kiṃ svatantrapuruṣeṇa tatprayojanasya paratantrādeva siddheḥ /
kiñca pūrvakalo na vedaśūnya ityuddeśyapratīterasiddheḥ nāṃśataḥ siddhasādhanaṃ, tathā pūrvakālīnaṃ vedādhyayanaṃ gurvadhyayanapūrvakaṃ adhyayanatvāt idānīntanādhyāyanavat /
na ca lipyanumitavedādhyayanena vyabhicāraḥ, liperadhyayanapūrvakatvāt /
na caivaṃ bhāratādhyayanamapi tathā syāt, tasya bhāratādāveva vyāsādikartṛkatvena kathanāditi /
ucyate /
vedaprāmāṇyādhīnaṃ tatprāmāṇyamityatmāśrayaḥ /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 369)
na ca pūrvavedaprāmāṇyādhīnamuttaravedapramāṇyamiti vyaktibhedamādāya nātmāśraya iti vācyam /
evaṃ tatpūrvasyāpi tatpūrvaprāmāṇyāt prāmāṇyamityanavasthānāt /
anāditvādayamadoṣa iti cet /
na /
mūlabhūtapramāṇāntarābhāvāt andhaparamparāpātāt /
svataḥ pramāṇaṃ veda eva sarvatra vede mūlamiti cet /
na /
sarveṣāmeva paravedāpekṣatvena svataḥ pramāṇatvābhāvāt /
ata evācārāt smṛtiḥ smṛterācāra ityatra viśvāsavījaparānapekṣamūlabhūtapramāṇābhāvādandhaparamparābhayena tatra vedamūlakatvakalpanā /
anādimahājanaparigrahādanādivedapravāhaprāmāṇyāvadhāraṇe 'pi tannirvāhaketarānapekṣamūlabhūtapramāṇābhāvenānāśvāsa eva anyathā smṛtyācārayorapyevaṃ pramāṇaṇyāvadhāraṇe pramāṇamūlakatvakalpanā na syāt /
tasmādāśvāsavījaparānapekṣeśvarapratyakṣamūlakatvādeva vedasya prāmāṇyaṃ mahājanaprarigrahādavadharyate /
etenānumānamapi nirastam /
mūlabhūtapratyakṣaṃ vinā vedaprāmāṇyānupapattyā sādhyābhāvasiddhau bādhāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 371)
nanu vedo na pauruṣeyaḥ asmaryamāṇakartṛkatvāditi bādhakamastviti cet /
na /

kapila-kaṇāda-gautamaistacchiṣyaiścādyaparyantaṃ vede sakartṛkatvasmaraṇasya pratīyamānatvāt /
na ca mūlabhūtānubhavābhāvāt smaraṇānupapattiḥ, pauruṣeyatvānumānādevānubhavāt /
asmaraṇameva tatra bādhakamiti cet /
na /
evaṃ satyasmaraṇānanubhavayoranyonyāśrayāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 372)
agre tadarthasmaraṇābhāve 'pi pramāṇasyānubhāvakam /
''tasmāttapastepānāccatvāro vedā ajāyanta ṛcaḥ sāmāni jajñire'' iti kartṛśravaṇāt ``pratimanvantarañcaiṣā śrutiranyā vidhīyate'' ityādikartṛsmaraṇācca /
pauruṣeyatve bādhakaṃ vinā arthavādamātratvasya vaktṛmaśakyatvāt /
''svayambhūreṣa bhagavān vedo gītastvayā purā /
śivādyā ṛṣiparyantāḥ smarttāro 'sya na kārakāḥ'' iti mahābhāgavatapurāṇīyavākyasya śrutivirodhenānyacca tātparyāt /
na ca kāryaparameva pramāṇaṃ, kartṛsmaraṇasya sarvatrāvidhyarthatvāt sakartṛkatvārthavādasya svarga-narakārthavādasyeva ``īśvaramupāsīta'' iti vidhiśeṣatvācca /
sādhayiṣyate siddhārthasya prāmāṇyam /
na caivamānando 'pīśvare syāditi vācyam /
tatra mānāntaravirodhāt /
puruṣasya bhrama-pramādādibhūyiṣṭhatvena vede nāśvāsa iti cet /
na / dharmigrāhakamānena nityasarvajñatvena siddhe tatra doṣābhāvāditi /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 375)
śabdanityatāvādapūrvapakṣaḥ
nanu tathāpyaprayojakaṃ pauruṣeyatvānumānaṃ nityanirdeṣatvenaiva tatprāmāṇyopapatteriti cet /
na /
varṇānāṃ anityatvena tatsamūhasya sutarāmanityatvāt /
na ca tadasiddhaṃ, tathāhi varṇātmakaḥ śabdo 'nityaḥ samavetatve satyutpattimattvāt ghaṭavat /
na ca hetvasiddhiḥ, utpanno gakāraḥ haṭṭāyāmutpadyamāno 'sti kolāhala iti pratyayāt /
na ca vyañjakābhāvāt prāganupalabdhasyopalabdhimātraṃ tasya, utpanno gakāra iti pratyayāt /
na cāyamaupādhikaḥ, anyotpattāvagṛhyamāṇāyāmapi tadanubhavāt /
na ca smaryamāṇāropaḥ, bādhakābhāvāt /
anyathā ghaṭotpattirapi na siddhyet /
yattu śrotrānuvidhānāt padaṃ śṛṇomītyabādhitānuvyavasāyāt śrotrādanyena grahītumaśakyatvāñca śrotragrāhyaivānupūrvī sā ca dhamamānakālīnaprāgabhāvapratiyogitvaṃ ṭasyeti prāgabhāvapratiyogitvamutpattimattvaṃ varṇasya pratyakṣamiti, tanna, ghajñānānantarajñānaviṣayatva ṭasyānantaryaṃ tayorānupūrvī sā ca manasaiva gṛhyate ghaṭapaṭajñānayoriva /
tadupanītā ca śrotraviṣayaḥ /
nanu sa evāyaṃ gakāra iti pratyabhijñābādhitamidamityekaikā eva gakārādivyaktayaḥ /
yadyapi pratyabhijñāyāṃ nityatvaṃ na viṣayastathāpi nāśakatvābhimataśabdāntarādīnāṃ antarāsambhave 'pi tāvat kālīnatāṃ gakārasya gṛhṇātīti ``tāvatkālaṃ sthirañcainaṃ kaḥ paścānnāśayiṣyatīti parābhimatāśuvināśitvatirekānnityatāyāmeva paryavasyati /
na ca dharmiṇo gakārasya bhede 'pi ekajātīyatvena pratyabhijñā, tathā sati tajjātīyopamitiḥ syānna tu sa evāyamiti /
atha tāratva-mandatva-viruddhadharmādhyastaviṣayatvena sā na pramāṇam /
na ca tāratvādīnāṃ svābhāvikatvaṃ viruddhatvañcāsiddhaṃ, mandastāro gakārastārānmando 'nya ityananyathāsiddhapratyakṣāt tatsiddheḥ /
na hyapāṃ śaitya-dravatve svābhāvike ityatra pratyakṣādanyat pramāṇam /
tat kiṃ yo yadgatatvena bhāsate sa taddharma eva tathā sati raktaḥ paṭaḥ lohitaḥ sphaṭikaḥ ityādāvapi tathā syādaviśeṣāt, na, raktatvādīnāmanyadharmatvasthitau sphaṭikādīnāñca tadviruddhadharmatve sthite japākusumāderanvaya - vyatirekānuvidhānād bādhena tatra bhrāntatvāt /
na ceha tāratvāderanyadharmatvenopasthitiḥ /
nāpi gakārādīnāṃ tadviruddhadharmavattvam, nāpyanyasya tāratvādidharmaṇo 'nuvidhānam /
na cāvaśyaṃ svīkṛtavāyoreva dharmāstāratvādayogakārādigatatvena bhāsante iti vācyam /

sparśāgrahe tvaco vyāpārābhāvena tvacā tadagrahāt /
na ca śravasā tadgahaḥ, avāyavīyatvena vāyumātradharmāgrāhakatvāccakṣurvat /
tāratvādayo vā na vāyudharmāḥ śravaṇatvāt kādivāt, vāyurvā na śravaṇamātragrāhyadharmomūrttatvāt paṭavat, ata eva na tāratvādayo vāyudharmadhvanidharmāḥ vāyudharmasya dhvaneragrahāt /
na ca dhvanirūpaḥ śabdo nabhovṛttireva tathā sati taddharmatāratvādigrahaḥ śravaseti vācyam /
tāro 'yaṃ gakāra ityatra dhyanīnāmasphuraṇaṃ, tatkāraṇābhāvācca /
na ca vyaktyā vinā jātisphuraṇaṃ, tasyā vyaktisamānasaṃvit saṃvedyatvāt /
na ca smaryamāṇatāratvādyāropaḥ, bādhakābhāvāt prathamatastāratvādyagrahaprasaṅgācceti /
maivaṃ /
tāratvādayo na gakārādijātayaḥ gatvādinā saṅkaraprasaṅgāt /
na ca nānaiva tāratvaṃ, tārākarānugatapratyayābhāvaprasaṅgāt /
na ca sajātīyasākṣātkārapratibandhakatāvacchedakaśabdavṛttijātitvena nānātaratveṣṭhanugamaḥ, tadapratisandhāne 'pi tāratvānugatapratyayāt /
tāratva-mandatve ca na śabdavṛttijātī sapratiyogikatvāt /
nāpi tāratva-mandatvayorvirodhaḥ, ya eva gakārastāra āsīt sa evedānīṃ manda iti samayabhedena vaktṛbhedena ca tayorekatvapratīteḥ /
tāro 'yaṃ na tāratarastārānmando 'nya iti bhedapratītirastīti cet na, dharmiṇo 'bhede bhāsamāne viśiṣṭadharmibhedapratīterdharmabhedaviṣayatvāt /
ekatra ghaṭe lohito 'yaṃ na śyāmaidānīmiti pratītivat /
na ca tīvreṇa gakāreṇa mandagakārābhibhāvāt tayorbhedaḥ na hi tadeva tadabhibhāvakaṃ,tasyaiva tenaiva tadaiva grahaṇāgrahaṇayorvirodhāt iti vācyam /
tāratvavyañjakavāyorbalavattvena mandatvavyañjakavāyvabhibhāvāt mandatvasyāgrahaṇāt /
santu vā tāra-mandarūpādayobhinnā eva gakārāstatpratyayabhijñāne bādhakābhāvāt / tasmāt vāyudharmā eva tāratvādayaḥ śabdagatatvena bhāsante darpaṇadharmā iva sukhādau tadgrahaṇañca sparśapuraskāreṇa karṇaśaṣkulītvagindriyeṇa tāra-mandajanakavāyūnaṃ tvayāpyutkarṣāpakarṣasyodbhūtasparśasya ca svīkārāt śrotreṇaiva vā / cakṣurāderyanna vāyudharmagrahastatrāyogyatvamupādhiḥ, anyathā śrotreṇa svaguṇo na gṛhyeta indriye tathā darśanāt, cakṣurvā na pārthivarūpagrāhakaṃ apārthivendriyatvāt rasanavat ityadyapi syāt /
atha yogyo yogyena gṛhyate svaguṇaḥ paraguraṇo vā, yogyatā ca phalabalena kalpate, tarhi śrotrasyāpi vāyudharmagrahe tulyam /
na ca tāro gakāra ityatra vāyorapratītiḥ, vāyutvenāpratītāvapi tāratvādinaiva tatpratīteḥ, yathā agnitvenapratītāvapi ayogolake lohita iti pratītiḥ /
nanu vāyu-śabdayostvacā śrotreṇa vā grahe kena tāro 'yaṃ gakāraityāropa iti cet, na, ubhayendriyagrāhyayorasaṃsargāgrahāt saṃsargavyavahāraḥ /
astu vā tvagindriyopanītasya śrotreṇāropaḥ śrotreṇaiva vā tāratvagraho 'pītyuktaṃ, utpattimattvañcāsiddhaṃ tatpratīteḥ śrutapūrvo 'yaṃ gakāra iti pratyabhijñānabādhitatvāt /
nanu pratyabhijñaiva tayā bādhitā gatvajātyaupadhiko 'bhedapratyayo gakāre sambhavatītyuktamiti cet, na, gatvajāterasiddheḥ bhede bhāsamāne hyabhedapratītirjātimālambate /
na ca gakārabhedapratītirasti, tāratva-mandatve api na bhedahetū ya eva tāraḥ sa evedānīṃ manda iti pratyabhijñānāt, gakārānityatve 'pi tathā sambhavatīti cet, tarhi nityatve 'pi karṇaśaṣkulītvagindriyopanītavāyudharmotpatterupādhitvaṃ sambhavati /
na ca vāyorapratītiḥ, utpannatvenaiva tatpratīteḥ lohitatveneva japākusumasya sphaṭike /
51
astu vā prāganulabhyamānatve sati upalabhyamānatvena utpannasya sādṛśyena smṛtotpattimattvāropaḥ /
na caivaṃ ghaṭādāvapi notpatteḥ siddhyediti vācyam /
kulālavyāpārānantaramanubhūyamānadhaṭasya tadvyāpārāt prāganubhūyamānena ghaṭena nābhedobhāsate kintu bheda eveti tatra prāgasattve sattvaṃ sidhyati, gakāre tūtpattipratītyanantaraṃ kaṇṭhatālvādivyāpārāt pūrvamanubhūyamānagakāreṇābhedapratyayāt pūrvamanubhūyagakāreṇābhedapratyayāt dīpavat sa vyañjaka eva /
atha śabda utpadyate utkarṣavattve sati apakarṣavattvāt mādhuryavat ata evānityatvamiti cet /
na /
tāratva-mandatvayorutkarṣāpakarṣayorgakāre pūrvanyāyenāsiddheḥ siddhau vā jātisaṅkarabhayenotkarṣāpakarṣayorjātyoḥ rasatva-śabdatvavyāpyayornānātvena rasaśabdasādhāraṇyābhāvāt /
ata eva sajātīyasākṣātkārapratibandhakatāvacchedakasāmānyamutkarṣaḥ tatpratibadhyasākṣātkāraviṣayatāvacchedakasāmānyamapakarṣa iti sādhāraṇo heturapāstaḥ /
tāratvādergakārajātitvāsiddheḥ /
sādhanāvacchinnasādhyavyāpakapūrttaguṇatatvasyāśrautratvasya copādhitvāt aprayojakatvācca /
na hi kāraṇādhīna eva utkarṣo 'pakarṣaśca, paramamahati paramāṇau ca parimāṇe pratyekaṃ sattvāt /
na cobhayasyaikatra sattvaṃ kāraṇaprayojyaṃ, ekaikavaddvayorapi pratyekamekatvāt /
syādetat /
śrotravyāpārānantaramidānīṃ śrutapūrvo gakāro nāsti vinaṣṭaḥ kolāhala iti pratīteḥ pratyakṣameva śabdānityatvaṃ vināśibhāvatvenotpattimattvānumānadvā, pratyakṣrapratiyogikābhāvatvena hi pratyakṣatvaṃ dhvaṃsasya ghaṭadhvaṃsavat na tu vināśagrahe pratiyogisamavāyipratyakṣatvaṃ tantraṃ dharmābhāvasya pratyakṣatvāpatteḥ /
tadindriyāgrāhye 'pi pratiyogisamavāyini gandha-rasābhāvayograhaṇācca /

nobhayaṃ gauravāt smṛtaghaṭasaṃyogadhvaṃsapratyakṣatvāpātācca /
na ca pratiyogiyogyatvasya tantratve vāyusparśadhvaṃso 'pi pratyakṣaḥ syāt iti vācyam /
āśrayanāśajanyasya tasya grāhakendriyasannikarṣābhāvāt /
kiñca yasya sattvaṃ yatrānupalabdhārthaḥ /
ata eva pṛthivītvābhāvo jalīyaparamāṇau na pratyakṣaḥ pratyakṣaśca vāyau rūpābhāvaḥ /
asti ca tathā śabde tasya sattve samavadhāne ca pratītiprasaṅgāt /
niradhikaraṇābhāvapratītirnāstīti cet, na, ihedānīṃ śabdo nāstīti pratīteḥ /
tasmāt yatrādhikaraṇe deśe samaye vā pratiyogyatra vartate tatra tadabhāvo nirūpyate /
ata eva sadbhyāmabhāvo nirūpyate ityuktaṃ, śabdābhāvasya ca svata evendriyasannikṛṣṭatvāt nāśraye sannikarṣāpekṣā /
indriyaviśeṣaṇatayā nābhāvagrahaṇamiti cet /
na /
ayogyatvasyāpadhitvāt /
anyathā guṇasya saṃyuktasamavāyena grahaṇadarśanāt na samavāyena śabdagrahaḥ syāditi /
maivaṃ /
sata eva hi śabdasya vyañjakavirahādanupalabdhimātraṃ na tu dhvaṃsaḥ, tattadvayāpetarasakalatadupalambhakasamavadhāne tadanupalabdhirūpayogyānupalabdherabhāvāt /
pratiyogyupalambhakavyañjakavāyusparśadhvaṃsopādhikaiva /
vāyurnotpādakaḥ kintu vyañjakaḥ ityatra kiṃ vinigamakamiti cet /
na /
idānīṃ śrutapūrvo gakāro nāsti vinaṣṭaḥ kolāhalaiti pratītyanantaraṃ punaḥ śravaṇe śrutapūrvo 'yaṃ gakāraḥ punaḥ sa evāyaṃ kolāhala iti pratyabhijñānameva, ghaṭadhvaṃsapratītyanantarañca sa evāyaṃ ghaṭa iti na pratyabhijñānamiti tatra vinaṣṭapratītyādhvaṃsa eva sidhyati /
ata eva tāratva-tārataratva-mandatva-mandataratvapratītīnāṃ bhramatvakalpanamityapāstam /
etāsu satīṣpyabhedapratyabhijñānāt /
syādetat /
śabdaḥ prayatnasādhyaḥ tadanabhivyañjakatvaṃ hi indriyasambandhapratibandhakāpanāyakatvādindriyasannidhāpakatvādvā kuḍyotsāraṇeneva paṭādīnāṃ, tadubhayamapi śabde na sambhavati nityasamavetatvenāvaraṇāpanayana-sannidhānapanayorabhāvāt /
nāpi śrotrasaṃskārāt, indriyasaṃskārasya unmīlanālokādeḥ sakṛdindrayasambandhayogyasarvārthopalabdhyanukūlasaṃskārajanakatvaṃ dṛṣṭaṃ tadvadvāyurapi sakṛdeva sarvaśabdopalabdhyanukūlalaṃ śrotre saṃskāramādadhyāt, tathāca sarvaśabdopalabdhiḥ syāt /
taduktaṃ ``sakṛcca saṃskṛtaṃ śrotraṃ sarvaśabdān prakāśyet /
ghaṭāyonmīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ na hi na budhyate'' /
athānvaya - vyatirekābhyāṃ kārye pratiniyatajanakajanyatvavacchabde 'pi pratiniyatavyañjakavyaṅyāḥ ekāvacchedena samānadeśatve sati samānendriyagrāhyatvāt ghaṭaikatvaparimāṇavat /
na cāvayavasaṃyoga-bahutvavyañajakāvyaṅyenāvayavinotpalatvavyañjakadīpāvyaṅyena tannīlimnā ghaṭavṛttipṛthaktvavyañjakāvyaṅyenaikatvena vā vyabhicāraḥ / avayavasaṃyogāvayavinornīlatvotpalatvayoścāvyāpyavyāpyavṛttinorutpalatvasya cādhikavṛttitvenaikāvacchedena vṛttyabhāvāt /
bahutva-pṛthaktvavyañjakavyaṅyatvaṃ, ata eva nīlā balāketyatra
rūpa-parimāṇayorarddhanikhātavaṃśasaṅkhyā-parimāṇayorvā na vyabhicāra iti /
maivaṃ /
varṇāḥ pratiniyatavyañjakavyaṅyāḥ āśrayeṇa saha samānendriyāgrāhyatvāt gandhavat ityāpātataḥ satpratipakṣatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 423)
vastutastu ananyathāsiddhapratyabhijñānabalenanābhedasiddhau pratiniyatavyañjakavyaṅyatvasādhakasyai balavattvaṃ, śabdasya śabdajanakatvañca śabdanāśakatvaṃ vīcītaraṅganyāyenotpattikalpanañca kalpanameva śabdasya śabde 'janakatvādanāśakatvāñca antyādyaśabdavat /
etena sāmānyavattve satyasmadādivahirindriyajapratyakṣatvāt ityapāstaṃ, pratyabhijñānabādhāt śabdatva-gatvāderasiddheśca, tasmācchabdo nityaḥ vyomaikaguṇatvāt tatparimāṇavat, śrotragrāhyatvāt śabdatvavat, viśeṣaguṇāntarāsamānādhikaraṇaikavṛttiguṇatvāt samayaparimāṇavat, pṛthivītaranityabhūtaviśeṣaguṇatvāt apākajatve sati nityaikasamavetatvāt jalaparamāṇurūpavat, avyāsajyavṛttitve sati anātmavibhuguṇatvāt kālaparimāṇavat, vipakṣe bādhakañca pratyabhijñānameveti /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 434)
śabdānityatāvādasiddhāntaḥ
atrocyate /
gakārādivyaktayonaikaikāḥ,asti ca śuka-sārikā-manuṣyaprabhaveṣu strī-puṃsatadviśeṣaprabhaveṣu ca gakārādiṣu sphuṭataravailakṣaṇyāt svarūpatobhedaprathā ikṣukṣīrādimādhuryavat /
na ceyamaupādhiko bhedapratītiḥ, na hi viditakuṅkumasya kuṅkumāruṇā taruṇīti vat strī-puṃsaprabhavatvamānubhavikamupādhiḥ, indriyāsannikarṣeṇa strī-puṃsādibhedamaviduṣo 'pi śabdabhedapratyayāt, yato 'numāpayanti śukaśabdo 'yaṃ strīśabdo 'yamityādi anyathānyonyāśrayāt, tatprabhavatve jñāte bhedapratyayastasmācca tadanumānamiti /

na ca kṛpāṇānvaya-vyatirekānuvidhānāt kṛpāṇe mukhadīrghatvavat aupapattikamaupādhikatvaṃ, anyānuvidhānābhāvāt /
atha vyañjakāvāyoreva vailakṣaṇyaṃ śukādigakāragatatvena bhāsate vāyorupalabdhistenaiva rūpeṇeti cet /
na /
gakāragatatve bādhakābhāvāt /
na cābhedapratyabhijñānaṃ bādhakaṃ, na hi ya eva śukaśabdaḥ sa eva strīśabda iti pratyabhijñānaṃ, anyathā teṣu bhedajñānābhāvena vaktṛviśeṣānumānaṃ na syāt /
na cābhivyañjakavāyoreva vailakṣaṇyaṃ śukādyanumāpakaṃ, tasya gakārāvṛttitvāt tatra cārope anumiterbhrāntatvāpātāt /
tasmāt yathā kṛṣṇā gauḥ śuklā gauriti bhede bhāsamāne gakārānugatapratītirgotvamālambate tathā śukādigakāreṣu bhede bhāsamāne 'yaṃ gakāro 'yamapi gakāra iti buddhirgatvamālambate iti pratyabhijñā ca bhedaprathā copapadyate /
kiñca gatvādikaṃ yadi na jātistadā kolāhalapratyayo na syāt tathā hi nagarādau bahubhirvarṇānāmekadoccāraṇe dūrasthenānabhivyaktagakārādivarṇavibhāgaṃ kolāhalamātraṃ śrūyate /
na ca tatra varṇānyasya dhvanirūpasya śabdasya śrutiḥ sambhavati, tadabhivyañjakabherītāḍanāderabhāvāt /
na ca varṇābhivyañjakā eva dhvanivyañjakāḥ, sannidhāne 'pi śrūyamāṇe varṇe tacchravaṇaprasaṅgāt /
na ca varṇābhivyañjakavāyubhireva dūre dhvanimātramabhivyajyate, kavyañjakasya gavyañjana iva varṇavyañjakasya dhvanivyañjane 'sāmarthyāt tatsamarthaśaṅkhāderabhāvācca /
na ca tatra śabdatvamevapratīyate na śabdaḥ, vyaktyagrahe jātyagrahāt /
na cābhivyañjako vāyureva kolāhalatvena pratīyate, śabdatvena pratyayāt sannidhāvapi tathā pratyayaprasaṅgācca /
gakārādigrahe 'pi teṣāṃ parasparabhedāgrahāt kolāhaladhīriti cet, na, teṣu vaidharmyābhāvāt tadabhāve 'nyonyābhāvasyābhāvāt svarūpagrahaṇāt samīpe bahugakāreṣu bhedābhāvena tadagrahe kolāhaladhīprasaṅgācca /
anekavarṇoccāraṇasya taddhetutve dūre 'pi tadapratyayāpatteḥ /
tasmādavaśyaṃ gatvādijātirūpeyā yadagrahe gakārādigrahe 'pi kolāhalabuddhivyapadeśau /
asti ca śabdasya ko 'pi ca jātiviśeṣaḥ śrotragrāhyaḥ yasmāt prācyādidigdeśaviśiṣṭaśaṅkhaprabhavatvamanumīyate, avyapadeśasyatve 'pi ikṣukṣīrādimādhuryāvāntaravattatsattvāt /
anyathā digdaśaviśiṣṭaśaṅkhādīnāṃ grahe śrotraśyāsāmarthyāt tatpratītirna syādeva /
tathāpi gatvādinā parāparabhāvānupapattyā śukādigakārādiṣu na jātiviśeṣā iti cet, śukakārādiṣu katvādivyāpyā nānājātirbhinnā tayā pratyekaṃ śukakārādiṣu ekā jātirasti śukaprabhavatvādyanumāpikā tadvyavahārakārikā vā, gatvādinā saṅkaraprasaṅgāt, gatvantu na nānā ananugatatvena tato 'nugatavyavahārānupapatteḥ /
ata eva tāratvamapi gatvādivyāpyaṃ nānā na tu gatvaṃ, tanniścaye 'pi gatvasandehaśca vyāpyatāvacchedakatvenānugatena nānātāratveṣṭhanugatavyavahārasambhavāt, tadajñāne vyavahārāsiddheḥ /
tāratva-mandatve na jātī sapratiyogikatvāt iti cet, na tāratva,tārataratvādayautkarṣādirūpā jātiviśeṣā eva te cāśraye gṛhyamāṇa eva gṛhyante na tūtkarṣāvadhyapekṣāḥ yathā madhurataratvādaya utkarṣavyavahāraṃ itarasāpekṣāḥ kurvanti tathā mandādyapekṣayā tāratvādivyavahāraṃ, utkarṣastu jātirūpādanyo 'sambhāvita eva gakāre tu naivaṃ, ananyathāsiddhabhedapratyayabalena vaktṛviśeṣānumānabalena ca tatsiddhergatva-katvavyāpyatannānātvasvīkārāt /
tavāpi vāyuvṛttitve śukādikakāra-gakārādivyañjakavāyūnāṃ vijātīyatvaṃ vācyaṃ tathā ca kakāravyañjakavāyutvavyāpyaṃ yadi śukavarṇābhivyañjakavāyutvaṃ tadā śukagakāravyañjakavāyau na syāt,atha vyāpakaṃ tadā sarva eva kavyañjakavāyavaḥ śukavarṇābhivyañjakavāyavaḥ syustasmādvāyuvṛttitve 'pi tāsāṃ nānātvamāvaśyakaṃ /
athāstu strī-puṃsādigakārabhedastathāpi yāvadvaktṛbhedamanantā eva nityā varṇāḥ pratyabhijñānāditi cet, atyutpāda-vināśapratītau satyāmapi sa evāyaṃ gakāra iti pratyabhijñā, asti hi tadanantaramapyutpāda-vināśaprathā /
na cotpādapratītyabhedapratyabhijñayoranyatarasya parasparaṃ vihāyānyadbādhakamasti, na vānayoḥ parasparaṃ bādhya-bādhakabhāve vinigamakaṃ yenaikabhrāntatvenāvirodhaḥ syāt /
kathaṃ vā bhedābhedajñānayoranyatrāvadhāritaṃ parasparapratibandhakatvaṃ paribhūya prathamaṃ tayorekasattve 'pyaparotpattiprasaṅga iti saṅkaṭapraviṣṭatvena pratyabhijñānaṃ śabdanityatve pramāṇayituṃ na śakyate /
nanvevamutpatti /
nanvevamutpattimattvādināpyanityatvasiddhiḥ kathaṃ, itthaṃ, utpādādibuddhi-pratyabhijñayorapyavaśyaṃ viṣayabhedaḥ, ekaviṣayatve virodhenaikānantaramaparānutpattiprasaṅgāt /
evañca bhede bhāsamāne pratyabhijñāyāḥ sajātītvaṃ viṣayo na vyaktyabhedaḥ /
na caivaṃ tajjātīyo 'miti syāt na tu so 'yamiti vācyam /
tajjātīyatvapratīterapi so 'yamityākāradarśanāt yathā saiveyaṃ gāthā tadevedamauṣadhaṃ bahubhiḥ kṛtaṃ mayāpi pratyahaṃ kriyamāṇamastītyādau /
na hi tāvadvarṇamātramānupūrvī, jarā-rāja-nadī-dīnādiṣu tannānātvāt, kintu taduccāraṇānantaramuccāraṇaṃ tajjñānānantaraṃ jñānaṃ vā tacca nāneti tadvatī gāthāpi nānaiva /
nacābhede bhāsamāne utpādādibuddhirevānyasyotpādādikamavagāhate, gākāragatatvapratīterbhrāntatva prasaṅgāt /
na ceṣṭāpattiḥ, abhede bhāsamāne tadviruddhadharmavattvabhramānudayāt vinigamakābhāvenobhayasyāpi yathārthatvāñca, kutastarhi
tasyā abhedo viṣayaḥ, yatra prathamaṃ na bhedaprathā ata eva bhedasattve tadajñānāt kvacit sā bhrāntā, tasmād yatra bhedapratītistaditarabādhakābādhyā tatra pratyabhijñaiva na bhavati bhavantī vā tajjātīyatvamālambate, na tu bhrāntā, viśeṣadarśane bhramānudayāt /
api ca yathā śaṅkhādidhvanīnāṃ utpatti-vināśapratyayāt tāratvādiviruddhadharmasaṃsargāccānityatve saiveyaṅgurjarītyādipratyabhijñā tajjatīyatvaviṣayā tathā varṇapratyabhimāpi /
anyathā dhvanayo 'pi nityāḥ syuḥ
utpatti-vināśa-tāratvādipratītīnāṃ pratyabhijñānabalenaupādhikatvāt / na ca varṇeṣu tāratvenaiva bhāsamānā dhvanayaupādhayaḥ sambhanti, na tu dhvaniṣu varṇāstajjanakakaṇṭhatālvādyabhighātābhāvāditi vācyam /
varṇoccāraṇadaśāyāmapi gurjarīkādijanakānāmabhāvāt /
tasmāt utpatti-vināśa-tāratvādipratyayasya pratyabhijñānasya ca tulyatve dvayorapi nityatvamanityatvaṃ vā /
na cobhayorapi nityatvameva, uktanyāyena pratyabhijñāyāstajjātītvaviṣayatvāt /

kiñca yadi vyaṅyaḥ śabdaḥ syāt tadā bāhyālokābhāve ghaṭasyeva vyañjakābhāve śabdasyānupalambhāt tatsaṃśayaḥ syāt, na tvihedānīṃ śabdo nāstīti niścayaḥ tasmādvarṇo na nityo 'nityo vā sattve satyutpattimattvāt, asmadādibahirindriya-grāhyatve sati jātimattvāt, asmadādipratyakṣaguṇatvādvā, ātmaikatvapratyakṣapakṣe pratyakṣaviśeṣaguṇatvāt, vyāpakasamavetapratyakṣaviśeṣaguṇatvāt, anātmapratyakṣaguṇatvāt, avyāpyavṛttitvāt, īśvarajñānañca na tathā, tatprayokakāraṇābhāvāt, bahirindriyavyavasthāhetuguṇatvāt, bhūtapratyakṣaguṇatvāt, utkarṣāpakarṣarpaśabdapravṛttinimittajātimattvādvetyādi, rasatvādivyāpyajāternānātve 'pi tādṛśapravṛttinimittatvasya sādhāraṇyāt /
na cātra sādhanāvacchinnasya pakṣadharmāvavicchannasya vā sādhyasya vyāpakaḥ sparśavatsamavetatvaṃ upādhiḥ, sarvatra varṇātmakaśabdapakṣīkaraṇe vyomaguṇeṣṭhanityeṣu dhvaniṣu sādhyāvyāpakatvāt sparśavat padasya pakṣamātravyāvartakatvena pakṣetaratvācceti /
yadā ca varṇā eva na nityāstadā kaiva kathā puruṣavivakṣādhīnānupūrvyādiviśiṣṭavarṇasamuharūpāṇāṃ padānāṃ, kutastarāñca tatsamūharūpasya vākyasya kutastamāñca tatsamūhasya vedasyeti /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 465)
ucchanna-pracchannavādaḥ
tathāpi paratantrapuraṣaparamparādhīnatayā pravāhāvicchedameva nityatvaṃ brūmaḥ iti cet, na, smṛtyācārānumitānāṃ śākhānāmucchedadarśanāt /
syādetat, vivādapadamapūrvavodhikā smṛtiḥ smṛtyarthānubhavajanakavedamūlā avigīta-mahājanaparigṛhītasmṛtitvāt pratyakṣavedamūlakasmṛtivat, vedamūlakatvañca vedajanyānubhavajanyatvaṃ jñānādvārā jñāyamānasyaiva vedasya smṛtihetutayānumānaṃ, kuvindasyeva jñānādivyavahitasya paṭe, na tu kāraṇākāraṇatā, vede satyeva tatpratisandhāne smṛtipraṇayanāt, vedārthasmṛtitā ca prasiddhisiddhā, smṛtyarthaśca smṛtita eva upasthitaḥ /
na ca smṛtyarthabodhakavedānumāne smṛtyartharūpavedārthasya viṣayatvāt vedo 'nuvādakaḥ jñānāntaropanītasya viśeṣaṇatvena viśiṣṭabuddhisambhavāt, pākakṛtau mānasapratyakṣāyāṃ pākasya
saṃjñāsaṃjñijñāne saṃjñāyājñānayathārthatve tadanuvyavasāye bhramaviṣayasyeva, anyathā bhrānta-bhrāntijñasaṅkarāpattiḥ na tu śabdārtho 'numānasya viṣayaḥ tasyāsiddhatvenājanakatā smṛtyavyāpakatvāt /
sa ca vedo nityamanumeya evānumitādevārthamavadhārya smṛtipraṇayanasambhavāt /
nanvāsaṃsāramapaṭhitasya na vedatvaṃ utpattito 'bhivyaktito mauniśrlokavadabhiprāyato vānupūrvīhīnavarṇamātrasya nirarthakatvāt / jñānajanakasamabhivyāhārasyānekatve viśeṣānanumānāñceti cet /
na /
smṛtyarthajñāpakatvenaiva jñātasya vedasya smṛtyarthānubhāvakatvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 475)
na hi śābdabodhe niyatapadānupūrvī hetuḥ, vyabhicārāt /
padasya varṇāviśeṣānupūrvīniyame 'pi tattadvarṇānupūrvīkapadaviśeṣatvena hetutvaṃ hasta-karādipadānāṃ pratyekaṃ vyabhicārāt /
kintvavyabhicāritadarthajñāpakatvena jñātasya lāghavādāvaśyakatvācca, tadarthajñāpakatvajñānārthameva kvacidvarṇakramasvaraviśeṣāṇāmupayogaḥ /
ata eva varṇalopādau kuśamānayeti sakārasandehe lipāvuccāraṇe vā hasta-karasandehe 'pi vākyārthabodhaḥ /
nanu kramikapadavattvaṃ vākyatvam /
na cātra padakramaḥ, anuccāryamāṇatayoccāraṇādhīnasya yugapadanumīyamānatayā budyadhīnasya vā tasyābhāvāditi cet, na hi kramikapadavattvaṃ vākyatvaṃ, gaurava ityādāvabhāvāt kintu viśiṣṭārthaparaśabdatvaṃ taccātrāpyastyeva /
athānuccāryamāṇasya na vākyatvaṃ na vā arthānubhāvakatvamiti cet, na, lipyanumitānāmapi vākyatvāt arthabodhakatvācca, lipitulyā ca smṛtiḥ /
kiñca vākyamuccāryate na tūccāraṇādvākyatvaṃ, anyathā vākyamuccārayetyatrānanvayāpattiḥ, anuccāritamauniśrlokaśca vākyaṃ na syāduccāraṇadaśāyāñca vākyatve vākyasyāsattvameva syāt ekadā tāvatpadānāṃ uccāraṇābhāvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 478)
na ca kṛta-kriyamāṇa-kariṣyamāṇoccāraṇasya vākyatvaṃ, samudāye pratyekasyābhāvāt /
tasmādarthaviśeṣajñāpakatvenaiva jñātādarthaviśeṣadhīḥ /
ata evāsti vahniliṅgamitiśabdāt pratīteḥ dhūme vahneranumānaṃ, na tu tadarthajñāpakatvena jñātāt padādarthajñānamātraṃ syāt na tu saṃsargadhīḥ, ghaṭaḥ karmatvamānayanaṃ bhāvanā tadbodhakamiti jñāne 'pi ghaṭamānayetivākyādivānvayabodhābhāvāt /
evañcānvayaprakārakarmatvādyupasthāpakavibhaktyādimatpadaviśeṣasya tadutthāpitākāṅkṣādeśca jñānaṃ vākyārthadīheturato na tairvinā jñāpakatvamātreṇa jñātādarthadhīḥ, hasta-karādisandehe kuśamānayetyādau vibhaktyādijñānādeva vākyārthānubhava iti, maivaṃ, na hi tattadvibhaktyādimatpadaviśeṣatvena vākyārthadhīhetutvaṃ, ananugamāt, kintu ghaṭaḥ karmatvamityādyanvayavirodhipadājanyapadārthopasthitistathā sā cehāpyasti /
vastutastu nānāpadāt padārthopasthityanantaraṃ vākyārthabodhe tathaiva sāmāgrī anumitavedādvākyārthānubhave vilakṣaṇaiva sā smṛtyarthajñāpakatvenaiva jñātasya smṛtyarthānubhāvakatvāt dharmigrāhakapramāṇena tasya tathaiva siddhatvāt /
taveśvarasyevāśarīrasya kartṛtve /
ata eva varṇapada vibhaktyādiviśeṣaghaṭitatvenājñātasyākhaṇḍasya sakhaṇḍasya vā vākyārthānubhāvakatvāt padārthasthanīyastasya vākyārthastatra varṇasamūhaḥ padaṃ padasamūhovākyamityatrāpi tato grahaḥ pramāṇaśabdatvamātreṇa tasya siddheḥ anyathā kḷptahetuṃ vinā so 'nubhāvaka ityādau tadasiddhāvāśrayāsiddhiḥ siddhau vā bādhaḥ tena vinaiva sarvānupapattiṃ paribhūya tadanubhāvakatvasya dharmigrāhakamānasiddhatvāt /
ata eva kvacit stuti-nindābhyāṃ kalpitavidhi-niṣedhakavedārthamadhigatya pravṛtti-nivṛttī /
anyathā vidhi-niṣedakānāṃ nānāprakārakatvena vibhaktyādiviśeṣavat padasyānumātumaśakyatvāt na tator'thadhīḥ syāt /
tathāpi vaktṛjñānānumānānantaramivānumitānumānādeva vākyārthasiddhalaukikavākyavadvedasyānuvādakatvaṃ syāditi cet, na, dharmigrāhakamānena smṛtyarthajñāpakatayā jñātāt sambhūtasāmagrīkatvenābhāvāt, anumānasya vyāptyādijñānāpekṣitatvena vilambitatvāt /
na ca vedasyāpi yogyatādijñānāpekṣitatayā vilambaḥ, tannirapekṣabodhakasyaiva dharmigrāhakamānasiddhatvāt yogyatādi viśiṣṭasyaivānumānādvā, evaṃ maṅgalācārasyāvigītaśiṣṭācāratvena kartavyatāmanumāya sā kartavyatā vedabodhitā alaukikāvigītaśiṣṭācārakartavyatātvāditi tadbodhakatvenānumitavedāt kartavyatādhīstataḥ pravṛttiḥ /

nanu sa ācārovedabodhitakartavyatākaḥ tādṛśācāratvādityanumitavedāt tatkartavyatādhīḥ, vibhaktyādikavinānumitavedāt tatkartavyatājñānābhāvāt maṅgalamācaredityevaṃrūpasya ca vedasya nānumānaṃ tathā vyāptyabhāvāt, tasmāt tasya kartavyatāmanumānaya tadbodhakavedānumānaṃ, prathamaṃ kartavyatājñāne 'pi vedānumānaṃ avinābhāvāt /
na ca tata eva pratyakṣavedānumānaṃ, pratyakṣatve ucchedānupapatteḥ śākhāntaravat /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 487)
yattu aṣṭakāḥ kartavyāḥ kāryā aṣṭakā ityevaṃ rūpameva vākyamanumeyaṃ upasthitatvāt, evañca tatraivārthe pratipuruṣamanyānyavedānumānaṃ, pratyakṣatve ucchedanupapatteḥ śākhāntaravat /
yattu aṣṭakāḥ kartavyāḥ kāryā aṣṭakā ityevaṃ rūpameva vākyamanumeyaṃ upasthitatvāt, tatraivārthe pratipuruṣamanyānyavedānumānaṃ na doṣāya ekārthānekapadopasthitau vānekavākyānumānameveti, tanna, ācārato vedānumāne maṅgalamācaredityādyanyataropasthitau niyamābhāvāt /
anekavedakalpane ca svānubhavavirodhaḥ, manusmṛtimūlañcānekaṃ vākyaṃ nāvaśyakamiti kathamādhuniko 'nekamanuminuyāt /

na ca smṛtyarthabodhakovedaḥ smṛtisadṛśa evānumeyaḥ niyamataḥ smṛterupasthitatvāt iti vācyam /
tadarthasmṛterapi nānāprakārakatvāt tasya ca pradoṣādau anuccaritavedasyeva vedatvaṃ śrotragrahāṇārhatayā ca śabdatvaṃ vākyatvamarthabodhakatvādityetadeva yuktaṃ smṛtyācāreṇa cānumitau vedor'thaṃ bodhayatīti pūrvapūrveṇānumitavedāt uttarottarasmṛtyācārāviti nāndhaparamparā śabdārthaśaktigrahavat svataḥ pramāṇamūlakatvāt /
tasmānnityānumeyatvaṃ vedasya na tūccheda iti / atrocyate /
ucchinnavedādarthaṃ pratītya smṛtyācārayorupapatteḥ na sāmagṣantarakalpanaṃ ata eva nāśrayāsiddhibodho vā smṛtyācārānumitavedasyāsmābhirabhyupagamāt /
idānīñca smṛterarthaṃ pratītyācārāñca kartavyatāmanumāya pravṛttiḥ /
na caivaṃ kiṃ vedeneti vācyam /
tulyatvāt avinābhāvācca tatkalpanaṃ tulyaṃ tathāca smṛtyācārayorvedajanyānubhavamūlakatvānumānādeva pakṣadharmatābalāt pratyakṣavedamūlakatvasiddhiḥ /
anyathā tasyānubhāvakatvābhāvena mūlatvānupapatteḥ /
tasmāt smṛtyācārānumito vedaḥ pratyakṣo 'dhyayanaviṣayaśca vedatvāt saṃmatavat, anyathā sāmagrayantarakalpane gauravaprasaṅgaḥ /
nanu stuti-nindārthavādena kalpitāt vidhi-niṣedhakavākyāt kathamarthamavagamya pravṛtti-nivṛttī, na hi tatra varṇa-pada-vibhakti-vidhipratyayakramaviśeṣāṇāmanumānaṃ sambhavati, vyabhicārāditi cet, na, stuti-nindāvākyābhyāṃ pravṛtti-nivṛttiheturartha eva kalpate /
lāghāvāt /
na tu vidhāyaka-niṣedhakavākyaṃ gauravāt uktadoṣācca, yatra cārthavādādeva tadarthāvagamaḥ ``tarati mṛtyumi''tyādau tatra na kalpanāpi /
atha tasyādhyayanaviṣayatve śākhāntaravat bahubhirmeghāvibhirādhyātmikaśaktisampannairghiyamāṇaśākhāyā ucchedāsambhava iti cet, na, ekasya na sakalaśākhādhyayane śaktirityekenevāparairapi tadanadhyayane śākhocchedasambhavādekānādhītāyā aparādhyayanaviṣayatvaniyame mānābhāvāt /
yadyapi vedasahasraśākhāvido vyasādayaḥ santyeva, tathāpyadhyayanābhāva eva śākhoccedaḥ /
nanu śākhocchede varṇa-padavākyahāniśaṅkayā pratyakṣavedādapi vākyārtha-prayogayoraniścaye vaidikavyavahāramātraṃ lupyeteti cet, na, śrūyamāṇamātrasyaiva mahānajaparigṛhītatvāt tanmātrabodhitāṅgatikartavyatayaiva śiṣṭairanuṣṭhīyamānatvācca tadarthaniścayāt /
na ca ucchinnaśākhābodhitekartavyatāśaṅkayā ekasminnapi karmaṇyanāśvasaprasaṅgaḥ, nānāśākhetikartavyatāpūraṇīyatvāt tasyeti sāmprataṃ, santi hi tattatkarmaṇi nānāśākhābodhitasakaletikartavyatābodhanāyainameva kālakramabhāvinamanāśvāsamaśaṅkamānairmarṣibhiḥ praṇītā mahājanaparigrahītāḥ smṛtayaiti nānāśvāsaḥ /
anyathā ekasya sakalaśākhānavagamāt śākhāntarabodhitetikartavyatāsaṃśayenaikaśākhāto nārthaniścayaḥ syāt /
yattu vibhaktyādimattatpadānāṃ tatsamudāyānāñca pratyakṣatvanteṣṭhapi kaścidvedaḥ tatrāyaṃ samudāyo veda ityaniścaya eva nityānumeyārthaḥ, vedatvaṃ vā tatrānumeyamiti, tanna pratyakṣavedātiriktavākye tadabhiyuktānāṃ mahājanānāṃ vedatvābhāvaniścayāt /
ata eva vedatvaṃ tatranānumeyaṃ bādhāt viśiṣya pakṣājñānāñca dharmavedanājanakatvañca vedatvaṃ nānumeyaṃ tajjanakatvasya pratyakṣatvāt, nādhyayanaviṣayatvaṃ tadabhāvāt, najātiranabhyugamāditi /
(Bibl. Ind. 98, IV,1, p. 498)
syādetat /
smṛtyācārayorvedamūlatve tatrocchedādivivādastadeva tvasiddhaṃ, tathā hi vedasamānārthā mahājanaparigṛhītā ca smṛtiḥ svārthosthityanantaraṃ smṛtyarthānubhāvakavedānumāne liṅgaṃ tathāca prāthamyāt sādhyaprasidhyarthasupajīvyatvāñca smṛterevāpūrvādivākyārthajñānamastu kiṃ vedana tadarthasya smṛtita eva siddheḥ apūrvasyāpi śabdaikagamyatvena smṛtitojñātasya jñāpakatvenānuvādakatāpatteśca, sā ca smṛtyantarādityanādireva smṛtidhārāvaśyikī /
anyathā manusmṛteḥ pūrvantavāpi vedānumānaṃ na syāt /
sarvā ca smṛtiḥ smṛtijanyavākyārthapramājanyatvena mahājanaparigrahītatvena ca pramāṇamiti nāndhaparamparā, pratyakṣā ca smṛtiḥ smṛtimūlaṃ nānumitā anumitavedavattasyānanubhāvakatvāt /
vedārthasmṛtitāprasiddhistu pratyakṣavedamūlasmṛtisāhacaryeṇa bhramāt pratyakṣavedābodhitalobha-nyāyamūlasmṛtāviva tāntrikāṇāṃ liṅgābhāsajanyavedamūlakatvaṃ kalpayati /
atha smṛtiriva tadvedamūlakatvaprasiddhirapi mahājanaparigrahītā evañca sā vedamūlatvanibandhanā avigītamahājanaparigṛhītavedamūlatvaprasiddhitvāt pratyakṣavedamūlasmṛtau tatprasiddhivat, evaṃ vedārthatāprasiddhirapi /
anyathā mahājanaparigṛhītānādare veda-smṛtyorapi prāmāṇyaṃ na syāditi cet, na, yūpahastyādismṛtestatprasiddhau vyabhicārāt, kḷptalobhādita eva tatsambhavāt vicārakāṇāṃ vipratipatteśca tatra tatprasiddhau vigānaṃ mahājanānāmiti cet, na, atrāpi mūlāntarasambhavādviprattipatteśca
vigānameva teṣāṃ /
ata eva smṛtīnāṃ nyāyamūlatve sambhavati vedamūlatvaprasiddhāvapi na vedamūlatvaṃ /
na ca vedamūle 'yamiti kṛtvā smṛtermahājanaparigrahāt tanmūlatvaṃ, vedamūleyamiti prathamaṃ jñātumaśakyatvāt śakyatve vā kimanumānena /
na ca vedamūlatvena prakāreṇa mahājanaparigrahaḥ, asiddheḥ manvādismṛtitvena pūrvamahājanaparigraheṇottarottareṣāṃ parigrahādanuṣṭhānādyupapatteḥ, evaṃ holākādyācāre 'pi vedaliṅgenaiva kartavyatājñānopapatteḥ kiṃ vedena, tadarthasya liṅgādevopapatteḥ /
avigītālaukikaviṣayakaśiṣṭācārasya vedamūlatvadarśanāt vedānumāne cāvigītaśiṣṭācāratvena bhojanādyācāro 'pi vedamūlaḥ syāt, vedaṃ vināpi tatkartavyatādhīsambhavāt na tadarthaṃ veda iti ihāpi tulyam /
acāra-kartavyatānumānayoranāditvenācārāṇāṃ kartavyatvānumānamūlakatvāt nāndhaparamparā /
na ca pūrvānumānasāpekṣamuttarānumānamiti svatantrapramāṇamūlakatvābhāvāt sā, vyāpti -pakṣadharmatāvattvena sarveṣāṃ svatantrapramāṇatvāt /
nāpītaraprāmānyādhīnaṃ sarvasya prāmāṇyamiti na nirapekṣatvaṃ, pratyakṣāderapi tathātvāpatteḥ /
etena vivādapadamācāro nirapekṣapramāṇamūlakaḥ avigītamahājanājāratvāt pratyakṣavedamūlācāravaditi nirastaṃ /
anumānasya nirapekṣapramaṇatvāt pramāṇamūlatvanaiva hetorupapatteḥ nirapekṣatvasya gauraveṇāprayojakatvācca /
na ca sāpekṣatvena na pramāṇatā, vyāptyādisattvāt /
na ca sāpekṣatvena na pramāṇatā, vyāptyādisattvāt , /
anyathā pramāṇe nairapekṣasya vaiyarthyāt /

na cācāre vedamūlatvaprasiddhestadanumānaṃ, asiddheḥ vyabhicārādanyathopapatteśca /
na ca vedamūlatvenaiva mahājanaparigrahāttathā, na hi vedamūlo 'yamiti kṛtvā mahājanānāṃ tatparigrahaḥ, vedamūlatvasya prathamaṃ jñātumaśakyatvācchakyatve vā kimanumānena /
na ca vedamūlatvenaiva mahājanaparigṛhīto 'yamācāra iti jñātvā tatra mahājanaparigrahaḥ, gauravādasiddheśca /
pūrvamahājanaparigrahādevottarottareṣāṃ parigrahādanuṣṭhānopapatteḥ / tādṛśasmṛtyācārayorvedamalatvena vyāptervedasiddhiriti cet, na, asambhavanmūlāntaratvasyopādhitvāt /
anyathā lobha-nyāyamūlasmṛterapi vedamūlatvaprasaṅgaḥ /
astu vā smṛtyācārayoranāditvaṃ /
na cācārāt smṛtiḥ smṛterācāra ityandhaparamparā mūlabhūtapramāṇābhāvāt iti vacyam /
smṛtyācārayorubhayorapi pramāṇatvāt /
anyathā na tato vedānumānamapīti /
ucyate /
pralaye pūrvasmṛtyācārayorucchedāt sargādau nityasarvajñeśvarapraṇītavedamūlatvaṃ smṛtyācārayoḥ /
anyathā mūlābhāvenāndha-paramparāprasaṅgaḥ /
na ca manvādīnāmatīndriyārthadarśitvaṃ, tadupāyaśravaṇādestadānīmabhavāt /
pūrvasargasiddhasarvajñamanvādaya eva te iti cet, na pramāṇābhāvāt /
smṛtyācārayoḥ pramāṇamūlatvameva tatkalpanamiti cet, na, pratisargaṃ teṣāmanyonyatvakalpane gauravamityekasyaiva nityasarvajñasya kalpanāt / na ca smṛtaya eva tatpraṇītāḥ, tāsāṃ manvādikartṛkatvena smṛtau bodhanāt smṛtāveva smṛtīnāṃ vedamūlatvasmaraṇāñca /
evañca smṛtyācārayormahājanaparigrahādvedamūlatvasādhakamapi bhagavati pramāṇam /
ata eva ``pratimanvantarañcaiṣā śrutiranyā vidhīyate'' ityāgamo 'pi /
evañca pūrvaṃ pratyakṣamūlāveva smṛtyācārau, agre ca kālakrameṇāyurārogya-bala-śraddhā-grahaṇa-dhāraṇādiśakteraharapacīyamānatvāt tadadhyayanavicchedana śākhocchedāt smṛtyācārabhyāmeva kartavyatāmadhigatya pravṛttiḥ /
nanvevaṃ smṛtirastu vedamūlāmaṅgalādyācārastvīśvarādeva bhaviṣyati ghaṭa-lipyādisamprādayavaditi cet, na, bahuvyāpāraghaṭitasya tattadācārasya gurutvena maṅgalamācaredityādivākyasyaiva lāghavena kalpanāt /
na ca maṅgalādipadaśaktigrahārthe tadupapatteḥ /
ata eva yatra vacanamātrāt parapratipattistatra nācāraḥ parīkṣakāṇāṃ, tasya ca vedatvaṃ neśvarapraṇītatvena śaktigrahaṇārthatadvacane vyabhicārāt, kintu tādṛśācārāsya vedamūlatvaniyamāditi /
syādet, pralaye satyevameva tat sa eva tu nāsti pramāṇābhāvat iti cet, na, kāla-kapālānyāvṛttighaṭaprāgabhāvaḥ kāryadravyānādhārādhāraḥ kāryadravyānadhikaraṇakāryādhikaraṇavṛttirvā abhāvatvāt ākāśavṛttyanyonyābhāvavaditi vṛttapralayasādhanāt /
evameva ghaṭadhvaṃsaṃ pakṣīkṛtyāgāmipralayasādhanam /
yadvā ghaṭaḥ kāryadravyānadhikaraṇakāryādhikaraṇavṛttidhvaṃsapratiyogī kāryatvācchabdavat /
yadvā kāryadravyatvaṃ kāryadravyānadhikaraṇakāryādhikaraṇavṛttidhvaṃsapratiyogivṛtti kāryamātravṛttitvāt śabdatvavat /
yadvā ekakālīnāḥ sarve paramāṇavaḥ samagrīpādeyaprabandhaśūnyā ārambhakatvāt naṣṭapavanārambhakaparamāṇuvat /
sarvatra pakṣatāvacchedakāvacchinnaṃ sādhyaṃ pratīyate iti ekakāle śūnyate labhyate /
na ca pavanaparamāṇūnāmapi pakṣatvenāṃśataḥ siddhasādhanaṃ, pakṣadharmatābalalabhyasādhyāpratīteḥ, abhedānumānavacca pakṣasya dṛṣṭāntatvāvirodhaḥ /
yadvā paramāṇavaḥ kāryadravyānadhikaraṇavṛttikāryavantaḥ nityadravyatvāt ākāśavat, bhūgolakasantāno 'yaṃ bhūgolakasantānānadhikaraṇavṛttidhvaṃsapratiyogī kāryatvāt ghaṭavat / yadvā etatkarmātiktāni karmāṇi etatpratibandhakapratibadhyāni karmatvāt etatkarmavat /
na cātra vyabhicāraśaṅkā, sarveṣāmevaṃrūpatvādanevambhāve ca svabhāvapracyavāt /
anyathā niyame 'pi niyamāntarāpekṣāyāmanavasthiteḥ /
āgamo 'pyamumevārthaṃ saṃvatadīti kṛtaṃ prasaktānuprasaktyā //
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 1)
vidhivādapūrvapakṣaḥ
ācāramūlatvaṃ vedasya pravartakajñānajanakatvena bhavatīti pravartakajñānaṃ nirūpyate /
tatrābhidhā-saṅkalpāpūrva-bhāvanājñānaṃ na pravartakaṃ, tasmin satyapi apravṛtteḥ asatyapi pravṛtteśca /
kāryatvajñānaṃ pravartakamiti guravaḥ /
tathā hi jñānasya kṛtau janyāyāṃ cikīrṣātiriktaṃ na kartavyamasti tatsattve kṛtivilambohetvantarābhāvāt, cikīrṣā ca kṛtisādhyatvaprakārikā kṛtisādhyakriyāviṣayecchā pākaṃ kṛtyā sādhayāmīti tadanubhavāt, sā ca svakṛtisādhyatājñānasādhyā icchāyāḥ svaprakārakadhīsādhyatvaniyamāt /
ata eva svakṛtisādhye pāke pravartate, na tviṣṭasādhanatājñānasādhyā svakṛtyasadhye cikīrṣāpatteḥ, svakṛtyasādhyatvajñānaṃ pratibandhakamiti cet, na, tadabhāvakāraṇatve gauravāt /
athābhāva ubhayasiddhaḥ kṛtisādhyatādhīrasiddhetyato na lāghavāvasara iti cet, na, yatra śabdādanumānadvā daivāt sā tatra lāghavāvatārādicchāyāḥ svaprakārakajñānasādhyatvaniyamena kṛtisādhyatvajñānasyāvaśyakatvācca janakajñānaṃ vighaṭayata eva jñānasya pratibandhakatvācca /

vyāptijñānavighaṭanadvārā anumitipratibandhakānaikāntikajñānavat /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 23)
anyathā svakṛtyasādhyatvāniṣṭasādhanatvopekṣaṇītvaniṣphalatvajñānaṃ pratibandhakaṃ kriyājñānameva pravartakaṃ kalpeta /
nanu sanodhātvarthagocarecchāvācitvāt lāghavāñca kṛtāvicchā cikīrṣā sā ca vṛṣṭāviveṣṭasādhanatājñānāditi cet, na, vahninā sādhayāmītivat kṛtyāsādhayāmītīcchāyāḥ kṛteḥ pūrvamanubhūyamānāyāḥ sanantāvācyatvena gauraveṇa ca pratyākhyātumaśakyatvāt /
kiñca pākaṃ cikīrṣatītyatra prādhānyena pākasyecchāviṣayatvamanubhūyate na tu kṛteḥ, dhātośca sanpratyayābhidheyecchāprakāravācitvaṃ, odanaṃ bubhukṣata ityatra bhojanaviśeṣyatayaudanasyecchāviṣayatvānubhavāt /
iṣṭasādhanatvena vṛṣṭāviva kṛtāvicchāsambhave 'pi kṛtīcchā na pravartikā kintu svakṛtisādhyecchaiva, ghaṭaṃ jānāti cikīrṣati karotījñāna-cikīrṣā-kṛtīnāmekaviṣayatvānubhavāt /
atha yadi kṛtyā sādhayitumicchā sā tadā cikīrṣitasya pākasyānyataḥ siddhau sā nāpagacchet, na hyupāyaviśeṣasādhyatvenecchopāyāntarādhīnaphalalābhena nivāryate, prītyā dhanalābhe 'pi pratigraheṇa tallipsāyā anivṛtteriti cet, na, svaviṣayasiddhatvasya phalecchāvicchedasya copāyecchāvirodhatvāt / asti ca tatra pākaudanayoḥ siddhatvaṃ, anyaudanecchāyāṃ pākacikīrṣā bhavatyeva, pratyutāsiddhatvāt kṛtāvevecchā na vicchidyeta yadi kṛtiviṣayasiddhatva-phalecchāvicchedau na virodhinau /
prītyā dhanalābhe ca tadadhikadhanecchā na vicchidyate tasyāsiddhatvāt tatphalecchāyāśca sattvāt dhanamātrārthinaśca prītyā dhanalābhe 'pi pratigraheṇa tallipsā nāstyeva dhanamātrasya siddhatvāt /
kiñcidviśeṣasiddhyaiva hi sāmānyecchāvicchedaḥ /
anyathā sakalasvaviṣayasiddherasambhavena tadvicchedo na syādeva /
vastutastu kriyānukūlā kṛtiriṣṭopāya iti jñāne kriyāyāḥ kṛtisādhyatvamiṣṭopāyatvañca bhātaṃ kriyādvāraiva kṛteriṣṭasādhanatvāditi tadbodhāt kṛtāviva kṛtisādhyatvena kriyāyāmapi saiveccheti cikīrṣāyāṃ kṛtisādhyatvaprakāranaiyatyamataḥ kṛtisamānaviṣayacikīrṣātvena cikīrṣāyāḥ kṛtikāraṇatvaṃ na tu kṛtīcchātvena bhinnaviṣayatayā gauravāt /
tathāpi yena rūpeṇa yasyeṣṭasādhanatvaṃ tena prakāreṇa tatrecchā yathā svakedāravṛṣṭitvena iṣṭasādhanatvāt tathaivaicchā tathā kṛtisādhyatvena pākasyeṣṭasādhanatvamataḥ kṛtisādhyatvena tatrecchā bhavatīti, kṛtau kṛtiviṣaye vā cikīrṣāyāṃ na vṛṣṭīcchā, vilakṣaṇasāmagrayantarakalpanamiti cet, bhavedevaṃ, yadi kṛtisādhyatvena pākasya odanasādhanatā syāt, na caivaṃ gauravāt kintu pākatvena, sa tu kṛtiṃ vinā netyanyadetat /
vahninā sādhayāmītivat kṛtyā sādhayāmītīcchā iṣṭasādhanatājñānādeveti cet, tarhi tatra vahnisādhyatājñānavadatrāpi kṛtisādhyatvajñānaṃ kāraṇamāvaśyakaṃ kṛtau cānubhavasiddhacikīrṣādhīnatatvaṃ viśeṣaḥ tena prāṇapañcakasañcāre jīvanayonikṛtisādhye na pravṛttiḥ, anyathā kṛtisādhyeṣṭasādhanatāpakṣe 'pi tatra pravarteta /
nanu cikīrṣādhīnatvasyopalakṣaṇatve upalakṣyamātragatānatiprasaktadharmābhāvāt kṛtimātrasya cātiprasaṅgāt tattatkṛtiviśeṣā upalakṣyāḥ tathāca tadananugamāt pravṛttyananugamaḥ, viśeṣaṇatve cikīrṣāyāṃ pravṛttau ca cikīrṣājñānakāraṇatve gauravaṃ pramāṇābhāvaśca /
kiñca cikīrṣāsādhyāvasthāyāḥ kṛteḥ siddhāvasthasādhanatvavirodhena kṛtisādhyatā pākādau na jñāyeteti cet, na, asti hi kṛtiviśeṣomānasapratyakṣasiddhojīvanayoniprayatnavyāvṛttaścikīrṣopalakṣyaḥ yatra cikīrṣākāraṇatvagrahaḥ sa ca tava jātirūpo mama tvanugatakāraṇopādhirūpaḥ, evañca cikīrṣādhīnatvenānugatena kṛtiviśeṣāṇāmupalakṣyāṇāṃ anugatatvamapi /
yathā gotveṇa taṭasthe nopalakṣitā mahiṣyādivyāvṛttadhānakarmavyaktiviśeṣāḥ
dhenupadenocyate na tu gotvamapi, tathā cikīrṣāpi, evaṃ jīvanayoniyatnavyāvṛttakṛtiviśeṣāṇāṃ kṛtitvena jñānaṃ kāraṇamiti nānanugamaḥ /
nanu kṛtisādhye na kṛtirviśeṣaṇamasattvāt sattve vā kṛtau satyāṃ jñānaṃ jñāne ca kṛtirityanyonyāśrayaḥ, nopalakṣaṇamatiprasaṅgāditi cet, na, kṛtirhi jñāne viṣayatayā viśeṣaṇameva sādhye ca paricāyakatayopalakṣaṇaṃ anyathā iṣṭasādhane 'pīṣṭaṃ na viśeṣaṇamasattvāt nopalakṣaṇamatiprasaṅgāt, liṅgajñānādau vā kā gatiḥ /
nanvevaṃ śrame 'pi cikīrṣā syāttasyāpi cikīrṣādhīnakṛtisādhyatvāt atra vadanti /
śramastu bhojanādikriyāsādhyo na tatkṛtisādhyaḥ acikīrṣitatvāt kṛteḥ svadhvaṃsasākṣātkārātirikte cikīrṣāviṣayamātre janakatvāt, na hi bhojanacikīrṣāviṣayamātre janakatvāt, na hi bhojanacikīrṣādhīnakṛtyā gamanaṃ sādhyate iti kecit, tanna, gurutarabhārottolane kṛtyasādhye bhramāt pravṛttasya nigaḍaniścaladehasya vā kṛtau satyāmuttolana-calanakriyānutpāde 'pi śramānubhavāt kṛtereva kāraṇatvāt /
na tu tajjanyakriyāyāḥ sukhe vyabhicārācca /
na hi sukhaṃ kṛtikāraṇacikīrṣāviṣayaḥ, upāyacikīrṣājanyā hi kṛtiḥ na tu sukhacikīrṣājanyā /
cikīrṣājanyakṛtisādhyatvaṃ na śrame dveṣayoniprayatnādapi tadutpatterityapare /
tanna /
śatrubadhasyeṣṭasādhatanatvena cikīrṣājanyakṛtisādhyatvāt dveṣasya yatnājanakatvāt, dveṣasiddhistu śatruṃ dveṣmītyanubhavabalāt /
yattu śramaḥ kṛtitvena kṛtisādhyo na cikīrṣādhīnakṛtitvena, yadyacikīrṣi'tepi śrame cikīrṣādhīna kṛtitvena kāraṇatā syāt tadā cikīrṣitameva bhojanaṃ kṛtyā sādhyate nācikīrṣitaṃ gamanādīti na syāt, śramavaṅgamane 'pi tajjanyatvaprasaṅgāt, bhojanādiśca cikīrṣādhīnakṛtiviśeṣāt, sa hi kṛtimātraṃ vyabhicārati jīvanayokṛtestadanutpādāt /
yadvā śramo na bhojanakṛtisādhyaḥ kintu tannirantarotpannajjīvanayoniprayatnādeveti /
tanna /
na hi /
kṛtitvena tacchramajanakatvaṃ, nāpi kṛtyantarādeva śramotpattiḥ, jīvanayoniprayatne satyapi bhārodvahanādikamakurvatastādṛśanamānanubhavena tasya śramājanakatvāt tasmāt bhojanādivat śramaviśeṣaṇāmapi bhojanādikṛtisādhyatvamananyagatikatvāt /
suptasya svedādyanumitaḥ śramaḥ tajjanya iti cet, na, svedādeḥ śramānyahetukatvāt anyathā jāgare 'pi tadanuvṛttau śramānuvṛttiprasaṅgāt iti maivaṃ svecchādhīnakṛtiśeṣaṇatvāt, śramaśca niyamato 'nyecchādhīnakṛtisādhyaḥ śrame duḥkhatvenecchāvirahād ata evānyecchājanyakṛtisādhyatvena śramo nāntarīyaka ityucyate /
svacikīrṣādhīnatvantu na kṛtau viśeṣaṇaṃ gauravāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 60)
anye tu kṛtigataṃ dharmāntarameva uddeśyatvaṃ tadviśiṣṭakṛtisādhyaśca na śramaḥ acikīrṣitatvāt kintu kṛtimātrasādhyaḥ /
ata eva kaṣṭaṃ karmetyanubhavolokānāṃ /

evaṃ cikīrṣāyāṃ mamaikaṃ kṛtisādhyatvaṃ prayojakaṃ tava tu kṛtisādhyatve satīṣṭasādhanatvaṃ sukhatvaṃ duḥkhābhāvatvañceti catuṣṭayaṃ, icchāprayojakantu mama sukhatvaṃ duḥkhābhāvatvañceti dvayaṃ, vṛṣṭisādhnatvena tatrecchā sādhanatvasyecchāvirodhitvāt /
tava tu cayaṃ, viṣabhakṣaṇe tu kṛtisādhyatve 'pi balavadaniṣṭasādhanatvena cikīrṣā nāstīti kṛtau cikīrṣājanyatvaṃ viśeṣaṇamiti kaścit, tattucchaṃ, evaṃ hi viṣabhakṣaṇaṃ kṛtisādhyameva na syāt jīvanayonikṛte stasyānutpatteriti vyarthaṃ viśeṣaṇam /
syādetat iṣṭasādhanatābhramād viṣabhakṣaṇe caityavandane ca cikīrṣājanyakṛtisādhyatvamasti jñānaprayuktatvāt kāryatvasya tathāca sañjātabādho 'pi tatra kāryaṃ tvajñānāt pravarteta tathā tṛpto 'pi bhojane /
nanu svakṛtisādhyatānubhavastathā, anyatheṣṭasādhanatāsmaraṇe viṣabhakṣaṇe 'pi pravarteta, na ceṣṭasādhanatājñānaṃ vedovānubhāvakamastīti cet, na, vastutastatra kṛtisādhyatve liṅgāntareṇāptavākyena vā tadanubhavasambhavāt liṅgābhāsācchabdābhāsādvā apravṛttiprasaṅgācca, bhedāgrahavādinastacca tava tadanubhavābhāvāt, maivaṃ, svaviśeṣaṇavattāpratisandhānajanyaṃ hi kāryatājñānaṃ pravartakaṃ tathā hi kāmye puruṣaviśeṣaṇaṃ kāmanā tataḥ kāmyasādhanatājñānena yāga-pākādau kāryatājñānaṃ, nitye ca kāla-śaucādi svaviśeṣaṇaṃ, tathācaitatsandhyāyāmahaṃ kṛtisādhyasaṃdhyāvandanaḥ saṃdhyāsamaye śaucādisvaviśeṣaṇajñānajanyaṃ, taduktaṃ, sa ca kāryaviśeṣaḥ puruṣaviśeṣaṇāvagataḥ pravṛttiheturiti /
saṃjātabādhasya ca viṣabhakṣaṇe caityavandane ca bhramadaśāyāmiva neṣṭasādhanatājñānamasti yena tajjanyakāryatājñānāt pravarteta tṛptasya ca kāmanāviraheṇa iṣṭasādhanatājñānābhāva na tathā bodhaḥ /

anye tvātmano jīvitvapratisandhānajanyaṃ śrame kṛtisādhyatājñānaṃ sambhavatīti jīvanavyatiriktatvaṃ svaviśeṣaṇe viśeṣaṇamiti, tanna, śrame svecchādhīnakṛtisādhyatvābhāvāt /
iṣṭasādhanatāliṅgakaṃ kāryatājñānaṃ pravartakaṃ ityapare, tanna, nitye tadabhāvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 79)
nanu viṣabhakṣaṇavyāvṛttamiṣṭasādhanatvameva kṛtisādhyatājñāne viṣayatayā viśeṣaṇamastu svaviśeṣaṇavattājñānajanyatvāpekṣayā laghutvāt /
kiñcopāyaviṣayā
cikīrṣā iṣṭasādhanatājñānasādhyā upāyecchātvāt vṛṣṭīcchāvat /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 81)
bhogacikīrṣāyāṃ tadabhāvāvaprayojakamiṣṭasādhanatvamiti cet, na, tavāpi svaviśeṣaṇadhījanyatvābhāvena tatra tasyāprayojakatvāt /
kṛtihetucikīrṣāyāṃ tat prayojakaṃ, na ca bhogacikīrṣā tathā, upāyacikīrṣāta eva kṛtisambhavāt, iti cet, tulyamiti, maivaṃ, sādhyatva-sādhanatvayorvirodhenaikatra jñātumaśakyatvāt /
asiddhāvasthasya hi sādhyatvaṃ siddhatādaśāyāṃ tadabhāvāt siddhatādaśāyāñca sādhanatvaṃ asiddhāvasthāvataḥ kāryānutpatteḥ tathāca pākāderasiddhatva-siddhatvajñāne sādhyatva-sādhanatvagrahaḥ /
na caikamekenaikadā siddhamamasiddhañca iti jñāyate /
na ca svarūpagatatāsādhyatva-sādhanatvayorato na virodha iti vācyam /
yadi hi svarūpanibandhanaṃ tadubhayaṃ tadā tatsvarūpaṃ sadaiva siddhamasiddhañca syāt, bhinnanirūpitatve 'pi tayoḥ siddhatvāsiddhatve anavagamyājñānāt, tasmāt samayabhedopādhika eva tadubhayasambandhaḥ pāke /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 86)
idānīṃ sādhyatvaṃ agre sādhanatvaṃ jñāyata iti cet, na, idānīmagrimapadārthayornānātvādananugamena vyāptyagrahāt śabdena tathā pratipādayitumaśakyatvāt gauravācca /
na ca kṛtitaḥ siddhamiṣṭasādhanamitijñānāt cikīrṣā, na hi siddhaṃ kaścit cikīrṣati, kṛteḥ pūrva kṛtitaḥ siddhamiti jñānābhavācca /
na ca kṛtisādhyatvena pākāderiṣṭasādhatvāt sādhanatvamapi sādhyam /
na hi kṛtisādhyatvena pākasyaudanasādhanatā, ityuktaṃ tasmāt kṛta -kriyamāṇavilakṣaṇaṃ kṛtyanantarabhaviṣyattārūpaṃ kṛtisādhyatvaṃ cikīrṣāprayojakaṃ tādṛśañca sādhanatvavirodhyeva /
kiñca sādhanatvasya siddhamātradharmatvāt sādhanatvajñānamicchāvirodhi, na hi kaścit siddhamicchatītyuktam /
etena vṛṣṭyādāviṣṭasādhanatājñānamupāyecchākāraṇatvena kḷptamiti nirastam /
kathaṃ tarhi svato 'sundare vṛṣṭyādivicchā, tatsādhyeṣṭajñānāditi gṛhāṇa /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 90)
anye tu sukha-duḥkhābhāva-tatsādhaneṣṭicchāprayojakamanugatamuddeśyatvaṃ puruṣārthapadavedanīyaṃ dharmāntaramasti anugatakāryasyānugatakāraṇaniyamyatvāt /
tadeva duḥkha-tatsādhanādau cikīrṣāprayojakamiti /
na ca duḥkhavirodhitvameva tathāstīti vācyam /
sahānavasthānaniyamavirodhasyāsambhavāt, badhya-dhātaka bhāvasyaikasamaye samānādhikaraṇyābhāvasya ca yatnādi sādhāraṇyāditi /
tanna /
tadajñāne 'pi sukhatvajñānādicchotpatteḥ, na hi sukhatve jñāte dharmāntarajñānaṃ vinā necchati, tathātve svataḥ prayojanahānyāpatteḥ, tadeva hi svataḥ prayojanaṃ tadavagataṃ sat svavṛttitayeṣyate /
kiñcānugatadharmakalpanāpi kāraṇe /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 93)
na ca sukhādi icchākaraṇaṃ anāgatatvāt, kintu tadavagamaḥ, tarhi sukhādijñāne tat svarūpasadevecchāprayojakamastviti cet, na, yathā hyuddeśyatvaṃ sukhajñānādiṣūtpadyate anyataratvāt tṛṇāraṇi-maṇinyāyādvā tathaivecchaiva jāyatāṃ, kṛtisādhyatvañca kṛtau satyāṃ agrimakṣaṇe svarūpaṃ na kṛtiṃ vinā, kṣemasādhāraṇañcaitat /
kṛtisādhyatvañca na kṛteḥ pūrvaṃ /
nanu kṛtau naṣṭāyāṃ sannapi dharmī na kāryaḥ tathāca kathaṃ kārye 'pūrve kāmino 'nvayaḥkṣaṇikatvena kriyātulyatvāditi cet, na, yadvṛttikāmyasādhanatvaṃ tatra kāryatā buddheḥ prayojakatvāt na tu kāryatāviśiṣṭasya kāmyasādhanateti vyāptiḥ /
nanu pākādau kṛtisādhyatājñānaṃ na pratyakṣeṇa kṛtyanantaraṃ pāke sati kṛtisādhyatājñānaṃ tasmin sati kṛtirityanyonyāśrayāt kṛtisādhyatotīrṇe cikīrṣā-kṛtyorasambhavācceti cet, na, pāko matkṛtisādhyaḥ matkṛtiṃ vinā asattve sati madiṣṭasādhanatvāt daivādyanadhīnatve sati madiṣṭasādhanatvādvā madbhojanavadityanumānāt svakṛtisādhyatājñānaṃ yasya yadiṣṭasādhanaṃ yatkṛtiṃ vinā yadā na sambhavati tat tadā tatkatisādhyaṃ iti vyāpteḥ /
asiddhasyeṣṭasādhanatvābhāvāt, balavadaniṣṭānanubandhitvañca liṅgaviśeṣaṇaṃ tena na madhu-viṣasaṃmpṛktānnabhojane vyabhicāraḥ sāmānyatastasyāpi kṛtisādhyatotīrṇe na vyabhicāraḥ sāmānyatastasyāpi kṛtisādhyatvāt, atītatādaśāyāñcātītaudanecchāviraheṇeṣṭasādhanatvābhāvāt /
ata eva nidāghadūnadehovarṣati vāride toyadātoyalābhasambhāvanāyāṃ vā saro 'vagāhane na pravartate iṣṭasantāpaśāntisādhanatoyasambandhasya svakṛtiṃ vināpi siddhipratisandhānena liṅgābhāvena svakṛtisādhyatvajñānābhāvāt /
yadā ca matkṛtiṃ vinā na sambhavatīti pratisandhatte tadā pravartate /
yasya santāpaśāntimamātramiṣṭaṃ sa sato 'vagāhanasyeṣṭasādhanatvameva na pratisandhatte upasthitavṛṣṭito 'pi tatsambhavāditi kaścit, tanna toyasambandhatvena santāpaśāntisādhanatvaṃ tasya ca saro 'vagāhane 'pi sattvāt anyathā vṛṣṭirapi tatsādhanaṃ na syāt saro 'vagāhanādapi tatsiddheḥ /
kāryasādhanatvañca kṛtisādhyatve na liṅgaṃ pākādivadodanāderapi pravṛtteḥ pūrvaṃ kṛtisādhyatvajñāne hetvabhāvāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 111)

nanvevaṃ liṅgajñānameva pravartakaṃ astu prāthamikatvāt āvaśyakatvāñca /
na ca lāghavāt kṛtisādhyatvajñānaṃ tathā, kṛtisādhyatānumitau tadā mānābhāvena yugapadupasthityabhāvāt pravṛttisāmagṣānumitipravibandhāñceti cet, na, liṅgajñāne kṛtisādhyatvāprakāśe tatprakārakacikīrṣāyāṃ tasyāhetutvāt /
ata eva liṅgāntarajñānamapi na pravartakam /
nanu pākādiḥ kṛtaḥ kriyamāṇovā na pakṣaḥ tasya kṛtisādhyatve bādhāt, nāpyanāgataḥ, bhāvipāke mānābhāvenāśrayāsiddheḥ, pākatvaṃ bhaviṣyadvṛtti sāmānyatvāt gotvavat iti mānamiti cet, na, mānābhāvena gotve 'pi tasyāprasiddheḥ /
pākamātraṃ pakṣa iti cet, na, mātrārtho yadi pākatvaṃ tadā bādholiṅgāsiddhiśca /
sarvapākaparatve ca tasya siddhabhāge bādho 'nāgatabhāge cāśrayāsiddhiḥ /
vartamānādyudāsīnaḥ pākaḥ pakṣaḥ pākasāmānye ca kṛtisādhyatvaṃ na bādhitamityapi na, siddhasya pakṣatvaṃ nāsiddhasyetyanumiteḥ siddhaviṣayatve bādhāt bhinnaviṣayatve vā siddhaviṣayecchāpravṛttyādyanutpādakatvācca /
kṛta-kriyamāṇasādhāraṇakṛti sādhyatvajñānādevāsiddhaviṣayā cikīrṣā kṛtiścotpadyate, ananyagatikatvena tathākāraṇasvabhāvakalpanāditi, cet, tarhi yādṛśaṃ kṛtisādhyatvaṃ cikīrṣāyāṃ prakāraḥ tādṛśaṃ jñāne nāstītyanyaprakārakajñānādeva cikīrṣā syāt /
tathā ca liṅgajñānameva pravṛttiheturastu prāthamikatvāt /
yattu smṛtapāke kṛtisādhyatvāsaṃsargāgrahātpravṛttiḥ sa cāsaṃsargāgrahaḥ iṣṭasādhanatāgrahāditi /
tanna, smṛtapākasya siddhatvena tatra kāryatvāsaṃsargagrahe 'numānabādhāt /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 117)
smṛtapākasya siddhatvaṃ tadā na gṛhyate iti cet, tarhi smṛtapākasya siddhatvagrahe odanārthī pāke na pravarteta, tatra pākādau siddhatvagrahāttadasaṃsargagraha iti cetulyam / api ca smṛtapāke kāryatvāsaṃsargādvidyamānāsaṃsargāgrahādvisaṃvādinī pravṛttiḥ syāt /
kiñcaivaṃ siddhapākajñānādajñāte 'siddhe pāke icchā-pravṛttī syātāmiti /
atra brūmaḥ /
pāke kṛtisādhyatvaṃ siddhat siddhe bādhāt anāgatapākamādāya sidhyati /
pakṣatāvacchedakadharmasāmānādhikaraṇyaṃ sādhyamānasya liṅgena sidhyatītyanumāne kḷtvāt yathā prasiddhavahnibādhe 'pi vahnimātraṃ na bādhitaṃ ityaprasiddho 'pi vahniḥ sidhyati tathā prasiddhapāke kṛtisādhyatvabādhe 'pi pākamātre na bādhitamityaprasiddhaṃ pākamādāya tatsidhyati, aprasiddhayoḥ pakṣasādhyayoḥ siddhāvaviśeṣāt, tasmāt asiddhasya kvacit siddhe siddhe siddhasya ca kvacit /
aprasiddhasya cāsiddhe siddhistenānumā tridhā /
anyathā kṛtisādhyeṣṭasādhanatāpakṣe 'pi pākādau kṛtisādhyatvaṃ kathamavagamyeta / kiñca tavāpīṣṭasādhanatājñānāt kathaṃ vṛṣṭyādāvicchā siddhatvasyecchāvirodhitvāt anāgatasya jñātumaśakyatvāt /
ata eva siddhāsiddhaviṣayatvanirāsena sukhādijñānāt phale 'pi neccheti na vṛṣṭyādāviṣṭasādhanatāpi /
na ca vṛṣṭyādisādhyeṣṭajñānāt vṛṣṭyādāvicchā, icchāyāḥ siddhāsiddhavṛṣṭyāditatphalaviṣayatvavikalpagrāsāt /
atha sāmānyalakṣaṇapratyāsattyā vṛṣṭyāditvena sukhāditvena ca siddhāsiddhavṛṣṭyādi-tatphalaviṣayakaṃ jñānamutpannaṃ tena siddhaṃ virodhinaṃ tyaktva asiddhaviṣayecchotpadyate, yadi ca sāmānyalakṣaṇā nāsti tadā yena rūpeṇeṣṭasādhanatvagrahaḥ tena rūpeṇa jñāte siddhe vecchotpadyate, anvayavyatirekābhyāṃ tādṛśajñānasya tādṛśecchājanakatvāvadhāraṇāt sukhecchāyāmapyekaṃ iti cet, tarhi mamāpi pākatvācchedena kṛtisādhyatājñānādanāgate cikīrṣā tacca jñānaṃ sakalapākaviṣayaṃ sannikṛṣṭapākaviṣayaṃ vetyanyadetat /
bālasya vyāptyādyagraheṇādyā pravṛttirjīvanādṛṣṭodbodhitajanmāntarasaṃskārajanyāt stanapānaṃ kāryamiti smaraṇāt tavāpīṣṭasādhanatāsmaraṇāt tatra pravṛttiḥ ananyagatikatvāt /
na ca janmāntare 'pi paryanuyogaḥ /
janmadhārāyā anāditvāt pratyakṣānumānamūlakatvācca nāndhaparamparā /
vastutastu śuṣkakaṇṭhatayā bālo duḥkhamanubhavan virodhitayā sukhaṃ smarati, tataḥ sukhatvajñānāt sukhavṛttikāryatvaṃ sukhavṛttitayā, antaraṅgatvāt na tu stanapānamiṣṭasādhanamiti smaraṇaṃ, sukhāvṛttitvena vahiraṅgatvāt sukhakāryatvañca stanapānamapi viṣayaḥ tena stanapāne kāryatvajñānādeva pravṛttiḥ, iṣṭasādhanatājñānasya tadānīṃ sāmāgṣabhāvāt evañcādyapravṛttau kāryatvajñānaṃ prayojakaṃ kḷptamityagre 'pi tadeva pravartakaṃ kḷptatvāt /
navīnāstu mamedaṃ kṛtisādhyamiti jñānaṃ na pravartakaṃ anāgataviṣaye pratyakṣānumānayorasambhavāt, kintu yādṛśasya puruṣasya kṛtisādhyaṃ yaddṛṣṭaṃ tādṛśatvamātmanaḥ pratisandhāya tatra pravartate, tathāhyodanakāmasya tatsādhanatājñānavataśca taṇḍulādyupakaraṇavataḥ pākaḥ kṛtisādhyaḥ ahamapi ca tādṛśa iti jñānāt pāke pravartate /
evañcānyakṛtapāke kṛtisādhyatājñānaṃ ātmanaḥ pāke kṛtisādhyatvaprayojakaviśeṣaṇavattvajñānañca prapartakaṃ /
anyatrāpi pravṛttirevamevetyanāditaiva /
ata eva sañcātabādhaścaityavandane viṣayabhakṣaṇe ca na pravartate iṣṭasādhanatā jñānavato hi tat kṛtisādhyaṃ /
na ca sañjātabādhastatra iṣṭasādhanatājñānavān /
evaṃ tṛptīcchāvato 'pi bhojanaṃ kṛtisādhyaṃ tṛptaśca na tṛptīcchāvattvamātmanyavetīti na bhojane pravartate /
atinavīnāstu yādṛśasyetyādau avigītatvaṃ tatkṛtau viśeṣaṇamāhuḥ /
sañjātabādhastu viṣabhakṣaṇaṃ caityavandanañca vigītakṛtitādhyatvenaiva jānātīti tatra na pravartate /
pravṛttiviṣayaśca sāmānyataḥ kālāsambhinnaḥ pākādirjñāyate, pravṛttimahimnā cānāgatapākasiddhiḥ , cikīrṣā ca kālāsambhinnaviṣayā na tu bhāvinaṃ kṛtyā sādhayāmītyākāraiveti /
(Bibl. Ind. 98, IV,2, p. 144)
vidhivādasiddhāntaḥ
atrocyate /
viṣabhakṣaṇādivyāvṛttaṃ kṛtisādhyatvajñāne iṣṭasādhanatvaṃ viṣayatayāvacchedakaṃ lāghavāt, na tu svaviśeṣaṇavattāpratisandhānajanyatvaṃ gauravāt /
na ca siddhāsiddhāvasthayoḥ sādhyatva-sādhanatvayorvirodhaḥ, nirviśeṣitayostayoravirodhāt /