તત્ત્વચિન્તામણિ, શબ્દખાણ્ડ · ભાગ 2140

પાકો ઽસિદ્ધઃ સાધ્યઃ સિદ્ધઃ સાધનઞ્ચેત્યુનુભવાત્ ।
તદા સાધ્યત્વં હિ તદા સાધનત્વસ્ય વિરોધિ નિયમતસ્તેનૈવ તસ્ય પ્રતિક્ષેપેણ સહાનવસ્થાનનિયમાત્, ન તુ સાધનત્વસ્યાન્યદા સાધનત્વસ્ય વા, તયોરપ્રતિક્ષેપાત્ ।
અન્યદા સાધનત્વે ઽપિ સાધનત્વમસ્ત્યેવ સામાન્યાભાવે વિશેષાભાવપ્રસઙ્ગાત્ । એવન્તદા અસિદ્ધત્વસ્ય તદા સિદ્ધત્વં વિરોધિ નિયમતસ્તસ્યૈવ પ્રતિક્ષેપાત્, ન તુ સિદ્ધત્વમાત્રં, અન્યદપિ તત્ર સિદ્ધત્વાભાવપ્રસઙ્ગાત્, નિર્વિશેષિતયોર્વિરોધે ચ સિદ્ધત્વયોશ્ચાન્યતરદેવ પાકાદૌ સ્યાન્ન તુ સમયભેદે ઽપ્યુભયમ્ ।
ન ચ તદા કૃતિસાધ્યત્વે સતિ તદેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનં પ્રવર્તકં, અત એવ વાજપેયેન યજેતેત્યત્ર યાગસ્ય કરણાવસ્થાયાં સિદ્ધત્વેન ન વાજપેયસ્ય સાધ્યતા એકદા તયોર્વિરોધાદિતિ કર્મનામધેયત્વં, ન તુ કરણસ્ય સિદ્ધત્વેન સાધ્યત્વવિરોધઃ યોગસ્વરૂપે તયોઃ સત્ત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 150)
અથ વિરુદ્ધયોરવચ્છેભેદમાદય એકત્ર પ્રતીતિઃ સ્યાત્ ।
ન ચ કૃતિસાધ્યત્વેષ્ટસાધનત્વયોઃ સમયભેદમાદયૈકત્ર પ્રતીતિરસ્તિ, તથા લિઙ્ગાભાવાદિતિ ચેત્, ન, સાધ્યત્વ-સાધનત્વયોરવિરોધસ્યોક્તત્વાત્, એવં સિદ્ધત્વાસિદ્ધત્વયોર્ભાવાભાવરૂપત્વે ઽપિ ન વિરોધઃ એકધર્મિગત્વેન માનસિદ્ધત્વાત્ ।
તસ્માત્ સંયોગ-તદભાવયોરિવ યેન પ્રકારેણ યયોર્વિરોધઃ તેન તયોરેકધર્મિગતત્વં ન પ્રતીયતે, ન તુ રૂપાન્તરેણાપીતિ ।
અપિ ચ યદિ સાધ્યત્વ-સાધનત્વયોર્વિરોધસ્તદા તવાપીષ્ટસાધનત્વેન કાર્યસાધનત્વેન વા કાર્યત્વં નાનુમીયતે હેતુ-સાધ્યયોર્વિરોધેન સામાનાધિકરણ્યાભાવેન વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેઃ પક્ષે સાધ્ય-સાધનયોરન્યતરસત્ત્વે બાધાસિધ્યોરન્યતરપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન ચ વાચ્યમિદાનીં મત્કૃતિસાધ્યત્વં સાધ્યમગ્રે મદિષ્ટસાધનત્વં હેતુઃ દૈવાદ્યનધીનત્વે સતિ યદગ્રે મદિષ્ટાસાધનં તદિદાનીં મત્કૃતિસાધ્યમિતિ વ્યાપ્તિઃ તથાચ સમયભેદમાદાય સાધ્યત્વ-સાધનત્વયોરવગમ ઇતિ, ઇદાનીમગ્રિમપદાર્થયોર્નાનાત્વાદનુગતરૂપાભાવેન વ્યાપ્તેરગ્રહાત્, પાકન્યાયેનાન્યત્રાપિ તત્તત્સમયાન્તર્ભાવેન સાધ્યત્વ-સાધનત્વયોરપ્રતીતિઃ, પ્રતીતૌ વા મમાપીદાનીં કૃતિસાધ્યત્વે સત્યગ્રે ઇષ્ટસાધનમિતિ જ્ઞાનં પ્રવર્તકમસ્તુ ।
ન ચ પાકે સાધ્યેષ્ટકત્વેન કૃતિસાધ્યત્વમનુમેયં, અસિદ્ધાવસ્થાવતો હિ પાકાદિષ્ટાનુત્પત્તેઃ પાકસ્ય સિદ્ધત્વમવગમ્ય તત્સાધ્યત્વમિષ્ટસ્યાવગન્તવ્યમસિદ્ધત્વઞ્ચાવગમ્ય કૃતિસાધ્યત્વમિતિ સિદ્ધત્વાસિદ્ધત્વયોર્વિરોધો ઽત્રાપિ દુર્વારઃ ।
અપિ ચ સ્વવિશેષણધીજન્યકાર્યતાજ્ઞાનાભાવાત્ સુખે કથં ચિકીર્ષા, ન હિ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનમાત્રાત્, સા, સઞ્જાતબાધસ્ય વિષભક્ષણાદૌ ચિકીર્ષાપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથોપાયચિકીર્ષાયાં તત્કારણં ઇચ્છાકરણસુખત્વજ્ઞાને કૃતિસાધ્યત્વં યદા વિષયસ્તદા સુખે ચિકીર્ષા નો ચેદિચ્છામાત્રમિતિ દ્વયમેવ ચિકીર્ષાહેતુરિતિ ચેત્, તર્હીચ્છાહેતુજ્ઞાને યદા કૃતિસાધ્યત્વં ભાસતે તાદ ચિકીર્ષા નો ચેદિચ્છામાત્રમિત્યેવ સુખ-તદુપાયચિકીર્ષાકારણમસ્તુ લાઘવાત્, સુખત્વજ્ઞાનવદિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્યાપીચ્છાકારણત્વાત્ ।
અત એવ પાકે ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાને કૃતિસાધ્યત્વં વિષય ઇતિ તત્ર ચિકીર્ષા ન તુ વૃષ્ટ્યાદિજ્ઞાને તદ્વિષયત્વમિતીચ્છામાત્રં, સુખચિકીર્ષાયામિચ્છાકારણજ્ઞાને કૃતિસાધ્યતાવિષયકે ચિકીર્ષાજનકત્વાવધારણાત્ ।
અન્યથા તત્ર ચિકીર્ષાનુત્પત્તેઃ ।
વસ્તુતસ્તૂપાયચિકીર્ષા ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસાધ્યા ઉપાયેચ્છાત્વાત્ વૃષ્ટીચ્છાવત્ ।
ન ચ ભોગચિકીર્ષાવત્તેન વિનાપિ સ્યાદિત્યપ્રયોઞ્જકત્વં, ઉપાયેચ્છાયાસ્તદન્વય-વ્યતિરેકાનુવિધાનાત્ વૃષ્ટેશ્ચ સ્વતો ઽસુન્દરત્વેનેચ્છાનુત્પત્તેઃ અનુગતોપાયેચ્છાયાં અનુગતસ્ય પ્રયોજકત્વે સમ્ભવતિ બાધકં વિના ત્યાગાયોગાચ્ચ ।
ન ચ ચિકીર્ષાન્યત્વે સતિ ઉપાયેચ્છાત્વં ઇચ્છાત્વં વા ।
તજ્જન્યત્વે પ્રયોજકં, ગૌરવાત્ સુખેચ્છાયાં તદભાવાચ્ચ ।
એવઞ્ચોપાયચિકીર્ષાયામિષ્ટસાધનત્વજ્ઞાને ધ્રુવે ઽતિપ્રસઙ્ગવારણાર્થં કૃતિસાધ્યત્વનિર્વાહાર્થઞ્ચ કૃતિસાધ્યત્વમપિ વિષયતયાવચ્છેદકમસ્તુ ન તુ તદ્વિહાય તન્માત્રં, કૢપ્તકારણં વિના કાર્યાનુપપત્તેઃ ।
અત એવ સ્તનપાનપ્રવૃત્તાવપ્યુપાયેચ્છાકારણત્વેન ગૃહીતસ્યેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનસ્યાપિ કલ્પનં દૃષ્ટાનુરોધિત્વાત્ કલ્પનાયાઃ ।
નનુ સાધનત્વમિચ્છાવિરોધિ તસ્ય સિદ્ધધર્મત્વાત્ વૃષ્ટ્યાદૌ તત્સાધ્યેષ્ટજ્ઞાનાદિચ્છેતિ ચેત્ ન, નિર્વિશેષિતયોઃ સિદ્ધત્વાસિદ્ધત્વયોરવિરોધેનેચ્છાસાધનત્વયોરવિરોધાત્ ।
તદાસિદ્ધત્વં તદા સિદ્ધત્વઞ્ચ નેચ્છાસાધનત્વયોઃ પ્રયોજકમિતિ તથા ન જ્ઞાયત એવ ।
યત્તુ તત્સાધ્યેષ્ટજ્ઞાનાદ્ વૃષ્ટ્યાદાવિચ્છેતિ, તત્તુચ્છં, અસિદ્ધાવસ્થાદ્વૃષ્ટ્યાદેરિષેટાનુત્પત્તેસ્તસ્યાવશ્યં સિદ્ધત્વમવગન્તવ્યમિચ્છાનુરોધિત્વાચ્ચાસિદ્ધત્વમિતિ,
તત્રાપિ વિરોધ એવ ।
વૃષ્ટૌ સત્યામિષ્ટં તયા વિના નેત્યન્વય-વ્યતિરેકગ્રહસ્ય વૃષ્ટિસિદ્ધત્વમાદાય વૃષ્ટિનિરૂપિતેષ્ટસાધ્યકત્વગ્રાહકત્વાત્ ।
કિઞ્ચ ચિકીર્ષાજન્યકૃતિસાધ્યં મણ્ડલીકરણમિત્યર્થપ્રતિપાદકં ઽમણ્ડલીં કુર્યાદિતિ વાક્યં પ્રમાણં સ્યાત્વિષયાબાધાત્ ।
એતેન નવીનમતમપ્યપાસ્તં, પરસ્ય હિ કૃતિસાધ્યત્વૌદનકામનાવત્ત્વેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાનાં જ્ઞાનં તથા આત્મન ઓદનકામાનાવત્તેવષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનં ન પ્રવૃત્તિકારણં ગૌરવાત્, કિન્તુ મત્કૃતિસાધ્યત્વે સતિ મદિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમેવ લાઘવાત્, યથા ચ સાધ્યત્વ-સાધનત્વયોરવિરોધઃ અનાગતસ્ય પાકાદેઃ કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનઞ્ચ તથોપપાદિતમેવ કિઞ્ચ પરકૃતિસાધ્યત્વમજ્ઞાત્વાપિ સ્વકૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાત્ સ્વકલ્પિતલિપ્યાદૌ યૌવને કામોદ્રેકાત્ સમ્ભોગાદૌ પ્રવૃત્તેશ્ચ તદેવ પ્રવર્તકમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ સિદ્ધવિષયકકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનાત્ કથં કૃત્યા સાધયામીતીચ્છા સિદ્ધે ઇચ્છાવિરહાત્ અસિદ્ધસ્યાજ્ઞાનાત્ ।
અથ સિદ્ધવિષયાદેવ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનાત્ અસિદ્ધવિષયા કૃતિસાધ્યત્વેનેચ્છા જ્ઞાયતે ઇચ્છાયા અસિદ્ધવિષયત્વસ્વભાવત્વાદેકપ્રકારકત્વેન જ્ઞાન-ચિકીર્ષયોઃ કાર્ય-કારણભાવો ન ત્વેકવિષયત્વે સતિ ગૌરવાત્, ઇચ્છાયા અનાગતવિષયત્વાત્ તસ્ય ચાજ્ઞાનાત્ તથાત્વદર્શનાત્ સુખાદીચ્છાયામપ્યેવમિતિ ચેત્, ન, અસિદ્ધવિષયેચ્છાનુરોધેનાનાગતજ્ઞાનોપાયસ્ય દર્શિતત્વાત્ ।
અસ્તુ ચૈવં, તથાપિ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાને ઇષ્ટસાધનત્વમેવ વ્યાવર્તકમસ્તુ સ્વ-પરકીયેષ્ટસાધનતાજ્ઞાન-ફલકામનાજ્ઞાનાપેક્ષયા લઘુત્વાત્ ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનજ્ઞાનસ્ય ફલકામનાજ્ઞાનસ્ય ચ હેતુત્વે માનાભાવાચ્ચ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 166)
નવ્યાસ્તુ સ્વકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકં તેન સ્વકૃત્યસાધ્યે વૃષ્ટ્યાદૌ કારીર્યાઞ્ચ કૃષીવલસ્ય ન પ્રવૃત્તિઃ ।
ન ચ સઞ્જાતબાધસ્ય વિષભક્ષણે પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, સ્વકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનવિષયે ઇષ્ટત્વસ્ય સ્વરૂપસતઃ પ્રવૃત્તૌ સહકારિત્વાત્ ।

ન ચ સઞ્જાતબાધસ્ય વિષભક્ષણાદાવિચ્છાસ્તિ, ઇષ્ટસાધનત્વેનાજ્ઞાનાત્ અતીતભોજને ઽપ્યત એવ ન પ્રવર્તતે તૃપ્તેઃ સિદ્ધતયા ઇચ્છાવિરહેણ ભોજને તદુપાધિકેષ્ટત્વાભાવાદતીતતૃપ્તાવિચ્છા નાસ્તીતિ તત્સાધને ઽપીષ્ટત્વાભાવાદેવ ન પ્રવૃત્તિઃ ।
ન ચૈવં પાકે ન પ્રવર્તેત તસ્ય સ્વરસતૈષ્ટત્વાભાવાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ઇષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનેન તસ્યાપીષ્ટત્વાત્ ।
હન્તૈવં પ્રાથમિકત્વાદિષ્ટત્વાર્થમવશ્યાપેક્ષણીયત્વાચ્ચ કૃતિસાધ્યત્વે સતીષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમેવ ચિકીર્ષાકારણમસ્ત્વિતિ ચેત્, ન, ઇષ્ટાસાધનત્વાભાવે ઽપિ ભોગે ચિકીર્ષાસત્ત્વાત્ તસ્યાં સ્વકૃતિસાધનત્વાભાવે ઽપિ ભોગે ચિકીર્ષાસત્ત્વાત્ તસ્યાં સ્વકૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાને સતીષ્ટત્વમેવ કારણં ન ત્વિષ્ટસાધનત્વં વ્યભિચારાત્ ।
પાકાદૌ તદન્વય-વ્યતિરેકાવપીષ્ટત્વોપક્ષાણૌ, એવં ભોગે ઽપિ પ્રવર્તેતેતિ ચેત્, ન, ઇષ્ટસાધનતાપક્ષે ઽપિ મુક્તિરૂપેષ્ટસાધને સુખે પ્રવર્તેતેતિ તુલ્યમ્ ।
સુખે ચિકીર્ષા ભવત્યેવ કૃતિસ્તુ ન ભવતિ કૃતેઃ ।

સિદ્ધવૃત્ત્યસિદ્ધક્રિયાવિષયત્વનિયમાદિતિ ચેત્તુલ્યમ્ ।
તસ્માત્ સ્વકૃતિસાધ્યત્વં વિધિરિષ્ટત્વં સહકારીતિ, મૈવં, ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્યોપાયેચ્છાયાં હેતુત્વાવધારણાત્તસ્યાસ્તજ્જન્યત્વનિયમાદિચ્છાયાઃ સ્વવિષયેચ્છાનુત્પાદકત્વનિયમાચ્ચ ।
નનુ સિદ્ધૌદનઃ કુતઃ પાકે ન પ્રવર્તતે, ઓદનમાત્રસ્ય સિદ્ધત્વેનેષ્ટત્વાભાવાત્ ।
અત એવાતીતભોજનાદૌ ન પ્રવર્તતે અતીતતૃષ્ણાદાવિચ્છાવિરહાત્ ।
નનુ સામુદ્રકવિખ્યાતે ભાવિયૌવનરોજ્યે ભોગસાધને સ્વકૃતિસાધ્યત્વે સતીષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનાત્ કુતો ન પ્રવર્તતે, ભાવિરાજ્યસ્યાસિદ્ધત્વાત્ પ્રવત્તેઃ સિદ્ધવિષયત્વનિયમાત્ રાજ્યોપાયાપરિચયાચ્ચ ।
તત્પરિચયે ચ પ્રવર્તત એવ દેવતારાધનાદાવિતિ ચેત્, ન, સિદ્ધે ચિકીર્ષાવિરહેણ યાગાદાવપ્યપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ દેવતારાધનાદેરપ્યસિદ્ધત્વે ન તત્રાપ્યપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
કિઞ્ચ રાજ્યોપયાપરિચયે તત્ર મા પ્રવર્ત્તિષ્ટ સ્વકૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનત્વેન જ્ઞાને રાજ્યે પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગે કિમાયાતં ।
ન હિ કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનત્વેન જ્ઞાને ઽપિ તદુપાયજ્ઞાનં તત્ર પ્રવર્તકં ગૌરવાત્ ભિન્નવિષયત્વાચ્ચેતિ ચેત્ મૈવં યૌવને હિ યાવત્ પ્રવર્તત એવ રાજ્યે બાલ્યે તુ રાજ્યોપાયમકૃત્વા મત્કૃત્યેદાનીં રાજ્યં ન સિદ્ધ્યતીતિ સ્વકૃત્યસાધ્યતાજ્ઞાનાદેવ ન પ્રવર્તતે યથા તણ્ડુલં વિના પાકે સ્વકૃત્યસાધ્યતાજ્ઞાનાત્ રાજ્યોપાયે તુ સ્વકૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનત્વેન જ્ઞાતે દેવતારાધનાદૌ પ્રવર્તત એવ ।
અત એવ વ્રીહ્યવઘાતમકૃત્વા પુરોડાશસ્તમકૃત્વા યાગસ્તમકૃત્વાપવૂર્વં સાધયિતું ન શક્યત ઇતિ ક્રમશો ઽવઘાતાદૌ પ્રવર્તતે ન યુગપત્ સિદ્ધવૃત્ત્યસિદ્ધક્રિયાવિષયાવિષયસ્વભાવત્વાત્ પ્રવૃત્તેઃ યાગાનન્તરઞ્ચ નાપૂર્વે પ્રવર્તતે ।
કૃત્યન્તરં વિનૈવ યાગકૃતિતસ્તત્સમ્ભવાત્ ।
ઇષ્ટસાધને ચેષ્ટોત્પત્તિનાન્તરીયકદુઃખાજનકત્વં વિશેષણં ન તુ તજ્જ્ઞાનાભાવઃ કારણં કિન્તુ તદેવ વિષયતયા કારણતાવચ્છેદકં લાઘવાત્ તેન મધુ-વિષસમ્પૃક્તાન્નભોજને ન પ્રવૃત્તિઃ, પરેણાપિ પ્રવૃત્તિપૂર્વં લિઙ્ગવિશેષણત્વેન અન્યથા વા તજ્જ્ઞાનવિનિયોગસ્વીકારાત્ ।
એવઞ્ચાલ્પાયાસસાધ્યાદિષ્ટોત્પત્તિસમ્ભવે બહ્વાયાસસાધ્યે ન પ્રવૃત્તિઃ ।
અત એવ શ્રુતસ્વર્ગફલકત્વે ઽપિ બહુવિત્તવ્યયાસસાધ્યે જ્યોતિષ્ટોમાદૌ ફલભૂમા કલ્પને અન્યથાલ્પાયાસાસધ્યાદેવ સ્વર્ગસિદ્ધિસમ્ભવે તત્રાપ્રવૃત્તૌ અનનુષ્ઠાનલક્ષણમપ્રામાણ્યં તદ્વિધેઃ સ્યાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 196)
બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વઞ્ચ ન વિશેષણં બહુવિત્તવ્યયાયાસસાધ્યબહુતરદુઃખસ્યાપ્યબલવત્ત્વં ક્વચિદલ્પદુઃખસ્યાપિ બલવત્ત્વં ।
તસ્યાપ્યુક્તાતિરિક્તસ્યાનનુગમાત્ ।
આસ્તિકસ્ય નિષિદ્ધત્વેન જ્ઞાતે ઽપિ પ્રવૃત્તિઃ રાગ-દ્વેષયોરુત્કટત્વેન નરકસાધનત્વજ્ઞાનતિરોધાનાત્ ।
નનુ ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યત્ર વિધ્યર્થનિષેધાનુપપત્તિઃ તદ્ભક્ષણસ્ય તૃપ્તિરૂપેષ્ટસાધનત્વાત્ ।
ન ચાસુરાવિદ્યાદિવત્ પર્યુદાસલક્ષણયા વિરોધ્યનિષ્ટસાધનત્વબોધનં નઞો ઽસમસ્તત્વાત્ ક્રિયાસઙ્ગતત્વેન પ્રતિષધવાચકત્વવ્યુત્પત્તેશ્ચેતિ ચેત્ ન વિશેષ્યવતિ વિશિષ્ટનિષેધસ્ય સવિશેષણે હીતિ ન્યાયેન વિશેષણનિષેધપર્યવમાયિતયા કલઞ્જભક્ષણમિષ્ટોત્પત્તિનાન્તરીયકદુઃખાતિરિક્તદુઃખસાધનમિતિ ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યનેન બોધનાત્ ।
ઇષ્ટસાધનતાવાચકસ્ય સિદ્ધેઃ સામાન્યતો નિષેધાનુપપત્તેર્બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધીષ્ટસાધનત્વવિશેષનિષેધતાત્પર્યં તથાચાશક્યવિશેષનિષેધપરત્વં નઞ ઇતિ કશ્ચિત્ ।
તન્ન ।
યથા હ્યયોગ્યતયા સચ્છિદ્રં વિહાય ઘટત્વેન તદિતરાન્વયો ન તુ છિદ્રેતરત્વેન યુગપદ્વૃત્તિદ્વયવિરોધાત્ તથાત્રાપિ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વેનાનુપસ્થિતૌ કથં તન્નિષેધઃ ।
શ્યેનેનાભિચરન્ યજેતેત્યત્ર કથં વિધિપ્રવૃત્તિઃ હિંસાયા બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વાત્ ઇતિ ચેત્ તત્ર કૃતિસાધ્યત્વે સતીષ્ટસાધન્ત્વમેવ યોગ્યતયાન્વેતિ ન તુ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વમપિ અયોગ્યત્વાત્ ।
નિન્દાર્થવાદેન પ્રાયશ્ચિત્તોપદેશેન ચ હિંસાયા બલવદનિષ્ટાનુબન્ધિત્વાવગમાત્ ।
અત એવ વિહિતે ઽપિશ્યેને વિગાનાન્ન તાત્વિકપ્રવૃત્તિઃ ।
રાગ-દ્વેષયોરુત્કટત્વેનાનિષ્ટાનુબન્ધ્યંશસ્ય તિરસ્કારાત્ ।
કસ્યચિત્ પ્રવૃત્તિરિત્યેકે ।
અન્યે ત્વભિચારસ્ય વૈરિબધફલકત્વેન શ્રુતત્વાત્ બધસાધનત્વેન શ્યેનો વિધીયતે ન તુ બધસાધ્યનરકસાધનત્વેન નરકસ્ય ફલત્વેનાશ્રુતેઃ ।
ન ચ જનકજનકસ્ય જનકત્વનિયમઃ કુમ્ભકારપિતૃપરમ્પરાયાઃ કુમ્ભજનકત્વાપત્તેઃ વિધિનૈવ શ્યેનસ્ય બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વબોધનાચ્ચ ।
ન ચ શ્યેનસ્ય બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વબોધનાચ્ચ ।
ન ચ શ્યેનસ્ય નરકાહેતુત્વે અપેક્ષિતવૈરિબધહેતુત્વે વા અવિગાનેન પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
શ્યેનાદ્બધો બધાચ્ચાવશ્યં નરક ઇતિ પ્રતિસન્ધાનેન વિગાનાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 211)
નનુ શ્યેનોમરણફલકવ્યાપારત્વેન હિંસા સા ચ નરકજનિકેતિ ચેત્ ન ન હિ સાક્ષાત્ પરમ્પરાસાધારણમરણફલકવ્યાપારો હિંસા કૂપાદૌ વિનષ્ટે ગવિ તત્કર્ત્તુર્ગોબધકર્ત્તુત્વાપત્તેઃ બધ્યસ્યાપિ હન્તુર્મૃત્યૂત્પાદનદ્વારેણાત્મહન્તૃત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન હિ અનુત્પાદિતમન્યુઃ કશ્ચિત્ કમપિ વ્યાપાદયતિ કિન્ત્વનુનિષ્પાદિમરણફલકોવ્યાપારો હિંસા યદનન્તરં મરણં ભવત્યેવ ।
ન ચ શ્યેનસ્તથા કિન્તુ ખઙ્ગહનનાદિકમેવ ।
અથ મરણાનુદ્દેશેન ક્ષિપ્તનારાચાદ્ધતબ્રાહ્યણે ચ હિંસા ન સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ હિનસ્તિધાત્વર્થે અવચ્છેદકં ફલમવ્યવહિતમેવ મરણં અવ્યવહિતફલકસ્યૈવ વ્યાપારસ્ય ધાતુવાચ્યત્વાત્ અન્યથા પરમ્પરયા વિલ્કિપ્તિફલકાન્નકામેષ્ટતણ્ડુલક્રયાદાવપિ પચતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવં ખઙ્ગાભિઘાતાનન્તરં યત્ર વિલમ્બેન મરણં વ્રણપાકપરમ્પરયા વા અન્ને વિષપ્રયોગેણ વા તત્ર હન્તૃત્વં પ્રાયશ્ચિત્તાદિ ચ ન સ્યાત્ ઇતિ ચેત્ ન પ્રાયશ્ચિત્તતુલ્યતાર્થં હિ તત્ર હન્તૃવ્યદેશો ગૌણઃ વિનિગમકઞ્ચ લાઘવમેવ ।
વસ્તુતસ્તુ મરણોદ્દેશેન કૃતો ઽદૃષ્ટાદ્વારાકસ્તદનુકૂલ વ્યાપારો હિંસા ।

કૂપાદૌ વિનષ્ટે ગવિ તત્કર્તુર્ગોબધકર્તુત્વાપત્તેઃ બધ્યસ્યાપિ હન્તુર્મુત્યૂત્પાદનદ્વારેણાત્મહન્તૃત્વપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ન હિ અનુત્પાદિતમન્યુઃ કશ્ચિત્ કમપિ વ્યાપાદયતિ કિન્ત્વનુનિષ્પાદિમરણફલકોવ્યાપરો હિંસા યદનન્તરં મરણં ભવત્યેવ ।
ન ચ શ્યેનસ્તથા કિન્તુ ખઙ્ગહનનાદિકમેવ ।
અથ મરણાનુકૂલ્યવ્યાપારો મરણોદ્દશેનાનુષ્ઠીયમાનો હિંસા શ્યેનશ્ચ તથા કૂપાદૌ ચ ન મરણોદ્દેશેનાનુષ્ઠીયમાનત્વમિતિ ચેત્ ન એવં સતિ ગૌરવાત્ મરણાનુદ્દેશેન ક્ષિપ્તનારાચાદ્ધતબ્રાહ્મણે ચ હિંસા ન સ્યાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 215)
કિઞ્ચ હિનસ્તિધાત્વર્થે અવચ્છેદકં ફલમવ્યવહિતમેવ મરણં અવ્યવહિતફલકસ્યૈવ વ્યાપારસ્ય ધાતુવાચ્યત્વાત્ અન્યથા પરમ્પરયા વિક્લિત્તિફલકાન્નકામેષ્ટતણ્ડુલક્રયાદાવપિ પચતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવં ખઙ્ગાભિઘાતાનન્તરં યત્ર વિલમ્બેન મરણં વ્રણપાકપરમ્પરયા વા અન્ને વિષપ્રયોગેણ વા તત્ર હન્તૃત્વં પ્રાયશ્ચિત્તાદિ ચ ન સ્યાત્ ઇતિ ચેત્ પ્રાયશ્ચિત્તતુલ્યતાર્થં હિ તત્ર હન્તૃવ્યપદેશો ગૌણઃ વિનિગમકઞ્ચ લાઘવમેવ ।
વસ્તુતસ્તુ મરણોદ્દેશેન કૃતો ઽદૃષ્ટાદ્વારકસ્તદનુકૂલ્યવ્યાપારો હિંસા શ્યેનશ્ચાદૃષ્ટદ્વારકસ્તનુકૂલ્યવ્યાપારો હિંસા શ્યેનશ્ચાદૃષ્ટદ્વારા મરણસાધનમતો ન હિંસા ।
યદિ ચાદૃષ્ટદ્વારાપિ મરણસાધનં હિંસા સ્યાત્ તદા સપ્તમીતૈલાભ્યઙ્ગસ્યાદૃષ્ટદ્વારા ઇષ્ટભાર્યવિનાશહેતુત્વાદભ્યઙ્ગકર્તુહિંસકત્વાપત્તિઃ ।
અત એવ કૂપાદૌ ગોમરણે ઽપિ ન બધકર્તુત્વં તત્કર્તુઃ ગલલગ્નાન્નમરણે ન ભોક્તુર્ન વા પરિવેષયિતુરાત્મહન્તૃત્વં બ્રહ્મહન્તૃત્વં વા વ્રણપાકપરમ્પરયા વિલમ્બેન વિષપ્રયોગેણ ચ હન્તૃત્વં મુખ્યમેવ ન ત્વનુનિષ્પાદિમરણફલકત્વં ગલલગ્નાન્નમરણે સ્વહન્તૃત્વાપત્તેઃ ।
અન્યોદ્દશેન ક્ષિપ્તનારાચેન હતે બ્રાહ્મણે બ્રહ્મહન્તૃત્વં સ્યાદિતિ ચેત્, ન, ઇષ્ટાપત્તેઃ વ્યપદેશસ્તુ ગૌણઃ પ્રયોગોલક્ષણયાપિ સમર્થયિતું શક્યતે તત્પક્ષે ઽતિપ્રસઙ્ગોવારયિતું ન શક્યત ઇતીદમેવ વિનિગમકં ।
અત એવ
અતદુદ્દેશેન કૃતે ઽપિ નિષિદ્ધે પ્રાયશ્ચિત્તાર્દ્ધમુક્તમ્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 222)
અપરે તુ અનભિસંહિતનરાન્તરવ્યાપારમદ્વારીકૃત્યમરણસાધનં હિંસા ખઙ્ગકારસ્યાનભિસંહિતનરાન્તરવ્યાપારદ્વારા મરણસાધનત્વં તસ્ય હિ નરાન્તરવ્યાપારદ્વારા મરણસાધનત્વં તસ્ય હિ નરાન્તરવ્યાપારો નાભિસંહિતઃ કિન્તુ ધનલાભ ઇતિ ખઙ્ગકારો ન ઘાતકઃ ।
વિષસ્યાન્ને પ્રક્ષેપેણ નરાન્તરવ્યાપારો ભોજનમેવાભિસંહિતઃ અનેનેદં ભોક્તવ્યમિત્યભિસન્ધાય વિષપ્રયોગાદિતિ હિસૈવાન્ને વિષપ્રયોગ ઇતિ ।
તન્ન ।
ગલલગ્નકવલાદ્યત્ર મરણં તત્ર પરિવેષયિતુર્ઘાતકતાપાતાત્ અનેનેદં ભોક્તવ્યં ઇત્યભિસન્ધાય પરિવષણાદ્ભોક્તુરાત્મહન્તૃત્વાપત્તેશ્ચ અનભિસંહિતનરાન્તરવ્યાપારમદ્વારીકૃત્ય મરણાનુકૂલાન્નંભક્ષણાનુષ્ઠાનાત્ ।
અત એવાવ્યવહિતપ્રાણવિયોગફલકો વ્યાપારો હિંસા વ્રણપાકપરમ્પરા મૃતે તુ હન્તૃત્વં વ્યાપારસ્યાવ્યવધાયકત્વાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 224)
સ્યાદેતત્ નેષ્ટસાધનતા વિધિઃ નિત્યે સન્ધ્યોપાસનાદૌ ફલાભાવાત્ ।
અથ નાસ્ત્યેવ તત્ નિત્યં યત્રાર્થવાદાદિકં વિધિવાક્યે વા ન ફલં શ્રુતમસ્તિ ``સન્ધ્યામુપાસતે યે તુ સતતં શંસિતવ્રતાઃ ।
વિધૂતપાપાસ્તે યાન્તિ બ્રહ્મલોકં સનાતનંઽઽ ઇત્યાદ્યર્થવાદાત્ ``દદ્યાદહરહઃ શ્રાદ્ધં પિતૃભ્યઃ પ્રીતિમાવહન્ઽઽ ઇત્યાદિવિધિવાક્યશ્રવણાચ્ચ, કૃત્વાચિન્તયાતૂચ્યતે , યત્ર ન ફલશ્રુતિસ્તત્ર વિશ્વજિન્નયાયાત્ સ્વર્ગઃ ફલમિતિ ચેત્, ન, કામનોપાધિકાર્યત્વેન યાગવન્નિત્યતાભઙ્ગપ્રસઙ્ગાદહરહઃ શ્રુત્યા હિ તત્કાલજીવિમાત્રકૃતિસાધ્યં સન્ધ્યાવન્દનમવગતં હિ કામનોપાધિકાર્યત્વે ચ યદા ફલકામના નાસ્તિ તદા તત્સમય એવ તત્કર્તવ્યતા ન સ્યાત્ ન હિ તત્કાલે ફલકામનાવશ્યમ્ભાવઃ પ્રમાણભાવાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રથમપ્રવૃત્તેતરનિરપેક્ષાહરહઃ શ્રુત્યા જીવિમાત્રસ્યાધિકારો ઽવગતસ્તથાચ તત્સાપેક્ષચરમપ્રવૃત્ત્યર્થવાદોપનીતફલકામસ્ય ન તત્રાધિકારઃ પ્રથમપ્રવૃત્તાહરહઃશ્રુતિવિરોધાન્નિત્યે ફલશ્રુતેરર્થવાદસ્ય ચ સ્તુતૌ તાત્પર્યમ્ ।
અત એવ પ્રત્યવાયપરિહારો ઽપિ ન ફલં તત્કામનોપાધિકાર્યત્વે નિત્યતાક્ષતેઃ ।
કિઞ્ચ નિત્યે કર્તવ્યતાબોધનાત્ પ્રાક્ ન પ્રત્યવાયે પ્રમાણમસ્તિ વિધેઃ કર્તવ્યત્વમવગમ્ય કર્તવ્યાકરણે પ્રત્યવાયકલ્પનં યેનાન્યોન્યાશ્રયઃ કિન્તુ નિન્દાર્થવાદેન પ્રાયશ્ચિત્તોપદેશેન ચોપાસનસ્ય પ્રકૃત્યર્થસ્ય તાવદ્વ્યાપારસ્વરૂપસ્યાભાવઃ પ્રત્યવાયહેતુરવગતઃ તથાચ સન્ધ્યોપાસનાભાવઃ પ્રત્યવાયદ્વારા દુઃખસાધનં તદભાવઃ સન્ધ્યોપાસનં દુઃખસાધનાભવત્વેન ફલં પ્રાયશ્ચિત્તે પાપધ્વંસવદિતિ તત્સાધનત્વેન કૃતિર્બોધ્યતે વિધિના ।
ન ચૈવં પ્રત્યવાયપરિહાર એવ ફલમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્ ।
પરિહારસ્ય પ્રાગભાવરૂપત્વેન અનાદિતયા અસાધ્યત્વાત્ ।
ન ચ ઉપાસનાકરણં પ્રત્યવાયહેતુર્નોપાસનાભાવઃ તથાચ દુઃખસાધનાભાવત્વેન કૃતિરિષ્ટા ન તૂપાસનમિતિ વાચ્યમ્ ।
નિન્દાર્થવાદસ્યોભયત્ર સત્ત્વેન ઉભયસ્યાપિ તથાત્વાદિતિ તન્ન એવમપિ કામ્યત્વે નિત્યતાક્ષતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ અકુર્વન્ વિહિતં કર્મેત્યાદિના નોપાસ્તે યશ્ચ પશ્ચિમામિત્યાદિના ચ કરણાભાવસ્યૈવ પ્રત્યવાયહેતુત્વં બોધ્યતે ન તુ તદ્વિષયાભાવસ્ય અન્યથા અકર્તુઃ પ્રત્યવાયો નાન્યસ્યેતિ કથં સ્યાત્ વિષયાભાવસ્ય સાધરણ્યાત્ ।
વસ્તુતસ્તુ કૃતિસાધ્યત્વે સતીષ્ટસાધનતાજ્ઞાનં પ્રવર્તકત્વેન નિર્વ્યૂઢં ।
ન ચ કૃતૌ કૃતિસાધ્યત્વમસ્તીત્યતો ન કિઞ્ચિદેતત્ ।
નવ્યાસ્તુ નિત્યાપૂર્વપ્રાગભાવો દુરિતદ્વારા દુઃખસાધનં તદભાવો ઽપૂર્વં દુઃખસાધનાભાવત્વેનેષ્ટં તત્સાધનત્વેન કૃતિસાધ્યત્વેન ચ સન્ધ્યોપાસનં વિધીયતે ઇતિ તન્ન નિન્દાર્થવાદાદિના સન્ધ્યોપાસનાભાવસ્તદકરણં વા પ્રત્યવાયહેતુરવગતો ન ત્વપૂર્વાભાવઃ પ્રથમં પ્રમાણાભાવેન તદનુપસ્થિતેઃ વિધેઃ ઇષ્ટસાધનત્વબોધકત્વાત્ પરિશેષેણાપૂર્વમિષ્ટં કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્ તર્હિ વિશ્વજિન્નયાયેન સ્વર્ગ એવ ફલં કલ્પ્યતાં કામ્યત્વસ્ય ત્વયાપિ સ્વીકારાત્ કિઞ્ચ વિધિપ્રવૃત્તાવપૂર્વજ્ઞાનં અપૂર્વજ્ઞાને ચ વિધિપ્રવૃત્તિરિત્યન્યોન્યાશ્રયઃ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 238)
યાવન્નિત્ય-નૈમિત્તિકનિર્વાહસ્ય તત્તદાશ્રયમવિહિતકર્મણાં સમ્યક્પરિપાલનસ્ય ચ બ્રહ્મલોકાવાપ્તિઃ ફલં શ્રૂયતે તથાચ નિત્યસ્ય સફલત્વમિતિ કેચિત્ ।
તન્ન ।
તસ્ય વિધેર્નિત્યવિધિમુપજીવ્ય પ્રવૃત્તિસ્તસ્ય ચ ફલાભાવેન પ્રથમં મૂકત્વાત્ અન્યથા પરસ્પરસાપેક્ષત્વેનાન્યોન્યાશ્રયઃ તસ્માત્ કાર્યતૈવ વિધિઃ ।

નનુ નિત્યે વેદાત્ કાર્યતાજ્ઞાને ઽપિ પ્રયોજનજ્ઞાનં વિના કથં પ્રવૃત્તિઃ ન હિ પ્રયોજનમુદ્દિશ્ય મન્દો ઽપિ પ્રવર્તતે ઇતિ ચેત્ ન નિત્યે ફલબાધેન પ્રવૃત્તિમાત્રે પ્રયોજનજ્ઞાનસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ કામ્યે ઽપિ પ્રયોજનજ્ઞાનં ન સાક્ષાત્ પ્રવર્તકં ઉપાયવિષયત્વાત્ પ્રયોજને ઽપ્રવૃત્તેશ્ચ કિન્ત્વિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનદ્વારા કાર્યતાજ્ઞાને ઉપક્ષીણમેવ કથમયં નિશ્ચયઃ નિત્યે ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાસમ્ભવાત્ કાર્યતાજ્ઞાનસ્ય વેદાદપિ સમ્ભવાત્ ।
નનુ નિષ્ફલે દુઃખૈકફલે વા પ્રેક્ષાવતાં કથં પ્રવૃત્તિઃ વેદાધીનકાર્યતાજ્ઞાનસત્ત્વાત્ સફલપ્રવૃત્તાવપિ તસ્યૈવ તન્ત્રત્વાત્ ।

યત્તુ લૌકિકે નિષ્ફલે દુઃખૈકફલે વા ન પ્રવર્તતે તદિષ્ટસાધનતાલિઙ્ગકસ્ય
કાર્યતાજ્ઞાનસ્ય વેદાધીનસ્ય વા અભાવાત્ ।
ન ચ દુઃખૈકફલત્વજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધકં સતિ કાર્યતાજ્ઞાને તસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાદર્શનાત્ ।
અથ વા કામ્યે લિઙ્ગો ઽપૂર્વવાચત્વાન્નિત્યે ઽપિ લિઙ્ગોપાસનાદિવિષયકમપૂર્વં બોધ્યતે તચ્ચ નિષ્ફલમપિ સ્તત એવ સુખવત્પ્રયોજનં નિત્યમભ્યર્થ્યમાનઞ્ચેતિ ।
ઉચ્યતે ।
સર્વત્ર નિત્યે ફલશ્રવણજીવિફલકામસ્ય સમ્બલિતાધિકારઃ યથોપરાગે નૈમિત્તિકં સ્નાન-શ્રાદ્ધાદિ ફલશ્રુતેઃ કામ્યં અકરણે પ્રાયશ્ચિત્તાદિશ્રુતેશ્ચ નિયતકર્તવ્યતાકં યથા વા ષોડશશ્રાદ્ધસ્ય પ્રેતત્વવિમુક્તિકામનાશ્રુતેઃ પ્રેતત્વવિમુક્તિહેતુષોડશશ્રાદ્ધે સઙ્કલ્પં વિધાય મહાજનાનામાચારાત્ કામ્યત્વં નિન્દાર્થવાદેનાકરણે પ્રત્યવાયશ્રુતેરવશ્યકર્તવ્યત્વં તથા સન્ધ્યોપાસનમપિ ફલશ્રુતેઃ કામ્યં અકરણે નરકશ્રુતેઃ પ્રાયશ્ચિત્તોપદેશાચ્ચ નિયતકર્તવ્યતાકત્વં તદકરણે પ્રાયશ્ચિત્તાનુપદેશાત્ ।
ન ચ ।
નિત્યે ફલકામનાયા અસમ્ભવઃ ત્રિકાલકમ્યસ્તવપાઠવત્ નિત્યે ફલકામનાસમ્ભવાત્ ।
યત્તુ પ્રથમપ્રવૃત્તાહરહઃશ્રુત્યા તત્કાલજીવિમાત્રસ્યાધિકારબોધનાત્ ન ફલકામસ્યાધિકાર ઇતિ તન્ન અહરહઃશ્રુત્યર્થવાદયોઃ પ્રથમગૃહીતૈકવાક્યતાબલેન તત્કાલજીવિફલાન્વયં વિનૈકવાક્યતાઙ્ગાત્ ।
ન ચાર્થવાદસ્ય સ્તુતિપરત્વાન્નૈકવાક્યતા બાધકં વિના સ્વાર્થપરિત્યાગાત્ વિધિવાવાક્યોપસ્થિતે ફલે વિધિવાક્યસ્થફલમાદાયૈવાહરહઃશ્રુત્યા કાર્યતાબોધનાત્ ।
નન્વેવં તત્કાલજીવિકામિનો ઽધિકારે યદા ફલકામનાવિરહસ્તદા અશુચેરિવાધિકારાભાવાન્નિયતકર્તવ્યતા ન સ્યાત્ અધિકૃતાકરણે પ્રત્યવાયો ન ત્વકરણમાત્ર ઇતિ ચેત્ ન નૈમિત્તિકે ઽપિ તત્કાલે કસ્યચિત્કામનાવિરહિણો ઽનિયતકર્તવ્યતાપત્તેઃ ।
અથાપવાદાભાવેનૌત્સિકી ફલકામનાસ્ત્યેવ ફલજ્ઞાનસ્ય સ્વવિષયકેચ્છાજનકસ્વભાવાત્ યસ્ય તુ મુમુક્ષાપવાદેન ફલાન્તરે કામના નાસ્તિ તસ્યાકરણે ઽપિ ન પ્રત્યવાય ઇતિ ન તન્નિયતકર્તવ્યતાકત્વં નૈમિત્તિકે તથા નિત્યે ઽપિ મુમુક્ષયા ફલકામનાબાધેનાકરણે ઽપિ ન પ્રત્યવાય ઇતિ તુલ્યમ્ ।
કિઞ્ચાર્થવાદોપસ્થિતફલોપાધિકર્તવ્યત્વે ઽવગતે અકુર્વન્ વિહિતં કર્મેત્યાદિવાક્યાચ્છૌચે સતિ સન્ધ્યાવન્ધાકરણે નિન્દાર્થવાદેન ચ નરકશ્રુતેઃ પ્રાયશ્ચિત્તોપદેશાચ્ચ પ્રત્યવાયઃ કલ્પ્યતે તત્ફલકામનાવિરહે ઽપિ પ્રત્યવાયપરિહારાર્થં નિયમતઃ પ્રવર્તતે વિધિપ્રવૃત્ત્યનન્તરં પ્રત્યવાયસ્ય પ્રામાણિકત્વાત્ અકરણોન્મુખસ્ય કરણેન પ્રત્યવાયપ્રગાભાવસ્ય સાધ્યત્વાત્ નૈમિત્તિકે ફલોપાધિકર્તવ્યત્વે કામનાવિરહે ઽપિ નિયતકર્તવ્યતાવત્ ।
યત્તુ નિષ્ફલે ઽપિ નિત્યે વેદાદીનકાર્યતાજ્ઞાનાત્ પ્રવર્તત ઇતિ તન્ન દુઃખૈકફલત્વેન જ્ઞાયમાને પ્રેક્ષાવતાં કૃતેરનુત્પાદનિયમાત્ અયોગ્યતયા નિત્યે કૃતિસાધ્યત્વસ્ય બોધયિતુમશક્યત્વાત્ ।
અત એવ સન્ધ્યોપાસનફલમપિ ક્રિયતે વેદબોધિતકર્તવ્યતાકત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય ગુરુમતમેતન્ન ગુરોર્મતમિત્યભિપ્રાયેણોપેક્ષિતવાનાચાર્યઃ ।
યત્તુ પાણ્ડાપૂર્વં સ્વત એવ પ્રયોજનં ઇત્યુક્તં તદપિ ન એવં તવાપિ કામ્યત્વે નિત્યત્વહાન્યાપત્તેઃ ।
કિઞ્ચ સુખં દુઃખાભાવશ્ચ મુખ્યં પ્રયોજનં તત્સાધનઞ્ચ ગૌણં નિત્યાપૂર્વન્તુ પ્રયોજનં ।
પ્રવર્તકવિધ્યનુરોધેન તદપિ પ્રવર્તકં કલ્પ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
પ્રવર્તનીયેન લોકેન તસ્ય પ્રયોજનત્વેનાજ્ઞાનાત્ ગુરુણા નિત્યાપૂર્વં પ્રયોજનમુક્તં ઇત્યુચ્યમાને ઽપિ નાદરઃ પ્રેક્ષાવતાં ।
મુક્તિ-સ્વર્ગૌ ચાલૌકિકાવપિ સુખ-દુઃખાભાવસજાતીયતયા પ્રયોજને તસ્માદેવં વદન્ ગુરુરપિ લઘુરેવ ।
તદયં સઙ્ક્ષેપઃ નિત્યે દુઃખૈકફલત્વેન પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ ફલોપાધિકર્તવ્યતા તચ્ચ ફલં દુઃખસાધનાભાવઃ પાણ્ડાપૂર્વં વેતિ તદિચ્છા પ્રવૃત્ત્યર્થં પ્રત્યહમુપેયા તાં વિના પ્રવૃત્ત્યનુપપત્તેઃ તથાચાર્થવાદિકં વિધિવાક્યશ્રુતઞ્ચ ફલમસ્તુ કૃતમન્યેન ।
ન ચ કામનાવિરહે નિયતકર્તવ્યતા ન સ્યાત્ અપૂર્વાદીચ્છાવિરહે ઽપિ તુલ્યત્વાત્ પ્રત્યવાયપરિહારાર્થં નિયમતઃ પ્રવૃત્તિસ્તુલ્યૈવ ।
યત્ર ચ ન ફલશ્રુતિસ્તત્ર વિશ્વજિન્નયાય ઇતિ ।
નન્વિદમિષ્ટસાધનમિતિ જ્ઞાનાદેતત્સાધ્યમિષ્ટમિતિ જ્ઞાનાચ્ચ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ પ્રથમસ્યૈવ પ્રવર્તકત્વે કિં વિનિગમકં ઉચ્યતે ફલેચ્છાયાં સ્વવિષયવિશેષ્યકજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વેન કૢપ્તત્વાત્ ઉપાયચિકીર્ષાપિ બાધકં વિના તથા ।
વસ્તુતસ્તુ કૃતિસાધ્યયાગસ્ય સાધ્ય ઇષ્ટ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય પ્રવર્તકત્વે યજેતેતિપદાત્ પ્રથમં કૃતિસાધ્યો યાગ ઇતિ જ્ઞાનં તતઃ કૃતિસાધ્યયાગસ્ય સાધ્ય ઇષ્ટ ઇતિ જ્ઞાનં વિશેષણજ્ઞાનસાધ્યત્વાત્ વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યેતિ જ્ઞાનદ્વયં તવ, મમ તુ યાગઃ કૃતિસાધ્ય ઇષ્ટસાધનમિત્યેકમેવ જ્ઞાનં ।
ન ચ કૃતિસાધ્યત્વં યાગે બોધયિત્વા કૃતિસાધ્યયાગસ્ય સાધ્ય ઇષ્ટ ઇતિ લિઙ્ગા બોધયિતું શક્યમપિ એકસ્વાર્થાન્વયમપરપદાર્થે બોધયિત્વા તદન્વિતાપરસ્વાર્થાન્વયબોધકત્વસ્ય પદે ઽવ્યુપ્તત્તેઃ યજિપદે ચ કૃત્યા સહ યાગાન્વયં બોધયિત્વા તદન્વિતાપરસ્વાર્થાન્વયબોધકત્વસ્ય પદે ઽવ્યુત્પત્તેઃ યજિપદે ચ કૃત્યા સહ યાગાન્વયં બોધયિત્વા પર્યવસિતે પુનઃ સ્વાર્થાન્વયબોધકત્વે આવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
અથ સાધ્યમિષ્ટં યસ્યેતિ સાધ્યેષ્ટકત્વં શક્યં તથાચ બહુવ્ર્રીહ્યર્થાપેક્ષયા ઇષ્ટસ્ય સાધનમિતિ પદ્યર્થસ્ય લઘુત્વાત્તદેવ શક્યમ્ ।
કિઞ્ચ તત્સાધ્યત્વં ન નિયમતસ્તદુત્તરસત્ત્વં દણ્ડસાધ્યે ઘટે વ્યભિચારાત્ નાપિ તદવચ્છિન્નક્ષણોત્તરક્ષણ એવ સત્ત્વં એવકારવ્યવચ્છેદ્યતદનુત્તરસમયસ્યાકાશે ઽપ્રસિદ્ધેઃ શબ્દસ્ય
તદસાધ્યત્વાપત્તેઃ ।
અત એવ ન તદભાવવ્યાપકાભાવપ્રતિયાગિત્વં રૂપે રસસાધ્યત્વાપત્તેશ્ચ ।
નાપિ તદવધિકોત્તરત્વવ્યાપ્યસમયસમ્બન્ધઃ ઉત્તરત્વવ્યાપ્યત્વં હ્યુત્તરત્વાનધિકરણકાલાવૃત્તિત્વં તચ્ચાકાશે ઽપ્રસિદ્ધં ગુરુતરઞ્ચ ।
તસ્માત્ તત્સાધનકત્વમેવ તત્સાધ્યત્વં એવઞ્ચ લાઘવાત્ તત્સાધનત્વજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકં ન તુ તત્સાધનકત્વજ્ઞાનમિતિ ।
સ્યાદેતત્ ઇષ્ટત્વજ્ઞાનસ્ય પ્રવર્તકત્વે તૃપ્તો ઽપિ ભોજને પ્રવર્તેત મનસા તૃપ્તેરિષ્ટત્વજ્ઞાનાત્ ।
અથ સ્વરૂપસત્યપિ ફલેચ્છા કારણં સા ચ સિદ્ધતયા તૃપ્તૌ નાસ્તીતિ ચેત્ તર્હિ હન્તૈવમાવશ્યકત્વાત્ ફલેચ્છૈવ કારણં ન તુ તજ્જ્ઞાનં ગૌરવાત્ ।
કિઞ્ચ ઇચ્છાજ્ઞાનસ્ય કારણત્વે ઇચ્છા કારણં ન સ્યાત્ સ્વજ્ઞાનેન તન્નાશાત્ ઇચ્છા તજ્જ્ઞાનધારાકલ્પને ઽનવસ્થાનાત્ ।
અપિ ચેચ્છાવિષયઃ સુખં ઇતિ જ્ઞાનં ન માનસં સુખસ્યાસિદ્ધતયા તદ્વિશેષ્યકસાક્ષાત્કારસ્ય તત્સન્નિકર્ષં વિના અભાવાત્ ઓદનાદાવપીષ્ટત્વજ્ઞાનં ન સમ્ભવતિ મનાસોબહિરસ્વાતન્ત્રાત્ ।
નાપિ ચક્ષુરાદિના જ્ઞાતઃ કૃત ઇતિવત્ ઇષ્ટત્વજ્ઞાનં તત્ર વિશેષ્યસન્નિકર્ષાત્ ।

વસ્તુતસ્તુ ઇષ્ટસ્ય વિશિષ્ય સુખત્વાદિના અજ્ઞાને યાગ પાકાદાવિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનેપ્યપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ઇષ્ટસ્યાપલ્પાધિકભાવેન નાનાપ્રકારત્વેન ચ વિશિષ્યાનધ્યવસાયાત્ । ન ચેષ્ટવિષયતાવચ્છેદકસુખત્વાદેરુપલક્ષણમિષ્ટત્વં સુખ-દુઃખાભાવ-તત્સાધનેષુ અનુગતસ્યોપલક્ષ્યસ્યાભાવેનાનનુગમાદિતિ ।
ઉચ્યતે ।

યત્રેચ્છા તત્સાધનતાજ્ઞાનમેવ લોકવેદસાધારણં પ્રવર્તકં તેષાં સુખ-દુઃખાભાવ-તત્સાધનત્વેનેચ્છાવિષયાણાં અનનુગતાનામપિ વસ્તુસદિચ્છાવિષયત્વમેવાનુગમકં એવં યદા સુખાદાવિચ્છા ભવતિ સ્વકૃતિસાધ્યત્વે સતિ સુખાદિસાધનમિતિ જ્ઞાનં તદા પાકાદૌ પ્રવર્તતે ।
નન્વેવં પ્રવર્તકજ્ઞાનવિષસ્ય નાનાત્વેન તચ્છક્તસ્ય વિધિપ્રત્યયસ્ય નાનાર્થત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેત્ ન સુખત્વાદિનાનનુગતં ઇષ્ટત્વેનાનુગતં ફલં પ્રતિ સાધનત્વસ્ય યાગાદેર્લિઙ્ગાદિના બોધનાત્ તથા ચ ફલાનામનુગમાર્થં ફલેચ્છા શક્યા ન ત્વિચ્છા જ્ઞાનકારણત્વેન ।
અથૈવં સુખાદિસાધનત્વેન જ્ઞાનં પ્રવર્તકં તન્ન શક્યં અનનુગમાત્ યચ્ચ શક્યમિષ્ટસાધનત્વં તજ્જ્ઞાનં ન પ્રવર્તકં ઇતિ વિધેઃ પ્રવર્તકતા ન સ્યાત્ ઇતિ ચેત્ સાક્ષાદેવમેવ કિન્ત્વિષ્ટસાધનં યાગૈતિ લિઙ્ગા બોધિતે ઇષ્ટાકાઙ્ક્ષાયાં કામ્યત્વેન શ્રુતઃ સ્વર્ગ એવ ઇષ્ટત્વેનાવગમ્યતે તદનન્તરં સ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારાત્ સ્વર્ગસાધનં યાગ ઇતિ જ્ઞાનં પ્રવર્તકમુત્પદ્યતે ।
એવઞ્ચ વિધિજન્યજ્ઞાનજન્યં જ્ઞાનં પ્રવર્તકમ્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 269)
યત્તુ સર્વેષામેવ વિધેર્ન સાક્ષાત્ પ્રવર્તકં વિધિબોધકાત્ સ્વકૃતિસાધ્યત્વાદેરનવગમાત્ સ્વેષ્ટસાધનત્વઞ્ચ અહં ઇષ્ટસાધનયાગકઃ સ્વર્ગકામત્વાદ્દર્શવાક્યાવગતસ્વર્ગકામવદિત્યનન્તરમર્થાત્ પ્રતીયતે । તન્ન ।
યત્રેચ્છા તત્સાધનમિતિ શાબ્દજ્ઞાનાદેવ પ્રવૃત્ત્યુપપત્તેસ્તત્પ્રતીતિર્નિષ્ફલા ।
અન્યે તુ સાધનત્વમાત્રં વિધ્યર્થઃ સ્વર્ગાદિસાધનતાલાભસ્તુ સમભિવ્યાહારાત્ ઇષ્ટસાધનતાપક્ષે ઽપિ તસ્યોપજીવ્યત્વાત્ તથાહિ યજેતેત્યનેન યાગઃ કૃતિસાધ્યઃ સાધનઞ્ચેતિ બોધિતે સાધનસ્ય સાધ્યાકાઙ્ક્ષાયાં કામનાવિષયત્વેન શ્રુતીઽસિદ્ધઃ સ્વર્ગ એવ સાધનાકાઙ્ક્ષો સાધ્યત્વેનાવગમ્યતે ઉપસ્થિતત્વાત્ ।
ન ચ યાગસ્ય સાધનાકાઙ્ક્ષા કૃતિસાધ્યત્વેનૈવોપસ્થિતેઃ ।
અત એવ વિશ્વજિદાદૌ સ્વર્ગ એવ સાધ્યત્વેન કલ્પ્યત ઇતિ ।
ઇષ્ટસાધનતાવિધિપક્ષે ઽપિ ``તરતિ મૃત્યું તરતિ બ્રહ્મહત્યાં યો ઽશ્વમેધેન યજતેઽઽ ઇત્યાદ્યર્થવાદે વિધિકલ્પનમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિનાભાવાત્ તથાભૂતસાધનત્વસ્ય વિધેયત્વવ્યાપ્તત્વાત્ વ્યાપકાનુપલમ્ભબાધોદદ્વારાય વા પ્રયોજનાભાવાન્ન તત્કલ્પનં તત્રેત્યપ્યાહુઃ ।
યત્ત્વિષ્ટસાધનત્વાભિધાને કરણે લિઙ્ગો ઽનુશાસનાત્ દર્શ-પૌર્ણમાસાભ્યામિત્યનભિહિતાધિકારવિહિતા તૃતીયા ન સ્યાદિતિ ।
તન્ન ।
ઉપાયતામાત્રાભિધાને ઽપિ તદ્વિશેષકરણત્વાનભિધાનાત્ ।
વસ્તુતસ્ત્વભિહિતાન્વયલભ્યં યાગેષ્ટસાધનત્વં ઇષ્ટસાધનત્વમાત્રસ્ય વિધ્યર્થત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 276)
નવ્યાસ્તુ ચિકીર્ષાદ્વારા જ્ઞાનસ્ય કૃતૌ હેતુતા ચિકીર્ષા ચ કૃતાવિચ્છા સનઃ પ્રકૃત્યર્થગોચરેચ્છાવાચિત્વાત્ પિપક્ષાદિવત્ ।
ન તુ કૃતિવિષયપાકાદિવિષયે કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારકેચ્છાભિધાયકત્વં પાકાદેઃ પ્રકૃત્યનભિધેયત્વાત્ ।
ન હિ કૃતિવાચકસ્ય તદ્વિષયવાચકત્વં કરોતીત્યુક્તે તદ્વિષયસંશયાત્ ।
એવઞ્ચ કૃતાવિચ્છેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાત્ તત્સાધ્યેષ્ટજ્ઞાનાદ્વા વૃષ્ટ્યાદૌ તથા કલ્પનાત્ ।
યદા ચ કૃતાવિચ્છા તદા સૈવ ચિકીર્ષા અન્યત્રેચ્છામાત્રં ન તુ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનાત્ કૃતૌ કૃતિસાધ્યત્વાભાવાત્ ।
અથ પાકં કૃત્યા સાધયામીતીચ્છાનુભવસિદ્ધા અનુભવાપલાપે ઉપેક્ષણીયત્વાપત્તેઃ સા ચ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનાત્ સા ચ ચિકીર્ષાપદાપ્રતિપાદ્યાપિ કૃતિહેતુઃ સમાનવિષયત્વાત્ ન તુ કૃતીચ્છા કૃતિહેતુઃ કૃતિવિષયાવિષયત્વાદિતિ ચેત્ અસ્તિ તાવત્પાકકૃતાવિચ્છા વૃષ્ટીચ્છાવત્ અસ્તિ ચ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારિકેચ્છા પાકે તથાપિ કૃતીચ્છૈવ કૃતિકારણં લાઘવાત્ ન તુ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારિકેચ્છા ગૌરવાત્ ।
ધાત્વર્થાનુપરક્તે કૃતિસ્વરૂપે ઇચ્છૈવ નોદેતીતિ ચેત્ ન ।
પાકાદિકૃતીષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાત્ પાકકૃતાવિચ્છા તતઃ કૃતિરિત્યભ્યુપગમાત્ ।
ન ચાવગતિ -પ્રવૃત્ત્યોઃ સમાનવિષયત્વં ઉભયસિદ્ધં તસ્યૈવ વિચાર્યત્વાત્ ।
કથં તર્હિ પાકં કૃત્યા સાધયામીતીચ્છા યથા વહ્નિસાધ્યત્વેન
ઇષ્ટસાધનતાવગમાત્ વહ્નિના પાકં સાધયામીતીચ્છા તથા કૃતિસાધ્યત્વેન ઇષ્ટસાધનત્વાત્ પાકસ્ય પાકં કૃત્યા સાધયામીતીચ્છા અન્યથા તત્તદુપાયસાધ્યત્વેન ઇચ્છા પાકાદૌ તત્તદુપાયસાધ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનાત્ સ્યાદિત્યનન્તકારણકલ્પના સ્યાત્ ।
મમ તૂપાયેચ્છાયામિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમેવ હેતુઃ ક્રિયાદ્વારા કૃતેરિષ્ટસાધનત્વજ્ઞાને ક્રિયાયા અપીષ્ટસાધનત્વં વિષયૈતિ કૃતીચ્છા ભવન્તી ક્રિયાવિષયાપિ ભવતીતિ જ્ઞાનેચ્છાપ્રયત્નાનાં સમાનવિષયતાપિ ।
અત એવ પાકં ચિકીર્ષતીતિ ચિકીર્ષાવિષયતયા પાકઃ પ્રતીયતે ।
યદ્વા ઇચ્છાવિષયવિષયતયા પાકઃ પ્રતીયતે ઇત તસ્ય કર્મતા ગ્રામં જિગમિષતિ શત્રું જિઘાંસતીત્યત્ર ગ્રામાદેરિવ, ન હિ ગ્રામાદાવિચ્છા સિદ્ધત્વાત્ ।
અત એવ ભોગે સુખે ચ ચિકીર્ષા તદનુકુલકૃતેરિષ્ટહેતુત્વાત્ અન્યથા કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતાપક્ષે તચ્ચિકીર્ષાસામગ્ષન્તરં કલ્પ્યતે ।
એવઞ્ચ સન્ધ્યાવન્દનં દુઃખસાધનાવન્દનાભાવરૂપત્વેનેષ્ટં તત્સાધનં કૃતિરિતિ લિઙ્ગર્થઃ અન્યથા કૃતિર્ન કૃતિસાધ્યા સન્ધ્યાવન્દનઞ્ચ નેષ્ટસાધનમિતિ કસ્ય કૃતિસાધ્યત્વે સતીષ્ટસાધનત્વં વિધ્યર્થઃ સ્યાત્ ।
અત એવૈકપ્રત્યયાભિધેયત્વપ્રત્યાસત્તેરન્તરઙ્ગતયા વિધિપ્રત્યયાભિધેયેષ્ટસાધનત્વસ્ય કૃતાવેવાન્વયો ન પ્રકૃત્યર્થે તથૈવ ચિકીર્ષાકારણજ્ઞાનજનકત્વાત્ પ્રકૃત્યર્થસ્ય ચ કૃતૌ વિષયત્વેનાન્વય ઇતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 282)
ઉચ્યતે ।
વહ્નિસાધ્યત્વેન કૃતિસાધ્યત્વેન વા ન પાકસ્યૌદનસાધનતા ઇત્યુક્તમ્ ।
કથં તર્હિ વહ્નિના પાકં સાધયામીતીચ્છા ઇતિ ચેત્ ન ઇષ્ટસાધનત્વેન જ્ઞાતે યત્ર યત્સાધ્યત્વં જ્ઞાયતે તત્ર તત્સાધ્યત્વેનેચ્છા ભવતીતિ યથેષ્ટસાધનત્વેન જ્ઞાતે પાકે વહ્નિસાધ્યત્વેનાવગતે ઇષ્ટસ્ય સાધનતાજ્ઞાનાત્ કૃત્યા સાધયામીતીચ્છા તથાચેષ્ટાસાધનત્વેન કૃતિસાધ્યત્વેન ચ જ્ઞાતે કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારિકેચ્છા ન ત્વિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમાત્રાદિતિ ।
અચાર્યાસ્તુ પ્રવર્તકમિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમેવ લિઙ્ગર્તસ્ત્વાપ્તભિપ્રાયો લાઘવાત્ પાકં કુર્યાઃ કુર્યામિત્યત્ર વિધિલિઙ્ગઃ સમ્બોધ્ય-સ્વકર્તૃકક્રિયેચ્છાભિધાયકત્વેના જ્ઞા-પ્રાર્થનાશંસનાદિલિઙ્ગો વક્ત્રાદીચ્છાભિધાયકત્વેન લિઙ્ગમાત્રસ્યેચ્છાવાચકત્વકલ્પનાચ્ચ ।

એવઞ્ચ સ્વર્ગકામો યજેતેત્યસ્ય સ્વર્ગકામસ્ય કૃતિસાધ્યતયા યાગો યાગયત્નો વા આપ્તેષ્ટ ઇત્યર્થઃ । તતો યો વ્યાપારઃ યસ્ય કૃતિસાધ્યતયા યદ્વ્યાપારવિષયકઃ પ્રયત્નો વા યસ્યાપ્તેનેષ્યતે સ તસ્ય બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધીષ્ટસાધનમિતિ વ્યાપ્તિગ્રહાત્ યાગસ્યેષ્ટસાધનત્વમનુમિનોતિ ।
તથા હિ યાગો મદિષ્ટસાધનં મત્પ્રયત્નવિષયતયા આપ્તેનેષ્યમાણત્વાત્ યથા મત્પિત્રા મત્પ્રયત્નવિષયતયેષ્યમાણં મદ્ભોજનં મદિષ્ટસાધનં તથાચેદં તસ્માત્તથા ।
એવં ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યસ્ય મમ કલઞ્જભાક્ષપ્રયત્નો નાપ્તેચ્છાવિષય ઇત્યર્થઃ ।
તતઃ કલઞ્જભક્ષણં મમ બલવદનિષ્ટસાધનં મદિષ્ટસાધનત્વે સત્યપ્યાપ્તેન મત્પ્રયત્નવિષયતયા અનિષ્યમાણત્વાત્ યથા મત્પિત્રા મત્પ્રયત્નવિષયતયા અનિષ્યમાણણં મધુ-વિષસમ્પૃક્તાન્નભોજનં મમ બલવદનિષ્ટસાધનં તથાચેદં તસ્માત્તથા સ ચાપ્તો વેદવ્યાખ્યાતા ભગવાનીશ્વર એવ ।
યસ્તુ વેદે પૌરુષેયત્વં નોપૈતિ તં પ્રતિ વિધિરેવ તાવઙ્ગર્ભ ઇવ શ્રુતિકુમાર્યાઃ પુંયોગે પ્રમાણમ્ ।
ન તર્હિ લાઘવં તાત્પર્યગૌરવાદીશ્વરાદ્યનન્તકલ્પનાદિતિ ચેત્ ન લાઘવાદિનેચ્છાબોધકત્વેન લોકે લિઙ્ગઃ પ્રમાણસિદ્ધત્વેન ફલમુખગૌરવસ્યાદોષત્વાત્ ।
ન તુ કર્તુરસ્મરણં બાધકં પ્રાગેવ નિરાસાત્ તૃપ્તિકામનયા વિષભક્ષણપ્રવૃત્તસ્ય વિષભક્ષણં તત્ કૃતિસાધ્યતયા નેશ્વરેણેષ્યતે તતો વિષભક્ષણસ્ય ઈશ્વરેચ્છાવિષયત્વે ઽપિ ન તેન વ્યભિચારઃ ।
યદ્વા રત્કામકૃતિસાધ્યત્વેન યો વ્યાપાર આપ્તેનેષ્યતે સ તસ્યેષ્ટસાધનં વિષભક્ષણઞ્ચ તૃપ્તિકામકૃતિસાધ્યત્વેન નેશ્વરેચ્છાવિષયઃ માનાભાવાત્ ।
અત એવ ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યત્ર કલઞ્જભક્ષણં તૃપ્તિકામનયા ભક્ષણપ્રવૃત્તસ્ય કૃતિસાધ્યત્વેનાપ્તેચ્છાવિષયો નેતિ તસ્યેશ્વરેચ્છાવિષયત્વે ઽપિ વિશિષ્ટનિષેધ ઉપપદ્યતે અભિપ્રાયવિધિપક્ષે બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વમાનુમાનિકં ઇષ્ટસાધનતાવિધિપક્ષે તુ તદપિ શક્યમિતિ ગૌરવમિતિ ॥
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 297)
અપૂર્વવાદપૂર્વપક્ષઃ
અથ સ્વર્ગકામો યજેતેત્યાદાવિષ્ટસાધનત્વં કાર્યત્વં વા યદ્વિધિઃ સ સમભિવ્યાહૃતક્રિયાન્વયી તદન્યાન્વયી વા અત્ર ગુરવઃ નાહત્ય ક્રિયાકાર્યતયા લિઙ્ગા બોધયિતું શક્યતે સ્વર્ગકામનિયોજ્યાન્વયયોગ્યતાજ્ઞાનવિરહાત્ , કામનાવિશિષ્ટસ્ય હિ મમેદં કાર્યમિતિ બોદ્ધૃત્વં નિયોજ્યત્વં તત્ કામનાયાસ્તદ્બોધોપયોગે સતિ ભવતિ સ ચ કામનાનન્તરં કામ્યસાધનતાબોધનાત્ કાર્યતા બોધે સતિ સ્યાત્ એવઞ્ચ સ્વર્ગસાધનતાબોધે સતિ સ્વર્ગકામનિયોજ્યાન્વયયોગ્યતા ।
ન ચ કાલાન્તરભાવિસ્વર્ગે ક્રિયા સાક્ષાત્ પરમ્પરયા વા સાધનમિતિ શબ્દો બોધયિતુમર્હતિ આશુવિનાશિત્વાત્ પરમ્પરાઘટકાનુપસ્થિતેશ્ચ તૃતીયપ્રકારાભાવાચ્ચ ।
અન્યથા તમાદાય સાધનત્વસમ્ભવાત્ કલ્પ્યમપ્યપૂર્વં ન સ્યાત્ ઇષ્ટસાધનતાવિધિપક્ષે સ્ફુટૈવાનુપપત્તિઃ ।
કાર્યતાવિધિપક્ષે અન્વયપ્રકારતયા સાધનત્વં શાબ્દમિતિ ફલતો ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
અતઃ ક્રિયાતો ઽન્યત્ સ્વર્ગસાધનતાર્હં ક્રિયાકાર્યતાનિર્વાહકં લિઙ્ગાદ્યર્થઃ । નનુ સ્વજાતીયે ઽન્વયદર્શનં યોગ્યતા દૃષ્ટઞ્ચ ઘૃતપાનસ્યાશુવિનાશિનઃ કાલાન્તરે પુષ્ટિહેતુત્વમિતિ ચેત્ ન યથાકથઞ્ચિત્ સાજાત્યસ્યાયોગ્યે ઽપિ સત્ત્વેન યોગ્યતયા અવ્યાવર્તકત્વાપત્તેઃ પદાર્થતાવચ્છેદકેન સાજાત્યસ્યાદ્યજાતઃ પયઃ પિબતીત્યાદૌ પ્રકૃતે ચાસમ્ભવાત્ તસ્માદન્વયપ્રયોજકરૂપવત્ત્વં સાજાત્યમ્ ।
અત એવ દ્રવદ્રવ્યત્વં સેકકરણત્વે પ્રયોજકં ઇત્યયોગ્યોવહ્નિઃ તદિહાશુવિનાશિનઃ કાલાન્તરભાવિફલજનકત્વે ફલસમયપર્યન્તસ્થાયિવ્યાપારજનકત્વં પ્રયોજકમતો ઽપૂર્વં વિના સાજાત્યમેવ ન ગૃહ્યતે ઘૃતપાનસ્ય તુ વૈદ્યકોપસ્થિતધાતુસામ્યમાદાય પુષ્ટિસાધનત્વયોગ્યતાજ્ઞાનં વિજ્ઞસ્ય ।
અથ બાધકપ્રમાણાભાવો યોગ્યતા ।
ન ચ સાધનત્વમાત્રે બાધકં સાક્ષાત્દ્બોધે ઽપિ પરમ્પરાસાધનત્વમાદાય તદ્વિશ્રાન્તિસમ્ભવાત્ ।
ન ચ યોગ્યાનુપલબ્ધા દ્વારસ્ય બાધાત્ પરમ્પરાસાધનત્વમપિ બાધિતં સંસ્કાસ્યેવ તસ્ય સમ્ભવાત્ અન્યથા વાચ્યે ઽપ્યપૂર્વે ક્રિયા કામિકાર્યા ન સ્યાત્ કામ્યાસાધત્વાત્ ।
ન હિ યદેવાયોગ્યં તત્પશ્ચાત્ યોગ્યં અયોગ્યત્વે ચ નિષ્ફલઃ પ્રયાસઃ ।
ન ચ કામિકાર્યમપૂર્વં તદર્થિકાર્યા ચ ક્રિયેતિ વાચ્યમ્ ।
યાગે રાગાદિત્યનેન વિરોધાત્ ।
તથાપિ દ્વારાનુપસ્થિત્યા પરમ્પરાસાધનમિતિ જ્ઞાનં ન ભવેદિતિ ચેત્ સત્યં કિન્તુ સ્વર્ગસાધનં યાગ ઇતિ જ્ઞાનં સાક્ષાત્પરમ્પરોદાસીનં વસ્તુગત્યા પરમ્પરાસાધનત્વવિષયકમુત્પદ્યમાનં નાયોગ્યતયા પરિભવિતું શક્યમ્ ।
યદિ ચ સાક્ષાત્પરમ્પરાવિશેષદ્વયવ્યતિરિક્તં સામાન્યં નાસ્ત્યેવ તદા અનનુગમઃ કિં વા વિશેષયસિ સાક્ષાત્પરમ્પરયા વેતિ ।
ન ચ યાવદ્વિશેષબાધે તદ્બિધિતં પરમ્પરાસાધનત્વે ઽબાધાદિતિ ।
મૈવં ।
યોગ્યતા હિ સ્વબાધકપ્રમાવિરહો વા સકલબાધકપ્રમાવિરહો વા આદ્યે વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યાદૌ સ્વબાધકપ્રમા-તદ્વિરહૌ સમયભેદેન સ્ત ઇતિ તદેવ યોગ્યમયોગ્યઞ્ચેતિ પ્રાપ્તં દ્વિતીયે તુ યોગ્યાનુપલબ્ધા તન્નિશ્ચયો ઽશક્યઃ પરપ્રમાયા અયોગ્યત્વાત્ ।
ન ચ વાચ્યં સકલબાધકપ્રમાવિરહઃ સ્વરૂપસન્નેવ પ્રયોજક ઇતિ અયોગ્યે યોગ્યતામ્રમાદન્વય બોધાભાવપ્રસઙ્ગાત્ અન્યસ્ય તત્ર બાધકપ્રમાસત્ત્વાત્ ।
અન્વયપ્રયોજકરૂપવત્ત્વેન બાધકપ્રમાવિરહો નિશ્ચીયતે ઇતિ ચેત્ તર્હિ પ્રાથમિકત્વાત્ સૈવ યોગ્યતા ।
ન ચ સા પ્રકૃતે સમ્ભવતીત્યુક્તં કિઞ્ચૈકવિશેષબાધે શાબ્દસામાન્યજ્ઞાનં તદિતરવિશેષપ્રકારતાનિયતં છિદ્રબાધે છિદ્રેતરઘટજ્ઞાનવત્ ।
ન ચ દ્વારાનુપસ્થિત્યા પ્રકૃતે તથા ઘટતે ।
એતેન યદુક્તં પ્રશસ્તરૂપવાન્ ચૈત્ર ઇત્યત્ર ગૌર-શ્યામવિશેષાનવગમે ઽપિ રૂપમાત્રમવગમ્યતે તદ્વત્ વિશેષાનવગમે ઽપિ સાધનત્વમાત્રમિતિ તત્પ્રત્યુક્તં તત્રૈકવિશેષબાધાભાવેનૌદાસીન્યસમ્ભવાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 314)
એતેન સ્વર્ગકામાન્વયબલાત્ ક્રિયાયાઃ ફલસાધનત્વં તદ્બલાચ્ચ પટોઃ સંસ્કાસ્યેવ સ્થાયિત્વં કલ્પ્યતાં કિમપૂર્વેણ સઙ્કલ્પવિશેષસ્ય યાગસ્યાગ્રે પ્રત્યક્ષાનુપલબ્ધિ રાત્મવિશેષગુણાનાં પ્રથમક્ષણ એવ સ્વવિષયકપ્રત્યક્ષજનનસ્વભાવાત્ અસ્તુ ન ચૈવં ક્રિયાન્તરમપિ તથા પ્રમાણાભાવાત્ એવં લોકપ્રસિદ્ધક્રિયાકાર્યત્વવ્યુત્પત્તિરપિ ભગ્ના ન ભવતીતિ પરાસ્તમ્ ।
સ્વર્ગસાધનતાયોગ્યતયા સ્વર્ગકામાન્વયઃ તદન્વયે ચ સ્થાયિત્વં ઇત્યન્યોન્યાશ્રયાત્ લાકે ધર્મિગ્રાહકમાનેન ક્રિયાયાઃ ક્ષણિકત્વનિશ્ચયાચ્ચ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 317)
નનુ દેવપૂજાર્થો યજિઃ પૂજા ચારાધના ગૌરવિતપ્રીતિહેતુઃ ક્રિયા અતો દેવતાપ્રીતિદ્વારા યાગસ્ય સ્વર્ગસાધનત્વં પ્રીતેઃ ક્ષણિકત્વે ઽપિ પ્રીત્યનુભવજનિતસંસ્કારદ્વારા તત્સમ્ભવાત્ ।
અત એવાગ્નેયાદૌ પ્રીતિભાગિતયા અગ્નગદેરુદ્ધેશ્યત્વમિતિ ચેત્ ન યજ્ દેવપૂજાયાં ઇતિ હિ શાબ્દિકસ્મૃતિઃ સ્મૃતિત્વાદેવ ન સ્વતઃ પ્રમાણમ્ ।
ન ચ યાગસ્ય દેવતાપ્રીતિહેતુત્વે સ્વર્ગસ્ય દેવતાપ્રીતિસાધ્યત્વે વા માનાન્તરમસ્તિ ।

વસ્તુતસ્તુ ચેતને દેવે માનમેવ નાસ્તિ યત્ર ચ વિષ્ણુપ્રીતિકામાદિવાદો ઽસ્તિ તત્ર વિષ્ણુરેવ પ્રીતિઃ ન તુ વિષ્ણોઃ ષષ્ઠ્યર્થલક્ષણાદોષાત્ વિષ્ણુશબ્દસ્ય પ્રીતિવિશેષવાચકત્વં વેદ એવ કલ્પ્યતે ।
ન ચ દેવતાપૂજાર્થયજ્યન્વયબલાત્તથા અન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
નન્વેવં આગ્નેયાન્દીનાં ષણાં ક્ષણિકત્વાત્ યોગ્યતાનવગતૌ પરમાપૂર્વકારણત્વાનવગમે કથમપૂર્વકલ્પનેતિ ચેત્ ન કામ્યે અપૂર્વવાચ્યત્વસ્થિતૌ આગ્નેયાદૌ તદ્વારા સાધનત્વસ્ય યોગ્યતાસમ્ભવાત્ ન તુ પ્રથમમ્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 331)
નનુ યો બ્રાહ્મણાયાવગુરેત્તં શતેન યાતયેદિત્યત્ર બ્રાહ્મણબધોદ્યમસ્ય શતયાતનાહેતુત્વાવગમે યથા દુરિતાપૂર્વં કલ્પ્યતે તથેહાપીતિ ચેત્ ન અવગુરેત્ યાતયેત્ ઇત્યત્ર હેતુ-હેતુમતોર્લિઙિત્યનુશાસનાત્ લિઙ્ગા અવગોરણ શતયાતનયોંર્નિયતં પૌર્વાપર્યં બોધ્યતે પ્રત્યક્ષેણાનુભવ-સ્મરણયોરિવ તચ્ચ સાધનત્વે સાધનસાધનત્વે વા ઉભયમપિ મધ્યવર્તિઘટિતમિતિ દૂરિતકલ્પનં સંસ્કારવત્ ઇહ તુ વિધ્યનુશિષ્ટા લિઙ્ગ્ કાર્યતામાહ ।
કિઞ્ચ કામી કામ્યાદન્યત્ કામ્યાવ્યવહિતસાધનતયા જ્ઞાતમેવ કર્તવ્યતયાવૈતીતિ નિયમાત્ ન ક્રિયાયાં કામિનોન્વયો યોગ્યઃ ।
ન ચ તૃપ્તિકામસ્ય પાકે પ્રવૃત્તેર્વ્યભિચારઃ ઓદનકામસ્ય તત્ર પ્રવૃત્તેઃ તૃપ્તિકામના તુ તત્કામનોપયોગિનો ન તુ સાક્ષાત્ અન્યથા સાધનસાધને પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાત્ ।
કામ્યસાધનત્વં પ્રવર્તકં
લાઘવાદિતિ ચેત્ ન ભોજનકામસ્ય સિદ્ધૌદનસ્ય પાકે પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ તસ્યૌદનદ્વારા ભોજનસાધનત્વાવિશેષાત્ વિશેષણે તુ યત્રાવ્યવહિતસાધનં પાકઃ તત્ ન કામ્યં યચ્ચ કામ્યં તત્ર નાવ્યવહિતસાધનં પાકૈતિ ન પ્રવૃત્તિઃ ।
નનુ પાકસ્ય સિદ્ધૌદનદ્વારા ભોજનસાધનત્વં ન સમ્ભવતિ દ્વારસ્યાસાધ્યત્વાત્ ઓદનાન્તરદ્વારા ચ તથા પ્રતિસન્ધાને અવ્યવહિતવિશેષણે ઽપિ કુતો ન પાકે પ્રવર્તતે ઓદનાન્તરે દ્વારે સાક્ષાત્સાધનત્વાદિતિ ચેત્ ન પાકસ્ય ભોજનસાધનત્વે વિશેષસ્યાપ્રયોજકતયા ઓદનમાત્રસ્ય દ્વારત્વાત્ તસ્ય ચ સાધ્યત્વાવિવાદાત્ ।
ઓદનવિશેષે ચ સિદ્ધે ઓદનકામનાવિરહાત્ ન તુલ્યત્વમ્ ।
નન્વોદને સિદ્ધત્વાત્ યથા ન કામના તત એવ દ્વારતાપિ ન અથૌદનાન્તરસ્યાસિદ્ધત્વમાદાય દ્વારતા તર્હિ કામનાપિ સ્યાત્ તસ્યાસિદ્ધત્વમાદાય દ્વારતા તર્હિ કામનાપિ સ્યાત્ તસ્યાસિદ્ધત્વાદિતિ ચેત્ ન પાકસ્યૈકવિશેષદ્વારતા બાધો ન
વિશેષાન્તરદ્વારતાવિરોધી સકલવિશેષસ્યૈકત્ર દ્વારત્વાસમ્ભવાત્ એકવિશેષસિદ્ધૌ તુ તન્માત્રકામના વિચ્છિદ્યતે ન હિ સકલવિશેષસિદ્ધત્વેન સામાન્યકામનાવિચ્છેદઃ સકલવિશેષસિદ્ધેરસમ્ભવેન તદનુચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
અથ વા કામ્યાદન્યત્ સાક્ષાદસાધનત્વેન જ્ઞાયમાનં યત્કર્તવ્યતયા કામો બુધ્યતે તત્કામ્યાવ્યવહિતસાધનમન્તરા કૃત્વૈવ ।
યદ્વા કામ્યાદન્યત્ કામો પ્રથમં કામ્યાવ્યવહિતસાધનં કર્તવ્યતયાવૈતિ પશ્ચાત્ તદ્વારા અવ્યવહિતસાધનમિતિ પ્રથમં યાગે કામિકાર્યતાબોધો ઽયોગ્યતાપરાહત એવ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 339)
ઉત્તાનાસ્તુ વિવાદવિષયોલિઙ્ગ્ સમભિવ્યાહૃતક્રિયાન્વિતકાર્યતાબોધિકા પ્રમાણલિઙ્ગત્વાત્ લૌકિકલિઙ્ગવત્ લિઙ્ગપસ્થાપ્યં કાર્યત્વં સમભિવ્યાહૃતક્રિયાન્વિતં લિઙુપસ્થાપ્યકાર્યત્વત્વાત્ પચેતેતિકાર્યત્વવત્ યાગો વા કાર્યત્વાન્વિતઃ ક્રિયાકાર્યત્વાવગમેનાપૂર્વં કલ્પ્યમિતિ તત્ર પ્રથમે યાગાન્વિતકાર્યત્વબોધિકત્વં લિઙ્ગો બોધ્યતે ન તુ ક્રિયતે ।
ન ચ યોગ્યતાજ્ઞાનં વિના તત્સમ્ભવતીત્યુક્તમેવ ।
ન હિ યોગ્યતાદિકં વિનૈવ તદનુમાનપ્રામાણ્યપ્રયોજનમાત્રાદન્વિતમભિધીયતે શબ્દેન નાન્ત્યૌ કુર્યાદિત્યત્ર વ્યભિચારાત્ વેદાસ્યાનુવાદકતાપાતાચ્ચ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 342)
નન્વપૂર્વે વ્યુત્પત્તિવિરહઃ તથા હિ પ્રસિદ્ધાર્થસ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારાન્યથાનુપપત્ત્યા ઉપસ્થિતે શક્તિર્ગ્રહીતવ્યા ।
ન ચ શાબ્દાનુભવાત્ પૂર્વં અપૂર્વમુપસ્થિતં માનાભાવાત્ અપૂર્વત્વવ્યાઘાતાત્ અવાચ્યત્વાપાતાચ્ચ ।
ન ચ લિઙ્ગાદિના તદુપસ્થિતિઃ વ્યુત્પત્ત્યનન્તરં તત્પ્રવૃત્તાવન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
ન ચ કાર્યત્વેનોપલક્ષિતે તત્ર શક્તિગ્રહઃ ઉપલક્ષણં હિ સ્મરણમનુમાનં વા અગૃહીતે સમ્બન્ધાગ્રહાદશક્યમિતિ ।
મૈવં ।
કાર્યે ધર્મિણિ કાર્યત્વેન શક્તિગ્રહાત્ કાર્યત્વવિશિષ્ટઞ્ચોપસ્થિતમેવ તતો ઽન્વિતાભિધાનદશાયાં યાગવિષયકં કાર્યમિત્યનુભવઃ સ્વર્ગકામાન્વયાયોગ્યતયા ઘટાદિકં તિરસ્કૃત્ય ક્રિયાંભિન્ને યોગ્યતાવશાદ્યાગવિષયકાપૂર્વે પર્યવસ્યતિ ન ત્વપૂર્વત્વેન શક્તિગ્રહઃ ।
ન ચાપૂર્વં કાર્યમિત્યનુભવઃ ભવતિ ચ સામાન્યતઃ સમ્બન્ધબુદ્ધિઃ સહકારિવશાત્ વિશેષબુદ્ધ્યાપયઃ યથા તવૈવ કર્તૃવિશેષસિદ્ધિઃ ।
નનુ કાર્યત્વેનાપિ કિં ઘટાદૌ શક્તિગ્રહઃ ઉતાપૂર્વે ઉભયત્ર વા નાદ્યઃ અન્યપ્રતિપત્તાવન્યશક્તિગ્રહાનુપયોગાત્ ।
નાન્ત્યૌ પ્રાગનુપસ્થિતેરિતિ ચેત્ ન યેન હિ રૂપેણ શબ્દેનાનુભવો જન્યતે તેન રૂપેણ શક્તિગ્રહઃ પદાર્થસ્મરણઞ્ચ શાબ્દાનુભવહેતુઃ ન હિ પ્રમેયત્વેન શક્તિગ્રહઃ પદાર્થસ્મરણઞ્ચ ઘટત્વેન શાબ્દાનુભવહેતુઃ । એવઞ્ચ ઘટાદાવેવ કાર્યે શક્તા લિઙ્ગિતિ શક્તિગ્રહસ્તતઃ કાર્યમિતિ સ્મરણં તતો યોગ્યતાદિવશાત્ પ્રચુરદ્રવ્ય-ગુણ-કર્માણિ કાર્યાણિ વિહાય યાગવિષયકં કાર્યમિત્યુનુભવો ભવન્નપૂર્વમાલમ્બતે યોગ્યત્વાચ્ચ તસ્ય સ્થાયિત્વલાભઃ ।
અત એવ વાક્યાર્થાનુભવમાત્રવિષયત્વાત્તદપૂર્વમ્ ।
ન ચ સ્મૃતાનામાકાઙ્કાદિવશાદન્વયબોધઃ પદેન ક્રિયતે ન ચાપૂર્વં સ્મૃતિગોચર ઇતિ વાચ્યમ્ ।
શક્તિગ્રહ-પદાર્થસ્મૃતિશાબ્દાનુભવાનાં સમાનપ્રકારકતામાત્રેણ હેતુ-હેતુમદ્ભાવાવધારણાત્ લાઘવાદાવશ્યકત્વાચ્ચ ન તુ ક્વચિત્ સહચારમાત્રેણ અન્વયપ્રતિયોગિન એવોપસ્થિતિસ્તથા ગૌરવાત્ ગોપદાદપૂર્વગવાનનુભવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
વિશિષ્ટ-વૈશિષ્ટ્યબોધે સર્વત્ર તથૈવ અન્યથા પર્વતીયવહ્નિર્વ્યાપકતયા નાવગત ઇતિ કથં તદન્વયો ઽનુમિતૌ ।
નનુ સામાન્યલક્ષણા પ્રત્યાસત્ત્યા સર્વા એવ વ્યક્તયો વ્યાપ્તિગ્રહે શક્તિગ્રહે ચ વિષયીભવન્તિ કથમન્યથા પર્વતીયધૂમવ્યાપ્ત્યગ્રહે તસ્માદનુમિતિરિતિ ચેત્ ન યેન રૂપેણ વ્યાપ્તિગ્રહસ્તેન રૂપેણ વ્યાપ્યત્વેન વા પક્ષધર્મતાગ્રહો ઽનુમિતૌ કારણમસ્તુ કિં તથા ।
અપિ ચ સા યદ્યસ્તિ મમાપિ નાસ્તિ ચેતાવાપિ ।
કિઞ્ચ તવ દર્શને સાસ્તીતિ સુતરામપૂર્વવાચ્યતા કાર્યત્વેન હિ રૂપેણાપૂર્વસ્યાપિ શક્તિગ્રહવિષયત્વં પદાર્થસ્મૃતિવિષયત્વઞ્ચ ।
ન ચૈવમપૂર્વત્વક્ષતિઃ યાગવિષયત્વાદેર્વિશેષસ્ય કાર્યે લિઙ્ગં વિનાનુપસ્થિતેઃ યથા પર્વતીયત્વભાનં વહ્નૌ નાનુમિતિં વિના ।
નનુ કાર્યે યદિ ક્રિયાસાધારણેન લિઙ્ગશક્તિઃ ક્રિયા ચાયોગ્યેતિ યોગ્યપૂર્વલાભઃ તદા નિત્યનિષેધાપૂર્વયોરલાભઃ ન હિ તત્રાયોગ્યતયા ક્રિયા ત્યક્તું શક્યતે ફલાશ્રવણાત્ કલ્પનાયાઞ્ચ બીજાભાવાત્ ।
ન ચ એકત્ર નિર્ણીતઃ શાસ્ત્રર્થો ઽન્યત્ર તથૈવેતિ ન્યાયાત્ તત્રાપ્યપૂર્વમેવ લિઙ્ગર્થ ઇતિ ત્યક્તું ન હ્યપૂર્વત્વેન શક્તિગ્રહઃ કિન્તુ કાર્યત્વવિશિષ્ટે ધર્મિણિ ક્રિયા ચ તથા ભવત્યેવ ।

ન ચ કાર્યેણ સમં ક્રિયાયા અન્વયાનુપપત્ત્યા અપૂર્વે પર્યવસાનં

અભેદસ્યાપ્યન્વયાદિતિ । મૈવં ।
ન હિ લોકે પચેતેત્યાદૌ કાર્યે ધર્મિણિ શક્તિઃ કલ્પિતા કિન્ત્વનન્યલભ્યે કૃતિરૂપે કાર્યત્વમાત્રે ધર્મિણઃ પાકાદેર્ધાતોરેવોપસ્થિતિસમ્ભવાત્ ક્રિયાકાર્યત્વસ્યાન્વિતાભિધાનલભ્યત્વાતથાચ ધર્મિણિ વેદે શક્તિઃ કલ્પનીયા સા ચ ક્રિયાનિરાસેનૈવ ।
ન હિ ક્રિયાયાઃ કાર્યત્વાન્વયયોગ્યત્વે ધર્મિણિ શક્તિઃ કલ્પયિતું શક્યતે તસ્માદયોગ્યતયા ક્રિયાનિરાસાનન્તરં તદતિરિક્ત એવ શક્તિઃ કલ્પનીયા । ન ચ ક્રિયાતિરિક્તકાર્યાત્ કાર્યમાત્રં લઘુઃ તતઃ ક્રિયાપિ શક્યૈવેતિ વાચ્યમ્ ।
યતો ન બ્રૂમઃ ક્રિયાતિરિક્તકાર્યત્વેન શક્તિઃ કિન્ત્વયોગ્યતયા ક્રિયાયાં નિરસ્તાયાં ધર્મિણિ શક્તિકલ્પનસમયે યત્ ક્રિયાતિરિક્તં તત્ર શક્તિઃ ન તુ શક્તિગ્રહે ક્રિયાપ્રવેશઃ ન હિ યત્પ્રયુક્તાનુપપત્ત્યા યત્કલ્પનં તદેવ તસ્ય વિષયઃ એવઞ્ચ કાર્યત્વેનાપિ તદતિરિક્તકાર્યે એવ શક્તિકલ્પનાન્નિત્ય નિષેધયોરપિ તદેવોપાસનાદ્યન્વયયોગ્યં લિઙ્ગાભિધીયતે ન તુ કાર્યત્વમાત્રં ધર્મિણિ બાધકાભાવાત્ લક્ષણાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ઘટાદિસ્તુ લિઙ્ગશક્તિગ્રહે ન તિરસ્ક્રિયતે ન પુરસ્ક્રિયતે ઉયયથાપિ ગૌરવાત્ । અન્વિતાભિધાનદશાયાન્વયોગ્યતયા તસ્યાપ્રવેશઃ વિધિપ્રત્યયસ્ય ચ તત્રાપ્રયોગઃ કેવલસ્ય તસ્યાસાધુત્વાત્ ।
ધાતુસમભિવ્યાહારસ્થલે ચ તદર્થેનાન્વયબોધજનનનિયમેન ઘટાદ્યપ્રતિપાદકત્વાત્ ।
અત એવાપ્રયોગાદેવાપ્રયોગો ઽપૂર્વત્વં વા પ્રયોગોપાધિરિતિ વદન્તિ । અથાપ્રતિપાદ્યધટાદિવૃત્તિતયા ન કાર્યત્વં પ્રવૃત્તિનિમિત્તં પ્રતિપાદ્યઘટાદિવૃત્તિતયા ન કાર્યત્વં પ્રવૃત્તિનિમિત્તં પ્રતિપાદ્યમાત્રવૃત્તેરેવ તથાત્વાત્ અન્યથા પ્રમેયત્વમેવ તથાસ્ત્વિતિ ચેત્ ન યત્પ્રકારિકા હિ પ્રતિપત્તિઃ પદજન્યા તદેવ તત્ર પ્રવૃત્તિનિમિત્તં ફલકલ્પ્યત્વાત્ શક્તેઃ ન તુ પ્રતિપાદ્યમાત્રવૃત્તિ સાસ્નાદૌ વ્યભિચારાત્ ।
ન ચ પ્રમેયત્વં તથા તદ્બોધસ્યાપ્રવર્તકત્વાત્ ।
અત એવ લાકે લિઙ્ગ્ લાક્ષણિકો ક્રિયાભિન્ને ધર્મિણિ વેદે શક્તિકલ્પનાત્ ।
ન ચ લૌકિકાનામપૂર્વે તાત્પર્યં સમ્ભવતિ પૂર્વં પ્રમાણાન્તરેણાપ્રતીતે ક્રિયાસાધારણશક્તાવપિ લોકે લક્ષણૈવ પચેતેત્યત્ર હિ પાકકાર્યતાવગમ્યતે તત્ર કાર્યત્વે લિઙ્ગસ્તાત્પર્યં લાઘવાત્ ।
ન ધર્મિણિ ક્રિયાયા ધાતુલભ્યત્વાત્ ।
તદાહુઃ તાત્પર્યાદ્ધિ વૃત્તિર્ન તુ વૃત્તેસ્તાત્પર્યમિતિ તૃતીયાયાઃ કરણત્વૈકત્વાત્ કાર્યં કાર્યત્વઞ્ચ ન સ્વતન્ત્રં શક્યં કિન્તુ વિશિષ્ટં વિશિષ્ટાચ્ચ વિશેષણમન્યદેવેતિ કાર્યત્વે લક્ષણા ।
ન ચ કાર્યત્વવિશિષ્ટધર્મ્યુપસ્થિતાવપિ ધર્મ્યંશમપહાય ક્રિયાયાં કાર્યત્વાન્વયો ઽસ્તુ કિં લક્ષણયેતિ વાચ્યમ્ ।
ન હીતરધર્મિગતત્વેનોપસ્થિતસ્ય ધર્મ્યન્તરાકાઙ્કાસ્તિ અતઃ સ્વતન્ત્રકાર્યત્વોપસ્થિતયે ધર્મ્યન્તરાકાઙ્ક્ષાસ્તિ અતઃ સ્વતન્ત્રકાર્યત્વોપસ્થિતયે લક્ષણા યથા પુરોડાશકપાલેન તુષાનુપપચતીત્યત્ર પુરોડાશર્થિતયા તદન્વિતત્વેનોપસ્થિતસ્ય કપાલસ્ય નોપવાપાકાઙ્ક્ષેતિ સ્વતન્ત્રકપાલોપસ્થિતયે ઽધિષ્ઠાનલક્ષણા ।
ન ચ વ્યુત્પત્તિવિરોધઃ ન હિ લોકે ક્રિયાકાર્યત્વે શક્તિરવધારિતા યેન વિરોધો ભવેત્ કિન્તુ કાર્યત્વમાત્રે ક્રિયાયા ધાતુલભ્યત્વાત્ ।
ન ચ ધર્મ્યન્તરે શક્તાવપિ તદ્ભઙ્ગઃ તસ્માત્ પ્રકૃત્યર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વં પ્રત્યયાનાં ગૃહીતં પ્રત્યયાર્થશ્ચાપૂર્વમપીતિ ન વિરોધઃ ।
અસ્તુ વા લોકે લિઙ્ગઃ ક્રિયાકાર્યત્વે શક્તિઃ તથાપિ તદ્ભઙ્ગં વિનૈવ નાનાર્થન્યાયેન વેદે ધર્મ્યન્તરે શક્તિસ્તાં વિના સ્વર્ગકામાન્વયાસમ્ભવાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 362)
અન્યે તુ પચેતેત્યાદૌ ધાતુનૈવ પાકઃ કાર્યો ઽભિધીયતે લિઙ્ગ્ તત્ર તાત્પર્યગ્રાહિકા ન તુ શક્તા નિયમતસ્તાદૃશ્યેવ તત્પ્રયોગાત્ સામાન્યશબ્દસ્ય વિશેષપરત્વઞ્ચ ન વૃત્ત્યન્તરનિર્વાહ્યં અત એવ વર્તમાનત્વાદૌ ન લઙ્ગાદિશક્તિરિતિ લોકે શક્યગ્રહાત્ ન વ્યુત્પત્તિવિરોધ ઇતિ તદસત્ લિઙઃ કાર્યત્વે ઽશક્તૌ પચિપદાત્ કાર્યત્વજ્ઞાનાનુપપત્તેઃ યુગપદ્વૃત્તિદ્વયવિરોધાત્ ।
ન ચાજહત્સ્વાર્થા ઉભયસાધારણસ્યાનુપસ્થિતેરિતિ દિક્ ।
યદ્વા જ્ઞાને પદાનાં શક્તિઃ શક્યત્વાત્ એવઞ્ચ લિઙ્ગપદં એકત્રોચ્ચારણે યોગ્યતાદિવશાત્ યાગવિષયકં સ્તાયિસ્વર્ગજનકં કાર્યમિત્યેકં જ્ઞાનમનુભવરૂપં પ્રચુરદ્રવ્ય-ગુણ-કર્મવિલક્ષણવિષયં ક્રિયતે ।
ન ચૈવં નાનાર્થવદેકૈકજ્ઞાને શક્તિગ્રહાદેકૈકવિષયો ઽનુભવો ભવેત્ ન સમુદિતવિષય ઇતિ વાચ્યમ્ ।
શક્તિગ્રહકાલે એકત્રોચ્ચારણ ઇતિ વિશેષણમહિમ્ના તત્સમ્ભવાત્ નાનાર્થે તુ પ્રમાણાભાવેન ગૌરવેન ચ શક્તિગ્રહે તસ્યાપ્રવેશનાત્ ।
તથાપ્યમીષાં સમૂહાલમ્બનં સ્યાન્ન તુ પરસ્પરં વૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનમિતિ ચેત્ ન સાકાઙ્ક્ષધર્મ-ધર્મિગોચરૈકજ્ઞાનસ્યૈવ વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્ ચન ચ સમૂહાલમ્બનસમ્ભેદઃ ।
તસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષવિષયત્વાત્ ।
અસ્તુ વોપસ્થિતેષ્ઠગૃહીતાસંસર્ગેષુ સ્થાયિત્વસ્વર્ગજનકત્વ-કાર્યત્વેષુ શક્તિઃ અગૃહીતાસંસર્ગકસ્યાપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનસમાનશીલત્વાત્ અત ઉક્તન્યાયેન તાવદ્વિષયકમેકં જ્ઞાનં લિઙ્ગ્પદેન જન્યતે ।
એવમેવાલૌકિકાર્થેષુ સ્વર્ગાદિપદેષુ શક્તિગ્રહઃ ।
નનુ ભવતૂક્તપ્રકારેણ શક્તિગ્રહસ્તથાપિ લિઙ્પદાત્ યાગવિષયકકાર્યાનુભવે સત્યપૂર્વલાભાત્ સ્વર્ગકામાન્વયઃ સમ્ભવતીત્યુપપાદકપ્રતિસન્ધાને પ્રસિદ્ધાર્થસ્વર્ગકામપદસમભિવ્યાહારાન્યથાનુપપત્ત્યા લિઙ્ગઃ કાર્યે શક્તિકલ્પનં ।
ન હિ પ્રથમમુપપાદકપ્રતિસન્ધાનં વિનાર્થાપત્તિઃ સમ્ભવતિ ।
ન ચ શક્તિકલ્પનાત્ પૂર્વં ઉપપાદકશરીરનિવિષ્ટમપૂર્વં જ્ઞાતમિતિ ચેત્ તત્ કિં ય એવ વિશેષ ઉપપાદકઃ પક્ષધર્મતાબલાત્ સિદ્ધ્યતિ તત્પ્રતિસન્ધાનમર્થાપત્તૌ કારણં તથાત્વે પૂર્વં ગૃહીતમાત્રસ્ય કલ્પ્યતે
કલ્પનોચ્છેદાપત્તિઃ ।
તસ્માત્ યથા સામાન્યતોભોજનસ્ય પીનત્વસમ્બન્ધાવગમાત્ ઉપપાદકતર્કે સતિ કલ્પનાતો વિશેષાવગમઃ યથા વા સામાન્યશક્તવ્યક્તિવાચકપદેન સમભિવ્યાહારવશાદ્વિશેષાભિધાનમેવમત્રાપિ કાર્યમાત્રવાચકત્વે કાર્યવિશેષલાભઃ સમ્ભવતીતિ તર્કિતોપપાદકપ્રતિસન્ધાનાદ્ ભવત્યર્થાપત્ત્યા શક્તિકલ્પનં યાગવિષયકઞ્ચ કાર્યં ન ઘટાદિ તસ્ય સવિષયકત્વાભાવાત્ વિષયત્વઞ્ચ જ્ઞાનઘટયોરિવ સ્વભાવસમ્બન્ધો વા તન્નિરૂપણાધીનનિરૂપણત્વં વા તત્સાનસંવિતસંવેદ્યત્વં વા વ્યાવૃત્તસાધનત્વં વેતિ ।
અસ્તિ હિ યાગ-દાન-હોમજન્યાપૂર્વાણાં તુલ્યરૂપસાધનાન્તરવ્યવચ્છેદેન પ્રત્યેકમાત્રજન્યત્વમ્ ।
તદુક્તં વિશબ્દો હિ વિશેષાર્થઃ સિનોતિર્બન્ધ ઉચ્યતે ।
વિશેષેણ સિનોતીતિ વિષયો ઽતો નિયામકઃ ઇતિ ।
નનુ યેન રૂપેણ શક્તિગ્રહઃ તેન રૂપેણ કાર્યત્વશક્તાલિઙ્ગ્ પદાલ્લક્ષણયા કાર્યોપસ્થિતૌ યોગ્યતાદિવશાદપૂર્વલાભો ઽસ્તુ કાર્યસ્મરણં હિ અન્વિતાભિધાનોપયોગિ ન ત્વપૂર્વસ્મરણં તચ્ચ પદેન પદાર્થેન વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ કાર્યઞ્ચ શક્યકાર્યત્વસમ્બન્ધિતયાવગતમેવેતિ ચેત્ ન લિઙ્ગો લાક્ષણિકત્વેનાપૂર્વાનનુભાવકત્વાત્ ।
ન ચેતરાન્વિતસ્વાર્થશક્તસ્ય યજ્યાદિપદસ્યેતરદપૂર્વમાદાયાનુભાવકત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।

ઇતરોપલક્ષિતસ્વાર્થાન્વયમાત્રે હિ પદાનાં શક્તિર્ન ત્વિતરત્ર ગૌરવાત્ પદાન્તરલભ્યત્વાચ્ચ ।
લક્ષણાયાઞ્ચ તીરોપલક્ષિતાન્વયશાલિસ્વાર્થાનુભાવકત્વીમિતરપદસ્ય તીરસ્ય તુ સંસ્કારાદુપસ્થિતિરસન્નિહિતેનાન્વિતાભિધાનાભાવાત્ ।
ન ચાપૂર્વં સંસ્કારવિષયઃ ।

કિઞ્ચ યજિપદેન સ્વર્ગકામકાર્યવિષયો યાગ ઇત્યુનુભવોભવેત્ લક્ષણાયામિતરપદસ્ય લક્ષણીયવિશેષણસ્વાર્થવિશેષ્યકાનુભવજનકત્વાત્ ।
ન ચૈતાદૃશો બોધ આકાઙ્ક્ષિતઃ ।
ન ચ યાગાવિશેષિતકાર્યમાત્રેણ સ્વર્ગકામાન્વયઃ પ્રતીયતે કિન્તુ યાગવિષયકકાર્યવિશેષે તથાચ તથાવિધબોધાર્થં લિઙ્ગઃ કાર્યે શક્તિરેવેતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 378)
અપૂર્વવાદસિદ્ધાન્તઃ
અત્રોચ્યતે ।
અન્વયપ્રયોજકરૂપવત્ત્વં ન યોગ્યતા અનાપ્તોક્તે પયસા સિઞ્ચતીત્યત્ર સત્યપ્યન્વયપ્રયોજકદ્રવદ્રવ્યત્વે બાધકપ્રમાયામન્વયાબોધાત્ ।
અથ યોગ્યત્વે ઽપિ સ્વબાધકપ્રમાયામન્વયાબોધાત્ ।
અથ યોગ્યત્વે ઽપિ સ્વબાધકપ્રમાવિરહઃ કારણં તર્હિ સો ઽપ્યવશ્યાપેક્ષણીયૈતિ લાઘવાત્ સૈવ યોગ્યતા એવઞ્ચ તદેવ યોગ્યમયોગ્યઞ્ચ સ્યાદિતિ ચેત્ સત્યં યથા દશાવિશેષે તદેવ સાકાઙ્ક્ષમનાકાઙ્ક્ષમાસન્નઞ્ચ તથા સ્વબાધકપ્રમા-તદ્વિરહદશાયાં તદેવાન્વયબોધે યોગ્યમયોગ્યઞ્ચાભિધીયતે સ્વબાધકપ્રમાયાં તદ્વિરહે વા યોગ્યાયોગ્યતાવ્યવહારદર્શનાત્ સ્વબાધકપ્રમાવિરહદશાયાં યોગ્યતાદિસત્ત્વે ઽપિ વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યત્રાન્વયબોધઃ અપ્રમાદોષવત્પુરુષણીતત્વાત્ ।
સામાન્યભાનસ્ય કિઞ્ચિદ્વિશેષભાનનિયતત્વાત્ વિશેષાભાને કથં તદ્ભાસત ઇતિ ન વસ્તુગત્યા પરમ્પરાસાધનં વિશેષો ભાસત એવય પરમ્પરાસાધનત્વન્તુ પ્રકારો ન ભાસતે તત્પ્રકારભાને હિ પરમ્પરાઘટકજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાત્ યથા ઘટેન જલમાહરેત્યત્ર યોગ્યતયા છિદ્રેતરઘટે ઘટત્વેન ભાસતે ન તુ છિદ્રેતરત્વેન તથા સતિ લક્ષણાયાં યુગપદ્ વૃત્તિદ્વયવિરોધેન ઘટાનન્વયપ્રસઙ્ગાત્ ઉભયસાધારણરૂપેણાનુપસ્થિતેશ્ચ નાજહત્સ્વાર્થા ।
અથ સંસ્કારાત્તદુસ્થિતિઃ ।
ન ચ સુબ્વિભક્તીનાં પ્રકૃત્યર્થગતસ્વાર્થાન્વયબોધકત્વવ્યુત્પત્તેસ્તત્ર વિભક્ત્યર્થો નાવ્યીયેતેતિ વાચ્યમ્ ।
પ્રકૃત્યર્થો હિ પ્રકૃતિપ્રતિપાદ્યાઃ લક્ષણીયાન્વયાનુરોધાત્ ।
સ ચ સંસ્કારસહકારાત્ પ્રકૃતે ઽપિ ।
ન ચ તસ્યાનિયતોદ્બોધકાન્ન નિયતા તદુપસ્થિતિઃ ।
ફલબલેન તથા કલ્પનાદિતિ ચેત્ ન શબ્દોપસ્થાપિ તનૈવ શબ્દસ્યાન્વયબોધકત્વાત્ । ન ચૈવમાકાશપદાશક્યસ્ય સંસ્કારોપસ્થિતસ્ય શબ્દાશ્રયત્વસ્ય કથં શાબ્દાનુભવવિષયત્વમિતિ વાચ્યમ્ ।
નિયમતો યદ્ધર્મવત્ત્વેનોપસ્થિતે યત્ર શક્તિગ્રહઃ તત્સ્મરણજનકસંસ્કારસ્ય તદ્ધર્મવિષયતાનિયમેન તદુદ્બોધકાદેવ તદંશે ઽપિ ઉદ્બોધનિયમેનાકાશપદાદશક્યસ્યાપિ તસ્ય ભાનાત્ ।
અસ્તુ વા તદપિ શક્યં યદિ નિયમત ઉપસ્થિતિઃ સહપ્રયોગસ્ય વાચ્યાદિપરત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ ।
વસ્તુતસ્તુ નિયતોપસ્થિતિરેવ નાસ્તિ । અસ્તુ વા પદાદપિ નિર્વિકલ્પકં તર્હ્યન્વયબોધદશાયામિતરાન્વયાનુપપત્ત્યભાવાદગ્ર્રે ઽપિ કલ્પના ન સ્યાદિતિ ચેત્ તર્હિ તવાપિ કાર્યતાબોધાનન્તરં ઔપાદાનિકમાધનતાબોધો ન સ્યાત્ ઔપાદાનિકમાધનતાબોધો ન સ્યાત્ ઔપાદાનિકબોધે ઽનુપપત્તિબોધસ્ય હેતુત્વાત્ ક્લપનામાત્રોચ્છેદશ્ચૈવં સ્યાત્ પ્રતીતાનુપપત્તિમૂલત્વાત્ કલ્પનાયાઃ । વસ્તુતસ્તુ બાધકપ્રમાવિરહસ્ય યોગ્યતાત્વે સંશયપસાધારણં જ્ઞાનમાત્રમેવ તસ્યાઃ પ્રયોજકં તેન યત્ર બાધકપ્રમાનિશ્ચયસ્તત્રૈવાન્વયબોધાભાવો ઽન્યત્ર તુ તદ્ધીમાત્રાચ્છબ્દબોધ ઇતિ યાગે ઽપિ યોગ્યતાસંશયેનાન્વયબોધાપ્રતિબન્ધઃ બાધસંશયસ્યાપ્રતિબન્ધકત્વાત્ અન્યથા અનુમાનાદ્યુચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
અપૂર્વવાચ્યત્વે ઽપ્યપૂર્વે સ્વર્ગસાધનતાસંશયાદ્યોગ્યતાયાઃ સંશય એવ અપૂર્વસ્ય પ્રથમં સ્વર્ગસાધનત્વાનિશ્ચયાદુપાદાનસ્યાન્વિતાભિધાનોત્તરકાલીનત્વાત્ સાધક-બાધકપ્રમાણાભાવેન દ્વારસમ્ભવનયા સાધનત્વસમ્ભાવનાતઃ સ્વર્ગકામાન્વય ઇતિ તુલ્યમ્ ।
અપિ ચ યથા ન ક્રિયા સ્થિરેત્યયોઙ્ગ્યા તથા
કાર્યમપૂર્વમપિ વિશિષ્ટં ન સ્થિરં કૃતેર્વિનષ્ટત્વાત્ ।
ન ચાધિષેઠાને અપૂર્વમાત્રે સાધનત્વં તસ્ય પદાર્યૈકદેશત્વેનાન્વયાપ્રતિયોગિત્વાત્ ।
અન્યે ત્વન્વયવિરોધિરૂપવિરહો યોગ્યતા અત એવ વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યત્ર તદ્ ભ્રમે ભવત્યન્વયભ્રમઃ ।
યાગે ચાન્વયવિરોધિરૂપવિરહો યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા સુગમ એવ ।
ન ચ યાગે આશુવિનાશિત્વં કાલાન્તરભાવિફલજનકત્વવિરોધીતિ વાચ્યમ્ ।
અનુભવે ક્વાથપાને ચાશુવિનશિનિ કાલાન્તરભાવિફલજનકત્વાદ્ યાગે ઽપ્યન્તતસ્તત્સત્ત્વાત્ અન્યથાપૂર્વવૈફલ્યાત્ ।
અસ્માદન્વયપ્રયોજકરૂપવત્ત્વં લઘ્વિતિ ચેત્ ન તત્સત્ત્વેપ્યનાપ્તોક્તે વ્યભિચારાદન્વયવિરોધિત્વેન યત્કિઞ્ચિત્ પ્રતિસન્ધાનં તત્રાસ્ત્યેવ અન્તતો બાધકપ્રમાવિષયત્વસ્યૈવ વિરોધિનોજ્ઞાનાદિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 393)
કામ્યસાધનત્વજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકં લાઘવાત્ ।
સિદ્ધૌદનસ્તૃપ્તિકામો લઘૂપાયે ભોજને પ્રવર્તતે ન તુ પાકે ગુરરૂપાયત્વાત્ જલાદ્યર્થી ચ સન્નિહિતે ।
અત એવ જ્યોતિષ્ટોમાદૌ શ્રુતસ્વર્ગફલકત્વે ઽપિ ગુરૂપાયત્વેનાનનુષ્ઠાનલક્ષણાપ્રમાણ્યાપત્ત્યા ફલભૂમા કલ્પ્યતે ઇષ્ટોત્પત્ત્યનાન્તરીયકશ્રમજનકત્વં વા પ્રતિબન્ધકં ।
અપિ ચ કામ્યવ્યવહિતસાધનતયા જ્ઞાતમેવ યદિ કામી કર્તવ્યતયાવૈતીતિ નિયમઃ તદા પૂર્વમપિ કાર્યતયા નાવગમ્યેત અન્વિતાભિધાનાત્ પૂર્વં કામ્યસાધનતાબોધકાભાવાદુપદાનસસ્યાન્વિતાભિધાનોત્તરકાલીનત્વાત્ । અત એવ કામ્યાદન્યદિત્યાદિ પ્રકારદ્વયં નિરસ્તં કાર્યતાબુદ્ધૌ પ્રવૃત્તૌ વા કામ્યસાધનત્વસ્યૈવ હેતુત્વાત્ ।
ન ચ કાર્યે ઘટાદૌ લિઙશક્તિગ્રહકાલે સ્વર્ગકામાન્વયાયોગ્યત્વાત્ ક્રિયાનિરાસસ્તથા યાગાન્વયાનુપપત્ત્યા ઘટાદિનિરાસો ઽપિ સ્યાત્ ।
ન હિ યાગવિષયકો ઘટાદિઃ સમ્ભવતિ અન્યથા અન્વિતાભિધાનદશાયામપિ તન્નિરસો ન સ્યાત્ ।
સ્યાદેતત્ સ્વર્ગકામાન્વયાનુપપત્ત્યા તદન્વયયોગ્યે લિઙશક્તિગ્રહઃ સ્થાયિકાર્યઞ્ચ તથા અતઃ શક્તિગ્રહકાલે ક્રિયાનિરાસો યુજ્યતે ન ઘટાદેઃ ।
યજિપદમન્તર્ભાવ્ય સ્વર્ગકામપદ-લિઙપદાભ્યાં અન્વિતાભિધાનદશાયાં ઘટાદિનિરાસો યાગાન્વયયોગ્યત્વાદિતિ તત્ કિં શક્તિગ્રહકાલે યાગાન્વયનુપપત્તિર્હસ્તપિહિતા યેન ઘટાદિનિરાસિકા સા ન પ્રતિસન્ધીયેત ।
પ્રત્યુત પ્રત્યયસ્યાન્તરઙ્ગપ્રકૃત્યર્થાન્વયં બોધયત એવેતરાન્વયબોધકત્વમિતિ તદન્વયાનુપપત્તિપ્રતિસન્ધીયતે ।
પ્રત્યુત પ્રત્યયસ્યાન્તરઙ્ગપ્રકૃત્યર્થાન્વયં બોધયત એવેતરાન્વયબોધકત્વમિતિ તદન્વયાનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનમેવ પ્રાથમિકં પુરુષદોષાદપ્રતિસન્ધાને શક્તિગ્રહો ભ્રમ એવ ઘટાદેરશક્યત્વાત્ પુરુષવિશેષં પ્રતિ અપૂર્વવાચ્યતાપત્તેશ્ચ ।
ઘટાદીનામનન્તત્વેન યદિ તન્નિરાસો ન શક્યઃ તદા અન્વિતાભિધાનદશાયામપિ ન સ્યાત્ પાકાદીનાં ક્રિયાત્વેનેવ પૃથિવીત્વાદિના નિરાસસમ્ભવાચ્ચ ।

એવઞ્ચ પ્રચુરદ્રવ્ય ગુણ-કર્મસુ નિરસ્તેષુ ક્વ કાર્યે ધર્મિણિ શક્તિગ્રહઃ ।
ન ચ વિશેષે નિરસ્તે ઽપિ કાર્યસામાન્યં ન નિરસ્તમિતિ વાચ્યમ્ ।
ન હિ વિશેષાવિષયં સામાન્યજ્ઞાનં સમ્ભવતિ ।
એતેનાપૂર્વસાધારણકાર્યત્વેન ઘટાદૌ શક્તિગ્રહ ઇતિ પરાસ્તમ્ ।
અગૃહીતાસંસર્ગેષુ સ્થાયિત્વકાર્યત્વ-સ્વર્ગજનકત્વેષુ તજ્જ્ઞનેષુ વા શક્તિગ્રહ ઇત્યપિ પરાસ્તં સ્થાયિનાં ઘટાદીનાં નિરાસાત્ ધર્મમાત્રે ચ શક્તિગ્રહસ્ય પ્રકૃતે ઽનુપયોગાત્ ।
કિઞ્ચ તેષુ શક્તિગ્રહઃ સમુદિતેષુ પ્રત્યેકં વા નાદ્યઃ પ્રથમં સમુદાયસ્યૈકજ્ઞાનાવિષયત્વાત્ વિષયત્વે વા પૂર્વમેવ વિશિષ્ટસ્ય સત્ત્વે ઽપૂર્વત્વવ્યાઘાતઃ એકજ્ઞાનવિષયસાકાઙ્ક્ષધર્મ-ધર્મિણોરેવ વિશિષ્ટત્વાત્ ।
ન દ્વિતીયઃ એવં હિ લિઙપદાત્ સ્મરણત્રયં યજિપદાચ્ચ યાગસ્મરણ ।
ન ચ ચતુર્ણાં તેષાં યૌગપદ્યમસ્તિ ।
ન ચ પ્રત્યેકં શક્તિગ્રહે ઽપિ સમુદિતવિષયકમેકમેવ સ્મરણં લિઙપદાદિતિ યુક્તં સમુદાયસ્ય પૂર્વમનનુભવાત્ ।
સ્મરણઞ્ચ યદિ સાકાઙ્ક્ષધર્મ-ધર્મિવિષયકમેકં તદા અપૂર્વત્વક્ષતિઃ એકજ્ઞાનારૂઢયોઃ સાકાઙ્ક્ષધર્મ-ધર્મિણોરેવ વિશિષ્ટત્વાત્ તન્નિયતત્વાદ્વા ।
એતેન સ્વર્ગાદિપદેષુ અગૃહીતાસંસર્ગધર્મ-ધર્મિષુ શક્તિગ્રહ ઇતિ વ્યુદસ્તમ્ ।
પ્રત્યેક-સમુદાયવિષયકસ્મરણવિકલ્પગ્રાસાત્ ।
અસ્તુ વા લિઙ્ગઃ કાર્યે લક્ષણા યથા હિ મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યાદૌ પુરુષવિશેષઃ પ્રાગનનુભૂતો ઽપ્યનુભૂયતે ઇતરપદાલ્લાક્ષણિકસ્યાનુભાવકત્વાત્ તથાપૂર્વમપિ અસ્તુ ચ સ્વર્ગકામકાર્યવિષયો યાગ ઇતિ શાબ્દાનુભવાનન્તરમર્થાદ્યાગવિષયકં કાર્યમિતિ જ્ઞાનં અનુપપત્તિપ્રભવં ।
અત એવ શાબ્દબોધાનન્તરમૌપાદાનિકબોધાત્પ્રધાત્પ્રવૃત્તિઃ ।
કિઞ્ચાપૂર્વવાચ્યત્વે ઽપિ ન કલઞ્જં ભક્ષયેદિત્યાદિતઃ કલઞ્જભક્ષણાભાવવિષયકમપૂર્વમવગમ્યાપિ ન પ્રવર્તેત તદભાવે તથાહિ ભક્ષણે રાગાદસ્ય કર્તવ્યતાબુદ્ધિર્જાતા શબ્દાચ્ચ ભક્ષણાભાવે નિષ્ફલાત્ કાર્યાત્ સફલં ગરીય ઇતિ ન્યાયેન સુખહેતૌ ભક્ષણ એવ પ્રવર્તેત ન તદભાવે નિષેધાપૂર્વમેવ ફલમિતિ ચેત્ ન તસ્ય સુખ-દુઃખાભાવાન્યતયા ફણ્ડત્વેનતદજનકતયાચ ગૌણ-મુખ્યપ્રયોજનત્વાભાવાત્ ।
સુખવદપૂર્વમપિ પ્રયોજનમિતિ ચેત્ ન લોકે તથાનવગમાત્ ।
અલૌકિકયોઃ સ્વર્ગપવર્ગયોઃ લોકાવગતપ્રયોજનસુખ દુઃખાભાવજાતીયતયા પ્રયોજનત્વં વેદે ઽપિ કામ્યસ્થલે કામ્યસાધનસ્યૈવાપૂર્વસ્ય ગૌણપ્રયોજનસ્ય લિઙ્ગાભિધાનં કામ્યસાધનતાજ્ઞાનં વિના કામિકાર્યત્વસ્ય બોધયિતુમશક્યત્વાત્ ન તુ સ્વતઃ પ્રયોજનત્વેન તત્રાસામાર્થ્યાદનુપયોગાચ્ચ પ્રવૃત્તેર્ભોજનાદાવિવલોકકૢપ્તકામ્યસાધનતાજ્ઞાનાત્ કાર્યતાજ્ઞાનાદ્વા ગૌણપ્રયોજનત્વેનૈવોપપત્તેઃ ।
નાપિ
નિત્ય-નિષેધયોરપૂર્વં સ્વતઃ પ્રયોજનં લિઙ્ગાભિધીયતે ।
કામ્યસ્થલે હિ ધર્મિગ્રાહકલિઙ્ગાદિના પ્રવર્તકકાર્યત્વેનાપૂર્વમભિહિતમતોનિત્યાદાવપિ કાર્યત્વેનાપૂર્વબોધનં ન તુ સ્વતઃ પ્રયોજનત્વેન ।
નનુ નિત્યે લોક-વેદાવગતગૌણ-મુખ્યપ્રયોજનાભાવે સતિ લિઙ્ગેવાપૂર્વસ્ય સ્વતઃ પ્રયોજનત્વં બોધયતિ તેન વિના પ્રવૃત્તિપરત્વાનિર્વાહાદિતિ ચેત્ ન નિરુપધીચ્છાવિષયત્વં હિ સ્વતઃ પ્રયોજનત્વં અપૂર્વસ્ય સિદ્ધં લિઙ્ગા બોધનીયમ્ ।
ન ચ તાદૃશેચ્છાવિષયો ઽપૂર્વં ક્વચિદપિ સિદ્ધમ્ ।
ન ચ લિઙ્ગેવાપૂર્વેચ્છાં જનયિત્વા તાં બોધયતિ તસ્યાસ્તત્રાસામર્થ્યાદિચ્છાયાઃ સામગ્ષન્તરજન્યત્વાચ્ચ ।
અતો ઽપિ કામ્યે નિત્યે ચેચ્છાવિષયત્વં પ્રયોજનત્વમપૂર્વસ્ય લિઙ્ગાદિના ન બોધ્યતે અપૂર્વેચ્છાયાઃ શાબ્દજ્ઞાનાત્ પૂર્વં અસત્ત્વાત્ કિન્તુ શાબ્દકાર્યતાજ્ઞાનાત્ સેતિ ।
અથ નિત્યે કાર્યત્વેનૈવાપૂર્વસ્યાભિધાનં ન તુ સ્વતઃ પ્રયોજનત્વેન કિન્તુ લિઙ્ગા અપૂર્વે બોધિતે તસ્ય સ્વતઃ પ્રયોજનત્વમિચ્છાવિષયત્વં સમ્ભવતિ સુખજ્ઞાનવદપૂર્વજ્ઞાનસ્યાપિ સ્વત એવેચ્છાજનકત્વાત્ તતઃ કામ્યાપૂર્વસાધનતાજ્ઞાનાન્નિત્યે કાર્યતાબોધાત્ પ્રવૃત્તિરિતિ ચેત્ ન અપૂર્વજ્ઞાનસ્યેચ્છાહેતુત્વેનાકૢપ્ત્વાત્ ।
કામ્યાપૂર્વે હિ લોકકૢપ્તેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાદેવેચ્છા ન ત્વપૂર્વત્વજ્ઞાનાત્ ।
શાસ્ત્રસ્થસ્ય શાસ્ત્રજકર્તવ્યતાજ્ઞાનં બલવદિતિ ચેત્ સફલવિષયં તથા ઇદઞ્ચ નિષ્ફલવિષયમ્ ।
અથ પ્રવૃત્તિમતો નિવૃત્તિનિયોગે ઽધિકાર ઇતિ યદા ભક્ષણપ્રવૃત્તસ્તદા તન્નિષેધે શાબ્દકાર્યતાધીરિતિ તયા વિપરીતપ્રયત્ને જનિતે રાગાત્ ક્રિયોત્પત્તિઃ તેનૈવ પ્રતિબન્ધાત્ રાગકારિતપ્રવૃત્તિમુપજીવ્ય હિ નિવૃત્તિકાર્યતા શાસ્ત્રેણ બોધિતા અતસ્તેન બોધને સ્વફલં વિપરીતકૃતિરવશ્યં ઉત્પદ્યેતિ શાસ્ત્રસ્ય બલવત્ત્વમિતિ ચેત્ ન નિવૃત્તિકાર્યતાબોધે ઽપિ નિવૃત્તૌ પ્રયત્ન એવ નોત્પદ્યતે યસ્ય પ્રતિબન્ધકતા સ્યાત્ સ્યાચ્ચ નિવૃત્તિકાર્યતાબોધકમપ્રમાણં નિષ્ફલત્વેન તત્ર કૃતેરભાવાત્ ।
અથ કલઞ્જભક્ષણસ્ય નિન્દાર્થવાદેન બલવદનિષ્ટસાધનત્વાવગમાત્ તદ્ભક્ષણે ન પ્રવર્તત ઇતિ ચેત્ એવમપિ કલઞ્જભક્ષણે નિવર્તતાં તદભાવે નિષ્પ્રયોજનકતયા પ્રવૃત્તૌ કિમાયાતમિતિ ।
એતેન નિત્યાપૂર્વસાધને સન્ધ્યાવન્દનાદાવપિ પ્રવૃત્તિરપાસ્તા ક્રિયાયાઃ કષ્ટત્વાત્ લોકે પચેતેત્યાદૌ કાર્યત્વેષ્ટસાધનત્વરૂપધર્મશક્તત્વેન જ્ઞાતા લિઙ્ગ સ્વર્ગકામો યજેતેત્યાદૌ તદન્વયં યાગે યોગ્યતાદિવશાદ્ બોધયતીતિ ન વેદે ધર્મિણિ શક્તિકલ્પના પ્રતીતા ચ સ્વર્ગસાધનતા સાક્ષાદસાધનસ્ય યાગસ્ય વ્યાપારમન્તરેણાનુપપદ્યમાના તન્નિર્વાહકં વ્યાપારમપૂર્વં કલ્પયતિ ।
નનુ નિરુપધિપૂર્વવર્તિતા કારણતા સા વ્યાપારેણ નિર્વાહ્યત ઇત્યત્ર કોર્ઽથઃ કિં ક્રિયતે ઉત જ્ઞાપ્યતે નાદ્યઃ ઉત્તરવર્ત્તિત્વેન વ્યાપારસ્ય તત્રાસામાર્થ્યાત્ નેતરઃ લિઙ્ગૈવ તદ્બોધનાત્ ચિરધ્વસ્તં કારણં વ્યાપારેણ વ્યાપ્તમિતિ ચેત્ ન વિપક્ષે બાધકાભાવેનાપ્રયોજકત્વાદન્યથા ઐન્દ્રિયકં કારણમતીન્દ્રિયવ્યાપારકમિતિ યાગાનુભવયોદર્શનાત્ તથા કલ્પ્યતે ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 414)
પ્રાયશ્ચિત્તાદીનાઞ્ચ ફલપ્રતિબન્ધકત્વમેવ પ્રાયશ્ચિત્તસ્ય તસ્માદેનસઃ પૂતો ભવતીતિ યત્ ફલં શ્રુતમસ્તિ તસ્ય નિષિદ્ધક્રિયાતઃ ફલભાક્ ન ભવતીત્યર્થઃ ``ધર્મઃ ક્ષરતિ કીર્તનાદિત્યર્થઃ ।
ક્ષરતીત્યત્ર બાધકં વિના ન લક્ષણેતિ ચેત્ ન ઉપસ્થિતત્વેન વિહિતક્રિયાયામેવ ધર્મપદશક્તિગ્રહસ્ય બાધકત્વાત્ ।
ન ચૈતસ્ય મુખ્યત્વાર્થં પદાર્થાન્તરે શક્તિઃ લક્ષણોચ્છેદાપત્તેઃ વિહિતક્રિયાકર્તૃત્વજ્ઞાનેન ધાર્મિકપદપ્રયોગાચ્ચ ।
એતેન દેવદત્તાદ્યશરીરં દેવદત્તવિશેષગુણપ્રેરિતભૂતપૂર્વકં જન્યત્વે સતિ તદ્ભોગસાધનત્વાત્ તન્નિર્ંમિતસ્રગ્વદિત્યનુમાનાત્ તત્સિદ્ધિરિતિ પરાસ્તમ્ ।
જન્માન્તરીયજ્ઞાનાદિભિરેવ તજ્જનકત્વાભિમતૈઃ સિદ્ધસાધનાદિતિ મૈવં ચિરધ્વસ્તસ્ય વ્યાપારસત્ત્વે કારણત્વમિતિ નિરુપાધ્યન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં વ્યાપ્ત્યવધરણાત્ યાગસ્ય ચિરધ્વસ્તકારણત્વેન વ્યાપારકલ્પનાત્ ।
કાર્યે વ્યાપારસ્ય પૃથગન્વય-વ્યતિરેકગ્રહસ્તદ્વ્યાપારકત્વે ઉપાધિરિતિ ચેત્ ન સંસ્કારે તદભાવે ઽપ્યનુભવસ્ય તદ્વ્યાપારકત્વાત્ ।

ન ચાપ્રયોજકત્વં યાગો યદિ ચિરધ્વસ્તત્વે સતિ સવ્યાપારો ન સ્યાત્ સ્વર્ગસાધનં ઘટવદિતિ વિપક્ષે બાધાત્ ।
ન ચાત્ર કારણતાગ્રાહકાભાવ ઉપાધિઃ તેનાપિ સમં વ્યાપ્ત્યવધારણે તસ્યાપ્યાપાદનાત્ ।

ન ચૈન્દ્રિયકસ્યાતીન્દ્રિયવ્યાપારવત્ત્વનિયમઃ સવ્યાપારત્વે કાર્યાવ્યવહિતપૂર્વસમયે અસત્ત્વસ્યોપાધિત્વેનાપ્રયોજકત્વાત્ ।
નન્વેવં સન્ધ્યાવન્દનાકરણસ્ય દુઃખસાધનત્વશ્રુતેઃ તત્કરણપ્રાગભાવો દુઃખહેતુસ્તથાચ તસ્ય સ્થિરત્વેન દુઃખજનનસમ્ભવાત્ ન પાપે પ્રમાણમ્ ।
ન ચ પ્રાયશ્ચિત્તવૈફલ્યં પ્રાગભાવનાશ એવ તેન ક્રિયત ઇતિ તન્ન ધ્વંસ-પ્રાગભાવાનવચ્છિન્નકાલસ્ય પ્રતિયોગિકાલત્વેન તદા કરણાપત્તેરિતિ ચેત્ ન સન્ધ્યાકાલીનાકરણસ્ય દુઃખજનકત્વેન વિશિષ્ટસ્ય સન્ધ્યાકાલાપગમે ઽનુપગમાત્ ।
ન ચ સન્ધ્યાકાલીનાકરણે વિશેષણં કિન્તુ પ્રતિયોઙ્ગિનિ કરણે તથાચ વિશિષ્ટાભાવઃ સ્થિર એવેતિ વાચ્યમ્ ।
સન્ધ્યાયા દ્વ્યકરણે ઽન્વયસ્તસ્ય પદાર્થત્વાત્ ન તુ કરણે તસ્ય પદાર્થેકદેશત્વેનાપ્રધાનત્વાત્ તથાપિ ધ્વંસ એવ વ્યાપારો ઽસ્તુ તવ સહભાવાનિરૂપકસ્યાપિ કારણત્વાત્ તસ્યાનન્તત્વે ઽપિ સ્વભાવાત્ સાવધિફલજનકત્વમ્ ।
યત્ર યદ્ ધ્વંસોહેતુસ્તત્ર તત્પ્રાગભાવો ઽપીતિ ચેત્ ન દુઃખધ્વંસજન્યદધ્નિ મિથ્યાધીધ્વંસસાધ્યમુક્તૌ ચ વ્યભિચારાત્
પ્રતિબન્ધકાભાવત્વેન હેતુત્વે તથાભાવાચ્ચ ।
ધ્વંસેનાનુપપત્તિઃ કથં તેનૈવ સમાધાતવ્યેતિ ચેત્ ન ધ્વંસે સતિ તદ્વ્યાપારત્વજ્ઞાનં વિનાનુપપત્તેસ્તદ્વ્યાપારત્વકલ્પનયા શાન્તેરિતિ ।
મૈવં ।
પ્રતિયાગિ-ધ્વંસયોરેકત્રાજનકત્વાત્ ।
ન હિ નિયમતો યદ્ધ્વંસે સતિ યદભવતિ તત્ તત્ર કારણમ્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 431)
ન ચ સંસર્ગાભાવત્વેન હેતુત્વે તથેતિ વાચ્યમ્ ।
વ્યભિચારાભાવેન તસ્યાપિ પ્રયોજકત્વાત્ ।
અથ શબ્દાદ્ યાગકારણતા વ્યાપારં વિના તદનુપપત્તેઃ તજ્જન્યધ્વંસસ્ય કારણત્વકલ્પનમિત્યુભયમપિ જનકં અન્યત્ર તુ માનાભાવાન્ન તથેતિ ચેત્ ન યાગધ્વંસસ્ય યાગજન્યસ્વર્ગં પ્રતિ જનકત્વસ્ય પ્રમાણાન્તરવિરોધેનાર્થાપત્ત્યાપ્યકલ્પનાત્ ।
અસ્તુ તર્હિ દેવતાપ્રીતિરેવ વ્યાપાર ઇતિ ચેત્ યાગસ્ય દેવતાપ્રીતિહેતુત્વે માનાભાવાત્ ગઙ્ગાસ્નાનાદૌ દેવતાપ્રીતિહેતુત્વે માનાભાવાત્ ગઙ્ગાસ્નાનાદૌ દેવતાવિરહેણ તદસમ્ભવાત્ ।
ન ચ તત્રાપિ તત્પ્રીતિઃ તસ્ય તત્પ્રીતિહેતુત્વે માનાભાવાત્ લાઘવેન કર્તુ-ભોક્તૃગતવ્યાપારકલ્પનાચ્ચ ।
નનુ નાયં નિયમઃ પુત્રકૃતગયાશ્રાદ્ધાદિના પિતરિ પિતૃકૃતજાતેષ્ટ્યા પુત્રે ચાદૃષ્ટોત્પત્તેઃ ।
અથ તત્રાપિ કર્તર્યેવાદૃષ્ટં વિહિતક્રિયાયાઃ યાગસ્યેવ કર્તૃગતાદૃષ્ટજનકત્વાત્ ।
ન ચ મુક્તે પુત્રે તદદૃષ્ટનાશાત્ પિતરિ ન સ્વર્ગઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
અદૃષ્ટસ્ય ફલનાશ્યતયા પિતરિ સ્વર્ગાભાવેનાદૃષ્ટાનાશાત્ સ્વવૃત્તિભોગજનકાદૃષ્ટસ્ય મુક્તિવિરોધિત્વાત્ ન તુ પિતૃગતમદૃષ્ટં જન્યતે મુક્તે પિતરિ દોષાભાવેન યોગિનામિવ વિહિતક્રિયાયાઃ પિત્રદૃષ્ટાજનકત્વાત્ તથાત્વે ચ સાઙ્ગમપિ શ્રાદ્ધાદિકં નિષ્ફલં સ્યાદિતિ તદ્ધિધેરપ્રામાણ્યાપત્તિઃ પુત્રગતાદૃષ્ટેન ચ મુક્તે પિતરિ સુખોત્પત્તૌ ન વિરોધઃ યોગિનામિવ સુખોત્પત્તૌ દોષસ્યાહેતુત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 440 )
અથ પિતૃસુખં પિતૃપુણ્યજન્યમિતિ પિતરિ પુણ્યં તેન વિના તદસમ્ભવાત્ ન પુત્રે તત્ર ફલપ્રસઙ્ગાદિતિ પિતૃસ્વર્ગકામાનાજન્યક્રિયા પિતૃપુણ્યહેતુરિતિ પુત્રક્રિયાપિ તજ્જનિકેતિ ચેત્ એવં પિતૃક્રિયાપિ પિતૃપુણ્યજનિકેતિ ન તાં વિના પિતરિ પુણ્યં પુત્રક્રિયા ચ પુત્રપુણ્યજનિકેતિ પુત્રે પુણ્યં પિતૃસ્વર્ગકામનાજન્યપુણ્યત્વેન પિતૃસ્વર્ગહેતુરસ્તુ તત્પુણ્યં પિતૃવૃત્તિ તત્સુખહેતુપુણ્યત્વાત્ ન પુત્રવૃત્તિ તત્સુખહેતુપુણ્યત્વાદિતિ ચેત્ ન તત્પુણ્યં ન પિતૃવૃત્તિ તત્કૃત્યજન્યપુણ્યત્વાત્ પુત્રવૃત્તિ વા તત્કૃતપુણ્યત્વાત્ તસ્માત્ પિતૃસ્વર્ગકામનાજન્યપુણ્યત્વેન પિતૃસ્વર્ગહેતુતેતિ પુત્ર એવ તત્પુણ્યમિતિ ।
મૈવં ।
સ્વર્ગોપપાદકં હ્યપૂર્વં સ્વર્ગાશ્રયે કલ્પ્યતે પ્રથમોપસ્થિતત્વાત્ લાઘવાત્ કલ્પનાયાઃ સાક્ષાદુપપાદકવિષયત્વાચ્ચ ।
ન ચ સ્વર્ગહેતુકામનાશ્રયે સ્વર્ગકામનાજન્યક્રિયાકર્તરિ વા વિલમ્બોપસ્થિતિકત્વાત્ ગૌરવાત્ પરમ્પરયા સ્વર્ગોપપાદકત્વાચ્ચ ।
યદિ ચ પુત્રકૃતપુણ્યેન મુક્તસ્ય પિતુઃ શરીરાદ્યુત્પત્તિઃ સુખઞ્ચ સ્યાત્ તદા સાક્ષિવિધયા અસત્યાભિધાનાદિપુત્રક્રિયાજન્યપાપેન ``સ વિષ્ઠાયાં કૃમિર્ભૂત્વા પિતૃભિઃ સહ પચ્યતેઽઽ ઇત્યાદિબોધિતનરકભાગિતાપિ મુક્તસ્ય પિતુઃ સ્યાત્ ।
તથા ચ પુત્રકૃતતતથાવિધશઙ્કયા ન કશ્ચિન્મોક્ષાર્થં બ્રહ્મચર્યાદિદુઃખેનાત્માનમવસાદયેત્ ``દુઃખેનાત્યન્તં વિમુક્તશ્ચરતિ ન સ પુનરાવર્તતેઽઽ ઇતિ શ્રુતિવિરોધશ્ચ તથાચ મુક્તસ્ય સુખ-દુઃખે શરીરઞ્ચ ભવતીત્પદર્શનં મુક્તે પિતરિ શ્રાદ્ધાદિના દોષાભાવાદેવ નાદૃષ્ટમુત્પદ્યતે ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 445)
ન ચૈવં સાઙ્ગશ્રાદ્ધસ્યાપિ નિષ્ફલત્વં અદૃષ્ટોત્પત્તૌ સ્વરૂપસતોદોષસ્યાઙ્ગસ્ય વૈગુણ્યાત્ યથા વિઘ્નહેતુદુરિતશૂન્યેન કૃતં મઙ્ગલં ન પાપધ્વંસં જનયતિ સ્વરૂપસતઃ પાપસ્યાઙ્ગસ્યાભાવાદેવઞ્ચ યાગસ્યાપિ વ્યધિકરણો વ્યાપારો ભવિષ્યતીતિ ।
ઉચ્યતે ।
વિહિતક્રિયાયા કર્તૃગતવ્યાપારદ્વારા કાલાન્તરભાવિફલં જન્યત ઇત્યુત્સર્ગઃ સ ચ બલવતા બાધકેનાપોદ્યતે પ્રકૃતે ચ બાધકં નાસ્તિ યથા શાસ્ત્રદેશિતં ફલમનુષ્ઠાતરીત્યુત્સ્વર્ગઃ સ ચ બલવતા બાધકેનાપોદ્યતે પ્રકૃતે ચ બાધકં નાસ્તિ યથા શાસ્ત્રદેશિતં ફલમનુષ્ઠાતરીયત્યુત્સ્વર્ગઃ ।
પુત્રકૃતગયાશ્રાદ્ધાસ્ય પિતૃસ્વર્ગં પ્રતિ પિતૃકૃતજાતેષ્ટેઃ પુત્રપૂતત્વાદિકં પ્રતિ હેતુત્વસ્ય શાસ્ત્રેણ બોધનાત્ ।
નન્વયં નિયમ એવ પિતૃયજ્ઞ-જાતેષ્ટ્યાદૌ પરમ્પરાસમ્બન્ધેન કર્તૃગતમેવ ફલમ્ ।
ન હિ યસ્ય કસ્યાપિ પિતરિ પુત્રે વા ફલં કિન્તુ સ્વપિતૃ-પુત્રયોસ્તથાચ સ્વપિતૃગતત્વં સ્વર્ગભાગિપિતૃકત્વં વા પરમ્પરાસમ્બન્ધઃ ફલેન પુત્રસ્ય એવં પૂતપુત્રકત્વાદિકમપિ પિતૃગતમેવ ।
ન ચ પલસ્ય કર્તૃગત્વં સાક્ષાત્ સમ્બન્ધેનૈવેતિ વાચ્યમ્ ।
ગ્રામ-પશુ-પુત્ર-હિરણ્યાદીનાં પરમ્પરયા કર્તૃગત્વમિતિ વ્યભિચારાત્ ।
ન હિ ગ્રામાદયઃ સાક્ષાત્ કર્તૃ-સમ્બદ્ધાઃ ।
એવં ફલસ્ય સાક્ષાત્ કર્તૃગામિત્વબોધને શાસ્ત્રસ્યોત્સર્ગો ન તુ ફલસ્ય કર્તૃગામિતાબોધને ।
યત્તુ સ્વર્ગભાગિપિતૃકત્વં ન ફલં તત્કામનાયા અધિકારિવિશેષણત્વાભાવાત્ પિતૃગતસ્વર્ગકામ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ।

સ્વતશ્ચ તથા કામનયા પ્રવૃત્તૌ શ્રુતકામનાવિરહેણ પ્રયોગે ઽઙ્ગવૈગુણ્યાત્ ફલાભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 449)
કિઞ્ચ સ્વર્ગભાગિપિતૃકત્વં વિશિષ્ટં તત્ર વિશેષ્યં તત્પિતૃકત્વં ન કામ્યં ન વા ફલં સિદ્ધત્વાતદસાધ્યત્વાચ્ચ કિન્તુ વિશેષણં પિતૃગતસ્વર્ગ ઇતિ સ એવ ફલમિતિ ।
તન્ન ।
ન હિ સ્વર્ગભાગિપિતૃકત્વં ફલં અપિ તુ સ્વર્ગેણ સમં પુત્રસ્ય પરમ્પરાસમ્બન્ધરૂપં તદુક્તમિતિ ।
ઉચ્યતે યદિ પરમ્પરાસમ્બન્ધેન પુત્રગતત્વં પિતૃસ્વર્ગસ્ય તદા સંયુક્તસમવાયાદિના પુત્રેતરસ્યાપિ ફલં સ્યાત્ ।
સ સમ્બન્ધો ન શાસ્ત્રેણ બોધિત ઇતિ ચેત્ તર્હિ સ્વર્ગભાગિપિતૃકત્વમપિ ન તથા શાસ્ત્રેણબાધિતત્વાત્ ગ્રામ-પશુ-હિરણ્યાદીનાઞ્ચ સિદ્ધત્વેન ન કામ્યત્વં કિન્તુ તદ્વિષયકં સ્વત્વં કામ્યં ફલમપિ તદેવ તચ્ચ સાક્ષાદેવ કર્તૃગતમિતિ કર્તૃગતત્વેન ફલકામના તદ્ગતમેવ શાસ્ત્રદેશિતં ફલમ્ ।
અત એવ કામનાવિષયઃ સ્તગત એવ સ્વર્ગઃ ફલં યાગાદેઃ સ્વર્ગ-પૂતત્વાદેશ્ચ પિતૃ-પુત્રગતત્વેન કામ્યત્વમિતિ શ્રાદ્ધ-જાતેષ્ટ્યાદેઃ પિતૃ-પુત્રગતમેવ ફલમ્ ।
એવઞ્ચ માતાપિત્રાદિગતસ્વર્ગકામનયા પુત્રાદિના કૃતં પુષ્કરિણીમહાદાનાદિકં માતાપિત્રાદિસ્વર્ગજનકમેવ કામનાવિષયસ્વર્ગસાધનત્વેન તેષાં શ્રુતત્વાત્ ન હિ સ્વગતસ્વર્ગકામસ્ય કર્તવ્યતાં પુષ્કરિણ્યાદેર્વિધિર્બોધયતિ તથા શ્રુતેઃ કિન્તુ સ્વર્ગકામસ્ય સ્વર્ગશ્ચ સ્વગતઃ પરગતો વેતિ સ્વર્ગકામત્વમવિશિષ્ટં યજેતેત્યાત્મનેપદમપિ કર્તભિપ્રેતક્રિયાફલમાત્રજનકત્વે ન ચ સ્વર્ગકામો દદ્યાદિત્યાદૌ સ્વગતસ્વર્ગકામનાયા અન્તરઙ્ગત્વાદૌત્સર્ગિકત્વાચ્ચ સ્વર્ગકામત્વેન સ્વગતસ્વર્ગકામ એવોચ્યતે સામાન્યે બાધકં વિના વિશેષપરત્વે માનાભાવાત્ ।
કેચિત્તુ સમ્યગ્ ગૃહસ્થાશ્રમપરિપાલનસ્ય બ્રહ્મલોકાવાપ્તિઃ ફલં શ્રૂયત ઇતિ જાતેષ્ટિ-પિતૃયજ્ઞયોરપિ ગૃહસ્થકર્મત્વેન તદેવ ફલમિતિ ફલસ્ય કર્તૃગામિત્વે નિયમ એવ પ્રાતિસ્વિકફલાભિપ્રાયેણોત્સર્ગ ઇત્યાહુઃ ।
નનુ યાવન્નિત્યપરિપાલનસ્ય તત્ ફલં ન તુ કામ્યશ્રાદ્ધાદેઃ કામ્યાન્તર્ભાવે માનાભાવાત્ યાવત્ કામ્યાનુષ્ટાનાશક્તેશ્ચ ।
યાવચ્છક્યાનુષ્ઠાનસ્યાપિ નાત્રાન્તર્ભાવઃ કામનાવિરહાદિનાપ્યકરણાત્ યાવન્નિત્યાનુષ્ઠાને તત્ફલાભાવપ્રસઙ્ગાત્ નિત્યસ્યૈવાવશ્યકત્વેનોપસ્થિત્યાન્વયાચ્ચ ।
અપિ ચ તૈઃ કર્મભિઃ પ્રત્યેકમુત્પત્ત્યપૂર્વં તૈશ્ચ પરમાપૂર્વં જન્યતે ઇતિ ન ગૌરવાન્ માનાભાવાચ્ચ ।
કિન્ત્વન્તિમક્રિયા પરિપાલનરૂપક્રિયાન્તરેણ વેતિ ન સર્વં કર્મ બ્રહ્મલોકાવાપ્તિફલકમિતિ ।
મૈવં ।
ભગવદુદ્દેશેન કૃતસ્ય કામ્યસ્ય નિત્યસ્ય વા યસ્ય કસ્યાપિ કર્મણઃ પરિપાલનાદ્ બ્રહ્મલોકાવાપ્તિઃ ફલં શ્રૂયત ઇતિ જાતેષ્ટિ-પિતૃયજ્ઞયોરપિ તથા કૃતયોસ્તદેવ ફલમ્ ।
તથા ચ ભગવદ્ગીતા ``યજ્ઞાયાચરતઃ કર્મ કર્મગ્રન્થિર્વિલીયતે ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 456)
યજ્ઞાર્થાત્કર્મણો ઽયત્ર લાકો ઽયં કર્મબન્ધનઃઽઽ ।
ઇતિ તચ્ચ કર્મ યજ્ઞાર્થતયા પ્રત્યેકમેવ તત્ફલસમર્થં સમ્બલનન્તુ મઙ્ગલવદુપયુજ્યતે અન્યથા એકપ્રયોગસ્ય વ્યવધાનાદસમ્ભવઃ પરિપાલનન્તુ કર્તવ્યમિત્યેવ કારણમ્ ।
તદુક્તં ``દદામિ દેયમિત્યેવ યજ્ઞે યષ્ટવ્યમિત્યહમિતિ ।
યત્તુ નિષિદ્ધાસમ્બન્ધ એવ સમ્યક્ત્વં ન તુ વિહિતમાત્રાનુષ્ઠાનમિતિ ।
તન્ન ।
યત્કિઞ્ચિન્નિષિદ્ધાસમ્બન્ધસ્યાભાવાત્ સર્વનિષિદ્ધાસમ્બન્ધસ્ય સર્વત્ર સુલભત્વાદિતિ સમ્પ્રદાયઃ ।
અત્ર બ્રૂમઃ ।
ભગવદુદ્દેશેન કૃતં કિઞ્ચિદેવ કર્મ સર્વં કામ્યં વા સર્વં નિત્યં વા સર્વમિતિ વા નાદ્યઃ એકેનૈવ કામ્યેન નિત્યેન વા સ્નાનેન તથા કૃતેન તત્ફલસિદ્ધૌ બહુવિત્તાદિસાધ્યે શ્રાદ્ધાદાવપ્રવૃત્ત્યાપત્તેઃ ।
નાપરૌ અશક્યત્વાત્ ।
ન તુર્યઃ જાતેષ્ટ્યાદેર્નિત્યત્વાભાવાત્ ।
તસ્માત્ સમ્યગગૃહસ્થાશ્રમપાલનસ્ય તત્ફલં સમ્યક્તન્તુ સામસ્ત્યમેવ અતો ગયાશ્રાદ્ધાદેર્ન બ્રહ્મલોકાવાપ્તિઃ ફલમિતિ સાધુક્તં ``શાસ્ત્રદેશિતં ફલં અનુષ્ઠાતરીત્યુત્સર્ગ ઇતિ ।
તચ્ચ ફલં ક્વચિદ્વિધિવાક્યશ્રુતં ક્વચિચ્ચાર્થવાદિકમિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 460)
કાર્યાન્વિતશક્તિવાદપૂર્વપક્ષઃ
નન્વર્થવાદાદીનાં સિદ્ધાર્થતયા ન પ્રામાણ્યમ્ ।
કાર્યન્વિત એવ પદાનાં શક્યવધારણાત્ વૃદ્ધવ્યવહારાદેવ સર્વેષામાદ્યા વ્યુત્પત્તિઃ ઉપાયાન્તરસ્ય શબ્દવ્યુત્પત્ત્યધીનત્વાત્ ।
તથા હિ પ્રયોજકવાક્યોચ્ચારણાનન્તરં પ્રયોજ્યપ્રવૃત્તિમુપલભમાનો બાલઃ પ્રેક્ષાવદ્વાક્યોચ્ચારણસ્ય પ્રયોજનજિજ્ઞાસાયાં તદન્વય-વ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાદુપસ્થિતત્વાચ્ચ પ્રયોજ્યવૃદ્ધપ્રવૃત્તિમેવ પ્રયોજનમવધારયતિ ન ચાકિઞ્ચિત્ કુર્વતસ્તાદર્થ્યં સમ્ભવતીતિ તજ્જન્યં પ્રવૃત્ત્યનુકૂલં કાર્યતાજ્ઞાનમેવ કલ્પયતિ સ્વપ્રવૃત્તૌ ચ તેન કાર્યતાજ્ઞાનમેવ કલ્પયતિ સ્વપ્રવૃત્તૌ ચ તેન કાર્યતાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાવધારણાત્ નાન્યત્ પ્રવૃત્તેઃ કાર્યતાજ્ઞાનાવરુદ્ધત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 465)
ન ચૈવં શબ્દસ્ય જ્ઞાનદ્વારા પ્રવૃત્તિહેતુત્વં સ્વપ્રવૃત્તૌ બાલેન શબ્દાહિતવિશેષસ્ય કાર્યતાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વેનાનવધારણાત્ ।
જ્ઞાને ચ પ્રત્યક્ષાદિનાનોપાયકત્વદર્શનાત્ શબ્દાપિ કાર્યતાજ્ઞાનહેતુરિત્યવધાર્ય તત્રૈવ શક્તિં કલ્પયતિ ઉપસ્થિતત્વાત્ પશ્ચાદાવાપોદ્ધારેણ ક્રિયાકારકપદાનાં કાર્યાન્વિતતત્તદર્થેષુ શક્તિં ગૃહ્ણાતિ પ્રથમગ્રહીતસામાન્યશક્ત્યનુરોધાત્ ।
સ્યાદેતત્ યદ્યપિ વૃદ્ધવ્યવહારાદાદૌ કાર્યાન્વિતધીરનુમિતા તથાપ્યન્વિતમાત્રશક્ત્યૈવ કાર્યતાવાચકપદસમભિવ્યાહારાદાકાઙ્ક્ષાદિમહિમ્ના કાર્યાન્વિતધીસમ્ભવાત્ ન કાર્યાંશે ઽપિ શક્તિઃ પરમ્પરયાપિ શબ્દસ્ય કાર્યાન્વિતજ્ઞાનાનુકૂલત્વાદર્થાપત્તૌ અન્યથોપપત્તિરપિ ।
અવશ્યઞ્ચાકાઙ્ક્ષાદેઃ કારણત્વં કાર્યાંશે શક્તાવપિ તદ્વ્યતિરેકાદન્વિતાભિધાનવ્યતિરેકનિયમાત્ ।

(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 468)
સતિ ચાકાઙ્ક્ષાદૌ કાર્યવ્યતિરેકદર્શનાદન્વિતાભિધાનવ્યતિરિકો ન ક્વાપ્યસ્તિ ।
અન્યથા ગવાદિપદાનાં વ્યક્તાવેવ શક્તિઃ સ્યાત્ સંસ્કારાદેવ વ્યક્તિલાભદર્શનાન્ન તથેતિ યદિ તદા કાર્યવાચકપદાદેવ કાર્યાન્વિતલાભ ઇતિ કિં શક્ત્યા વૃદ્ધવ્યવહારે નિયમતઃ કાર્યાન્વિતજ્ઞાનં તત્ર દૃષ્ટમિતિ તત્ર શક્તિકલ્પને વૃદ્ધવ્યવહારે શબ્દોપસ્થાપિતેનૈવાન્વયબોધદર્શનાચ્છબ્દસન્નિધેરેવાન્વયબોધહેતુત્વ કલ્પને દ્વારમિત્યાદૌ શબ્દ એવાધ્યાહ્રિયતે ।
ક્વચિદસમ્પૂર્ણવાક્યે વૃદ્ધવ્યવહારાદાદ્યવ્યુત્પત્તેઃ શબ્દસન્નિર્વ્યભિચરતીતિ ચેત્ તર્હિ સિદ્ધાર્થે ઽપ્યન્વયપ્રતીતિદર્શનાત્ કાર્યત્વમપિ વ્યભિચારિ ।
ન ચ તત્ર લક્ષણા બાધકાભાવાત્ ।
શક્તિક્લપનાભિયા હ્યન્યત્ર લક્ષણાનુમતા ઇહ તુ લઘીયસ્યા ઉભયસાધરણાપદાર્થમાત્રશક્ત્યા મુખ્યસ્યૈવોચિતત્વાત્ ।
કિઞ્ચ કાર્યવાચિલિઙ્ગાદીનાં આકાઙ્ક્ષાદ્યુપેતપાદર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વમવશ્યં વાચ્યમતો વિશેષાત્ પદાન્તરાણામપિ તથાત્વમસ્તુ લાઘવાદિતિ ।
મૈવં ।
વ્યવહારહેતુતયાનુમિતે હિ કાર્યાન્વિતજ્ઞાને ઽન્વય -વ્યતિરેકાભ્યાં શબ્દસ્ય સાક્ષાત્કારણત્વવધારયતિ ન પરમ્પરયા સાક્ષાત્ત્વસ્યૌત્સિર્ગિકત્વેન તત્સમ્ભવે પરમ્પરયા અન્યાય્યત્વાદિતિ તત્રૈવ શક્તિં કલ્પયતિ નાન્વિતજ્ઞાને પદાર્થજ્ઞાને વા અપ્રવર્તકતયા પ્રવૃત્ત્યા સ્વકારણત્વેન તયોરનુપસ્થાપનાત્ ।
ન ચાન્વિતજ્ઞાનશક્તાવપિ પરમ્પરયા કાર્યત્વધીઃ સમ્ભવતીત્યર્થાપત્ત્યા સૈવ કલ્પ્યતાં લાઘવાત્ ન તુ વિશિષ્ટજ્ઞાને શક્તિરન્યલભ્યત્વાત્ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
અર્થાપત્તેઃ સાક્ષાદુપપાદકમાત્રવિષયત્વેન ન્યૂનાધિકાગ્રાહકત્વાત્ સાક્ષાદુપપાદકકાર્યન્વિતજ્ઞાને શક્તિઃ કલ્પ્યતે લિઙ્ગાદીનાં શક્તેરલ્પનાત્ અન્યલભ્યત્વતર્કસ્યાપ્યભાવાત્ વા આદ્યવ્યુત્પત્તેર્વિચાર્યત્વાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રવૃત્તિકારણતયોપસ્થિતં કાર્યન્વિતજ્ઞાનમપહાયાનુપસ્થિતાન્વિતજ્ઞાનમાત્રે શક્તિકલ્પનમયુક્તં હેત્વભાવાદુપસ્થિત્યન્તરે ચ ગૌરવાત્ ।
અથ કાર્યન્વિતજ્ઞાનોપસ્થિતાવપ્યન્વિતજ્ઞાનમપ્યુપસ્થિતમિતિ લાઘવાત્ કાર્યાંશમપહાયાન્વિતે શક્તિર્ગૃહ્યતામિતિ ચેત્ ન જ્ઞાને હિ પદાનાં શક્તિઃ શક્યત્વાન્નાર્થેષુ અન્યચ્ચ કાર્યાન્વિતજ્ઞાનં અન્યદેવાન્વિતજ્ઞાનં વિષયભેદેન જ્ઞાનભેદાત્ ।
તદુક્તમભાવવાદે અન્યદ્ભૂતલજ્ઞાનમન્યચ્ચ ઘટવદ્ભૂતલજ્ઞાનમિતિ અન્વિતજ્ઞાનમુપસ્થાપ્ય તત્ર શક્તિગ્રહ ઇતિ ગૌરવમેવ ।
ગઘુનિ શક્યે સમ્ભવત્યન્યલભ્યં ગુરુ ન તથેતિ ચેત્ ન યુગપદુપસ્થિતૌ તથાત્વાત્ ।
ન ચ તસ્યાપ્યનુપસ્થિતિઃ પુરુષવિશેષદોષાત્ સર્વૈરેવાદ્યવ્યુત્પત્તૌ તથાનવગમાત્ ।
તથાપિ ન કાર્યાન્વિતે શક્તિઃ કાર્યવાચિલિઙ્ગાદીનાં વ્યભિચારાદિતિ ચેત્ ન સર્વપદાનાં કાર્યત્વવિશિષ્ટધીજનકત્વાત્ ।
તચ્ચ કાર્યાન્વિતસ્વાર્થાપ્રતિપાદકતયેતરાન્વિતસ્વાર્થકાર્યપ્રતિપાદકતયા વેતિ ।
એવઞ્ચ કાર્યાન્વિતવ્યુત્પત્તૌ સત્યામનાકાઙ્ક્ષાદૌ વ્યભિચારાદાકાઙ્ક્ષાદેરુપાધિત્વમ્ ।
તથાચોપજીવ્યપ્રથમભાવિકાર્યાન્વિતવ્યુત્પત્ત્યનુરોધેન વિધ્યશ્રુતાવપિ કાર્યધ્યાહારઃ ક્વચિલ્લક્ષણા ક્વચિદસંસર્ગાગ્રહ ઇતિ સિદ્ધાર્થે ઽન્વયપ્રતીતિદર્શનાદુત્તરકાલમન્વિતમાત્રે શક્તિરેવ કલ્પ્યતાં પ્રાચીનકાર્યાન્વિતજ્ઞાનં બાધ્યતામિત્યપ્યત એવ નિરસ્તમ્ ।
પૂર્વકલ્પનાતઃ કલ્પનાન્તરપ્રસઙ્ગાત્ ઉત્તરકાલભાવિસિદ્ધાર્થપ્રયોગસ્ય લક્ષણાદિભિરપ્યુપપત્તેઃ અનન્યથાસિદ્ધત્વાભાવેન પ્રાચીનજ્ઞાનાબાધકત્વાત્ ઉપજીવ્યવ્યાઘાતાચ્ચ ।
અથ સિદ્ધાર્થે ઽપિ વ્યુત્પત્તિઃ તથાહિ ઉપલબ્ધચૈત્રપુત્રજન્મા બાલસ્તાદૃશેનૈવ વાર્તાહારેણ સમં ચૈત્રસમીપં ગતશ્ચૈવ પુત્રસ્તે જાત ઇતિ વાર્તાહારવાક્યં શૃણ્વન્ ચૈત્રસ્ય મુખપ્રસાદં ગૃહ્ણન્ શ્રોતુર્હર્ષમનુમિનોતિ હાર્ષાચ્ચ તત્કારણં પુત્રજન્મજ્ઞાનં કલ્પયતિ ઉપસ્થિત્વાદુપપાદકત્વાદ ન્યોપસ્થિતૌ ગૌરવાચ્ચ તત્ર વાક્યસ્ય કારણતાં કલ્પયતિ લાઘવાદિતિ ચેત્ ન હર્ષહેતૂનાં બહૂનાં સમ્ભવાત્ હર્ષેણ લિઙ્ગેન પુત્રજન્મજ્ઞાનસ્ય બાલેનાનુમાતુમશક્યત્વાત્ પ્રિયાન્તરજ્ઞાનસ્ય પરિશેષયિતુમશક્યત્વાચ્ચ ।
અથ પુત્રજન્મજ્ઞાનાવ્યભિચારિવૃદ્ધિનાદ્ધાદિક્રિયાવિશેષદર્શનાત્ પુત્રજન્મજ્ઞાનાનુમાનમિતિ ચેત્ તર્હિ પુત્રસ્તે જાત ઇતિ વાક્યં તત્ ક્રિયાકર્તવ્યપરમેવેતિ કાર્યાન્વિતજ્ઞાનજનકત્વમેવ તસ્ય પ્રથમતો ગૃહ્યતે ઉત્તરકાલં પુત્રજન્મજ્ઞાનાનુમાનમિતિ ન વ્યુત્પત્તિઃ કાર્યં જહાતિ યત્રાપીહ સહકારતરૌ મધુરં પિકો રૌતીતિ પ્રસિદ્ધાર્થપદસમાનાધિકરણ્યાદિભિર્વ્યુત્પત્તિસ્તત્રાપિ વ્યવહારધીન્યુત્પત્તિપૂર્વિકા કાર્યાન્વિત એવ યુક્તા પિકપદશક્તિઃ પૂર્વં નાવધૃતેતિ ચેત્ ન તત્ર પિકમાનયેત્યાદૌ કસ્યચિત્ કાર્યાન્વિત એવ વ્યુત્પત્તેઃ ઉપજીવ્યજાતીતયા ચ તસ્યા બલવત્ત્વં કિઞ્ચેદમપિ કાર્યાન્વિતજ્ઞાનશક્તં પદત્વાદિતિ સામાન્યતો ઽવગતં સ્વાર્થાવિશેષઃ પરં નાધિગતઃ સ ઇદાનીં સુહૃદુપદેશાદિભિરવગમ્યતે ।
અતઃ સિદ્ધં પ્રવૃત્તિપરાણાં શબ્દાનાં પ્રવર્તકજ્ઞાનજનકત્વં તચ્ચ ક્વચિત્ સાક્ષાત્ કાર્યાન્વયાત્ ક્વચિત્ પરમ્પરયા કાર્યાન્વયાત્ અત એવ વિધિશેષીભૂતાર્થવાદાનાં
સ્વર્ગાદિપદશક્તિગ્રાહકાણાઞ્ચ પ્રવૃત્તિપરત્વેન પરમ્પરયા કાર્યાન્વયાત્ કાર્યાન્વિતસ્વાર્થાબોધકત્વમિતિ ।
યત્ર પુરાણ-ભારતાદિ પાઠે ફલશ્રુતિરસ્તિ તત્રાર્થવાદકલ્પિતવિધિશેષીભૂતત્વેન પ્રવૃત્તિપરત્વમેવ તેષામતિપરમ્પરયા કાર્યાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વં સ્વરૂપાખ્યાનપરાણાન્તુ કાવ્ય-નાટકાદીનાં પદાર્થાસંસર્ગાગ્રહેણ સંસર્ગવ્યવહારો ન સંસર્ગગ્રહ ઇતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 484)
કાર્યાન્વિતશક્તિવાદસિદ્ધાન્તઃ
અત્રોચ્યતે ઘટમાનયેતિ વાક્યશ્રવણાનન્તરં પ્રયોજ્યસ્ય ધટાનયનગોચરપ્રવૃત્ત્યા ઘટાનયનકાર્યતાજ્ઞાનમનુમિતં બાલેન ન તુ કાર્યાન્વિતજ્ઞાનં પ્રવૃત્તિવિશેષે તસ્યાહેતુત્વાદ્ઘટાદિપદશક્તિગ્રહે તસ્યાનુપયોગાચ્ચ ।
તત્ર તજ્જ્ઞાનવિશેષે ઘટમાનયેતિવાક્યવિશેષસ્યાનાકલિતપદવિભાગસ્ય હેતુત્વમવધાર્ય ઘટપદ-દ્વિતીયા-ધાતુ-વિધિપ્રત્યયાનાં પ્રત્યેકમાવાપોદ્વાપદ્વારેણ ઘટકર્મત્વાનયન -કાર્યત્વજ્ઞાનેષુ પ્રત્યેકં કારણત્વમવગમ્ય શક્તિં કલ્પયતિ ।
પશ્ચાત્ પ્રવૃત્તિસામાન્યેનાનુમિતકાર્યાન્વિતજ્ઞાન વાક્યમાત્રસ્યાન્યલભ્યત્વેન કાર્યાંશમપહાયાન્વિતજ્ઞાનમાત્રે શક્તિં કલ્પયતિ ન તુ પ્રથમં વાક્યમાત્રસ્ય કાર્યાન્વિતજ્ઞાનમાત્રહેતુત્વકલ્પનં ।
અથ ઘટાનયનક્રિયાયાઃ પ્રથમં ક્રિયાત્વજ્ઞાનાત્પ્રવૃત્તિમાત્રાનુમાનં તેન ચ કાર્યાન્વિતજ્ઞાનમનુમાય તત્ર વાક્યમાત્રસ્ય હેતુત્વં કલ્પયિત્વા શક્તિં કલ્પયતિ તદુત્તરં વિશેષયોઃ કાર્ય-કારણભાવધીરિતિ ચેત્ ન પ્રથમં પ્રવૃત્તિમાત્ર-કાર્યાન્વિતજ્ઞાનમાત્રયોરનુમાનં બાલસ્ય ક્રમશોભવતીત્યત્ર માનાભાવાત્ ઘટાદિપદશક્તિગ્રહસ્ય તેન વિનાપિ સમ્ભવાત્ ।
ન ચ તદનુમાનસામગ્રી તદાવૃત્તેતિ વાચ્યમ્ ।
તદા વ્યાપ્ત્યાદિસ્મૃતૌ માનાભાવાત્ ।
સામાન્યયોઃ કાર્ય-કારણભાવગ્રહો વિશેષયોસ્તથાત્વગ્રહે હેતુરિતિ ચેત્ ન વિશેષયોરન્વય-વ્યતિરેકાભ્યામેવ તદ્ગ્રહાત્ ।

યથા ધૂમ-વહ્નિવિશેષયોઃ કાર્ય-કારણભાવગ્રહે તત્સામાન્યયોરપિ હેતુ-હેતુમદ્ભાવો ભાસતે અન્યથા ન સકૃદ્દર્શનગમ્યા વ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ તથાત્રાપિ વિશેષયોઃ કાર્ય-કારણભાવવિત્તિવેદ્ય એવ સામાન્યયોસ્તથાભાવ ઇતિ ચેત્ ન પ્રત્યક્ષેણ વિશેષગ્રહે યોગ્યત્વાત્ સામાન્યમપિ ભાસતે પ્રકૃતે ચ કાર્યવિશેષેણ કારણવિશેષાનુમિતૌ ન સામાન્યમિતિ ન યુગપદુપસ્થિતિઃ ।
અથ વિશેષયોઃ કાર્ય-કારણભાવાત્ સામાન્યયોરપિ તથાત્વમનુમાપયતીતિ ચેત્ તર્હિ વિશેષયોઃ કાર્ય-કારણભાવાવગમઃ પ્રાથમિક ઇતિ તન્મૂલકઃ પ્રથમં પદવિશેષે શક્તિગ્રહ એવ સ્યાત્ નિષ્પ્રયોજનકત્વેનાન્તરાનુમિતૌ માનાભાવાત્ યચ્ચોક્તં પ્રવૃત્તિકારણતયોપસ્થિતં કાર્યાન્વિતજ્ઞાનમપહાયાન્વિતજ્ઞાનં કલ્પયિત્વા તત્ર શક્તિકલ્પનમયુક્તં ઉયયથા ગૌરવાદિતિ તન્ન કાર્યાન્વિતજ્ઞાને ઽન્વિતજ્ઞાનત્વસ્ય સત્ત્વાત્ તદ્વિશેષત્વાત્ તસ્ય અતસ્તત્રૈવ શક્તિગ્રહો ન કાર્યત્વાંશે ઽપિ ।
અત એવ ઘટવદ્ભૂતલજ્ઞાને ભૂતલજ્ઞાનનત્વમપીતિ તદ્ભિન્નં તજ્જ્ઞાનમભાવવ્યવહારે કારણં ત્વયાપિ સ્વીકૃતં ।
અસ્ત્યેવં કિન્તુ તદુપસ્થિતાવપ્યન્વિતજ્ઞાનત્વં ન વિષય ઇતિ તસ્યૈવોપસ્થિત્યન્તરં કલ્પ્યમિતિ ચેત્ ન કાર્યાન્વિતજ્ઞાને અન્વિતજ્ઞાનં વિશેષ્યમિતિ તદુપસ્થિતૌ તસ્યાપિ વિષયત્વાત્ વિશિષ્ટજ્ઞાનસામગ્રીતોવિશેષ્યભાનાવશ્યમ્ભાવાત્ અન્યથા અન્યજ્જાતિજ્ઞાનં અન્યચ્ચ જાતિવિશિષ્ટજ્ઞાનમિતિ વ્યક્તિજ્ઞાનમપહાય જાતિજ્ઞાનં ક્વાપિ નોપસ્થિતમિતિ ન તવ જાતિરેવ પદાર્થઃ સ્યાત્ જાતેઃ કેવલોપસ્થિતૌ ચ વ્યક્તિસમાનસંવિત્ સંવેદ્યત્વં ન સ્યાત્ ।
અથ જાતિવિશિષ્ટજ્ઞાનોપસ્થિતેર્વ્યવ્યક્તિજ્ઞાનવિષયત્વે ઽપિ ગૌરવાદ્વ્યક્તેરન્યલભ્યત્વાચ્ચ જાતિવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વં ન શક્યતાવચ્છેદકં કિન્તુ જાતિજ્ઞાનત્વં લાઘવાદિતિ મતં તર્હિ તુલ્યમ્ । ન ચ યુગપદુપસ્થિતૌ લાઘવાવતારોન ચાત્ર યુગપદુપસ્થિતિરિતિ વાચ્યમ્ ।

વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય વિશેષ્યવિષયત્વનિયમાત્ કિઞ્ચ મમેદં કાર્યમિતિ જ્ઞાનં સાક્ષાદુપપાદકં પ્રવૃત્ત્યા સ્વકારણત્વેનાનુમિતમતસ્તત્ર શક્તિં ગૃહ્ણીયાત્ સાક્ષાદુપપાદકવિષયત્વાત્ કલ્પનાયાઃ શક્તિં ગૃહ્ણીયાત્ સાક્ષાદુપપાદકવિષયત્વાત્ કલ્પનાયાઃ ।
ન ત્વિદં કાર્યજ્ઞાને તસ્ય સાક્ષાદુપપાદકત્વાત્ ।
અથેદં કાર્યમિતિજ્ઞાને શક્ત્યૈવ પરમ્પરયાનુમાનદ્વારા મમેદં કાર્યમિતિ જ્ઞાનસમ્ભવાત્ અન્યલભ્યત્વેન ન શક્તિકલ્પના તર્હિ ઇતરાન્વિતજ્ઞાનશક્ત્યૈવ કાર્યવાચકપદસમભિવ્યાહારારેણૈવ કાર્યાન્વિતજ્ઞાનસમ્ભવાત્ અન્યલભ્યત્વેન ન તત્ર શક્તિકલ્પનમિતિ તુલ્યમ્ ।
નન્વિદં કાર્યમિતિ જ્ઞાનં સાક્ષાદેવ પ્રવર્તકં કર્તવ્યતાપ્રયોજકયાવદેકવિશેષણસ્ય સ્વગતત્વપ્રતિસન્ધાનં સહકારિ તેન નાતિપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ સહકારિવિલમ્બેન કાર્યાનુત્પાદે સાક્ષાત્સાધનત્વં નિવર્તત ઇતિ ચેત્ ન લાઘવેન મમેદં કાર્યમિતિ જ્ઞાનાદેવ પ્રવૃત્તેઃ યથા ચ ભવિષ્યદ્વિષયા કાર્યતાનુમિતિસ્તસ્થોક્તમધસ્તાત્ ।
અપિ ચ યાદૃશસ્ય પુરુષસ્યાવિગીતકૃતિસાધ્યમિદં તાદૃશો ઽહમિતિ ધીર્ન પ્રવૃત્તિહેતુઃ કૃતક્રિયમાણવિષયકકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય સિદ્ધવિષયસ્યાસિદ્ધવિષયેચ્છાનુત્પાદકત્વાત્ ઇચ્છાયાઃ સ્વપ્રકારકધીસાધ્યત્વેન કૃત્યા સાધયામીતીચ્છાયાઃ સ્વપ્રકારધીસાધ્યત્વેન કૃત્યા સાધયામીતીચ્છાયાઃ સ્વકૃત્યનન્તરભવિષ્યત્તારૂપકૃતિસાધ્યતાધીજન્યત્વાચ્ચ ।
અપિ ચાસ્તુ પ્રથમં કાર્યાન્વિતજ્ઞાને વાક્યસ્ય
સાક્ષાતત્કારણતાબોધાત્તત્ર શક્તિગ્રહઃ તથાપિ પશ્ચાદાવાપોદ્વારેણ પદવિશેષસ્યેતરાન્વિતસ્વાર્થજ્ઞાને શક્તિં કલ્પયતિ લાઘવાત્ ।
ન તુ કાર્યત્વાંશે ઽપિ ગૌરવાત્ અન્યલભ્યાચ્ચ ।
ન ચૈવં પ્રથમપ્રવૃત્તસ્ય સાક્ષાત્કારણતાબોધસ્ય તન્મૂલકકાર્યાન્વિતશક્તિગ્રહસ્ય ચ બાધા સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ઇષ્ટત્વાત્ અન્યથાસિદ્ધિમપશ્યતો હિ બાલસ્ય સ ભૂત ઇતિ તસ્યાબલવત્ત્વાત્ ગૌરવાન્યલભ્યત્વ-તર્ક-સહકૃતપ્રમાણજન્યત્વેનોત્તરસ્ય બલવત્ત્વાત્ ।
ન ચોપજીવ્યબાધાન્ન તથા પ્રત્યતીતિ વાચ્યમ્ ।
ઉપજીવ્યત્વે માનાભાવાત્ ।
દૈવાદ્ધિ પ્રથમં તદ્વૃત્તં ન તુ પદવિશેષશક્તિગ્રહે તસ્ય હેતુત્વતેન વિનાપિ તત્સમ્ભવાત્ ।
ન ચ પ્રાથમિકત્વેન બલત્ત્વસ્ય વ્યભિચારાત્ ।
નાપિ સર્વૈઃ પ્રથમં પ્રતીયમાનત્વેન બલવત્ત્વં સર્વેષા શરીરાહમ્પ્રત્યયે ચન્દ્રતારકાદિપરિમાણસ્ય સર્વૈરલ્પત્વગ્રહે ચ વ્યભિચારાત્ ।
અત એવ પૂર્વકલ્પનાતઃ કલ્પનાન્તરપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ ।
નિરસ્તમ્ ।
યત્રાનન્યથાસિદ્ધતયોપજીવ્યતયા વા બલત્ત્વં પૂર્વકલ્પનાયાસ્તત્ર તથાત્વાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રથમં કાર્યાન્વિતજ્ઞાને વાક્યસ્ય સાક્ષાત્ પરમ્પોદાસીનં કારણત્વમાત્રં ગૃહ્યતે ન તુ વિશેષો ઽપિ ઉપાયસ્યાન્વયઽવ્યતિરેકાદેરુભયવિશેષસાધારણત્વેન તત્સંશયકત્વાત્ ઉત્સર્ગો ઽપિ બાધકાભાવનિશ્ચયસહકૃતો નિશ્ચાયકઃ ।
ન ચાન્યલભ્યત્વસ્ય બાધકસ્યાભાવમાપાતતઃ સ્વતો દર્શનમાત્રેણ બાલો નિશ્ચેતુમર્હતિ ।
અત એવ પ્રામાણ્યસ્યૌત્સર્ગિકત્વે ઽપિ બાધકાભાવસહકૃતનિશ્ચયાદેવ નિશ્ચયઃ અન્યથા પ્રમાપ્રમા વા સાક્ષાત્પરમ્પરાસાધનં વેતિ સંશયઃ ક્વાપિ ન સ્યાત્ ।
યચ્ચ હર્ષહેતૂનાં બહૂનાં સમ્ભવાદિત્યાદિ તન્ન સ્વતોહીતહર્ષહેતુસ્તનપાનાદેર્બાધાવતારદન્યસ્ય હર્ષહેતોરગ્રહાદુપસ્થિતત્વાદુપપાદકત્વાચ્ચ પુત્રજન્મજ્ઞાનસ્યૈવ હર્ષહેતુત્વેન કલ્પનાત્ ।
અન્યપ્રિયજ્ઞાનં હર્ષકારણં ભવિષ્યતીતિ શઙ્કાયાઃ કથમેવમિતિ ચેત્ ન એવં હિ કાર્યાન્વિતજ્ઞાને ઽપિ શક્તિર્ન ગૃહ્યતે પ્રયોજ્યજ્ઞાનહેતૂનાં બહુત્વાદનન્યથાસિદ્ધશબ્દાનુવિધાનસ્ય ચ તુલ્યત્વાત્ અન્યપ્રિયસ્યાજ્ઞાનાચ્ચ જ્ઞાને ઽપિ વા તદા તદુપસ્થિતિનિયમે માનાભાવાત્ સન્દેહાભાવોપપત્તેઃ લિઙ્ગાભાસજન્યકાકતાલીયસમ્પન્નસંવાદાનુમિતિવદ્ધહર્ષેણ લિઙ્ગેન પુત્રજન્મજ્ઞાનાનુમાનસમ્ભવાચ્ચ ।
ન ચાસાસજત્વેનાનુમિતેર્ભ્રમત્વે તદ્ધેતુકશક્તિગ્રહો ભ્રમઃ વિષયસ્ય તથાભાવેન તયોર્યથાર્થત્વાત્ ।
યથા કશ્ચિત્ સૂત્રસઞ્ચારાધિષ્ઠિતં દારુપુત્રકં ઘટમાનયેતિ નિયુઙ્કે સ ચ તમાનયતિ તદા ચેતનવ્યવહારાદિવ તદ્દર્શી બાલો વ્યુત્પદ્યતે ।
ઇયં ક્રિયા કૃતિજન્યા સા જ્ઞાનજન્યા તત્ વાક્યજન્યમિત્યુનુમિતિ પરમ્પરાયા ભ્રમત્વે ઽપિ તદ્ધેતુશક્તિગ્રહઃ તજ્જન્યશાબ્દબોધશ્ચ યથાર્થ એવ વિષયસ્ય તથાભાવાદિતિ સિદ્ધં સિદ્ધાર્થે ઽપિ શક્તિગ્રહ ઇતિ ।
અત એવ ``યન્ન દુઃખેન સમ્ભિન્નં ન ચ ગ્રસ્તમનન્તરં ।
અભિલાષોપપનીતઞ્ચ તત્ સુખં સ્વઃપદાસ્પદંઽઽ ।
ઇત્યર્થવાદોપસ્થિતે સુખે વેદાદેવ સ્વર્ગપદસ્ય શક્તિગ્રહઃ ન તુ ચન્દનાદૌ સુખોપરાગેણ સ્વર્ગપદપ્રયોગાદ્ધેયતાદશાયાઞ્ચાપ્રયોગાત્ સુખમેવ શક્યં બહુવિત્તવ્યયાયાસસાધ્યે તત્કર્મણિ સુખમાત્રાર્થી ન પ્રવર્તત ઇત્યર્થવાદોપસ્થિતે સ્વર્ગપદતાત્પર્યં ।
ન ચાર્થવાદસ્યોપજીવ્યત્વાત્ તદુનીતે તત એવ શક્તિગ્રહઃ તસ્ય સ્વર્ગપદતાત્પર્યવિષયત્વેનાસ્પદત્વોપપત્તેર્ન અતિશયિતસુખત્વં વાચ્યં પ્રયોગોપાધિર્વાતિશયઃ ।
ન ચાતિશયસ્ય સાવધિત્વેન ચન્દનસુખે ઽસ્માદયં સ્વર્ગ ઇતિ ધીઃ સ્યાત્ રસાદાવિવાતિશયસ્ય જાતિત્વેનાવધ્યનિરૂપ્યત્વાત્ ।
અતિશયપદપ્રયોગસ્તુ ઇતરજ્ઞાનાપેક્ષ ઇતિ ચેત્ ન વિચિત્રહેતુસાધ્યતયા વિલક્ષણાતિશયસ્યાનેકત્વેનાનનુગમાત્ સુખત્વાવાન્તરાતિશયત્વેનાસ્યાનુગમે ઽપ્યનધ્યવસાયેન શક્ત્યગ્રહાદપ્રવૃત્ત્યાપત્તેઃ ।
સુખત્વાવાન્તરજાતેશ્ચ સુખમાત્રસાધારણત્વાત્ પ્રયોગોપાધેર્નિરાકર્તવ્યત્વાત્ લોકે ચ લક્ષણા ।
નનુ દુઃખાસમ્ભિન્નસુખસ્ય શક્યત્વે ચન્દનાદૌ સ્વર્ગપદપ્રયોગોલક્ષણયાપિ ન સ્યાત્ સાતિશયસુખસ્ય શક્યત્વે તત્સમ્બન્ધિતયા ચન્દનાદૌ લક્ષણા ભવતિ તસ્માત્ દુઃખાસમ્ભિન્નત્વાદિનોપલક્ષિતા સુખત્વાવાન્તરજાતિરેવ વાચ્યા એકજાતિસત્ત્વે ઽપિ વિલક્ષણહેતુસાધ્યસ્વર્ગેષ્ઠકજાતૌ માનાભાવાત્ ।
વિહિતકર્મજન્યતા ચ તત્તદ્વિશેષત્વેનૈવ અનનુગતસ્યાપિ જન્યતાવચ્છેદકત્વાત્ સમ્બન્ધમાત્રઞ્ચ લક્ષણાબીજમિતિ વક્ષ્યતે ।
એવં દેવતાયામપિ ``ઇન્દ્રમુપાસીતેત્યાદૌ લાકે પ્રયોગસ્યાનિયમાત્ ગૌણતયૈવ વ્યવહારાચ્ચાર્થાનધ્યવસાયે ઽલૌકિકસહસ્રાક્ષાદાવિન્દ્રાદિપદશક્તિગ્રહઃ પ્રમાણઞ્ચ ``ઇન્દ્રઃ સહસ્રાક્ષ ઇત્યાદિર્વિધિસભભિવ્યાહૃતોર્ઽથવાદ એવ સ્વર્ગપદવત્ ।
અથ સ્વર્ગપદે પ્રવૃત્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યા ``તત્સુખં સ્વઃપદાસ્પદમિતિશ્રુતેશ્ચાર્થવાદાદેવ શક્તિગ્રહઃ ન ચેહ તથાર્થવાદઃ કિન્તુ ``ઇન્દ્રઃ સહસ્રાક્ષ ઇત્યાદિ સ્તાવકત્વેન પ્રવૃત્તિપરમિતિ ચેત્ ન ઇન્દ્રઃ સહસ્રાક્ષૈત્યાદિપ્રસિદ્ધપદસામાનાધિકરણ્યશ્રુતૌ બાધકં વિના સહસ્રાક્ષસ્યૈવેન્દ્રાદિપદવાચ્યત્વાવધારણાત્ પ્રસિદ્ધપદસમન્વબલેન પ્રતીયમાનમર્થમબાધિતમાદાયૈવ તેષાં પ્રવર્તકત્વાત્ ।
મન્ત્રપ્રકાશિતશશિશેખરાદ્યુપેતમુદ્દિશ્ય હવિસ્ત્યાગેન તત્રૈવ યાજ્ઞિકાનાં દેવતાવ્યવહારાત્ ।

અપિ ચ ``શિવાય ગાં દદ્યાદિત્યાદિના દેવતાસમ્પ્રદાનત્વશ્રુતેઃ શિવાદિસહસ્રનામ્નાં પર્યાયત્વેન શ્રુતેર્મહાજનપરિગ્રહેણ પ્રમાણત્વાદારાધિતદેવતાયાં વરદાતૃત્વશ્રુતેશ્ચ બાધકં વિના ચેતનૈવ દેવતા ।

અથ દેવતાચૈતન્યપક્ષે
તત્પ્રીતિરેવ યાગવ્યાપાર ઇતિ નાપૂર્વસિદ્ધિરિતિ ચેત્ ન પ્રીતેઃ સુખસ્ય તદનુભવસ્ય ચાશુતરવિનાશિત્વાત્ તજ્જન્યસંસ્કારસ્ય સ્વાવિષયે ફલાહેતુત્વાત્ ફલહેતુસ્થાયિકૃતિવ્યાપારાપેક્ષાયાં લાઘવેન કૃતિસમાનાશ્રયસ્યૈવ વ્યાપારત્વકલ્પનાત્ ।
નાનાયાગેષ્ટકદાહ્વાને ચૈકદા સન્નિધાનં તદ્બદ્ધિવિશેષ એવ પ્રતિષ્ઠાવિધિના પ્રતિમાદાવહઙ્કારવત્ ।
અથ રાજસૂયાદિફલત્વેન શ્રતેરિન્દ્રાદિશ્ચેતન એવ દેવતાત્વન્તુ તસ્ય નાસ્તિ માનાભાવાત્ કિન્તુ દેશનાદેશિકતચતુર્થ્યન્તપદનિર્દ્દેશ્યત્વં દેવતાત્વમિતીન્દ્રાયેત્યાદિપદમેવ દેવતા અત એવાગ્નિપ્રકાશકમન્ત્રેણાગ્નિપ્રકાશનાનન્તરં અગ્નય ઇતિ નિયમતો હવિસસ્ત્યાગો ન પર્યાયાન્તરેણ ।
ન ચેન્દ્રોદ્દેશેન હવિસસ્ત્યાગ ઇન્દ્રનિષ્ઠકિઞ્ચિજ્જનકઃ તત્સ્વરૂપાજનકત્વે સતિ તદુદ્દેશેન ક્રિયમાણત્વાત્ બ્રાહ્મણાય દાનવદિતિ વાચ્યમ્ ।
અપ્રયોજકત્વાત્ તદર્થત્વેન ક્રિયમાણત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ ।
ઇન્દ્રાય સ્વાહેત્યત્ર ન તાદર્થ્યે ચતુર્થી કિન્તુ સ્વાહાદિપદયોગે ઉપપદવિભક્તિરેવ અન્યથા ``નમઃ-સ્વસ્તિ-સ્વાહેત્યાદિસૂત્રવૈયર્થ્યાત્ ।
મૈવં ।
ચતુર્થ્યન્તપદસ્ય દેવતાત્વે માનાભાવાત્ ચતુર્થીં વિનાપિ ઇન્દ્રો દેવતેતિ વ્યવહારાત્ ।
અગ્રયે કવ્યવાહનાયેત્યાદૌ દેવતાદ્વયપ્રસઙ્ગાત્ ``ઇન્દ્રઃ સહસ્રક્ષ ઇત્યર્થવાદસ્ય ``ઇન્દ્રમુપાસીતેત્યાદિવિધિસમભિવ્યાહારેણ એકવાક્યતયા તસ્યૈવોપાયસ્યત્વાત્ ``શિવસ્વન્નાદદીતેત્યત્ર મહાદેવમુદ્દિશ્ય ત્યક્તે ઽપિ શિષ્ટાનાં શિવસ્વત્વેન વ્યવહારાચ્ચ ।
અગ્નય ઇતિ પદેન નિયમતસ્ત્યાગશ્રુતિબોધિતત્વેન તથા ત્યાગસ્ય ફલહેતુત્વાત્ ।
ન ચ બીજાક્ષરાણાં દેવતાત્વાત્ તત્રૈવ શિવાદિપદશક્તિગ્રહ ઇતિ વાચ્યમ્ । બીજાક્ષરાણાં ચતુર્થ્યન્તત્વાનિયમાત્ ।
તદપ્રતીતાવપિ મન્ત્રપ્રકાશિતશશિશેખરાદ્યુપેતમુદ્દિશ્ય હવિસ્ત્યાગેન તત્રૈવ યાજ્ઞિકાનાં વ્યવહારઃ બીજાક્ષરાણાં હવિસ્ત્યાગભાગિત્વેનાનુદ્દેશ્યત્વાત્ શિવસ્ય પ્રતિમન્ત્રં બીજાક્ષરાણાં નાનાત્વાત્ અનનુગમેન શિવપદશક્તિગ્રહસ્યાશક્યત્વાચ્ચ ।
ન ચ મૂર્તિભેદેન શિવશરીરાણામનનુગતત્વેન તવાપિ ન શક્તિગ્રહ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
બાલ્યાદિના ભિન્નશરીરેષુ ચૈત્રત્વવચ્છિવત્વજાતેદૃષ્ટવિશેષોપગૃહીતત્વસ્ય વાનુગત્વાત્ અદૃષ્ટશૂન્યસ્ય ચેશ્વરસ્ય ન દેવતાત્વં ઈશાનશ્ચ તદ્ભિન્ન એવ તસ્માન્મન્ત્રકરણકહવિસ્ત્યાગભાગિત્વેનોદ્દેશ્યત્વં દેવતાત્વં અન્યેષાં હવિઃસમ્બન્ધે મન્ત્રસ્યાહેતુત્વાદિતિ ।
ક્વચિચ્ચ વાક્યશેષાચ્છક્તિગ્રહઃ યથા યવમયશ્ચરુર્ભવતિ વારાહી ચોપાનત્ વૈતસે કટે પ્રાજાપત્યં ચરું ચિનોતીત્યત્ર યવ-વરાહ-વેતસશબ્દાઃ કિં કઙ્ગ-વાયસજમ્બૂનાં વાચકાઃ ઉત દીર્ઘશ્રૂક-સૂકર-વઞ્જુલાનામિતિ મ્લેચ્છાર્યવ્યવહારદર્શનાદ્વિપ્રતિપત્તૌ મુખ્યાર્થાનધ્યવસાયાત્ તત્પદે પ્રમાણ્યાનિશ્ચયે વ્યવહારાદ્વ્યુત્પત્તિઃ સ ચાવિશિષ્ટઃ પિકાદિપદેષુ મ્લેચ્છવ્યવહારાદ્વ્યુત્પત્તેઃ સૂકરસ્યેવ ચર્મણા કાકસ્યાપ્યુપાનહોઃ સમ્ભવાદિતિ પૂર્વપક્ષે વસન્તે સર્વસસ્યાનાં જાયતે પત્રશાતનં મોદનમાનાઃ પ્રદૃશ્યન્તે યવાઃ કણિશશલિનઃ ।
ઽઽવરાહં ગાવો ઽનુધાવન્તિઽઽ ।
ઽઽઅમ્બુજો વેતસઃઽઽ ।
ઇતિ વાક્યાશેષરૂપવેદવિરોધિનૌ મ્લેચ્છપ્રસિદ્ધઃ સ્મૃતિરિવ વેદવિરુદ્ધા હેયેતિ નિરસ્તાયાં મ્લેચ્છપ્રસિદ્ધૌ નિષ્પ્રતિપક્ષાર્યવ્યવહારાચ્છક્તિગ્રહઃ । નનુ વાક્યશેષાત્ શ્રૂકરાદિષુ તાત્પર્યનિશ્ચયો ન શક્તિનિર્ણાયકઃ કાકાદિ સદૃશતયા શ્રૂકરાદૌ પ્રયોગસ્ય ગૌણ્યાદિનાપિ સમ્ભવાદિતિ ચેત્ ન શ્રૂકરાદૌ તાત્પર્યવચ્છક્તેરપિ નિશ્ચયાત્ ।
તથા હિ યદ્યપ્યનાદિપ્રયોગયાગિતા ન શક્તિનિયતા વૈદિકગૌણ્યાદિના વ્યભિચારાત્ તથાપિ શક્તિરનાદિપ્રયોગનિયતા અતો વરાહશબ્દસ્યાનાદિ ।
પ્રયોગયોગિતા શક્તિશ્ચ કાકે કલ્પ્યેતિ ગૌરવં શ્રૂકરત્વે ઽનાદિવેદસમ્બન્ધાત્ પ્રયોગો ઽનાદિસિદ્ધ એવ શક્તિમાત્રં કલ્પ્યત ઇતિ લાઘવમિત્યનાદિતાત્પર્યાત્ શ્રકરે શક્તિરેવ ।
અથ કાકવત્ શ્રૂકરો ઽપ્યસદૃશ એવ સુસદૃશસ્ય ગવયાદેઃ સત્ત્વાત્ કથઞ્ચિત્ સાદૃશ્યં કાકસ્યાપ્યસ્તીતિ ચેત્ ન કાક-શ્રૂકરયોર્વરાહશબ્દાદ્ બુદ્ધિસ્થત્વે ઽનયોઃ કો વાચ્ય ઇતિ જિજ્ઞાસમાનસ્ય સ્મૃતિવિષય ઇતિ તન્નિરાસાદન્યથા તાત્પર્યગ્રાહકવાક્યશેષસ્યાપિ નિષ્પ્રયોજનત્વં સ્યાત્ કથઞ્ચિત્ સાદૃશ્યસ્ય સર્વત્ર સત્ત્વેન તાત્પર્યાનધ્યવસાયાદિતિ ।
ઇતરાન્વિતે શક્તિરિત્યપિ ગુડજિહ્વિકા વસ્તુતોન્વયે ઽપિ ન શક્તિઃ ।
નનુ વ્યવહારેણાનુમિતે ઇતરાન્વિતજ્ઞાને પદશક્યત્વગ્રહાત્ તત્રૈવ શક્તિં ગૃહ્ણાતિ ઉપસ્થિતત્વાત્ ।
ન ચાગ્રે તત્યાગો હેત્વભાવાત્ ન તુ પદાર્થજ્ઞાનમાત્રે વ્યવહારાત્ તસ્યાનુપસ્થિતેઃ ઉપાયાન્તરાત્તદુપસ્થિત્યન્તરકલ્પને માનાભાવાત્ અત ઇતરાન્વિતસ્વાર્થજ્ઞાનશક્તત્વેન જ્ઞાતપદં સ્વાર્થાન્વયાનુભાવકં ઇત્યન્વિતાભિધાનમિતિ ચેત્ ન ઇતરાન્વિતપદાર્થજ્ઞાનોપસ્થિતૌ પદાર્થજ્ઞાનં વિશેષ્યમિતિ તદુપસ્થિતૌ તસ્યાપિ વિષયત્વાત્ વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય વિશેષ્યવિષયત્વનિયમાદિતિ તત્રૈવ શક્તિં કલ્પયતિ લાઘવાત્ ન ત્વન્વયાંશે ઽપિ ગૌરવાત્ ।
અસ્તુ વા પ્રથમમિતરાન્વિતજ્ઞાને શક્તિગ્રહે ઽગ્રે તત્યાગઃ અન્યલભ્યત્વપ્રતિસન્ધાનાત્ અનન્યલભ્યસ્યૈવ શબ્દાર્થત્વાત્ પ્રથમગૃહીતમાત્રઞ્ચ ન બલમિત્યુક્તમેવ તસ્માત્ સર્વૈઃ પ્રથમગૃહીતમાત્રઞ્ચ ન બલમિત્યુક્તમેવ તસ્માત્ સર્વૈઃ પ્રથમવ્યવહારાદુપસ્થિતે કાર્યાન્વિતજ્ઞાને ઽન્વિતજ્ઞાને વા પદકારણત્વગ્રહાત્તત્ર શક્તિગ્રહો ઽગ્રે ઽપિ ગૌરવાન્યલભ્યત્વપ્રતિસન્ધાને ઽપિ ન તત્યાગઃ
પૂર્વકલ્પનાયા વિપરીતત્વાદિતિ સ્વશિષ્યવ્યામોહનમ્ ।
અથ કાર્યત્વસ્યેતરપદલભ્યત્વેન તથા ન ત્વેવમન્વયે તસ્યેતરપદાશક્યત્વાચ્છક્યત્વે વા અવિવાદાદિતિ ચેત્ ન ઘટશક્તત્વેન જ્ઞાતં પદં સ્વાર્થસ્મરણદ્વારા આકાઙ્ક્ષાદિસહકારિવશાત્ સમભિવ્યાહૃતપદાર્થેન સહ સ્વાર્થસ્યાન્વયમનુભાવયતિ સ્વભાવાદિત્યન્યથૈવાન્વયજ્ઞાનલાભાત્ કિં શક્ત્યા ।
અન્વયમાત્રશક્તાવપ્યન્વયવિશેષજ્ઞાનાર્થમાકાઙ્ક્ષાદેરવશ્યમપેક્ષણાત્ ક્રિયા-કારકપદયોઃ પ્રત્યેકમિતરાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વે વાક્યર્થદ્વયધીપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચૈકમેવાન્વિતાભિધાયકમિતરત્તુ પ્રતિયોગિસ્મારકમિતિ વાચ્યમ્ ।
અવિશેષાદશક્યાન્વયાનુભવે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અન્વયે ઽપિ શક્તિરિતિ ચેત્ ન અશક્યમપિ હિ શક્યાન્વયં બોધયતિ નાન્યત્ શક્યાન્વયત્વસ્ય સ્વરૂપતોનિયામકત્વાત્ અન્યથા તવાપ્યપ્રતીકારાત્ ।
નન્વેવં પદાનામન્વિતજ્ઞાનજનકત્વાત્ તત્ર શક્તિરસ્ત્યેવ અશક્તસ્યાજનકત્વાત્ તવાપિ પદાદન્વયબોધ ઇતીશ્વરેચ્છાસત્ત્વાદિતિ સત્યં કિન્તુ અન્વયબોધે સ્વરૂપસતી સા વ્યાપ્તિયતે ન તુ જ્ઞાતા ઘટજ્ઞાનશક્તત્વેન જ્ઞાનાદેવ ઘટાન્વયબોધોપપત્તેઃ યથા તવ જાતિશક્તપદસ્ય આત્મવ્યક્તિજ્ઞાને દૃષ્ટઞ્ચ જ્ઞાતકરણે સામાન્યસમ્બન્ધિતયા જ્ઞાતસ્યાપિ વિશેષબુદ્ધ્યુપાયત્વં યથા વહ્નિસામાન્યવ્યાપ્તતયા ગૃહીતધૂમસ્ય વહ્નિવિશેષબુદ્ધિજનકત્વમ્ ।

અથ ઘટજ્ઞાનત્વં ઇતરાન્વિતઘટજ્ઞાને ઽપ્યસ્તીતિ તેન રૂપેણાન્વિતઘટજ્ઞાને ઽપિ જ્ઞાતા શક્તિર્વ્યાપ્રિયત ઇતિ ચેત્ સત્યં કિન્તુ ઘટજ્ઞાનત્વં શક્યતાવચ્છેકં ન ત્વન્વિતઘટજ્ઞાનત્વં ગૌરવાત્ અન્યલભ્યત્વાચ્ચ ।
એવઞ્ચ જાતિવાચકપદસ્ય વ્યક્તાવિવ એકૈવ શક્તિરન્વયાંશે સ્વરૂપસતી પદાર્થાંશે જ્ઞાતા વ્યાપ્તિયતે ।
જાતિ-વ્યક્તેયઃ સમાનસંવિત્સંવેદ્યત્વાત્ તથા ઘટજ્ઞાનાદિકન્તુ નાન્વયવિષયતાનિયતં સ્મરણે વ્યભિચારાદિતિ ચેત્ ઘટાનુભવવિશેષં પ્રતિ ઘટપદત્વેન કારણતા સ ચ શબ્દાનુભવો ઽન્વયવિષયતાનિયત એવ કેલલસ્ય શબ્દેનાનનુભવાત્ સ્મરણઞ્ચ પ્રતિ પદત્વેન ન જનકતા વ્યભિચારાત્ કિન્તુ સમ્બન્ધિતયા જ્ઞાતત્વેન ।
સ્યાદેતત્ અન્વયતાત્પર્યકતયા તત્પ્રતિપાદકં પદમિત્યવિવાદં તાત્પર્યનિર્વાહિકા ચ વૃત્તિઃ સા ચેહ ન ગૌણી ન વા લક્ષણેતિ શક્તિસિદ્ધિઃ ।
અથાન્વયે લક્ષણૈવ સ્વાર્થસમ્બન્ધિનિ તાત્પર્યાત્ પદાર્થોપસ્થિત્યનન્તરં તદન્વયોપપત્તેશ્ચ ।
ન ચ વૃત્તિદ્વયસ્ય વિરોધઃ અન્વયવિશેષણતયા પદાર્થોપસ્થિતેઃ ।
ન ચ લાક્ષણિકાનામનનુભાવકત્વાદન્વયાનુભવઃ કથમિતિ વાચ્યમ્ ।

પદાર્થસ્ય સ્મરણાદન્વયે શક્તત્વાચ્ચ પદાનાં શક્ત્યાનનુભાવકતયા સર્વત્ર લાક્ષણિકસ્યૈવાનુભાવકત્વદિતિ ।
તન્ન ।
વૃત્તિર્હિ જ્ઞતોપયુજ્યતે ન સ્વરૂપસત્યતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચેહ સ્વાર્થસમ્બન્ધિતયાન્વયઃ પ્રાગવગતઃ વાક્યાર્થસ્યાપૂર્વત્વાત્ ।
કિઞ્ચ શક્યસમ્બન્ધિતયા અન્વયે લક્ષણાર્થ પદાર્થે શક્તિકલ્પનં તદ્વરં લાઘવાદન્વયે ઽપિ શક્તિરસ્તુ કિં વૃત્તિદ્વયકલ્પના એવં સ્થિતે પ્રયોગે ઽપિ અન્વયઃ પદશક્યઃ વૃત્ત્યત્યન્તરં વિના પદપ્રતિપાદ્યત્વાત્ પદાર્થવદિતિ ।
ઉચ્યતે ।
વૃત્તિં વિનાપિ તાત્પર્યનિર્વાહાત્ કિં વૃત્ત્યા પદાનામુક્તક્રમેણાન્વયબોધજનકત્વસમ્ભવાદન્યથા શક્ત્યા તાત્પર્યનિર્વાહોદૃષ્ટ ઇતિ લક્ષણોચ્છેદઃ ।
અથ શક્તિં વિનાપિશક્યસમ્બન્ધાત્ તન્નિર્વાહ ઇતિ ન તત્ર શક્તિઃ તર્હિ વૃત્તિં વિનાપિ તન્નિર્વાહ ઇતિ કિં વૃત્ત્યા ।
અત એવાનુમાનમપ્રયોજકં અન્યથા પદપ્રતિપાદ્યત્વાદેવ શક્તિસાધને વૃત્ત્યન્તરોચ્છેદઃ ।
અત એવ ધૂમો ઽસ્તીત્યત્ર ધૂમપદસ્ય વહ્નિબોધપરત્વે ઽપિ વહ્નૌ ન લક્ષણા શક્ત્યા ધૂમોપસ્થિતૌ અનુમાનદ્વારા તત્પ્રતીતિસમ્ભવાત્ ।
તથા ગચ્છ ગચ્છતિ ચેત્ કાન્ત પન્થાનઃ સન્તુ તે શિવાઃ ।
મમાપિ જન્મ તત્રૈવ ભૂયાદ્યત્ર ગતો ભવાન્ ઇતિ ।
વાક્યસ્ય મા ગચ્છેત્યત્ર તાત્પર્યે ઽપિ ન લક્ષણા ગમનસ્ય પ્રિયામરણહેતુત્વં હિ વાક્યાર્થઃ તેન ગમનં મયા ન કર્તવ્યં પ્રિયામરણહેતુત્વાદિત્યનુમાનાદેવ ગમને અકર્તવ્યતાબોધનેન તાત્પર્યનિર્વાહાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 547)
યત્ર હિ મુખ્યયા સાક્ષાત્ પરમ્પરયા વા ન તાત્પર્યનિર્વાહઃ તત્ર લક્ષણા ।
નનુ ઘટમાનયેત્યત્ર પ્રત્યેકમન્વયવિશેષે જિજ્ઞાસા ભવતિ ।
ન ચ સામાન્યાનવગમે વિશેષે સ સ્યાત્ ઇત્યન્વયસામાન્યે શક્તિરેવેતિ ચેત્ ન કારણેન કિયાયા ચ ક્રિયાકારકસામાન્યાક્ષેપાત્તદુપપત્તેઃ દૃષ્ટે ફલાદૌ રસવિશેષજિજ્ઞાસાવત્ ।
એતેન યદુક્તમન્વિતપદાર્થે મમ ત્વકૈક શક્તિસ્તવ ત્વેકા પદાર્થે ઽપરા ત્વન્વય ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
અન્વયે શક્ત્યભાવાત્ ।
ન ચૈવમન્યયાનુભવે પદવિનિયોગો ન સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
અન્વયાનુભવાર્થમેવ પદાર્થે પદાનાં શક્તિકલ્પનાત્ ।
તસ્માત્ પદં કરણં પદાર્થસ્મરણં વ્યાપારઃ આકાઙ્ક્ષાદિસહકારિવશાત્ સ્મારિતાર્થાન્વયાનુભવઃ ફલં પદાર્થસ્મરણં ન વ્યધાયકં વ્યાપરત્વાત્ ।
ન ચ સ્મરણદ્વારા પદાર્થ એવ
કારણં તસ્યાનાગતત્વાદિના સ્વસ્મરણે અન્વયાનભવે ચાનકત્વાત્ ।
તથપિ પદાર્થસ્મરણમેવ કરણમસ્તુ આવશયકત્વાત્ અત એવ ચિન્તાવશોપનીતપદાર્થાનામન્વયબોધનાત્ કાવ્યાદિરિતિ ચેત્ ન સ્મરણસ્ય નિર્વ્યારત્વેનાકરણત્વાત્ અનન્યથાસિદ્ધાન્વય-વ્યતિરેકાભ્યાં આકાઙ્ક્ષાદિમત્પદસ્યાન્વયાનુભવવિશેષે કારણત્વાત્ પદાર્થોપસ્થિતેઃ સંસર્ગધીમાત્રહેતુત્વે ઽપિ શાબ્દસંસર્ગધીવિષયે પદસ્યૈવ હેતુત્વાત્ ગૌઃ કર્મત્વમાનયનમિત્યત્ર પદાર્થજ્ઞાને ઽપિ અન્વયજ્ઞાનાનુદયાત્ પદવિશેષોપસ્થિતપદાર્થજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે પદવિશેષસ્યૈવાવશ્યકત્વેન હેતુત્વાચ્ચ ।
કાવ્યસ્થલે ચ પદાર્થજ્ઞાનવ્યાપારકં ઉત્પ્રક્ષાદિસહકૃતં મન એવાન્વયાનુભવકરણમ્ ।
ન ચૈવ ઉત્પ્રેક્ષયાઃ પ્રથક્ પ્રમાણત્વં વ્યભિચારિજાતીયતયા લિઙ્ગાદાવિવ પ્રમાકરણતાવચ્છેદકાનતિપ્રસક્તાનુગતરૂપાભાવાન્નિર્વ્યાપારત્વાચ્ચ કિન્તુ પ્રમાણસહકારિણી સા ।
અત એવ માનસે લિઙ્ગપરામર્શે વ્યાપ્તિસ્મૃત્યાદિ ન પૃથક્ પ્રમાણમ્ ।
અથ પદમન્તરેણાપિ યોગ્યતાદિજ્ઞાને ઽન્વયબોધો ભવત્યતઃ પદાર્થસ્મરણ એવ પદાનામુપક્ષયઃ ।
તદુક્તં પશ્યતઃ શ્વેતમા રૂપં હેષાબ્દઞ્ચ શૃણ્વતઃ ।
ખુરવિક્ષેપશબ્દઞ્ચ શ્વેતો ઽશ્વેધાવતીતિ ધીઃ ।
ઇતિ ચેત્ સત્યં પ્રયોજકવાક્યોચ્ચારણાનન્તરં પ્રયોજ્યવ્યાપારદર્શનાત્ અન્વિતજ્ઞાનોપપત્ત્યર્થં પદસ્યૈવ શક્તિઃ કલ્પ્યતે પ્રથમસ્તસ્યૈવ કારણત્વાવધારણાત્ ।
પદાર્થેષુ શક્ત્યન્તરકલ્પને ગૌરવાત્ તદાહુઃ પ્રાથભ્યાદિભિધાતૃત્વાત્તાત્પર્યોપગમાદપિ ।
પદાનામેવ સા શક્તિર્વરમભ્યુપગમ્યતા ।
ઇતિ શ્વેતો ઽશ્વેધાવતીતિ ધીશ્ચ લિઙ્ગજા પદસ્ય કૢપ્તકારણભાવસ્યાભાવાદિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 556)
જાતિશક્તિવાદઃ
એવં પદાર્થમાત્રે શક્તૌ પદાર્થોનિરૂપ્યતે ।
તત્ર પ્રભાકરાઃ ।
યદ્યપ્યાનયનાદિવ્યવહારાદ્વ્યક્તાવેવ શક્તિરુચિતા ।

તથાપ્યાનન્ત્ય-વ્યભિચારાભ્યાં તત્ર ન શક્તિગ્રહઃ સમુચ્ચયેન શક્યત્વે ગાં દદ્યાદિત્યાદૌ સર્વોપાદાનાસામર્થ્યં એકસ્ય શક્યત્વે ઽનધ્યવસાયઃ ।
ન ચ ગોવ્યક્તિમાત્રમર્થઃ માત્રશબ્દસ્ય સર્વાર્થત્વે ઉક્તદોષાત્ સામાન્યાર્થકત્વે વ્યક્તેરપ્રતીતેઃ નાનાર્થત્વે ચ સર્વાસાં પ્રત્યેકં જ્ઞાતુમશક્યં શક્તૌ શક્યે ચ ગૌરવં અપૂર્વગવિ વ્યવહારાભાવાચ્ચ ।
નાપિ ગોત્વેનોપલક્ષિતા વ્યક્તિઃ શક્યા ધેનુપદવદતો ન શક્યાનન્તરં ન વ્યભિચારઃ ન સર્વાસઙ્ગ્રહઃ ન નાનાર્થત્વં ગોત્વેન તાસામૈક્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
રૂપાન્તરેણ વિજ્ઞાતમન્યેન રૂપેણ હિ ઉપલક્ષ્યતે યથા કાકેન ગૃહવિશેષોગોત્વેન ધાન કર્મવ્યક્તિવિશેષઃ સ્વતોવિલક્ષણઃ ન તુ કાકાદ્યાકારેણૈવ તત્પ્રતીતિઃ ।
ન ચ વ્યક્તીનાં જાતિં વિના રૂપાન્તરમેકમસ્તિ જ્ઞાયતે વા ગોપદાદ્ ગૌરિત્યેવ પ્રતીતેઃ ગોત્વવિશિષ્ટે ચ કાર્યાન્વયાદ્ગોત્વં વિશેષણં નોપલક્ષણં તદન્યેન કાર્યાન્વયે ઉપલક્ષણર્ં યથાયં વાસસ્વી દેવદત્તશબ્દવાચ્ય ઇત્યત્ર વાસઃ ।
ન ચ ગોત્વૈકત્વેન વ્યક્તીનામૈક્યં ક્રિયતે અશક્યત્વાત્ ।
નાપિ જ્ઞાપ્યતે અસત્ત્વાત્ ।
ન ચ તદેકત્વમેવ વ્યક્તેરેકત્વં અસમ્ભવાત્ ।
નાપિ વ્યક્તિઃ શક્યા ગોત્વમવચ્છેદકં કારણત્વે દણ્ડવત્ એવં હિ ગોપદાત્ ન ગોત્વવિશિષ્ટબુદ્ધિઃ સ્યાત્ શક્તિગ્રહાહિતસંસ્કારસચિવાદ્ગોપદાદેવ ધેનુપદાવિવ ગોત્વવિશિષ્ટજ્ઞાનં તદુદ્બોધશ્ચ તદ્વદેવ પરમ્પરાસમ્બન્ધાદિતિ ચેત્ ન તત્ર હિ ધાનકર્મવ્યક્તિવિશેષસ્યાવશ્યશક્યત્વે ઽનુગમાય ગોત્વમવચ્છેદકમાત્રં ન તુ વૈષરીત્ય ગોત્વસ્ય વૃષભે ઽપિ સત્ત્વાત્ ઇહ તુ વ્યક્તિરતિપ્રસક્તેતિ જાતિવિશિષ્ટૈવ સા શક્યા સ્યાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 561)
વસ્તુતસ્તુ જાતેઃ શક્યોપલક્ષણત્વે શક્યવચ્છેદકત્વે વાવશ્યકત્વાત્ લાઘવાચ્ચ જાતિરેવ શક્યા સ્યાત્ ન તુ વ્યક્તિઃ ધેનુપદે તુ ગોત્વં ન તથા અતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
અસ્તુ તર્હિ જાતિવિશિષ્ટં શક્યં સ્વવ્યવહારેણ ચ સ્વહેતુતયા જાતિવિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યાનુમિતત્વાદિતિ ચેત્ ન વિશેષ્યભેદાદ્વિશિષ્ટાનામન્તત્વેન વ્યક્તિવાચ્યત્વે ઉક્તદોષગ્રાસાત્ ।
વિશેષણસ્યૈક્યૈક્યેન વિશિષ્ટનામૈક્યસ્યોપલક્ષપક્ષવદ્દુષ્યત્વાત્ તસ્માદ્વ્યક્તેરપદાર્થત્વે જાતિરેવ પદાર્થઃ ।
વસ્તુતસ્તુ વ્યક્તૌ જાતિરનુગમિકા વિશેષિકા ચાવશ્યં વાચ્યેતિ નાગૃહીતવિશેષણાન્યાયેન સૈવ વાચ્યા ।
અથ જાતાવપિ વ્યક્તિરેવ વિશેષઃ ધર્માન્તરાભાવાત્ ગવેતરાવૃત્તિત્વે સતિ સકલગોવૃત્તિત્વાદેરૂપાધેરપિ વ્યક્તિઘટિતત્વાત્ નાગૃહીતવિશેષણાન્યાયોવ્યક્તાવપીત્યુભયમપિ વાચ્યમિતિ ન જાતેઃ સ્વત એવ વ્યાવૃત્તત્વાત્ ।
અન્યથા જાતિ-વ્યક્તોર્વ્યાવૃત્તત્વજ્ઞાનાદન્યોન્યવ્યાવૃત્તત્વબુદ્ધાવન્યોન્યાશ્રયઃ ।
સ્વતોવ્યાવૃત્તત્વઞ્ચ ન સ્વયમેવ સ્વવ્યાવર્તકત્વં સ્વસ્મિન્ સ્વાવૃત્તેઃ ।
નાપિ વ્યાવર્તકં વિનૈવ વ્યાવૃત્તત્વં અસમ્ભવાત્ ।
કિન્તુ સ્વાશ્રયવત્સ્વાત્મનિ વ્યાવૃત્તધીજનકસ્વભાવત્વં પરેષામન્ત્યવિશેષવત્ । વ્યાવર્તકધર્મે ઽપિ ધર્માન્તરાદેવ વ્યાવૃત્તબુદ્ધાવનવસ્થા સ્યાદત એવ કિઞ્ચિદ્ધિ વસ્તુ સ્વત એવ વિલક્ષણમિત્યાહુઃ ।
અસ્તુ વા વ્યક્ત્યા વ્યાવૃત્તતયા બોધિતા જાતિરેવ પદાર્થોલાઘવાત્ ન તુ વૈપરીત્યમુભયં વા ગૌરવાત્ કુતસ્તર્હિ વ્યક્તિધીઃ જાતિશક્તાદેવ કથમન્યશક્તાદન્યધીઃ સ્વભાવાત્ તત્સ્વભાવત્વમેવ વ્યક્તિશક્તિં વિના ન નિર્વહતીતિ ચેત્ ન ગોપદં હિ નિયમતોજાતિવ્યક્તી બોધયતિ તત્રાસ્ય જાતિશક્તિધીરેવ સહકારિણી કલ્પ્યતે લાઘવાદાવશ્યકત્વાચ્ચ ન તુ વ્યક્તિશક્તિધીરપિ ગૌરવાત્ ।
જાતિશક્તિજ્ઞાને સતિ તાં વિના વ્યક્તિબોધે વિલમ્બાભાવાત્ યથા તવ પદાર્થશક્તાદેવાન્વયધીઃ ।
યદ્વા જાતિશક્તમેવ પદં વ્યક્તિં બોધયતિ અશક્યત્વે ઽપિ જાત્યાશ્રયત્વમેવ નિયામકં યથા અશક્યમપિ સ્વાર્થાન્તરં બોધયતિ ।
તત્ર પ્રયોજકત્વેન કૢપ્તા શક્તિરેવાસ્તુ જાત્યાશ્રયત્વસ્ય તથાત્વકલ્પને ગૌરવાદિતિ ચેત્ ન અન્યલભ્યસ્યાપદાર્થત્વાદન્યથા અન્વયો ઽપિ શક્યઃ સ્યાત્ લક્ષણાદ્યુચ્છેદશ્ચ ।
અથ વા જાતિશક્તિજ્ઞાનાજ્જાતિધીર્ભવન્તી વ્યક્તિમપિ ગોચરયતિ ।
વ્યક્તિં વિના જાતેરભાવાત્ યો યેન વિના ન ભાસતે તદ્ધીહેતુસ્તમવબોધયતિ યથા જ્ઞાનધીહેતુસ્તદ્વિષયં યથા વા તવાધિકરણસિદ્ધાન્તો જ્ઞાનાદિનિત્યત્વં અન્યથા પદં જાતિમપિ ન બોધયેત્ કેવલાયા અપ્રતીતેઃ તથા ચ જાતિશક્તિકલ્પનાવૈત્યર્થં તસ્માત્ જાતિજ્ઞાનાર્થં કૢપ્તા શક્તિર્વ્યક્તિમપિ બોધયતિ એકવિત્તિવેદ્યત્વનિયમાત્ ।
એતેનૈકવિત્તિવેદ્યતૈવ વ્યક્તિશક્તિં વિના ન સ્યાત્ જ્ઞાપકાભાવાત્ ।
ન હિ વ્યક્તિજ્ઞાનમહેતુકં જાતિહેતુકં વા સદાતનત્વપ્રસઙ્ગાત્ ।
નાપિ જાતિધીહેતુકં સંવિદ્ભેદાપત્તેરિતિ નિરસ્તમ્ ।
જાતિશક્તેરેવ વ્યક્તિજ્ઞાપકત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 565)
નનુ જાતિં વિના પ્રત્યક્ષાદિના વ્યક્તિજ્ઞાનાદન્યૈવ વ્યક્તિધીસામગ્રી જાતિવિશિષ્ટજ્ઞાનઞ્ચોભયજ્ઞાપકસામગ્રીદ્વયસમાજાદાર્થં ।
અત એવ વ્યક્તિં વિના જાતેસ્મરણેન જાતિસ્મરણસ્ય વ્યક્તિવિષયત્વનિયમાત્ જાતિજ્ઞાપકમાત્રમેવ વ્યક્તિજ્ઞાપકં કલ્પ્યતે સામાન્યકલ્પનાયાં બાધકાભાવાદિતિ પરાસ્તમ્ ।
જાતિં વિનાપિ વ્યક્તિસ્મરણાત્તત્રાન્યૈવ સામગ્રી ચાતિવિશિષ્ટસ્મરણઞ્ચોભયાંશસ્મારકસમાજાદિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ । જાતિ-વ્યક્તિપ્રત્યક્ષાદિબોધે તથૈવ સામગ્રીદ્વયસ્ય પૃથગન્વય-વ્યતિરેકગ્રહાચ્છાબ્દે તુ વ્યક્તિબોધે જાતિશક્તિજ્ઞાનમેવ હેતુર્લાઘવાત્ ન સામગ્ષન્તરં તત્સત્ત્વે તેન વિના વિલમ્બાભાવાત્ ।
એવઞ્ચ જાતિશક્તત્વેન જ્ઞાતં પદં જાતિવિશિષ્ટસ્ય સ્મારકમનુભાવકઞ્ચ । નનુ જ્ઞાને શક્તિઃ શક્યત્વાત્ તથાચ યસ્ય જ્ઞાને શક્તિસ્તચ્છક્યં જાતિ-વ્યક્તિજ્ઞાને ચ શક્તિરિતિ જાતિવદ્વ્યક્તિરપિ શક્યેતિ ચેત્ ન યદ્વિષયતયા હિ જ્ઞાતા જ્ઞાને શક્તિરુપયુજ્યતે તત્ શક્તિજ્ઞાને વિષયતયા શક્યતાવચ્છેદકં શક્યં જાતિજ્ઞાનઞ્ચ તથેતિ જાતિરેવ શક્યા ન તુ વ્યક્તિજ્ઞાનત્વમપ્યચ્છેદકં ગૌરવાત્ ।
ન ચ શક્યજ્ઞાને નિયતવિષયત્વમેવ શક્યત્વં વ્યવહારાનુમિત શક્યાનુભવવિષયાણામન્વયે તત્સમ્બન્ધિમિતિ-માતૃણામપિ શક્યતાપત્તેઃ એવઞ્ચ જાતિ-વ્યક્તિજ્ઞાનજનકકત્વાદુભયત્રાપિ શબ્દશક્તિઃ ।
જાત્યંશે સ જ્ઞાતા વ્યક્ત્યંશે સ્વરૂપસતો હેતુર્લાઘવાદિતિ કુબ્જશક્તિવાદઃ ।
એવઞ્ચ સૈવ તદૈવ તેનૈવ જ્ઞાતા અજ્ઞાતા ચ વાચિકા અવાચિકાવેત્યત્ર જાતિવ્યક્યવચ્છેદકભેદેનાવિરોધઃ ત્વયાપ્યન્વયે કુબ્જશક્તિસ્વીકારાત્ ।
વ્યક્તેઃ શક્યત્વે ઽપિ જ્ઞાતશક્તિશબ્દજનિતજ્ઞાનવિષયત્વલક્ષણં વાચ્યત્વં નાસ્તિ ।
ન ચૈવં પરિભાષા શબ્દજન્યજ્ઞાનવિષયત્વેન વાચ્યત્વે લાક્ષણિકાદેરપિ વાચ્યત્વાપત્તેઃ વ્યક્તેઃ શક્યત્વે ઽપિ વ્યક્તિશક્તિજ્ઞાનં ન કારણં વ્યક્તિશક્તિજ્ઞાનત્વં નાવચ્છેદકમિતિ લાઘવમ્ ।

યત્તુ તચ્છક્તત્વેન જ્ઞાતાદેવ તદર્થબોધઃ શક્તિભ્રમાદપિ ધીદર્શનાત્ ।
તથા યોગ્યતાદ્યન્વયાનુપપત્તી વિના પદાદુપસ્થિતિઃ શક્તિસાધ્યેતિ વ્યક્તિરપિ શક્યેતિ ।
તન્ન ।
અન્યલભ્યે શક્તેરકલ્પનાત્ અન્યથા તવાન્વયે ઽપિ શક્તિર્લક્ષણાદ્યુચ્છેદશ્ચ ।
નનુ ન જાતિરર્થઃ; વ્યવહારાભાવેન વ્યુત્પત્તેરસિદ્ધેઃ કારકોપરક્તક્રિયા હિ વ્યવહારગોચરઃ જતિશ્ચ ન ક્રિયા નિત્યત્વાત્ કારકં ન કર્ત્રાદિ ક્રિયાયાસ્તત્રાસમવાયાત્ પરસમવેતક્રિયાફલભાગિત્વાભાવાત્ કર્તૃત્વવ્યાપારાનાશ્રયત્વાત્ અચેતનત્વાત્ તયા સહ વિભાગાભાવાત્ ક્રિયાનાધારત્વાચ્ચેતિ ચેત્ ન વ્યક્તિવ્યવહારાદેવ ઉક્તન્યાયેન જાતૌ શક્તિગ્રહાત્ જાતિસવિકલ્પકાદ્યવ્યાવૃત્તતયા જ્ઞાતાયાં વ્યક્તૌ ક્રિયાન્વયઃ સવિકલ્પકઞ્ચાલોચનદ્વારા જાતિજન્યમિતિ પરમ્પરયા જાતેરપિ કારકત્વેનાન્વયઃ ।
યદ્વા ન કેવલવ્યક્તેઃ કારકત્વં ન હિ ગૌર્ગચ્છતીત્યત્ર વ્યક્તિમાત્રં યાતીતિ કસ્યચિત્પ્રતીતિઃ કિન્તુ જાતિવિશિષ્ટાયાઃ તથાચોભયમપિ કારકમ્ ।
શ્રીકરસ્તુ કેવલજાતિ-વ્યક્તેયરકારત્વાત્ ક્રિયાન્વયોવ્યક્તેરાશ્રયતયા જાતેરવચ્છેદકતયા આરુણ્યાદિવત્ એવઞ્ચ જાતિશક્તપદાત્ જાતેરનુભવઃ શાબ્દોવ્યક્તેરૌપાદાનિકઃ અશક્યત્વાદિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 470)
અન્યે તુ જાતિશક્તમેવ પદં-જાતિ-વ્યક્ત્યોઃ સ્મારકમનુભાવકઞ્ચેતિ વ્યક્તેરપિ શાબ્દત્વમ્ । ન ચ વૃત્તિં વિના અન્વયાનુભવે ઽપ્રવેશાન્ન વ્યક્તેઃ શાબ્દત્વં વૃત્તિં વિનાપિ એકવિત્તિવેદ્યત્વનિયમેન જાતિશક્તાદેવ વ્યક્તેરનુભાવાત્ અન્યથા જાત્યન્વયો ઽપિ ન સ્યાત્ વ્યક્તિં વિના જાતેરનનુભવાત્ ।
અત એવ જાતિશક્તિરેવ વ્યક્તિં બોધયતીતિ ગુરવઃ ।
કિઞ્ચ શક્યોપસ્થાપિતસ્યાન્વયાનુભવં પ્રતિ પદાનાં કારણત્વં અતો જાતિવદુપસ્થાપિતાયા વ્યક્તેરનુભવઃ પદાત્ ન તુ તત્તચ્છક્તોયપસ્થાપિતસ્ય ગૌરવાત્ ।
ન ચૈવમશક્યપરત્વે લક્ષણા યથા હ્યન્યત એવ જ્ઞાનાન્ન શક્તિસ્તથા લક્ષણાપિ ન તત્ કિમશક્યે ઽપિ મુખ્યઃ પ્રયોગઃઃ સત્યં શક્ત્યા સાક્ષાદુપસ્થિત એવ તસ્ય મુખ્યત્વાત્સ્વશક્ત્યેતિ ત્વધિકમ્ ।
વસ્તુતસ્તુ જાતિશક્તાદેવ વ્યક્તિધીસમ્ભવાન્ન વ્યક્તૌ શક્તિઃ ।
યદિ ચ તતો ન તદ્ધીસ્તદા તત્ર શક્તિરેવ સ્યાત્ અન્યથા તદ્ધીર્ન સ્યાદેવ ।
નનુ પદ-જાતિભ્યામપ્યેકોજાતિ-વ્યક્ત્યનુભવઃ ક્રિયતે તત્ર જાત્યંશે પદસ્ય વ્યક્ત્યંશે જાતેરનુભાવકત્વમયમેવ ઉપાદાનાર્થં ઇતિ ચેત્ તર્હિ જાતેઃ કારણત્વાપેક્ષયા શક્તિજ્ઞાને ઉપસ્થિતવ્યક્તેરવચ્છેદકત્વમાત્રકલ્પનૈવ લઘીયસી જાતેઃ પ્રમાણાન્તરત્વાપાતશ્ચ ।
અત એવ બ્રીહીનવહન્તીત્યત્ર વ્યક્તૌ ન લક્ષણા તત્સાધ્યોપસ્થિતેર્જાતિશક્તિત એવ સિદ્ધેઃ; ।
અસ્તુ વા ગવાવચ્છેદકત્વેનારુણ્યાદિવદ્વ્રીહિત્વે ઽપ્યવઘાતાન્વય ઇતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
ગોત્વજ્ઞાને ગોજ્ઞાને વા શક્તં પદમિત્યાકારઃ ।
શક્તિગ્રહઃ તથાચ શક્યજ્ઞાને
વિષયતયા જાતેરવચ્છેદકત્વં વ્યક્તિમાદાયૈવ પ્રતીયતે ન કેવલાયાઃ વ્યક્તિં વિના જાતેરપ્રતીતેઃ તથાચ જાતેરવચ્છેદકત્વે નાગૃહીતવિશેષણાન્યાયેન વ્યક્તેરવચ્છેદકત્વં વજ્રલેપાયિતમિતિ શક્તિજ્ઞાને વિષયતયા અવચ્છેદકત્વાત્ જાતિવત્સાપિ શક્યા તસ્માત્ પરિહરૈકવિત્તિવેદ્યત્વનિયમં સ્વીકુરુ વા વ્યક્તેર્વાચ્યત્વમ્ ।
અપિ ચ યદ્ધર્મવત્તયા જ્ઞાત એવ યત્ર યસ્ય જ્ઞાનં સ તત્રાવચ્છેદકઃ વ્યક્તિજ્ઞાનનત્વેન જ્ઞાત એવ તત્ર જ્ઞાને શક્તિધીરિતિ વ્યક્તિરપિ શક્યા ।
નન્વાદ્યવુત્પત્તૌ મિતિ-માતૃવિષયત્વેન જ્ઞાત એવ જ્ઞાને પ્રવર્તકત્વં જ્ઞાતં ન ચ તયોર્જ્ઞાનં પ્રવર્તકમતો વ્યભિચારઃ અન્યથા પ્રવર્તકત્વેન મિતિ-માતૃજ્ઞાનમપિ પ્રયોજ્યસ્યાનુમાય બાલસ્તત્રાપિ શક્તિં ગૃહ્ણીયાત્ એવં તવાપિ કાર્યાન્વિતજ્ઞાન એવ શક્તિઃ સ્યાત્ તત્ત્વેન જ્ઞાત એવ જ્ઞાને શક્તિગ્રહાદિતિ ચેત્ મિતિ-માતૃજ્ઞાનત્વં કાર્યાન્વિતજ્ઞાનત્વઞ્ચ વિનાપિ પ્રવર્તકજ્ઞાને ઘટજ્ઞાનત્વાદિકં જ્ઞાતું શક્યમિતિ તયોર્નાવચ્છેદકત્વં કિન્તુ ઘટજ્ઞાનત્વાદિકમેવ લાઘવાત્ તયોરપિ તત એવ પ્રાપ્તેશ્ચ ।
કિઞ્ચ પદં વ્યક્તિજ્ઞાનાર્થ શક્યજ્ઞાને વિષયતયા વ્યક્તેરવચ્છેદકત્વમાત્રં કલ્પયતિ લાઘવાત્ જાતિવિષયત્વવદ્વ્યક્તિવિષયત્વસ્ય જ્ઞાનવિત્તિવેદ્યત્વેનાવશ્યં શીઘ્રોપસ્થિતત્વાત્ ન તુ જાતિશક્તિસ્તદ્બોધે કારણાન્તરં વા તદવચ્છેદકં ગૌરવાચ્છક્તિગ્રહકકાલે કલ્પનીયોપસ્થિતિકત્વાચ્ચ ।
અન્યે તુ પ્રથમં વ્યવહારાનુમિતવ્યક્તિજ્ઞાને શબ્દાનુવિધાનાત્ પદં શક્તમિત્યવધારયતિ ન તુ જાતિજ્ઞાને વ્યવહારાજનકત્વે ન તદા તસ્યાનુપસ્થિતેઃ પશ્ચાદ્વ્યક્તેર્વ્યાવૃત્ત્યર્થં અનુગમાર્થઞ્ચ જાતિરપિ તદ્વિષય ઇતિ માનાન્તરેણ જ્ઞાત્વા જાતિજ્ઞાને ઽપિ તત્પદસ્ય કારણતાં પ્રત્યેતિ તથાચ વ્યક્તિશક્તિજ્ઞાનમપિ કારણં ન તુ જાતિશક્તિજ્ઞાનેનાન્યથાસિદ્ધિઃ વ્યક્તિજ્ઞાનકારણતાં ઉપજીવ્ય જાતિજ્ઞાને કારણતાગ્રહ ઇત્યુપજીવ્યવિરોધાત્ ।
એતેન જાતિરપિ શક્યા લાઘવાત્ શક્તિગ્રહજન્યસંસ્કારસ્ય વ્યક્તિવિષયત્વનિયમેન પદાત્ જાતિસ્મરણમુત્પાદ્યમાનમવશ્યં વ્યક્તિવિષયં સંસ્કારસ્યાનિયતોદ્બોકધત્વે ઽપિ જાત્યંશોદ્બોધકાદેવ વ્યક્તંશોદ્બોધનિયમકલ્પના યથા પદેનોદ્બુદ્ધસંસ્કારાદેવ નિયતા શક્તિસ્મૃતિઃ પદં વિનાપિ સ સર્વા જાતિસ્મૃતિર્વ્યક્તિવિષયા અન્યથા કેવલજાતિમાત્રસ્મરણાપત્તેઃ ।
સંસ્કારસહિતાત્ પદાદેવ જાતિવિશિષ્ટાનુભવો ઽપીન્દ્રિયદિવ પ્રત્યભિજ્ઞા ।
અત એવ ભાષ્યં સંસ્કાર-શબ્દશક્તિભ્યાં વિશિષ્ટાનુભવૈત્યુન્નીતમતમપાસ્ત ઉક્તન્યાયૈર્જાતિવદ્વ્યક્તેરપિ શક્યત્વાત્ વિશિષ્ટનામાનન્ત્યે ઽપિ એકત્ર વિશિષ્ટે તત્ત્વં વિહાય ગોત્વમાદાય ગોત્વવિશિષ્ટં શક્યમિત શક્તિગ્રહઃ યથા ચ ક્વચિદેવ ધૂમે ધૂમોવહ્નિવ્યાપ્ય ઇતિ બુદ્ધિઃ યથા વ તથૈવ કાર્યાણામાનન્ત્યે ઽપિ ક્વચિત્ કાર્યે તત્ત્વં તટસ્થીકૃત્ય કૃતિમાદાય ધર્મિણિ કાર્યં શક્યમિતિ લિઙાદેરપૂર્વં શક્તિગ્રહઃ અવચ્છેદકૈક્યાચ્છક્તેરેકત્વં તદ્વદેવ યથા વા વ્યક્તિવાચકપશ્વાદિપદાનાં અથ વા ગોત્વેન સામાન્યલક્ષણયા જ્ઞાતે સર્વત્ર ગવિ ગોત્વમાદાય શક્તિગ્રહઃ પ્રમેયત્વેન ચ સર્વજ્ઞાને સાર્વજ્ઞમિષ્યત એવ નેષ્યતે તુ ઘટત્વાદિ સર્વપ્રકારકજ્ઞાનવત્ત્વેન સર્વૈકોદસીનગોઃ શક્યત્વાદ્ યત્કિઞ્ચિદેકોપાદાને ઽનધ્યવસાયો વા । અન્યથા તવાપ્યેકવિત્તિવેદ્યતયા સર્વૈકપરત્વે ઉક્તદોષે કા ગતિઃ કા વા ગતિર્વ્યક્તિવાચકપશ્વાદિપદાનાં ।
ભટ્ટમતે તુ જાતિરેવ શક્યા લાઘવાત્ વ્યક્તિસ્ત્વાક્ષેપલભ્યા ।
નનુ નાક્ષેપ એકવિત્તિવેદ્યત્વાત્તયોઃ સમાનાનાં હિ ભાવઃ સામાન્યં તચ્ચ વ્યક્તિં વિના ન ભાસતે ઇતિ ચેત્ ન સ્વરૂપેણ શક્યા જાતિઃ ન ચ સામાન્યત્વં તસ્યાઃ સ્વરૂપં તદ્ધર્મત્વાત્ અન્યથા આલોચને ઽપિ સા ન ભાસેત ।
કથં સામાન્યત્વેનાપ્રતીતા જાતિર્વ્યક્તિતોભિન્નતયા શબ્દનાભિધાતવ્યેતિ ચેત્ ન શબ્દેન વ્યક્તિતો ભિન્નતયા જાતેરબોધનાત્ ।
નનુ વ્યાવૃત્તા જાતિવ્યાચ્યા વ્યાવૃત્તબુદ્ધિં વિના વ્યક્તિવિશેષાનાક્ષેપાત્ વ્યાવર્તિકા તત્ર વ્યક્તિરેવ અનુગતત્વમપ્યનુગમ્યમાનં વિના ન ભાસત ઇતિ જાતિવિત્તિવેદ્યૈવ વ્યક્તિરિતિ ચેત્ ન સ્વતોવ્યાવૃત્તજાતિસ્વરૂપસ્ય વાચ્યત્વાત્ ।

વ્યક્તેર્ધર્માન્તરસ્ય વા વ્યાવર્તકત્વે ઽન્યોન્યાશ્રયો ઽનવસ્થા વા ।
નનુ ગૌરિતિપદાત્ જાતિ-વ્યકત્યોર્યુગપત્પ્રતીતિઃ ।
ન ચ સૂક્ષ્મકાલભેદાગ્રહાત્ સા ભ્રાન્તા બાધકાભાવાત્ તથાચ ગોપદાદ્ગોત્વધીસ્તતઃ ક્રમેણ વ્યાપ્તિ-પક્ષધર્મતાજ્ઞાનં તતો વ્યક્ત્યનુમિતિરિતિ જ્ઞાનપરમ્પરકલ્પનાદ્વરં જાતિવિત્તિવેદ્યત્વં વ્યક્તેરિતિ ચેત્ ન વ્યુત્પત્ત્યધીનં હિ શબ્દસ્ય બોધકત્વં અતો વ્યુત્પત્તિપર્યાલોચનયા યુગપજ્જ્ઞાનમસિદ્ધમ્ ।
અત એવ જ્ઞાનપરમ્પરાકલ્પનમપિ યુક્તં અન્યથા કર્તુરપ્યાક્ષેપોન સ્યાત્ શબ્દાત્ સકર્તૃ
કાયા એવ ક્રિયાયા અવગમાત્ ।
ન ચ જાતિજ્ઞાનત્વેન વ્યક્તિવિષયતાનિયમઃ પ્રત્યક્ષાદૌ તસ્ય વ્યક્તિધીહેતુસમાજાધીનત્વાત્ ।
અત એવ ન જાતિધીહેતૌ વ્યક્તિધીહેતુસહકારિતાનિયમઃ સમાજસ્યાર્થસિદ્ધત્વાત્ ગોત્વં ગવાવિષયપ્રતીતિવિષયઃ જાતિત્વાત્ ગોભિન્નભાવત્વાદ્વેતિ જાતિમાત્રધીસિદ્ધેશ્ચ ।
અથ યત્ તત્પરતન્ત્રં તત્ તેનૈકાવિત્તિવેદ્યં યથાર્થપરતન્ત્રં જ્ઞાનમર્થેન જાતિશ્ચ પરતન્ત્રેતિ વ્યક્તૌ ભાસમાનાયામેવ ભાસત ઇતિ ચેત્ ન પરતન્ત્રત્વં હિ ન પરસમવેતત્વં ગન્ધાદિના વ્યભિચારાત્ ન તદ્ધીનિરૂપ્યત્વં અસિદ્ધેઃ નાપિ તસ્મિન્ ભાસમાન એવ ભાસમાનત્વં સાધ્યાવિશેષાત્ નાપિ વિશેષણત્વેનૈવ જ્ઞાનં ગૌરિત્યેવ

પ્રતીતેઃ ।
ગવિ ગોત્વમિતિ કશ્ચિત્ પ્રત્યેતીતિ ચેત્ ન આલોચને વિશેષણત્વં વિનાપિ સ્વરૂપતઃ પ્રતીતેઃ જાતિમાત્રશક્તાત્ પદાત્ જાતેઃ સ્મરણમાલોચનમેવ જાતિવિશિષ્ટગોચરસંસ્કારાદેવ પદેન જાત્યંશોદ્બોધે સતિ જાતિમાત્રસ્મરણાત્ ।
અત એવ તતો જાતિં વિનાપિ કદાચિત્ વ્યક્તિસ્મૃતિઃ ।
અસ્તુ વા ગુરોરિવાલોચનમપ્પિ સંસ્કારજનકં શબ્દવ્યુત્પત્તિબલેન જાતિમાત્રસ્મરણસિદ્ધેઃ ।
ન ચ સ્મરણસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વમેવ અનુભવસ્યાપિ તથાત્વેન નિર્વિકલ્પકાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ એવવિત્તવેદ્યત્વે ઽપિ પ્રથમદર્શનવત્ શબ્દાદુગોત્વસ્મરણમાલોચનમેવ ગોત્વે ગોવ્યક્તિવૃત્તિત્વાદિ વૈશિષ્ટ્યસ્યાશક્યત્વેન તદવિષયત્વાત્ ।
ન ચાલોચનસ્યેન્દ્રિયજન્યત્વાત્ ન સ્મૃતિત્વં જ્ઞાનત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યધર્મત્વેન સ્મૃતિત્વસ્યાલોચનવૃત્તિત્વાત્ ।
નન્વાક્ષેપાદ્વ્યક્તિધીર્ન વ્યક્તિત્વેન ન વા રૂપાન્તરેણ ગૌરિત્યેવ પ્રતીતેઃ નાપિ ગોત્વેન ગોત્વસ્ય ગોત્વવિશિષ્ટભેદેનાક્ષેપાભાવાદિતિ ચેત્ ન વિશેષણ-વિશેષ્યયોર્ભેદેનાનુમાનાવિરોધાત્ ।
અત એવ ગોત્વં વ્યક્ત્યાશ્રિતં જાતિત્વાદિતિ પક્ષધર્મતાબલાત્ ગોત્વાશ્રવ્યક્તિસિદ્ધિઃ અર્થાપત્તેર્વા તત્સિદ્ધિઃ ।
નનુ વ્યક્ત્યા વિના કિમનુપપન્નં વ્યક્તિં વિનાપિ ગોત્વસ્ય તદ્બુદ્ધેશ્ચ સિદ્ધેઃ કથમર્થાપત્તિરિતિ ચેત્ ન વ્યાપકં વિના વ્યાપ્યસ્યાસિદ્ધેઃ ઉચ્યતે ।
ગામનયેત્યતો ગોત્વવિશિષ્ટસ્ય ક્રિયાન્વયબોધાદ્ગૌરિત્યાકારકગોવિશેષ્યકબુદ્ધિઃ કારણં સા ચ ન શબ્દં વિના આક્ષેપાદ્વ્યક્ત્યાશ્રિતં ગોત્વમિતિ ધીર્ન તુ ગૌરિતિ ।
ન ચૈવં વ્યક્તેઃ ક્રિયાન્વયો ઽપિ ગોત્વાશ્રિતતયા નિરાકઙ્ક્ષત્વાત્ રાજપુરુષમાનયેત્યત્રેવ રાજ્ઞઃ અન્વયે વા વ્યક્તિમાનયેતિ ધીઃ સ્યાત્ ન તુ ગામિતિ ।
કિઞ્ચ ગોત્વં ન વ્યક્તિવ્યાપ્યં ન હિ યત્ર યદા વા ગોત્વં તત્ર તદા વ્યક્તિર્યત્ સામાન્યં સા વ્યક્તિરિતિ વા નિયમઃ વ્યભિચારાત્ ।
નાપિ ગોત્વં ગવાશ્રિતં ગોત્વાદિત્યનુમિતિઃ વ્યાપ્તિગ્રહશરીરત્વાત્ ।
ન ચ જાતિત્વં વ્યક્ત્યાશ્રિતત્વે લિઙ્ગં જાતિત્વસ્ય પદાદનુપસ્થિતેઃ તથાત્વે વા જાતિવિત્તિવેદ્યૈવ વ્યક્તિઃ ।
અપિ ચ લિઙ્ગં વ્યાપ્યમનુપપન્નં સ્વાશ્રયે વ્યાપકપપાદકઞ્ચ બોધયતિ । ન ચેહ ગોત્વાશ્રયે વ્યક્તિબુદ્ધિઃ ।
વયન્તુ બ્રૂમઃ વ્યક્તેરપદાર્થત્વે વિભક્ત્યર્થસઙ્ખ્યા-કર્મત્વાદેર્વ્યક્તાવનન્વયઃ સ્યાત્ સુવિભક્તીનાં પ્રકૃત્યર્થાન્વિતસ્વાર્થબોધકત્વસ્ય વ્યુત્પત્તિસિદ્ધત્વાત્ પ્રકૃતિતાત્પર્યવિષયે તદન્વયવ્યુત્પત્તૌ લક્ષણોચ્છેદો ગૌરવઞ્ચ ।
આખ્યાતાર્થસઙ્ખ્યાપિ નાનુમિતેનાન્વેતિ કિન્તુ ભાવનાન્વયિના શુદ્ધેન પ્રથમાન્તાદુપસ્થિતેન પદાન્તરાદુપસ્થિતિરેવ તત્રાક્ષેપાર્થઃ । અત એવ ન વ્યક્તેરાક્ષેપઃ કિન્તુ લક્ષણયા ગોપદાદ્ગૌરિતિ વ્યક્તિધીરિતિ મણ્ડનઃ ।
યદાહ ``જાતાવસ્તિત્વ-નાસ્તિત્વે ન હિ વિશેષણેઽઽ ઇતિ ।
ઉચ્યતે ।
સ્વાર્થાદન્યેન રૂપેણ જ્ઞાતે ભવતિ લક્ષણા તીરત્વેન જ્ઞાતે ગઙ્ગાપદસ્યેવ ।
ન ચેહ ગોત્વાદન્યેન રૂપેણ વ્યક્તેરુપસ્થિતિઃ કિન્તુ ગોત્વે નૈવ વ્યક્તિત્વેન સાસ્નાદિમત્ત્વેન ચોપલક્ષ્યત્વે ગોપદાદ્વ્યક્તિત્વાદિરૂપેણ ધીઃ સ્યાન્ન તુ ગૌરિતિ ।
નાપિ ગોત્વસમ્બન્ધિનિ ગોત્વવિશિષ્ટે લક્ષણા ગોત્વે હિ ન સાક્ષાદાનયનાદ્યન્વય ઇતિ વ્યક્ત્યવચ્છેદકતયા તસ્યાન્વયે ઽમુખ્યત્વમ્ ।
લક્ષણયાપિ ગોત્વાવચ્છિન્નૈવ વ્યક્તિઃ ક્રિયાન્વયિની પ્રતીયતે ન કેવલા વ્યક્તિરિતિ ગોત્વવિશિષ્ટસ્ય લક્ષ્યત્વે યુગપદ્વૃત્તિદ્વયવિરોધઃ ગોત્વે ઽપિ વા લક્ષણા ।
અપિ ચ જાતિમાત્રે ન શક્તિર્ન વા વ્યક્તૌ લક્ષણા જાતૌ મુખ્યપ્રયોગાભાવાત્ તયોસ્તન્મૂલકત્વાત્ પ્રયોગો હિ વ્યવહારહેતુજ્ઞાનર્થઃ ।
ન ચ જાતિમાત્રનિર્વિકલ્પકાદ્વ્યક્તિમનાદય કેવલજાતૌ વ્યવહારઃ તસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનસાધ્યત્વાત્ ગાં પશ્ય ગૌરસ્તીત્યાદાવપિ ગોત્વવિશિષ્ટસ્યૈવ જ્ઞાનં વ્યવહારશ્ચ ।
તસ્માદેકવિત્તિવેદ્યત્વનિયમાત્ જાતિવિશિષ્ટં શક્યમ્ ।
યદિ ચ તૃતીયાયાઃ કરણૈકત્વ ઇવ ગો-ગોત્વે શક્યે તદા ગોત્વં ગોવ્યક્તિશ્ચેતિ ધીઃ સ્યાત્ ન તુ ગૌરિતિ વૈશિષ્ટ્યઞ્ચ સમ્બન્ધો વા જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યત્રેવ વિશેષણતાવિશેષોર્ઽથાન્તરં વેત્યન્યદેતત્ ।
જાતિવિશેષવદવયવસંયોગરૂપાકૃતિરપિ પદશક્યા ગોપદાત્ જાત્યાકૃતિસદૃશાકૃતૌ લક્ષણા પિષ્ટકસંયોગવિશેષસ્યાશક્યત્વાત્ ।
જાત્યાકૃતિ -વ્યક્તીનાં પ્રત્યેકમાત્રપરત્વે લક્ષણૈવ પ્રત્યેકસ્ય જાત્યાકૃતિવિશિષ્ટાન્યત્વાત્ યથા ગુરૂણાં કાર્યશક્તાયા લિઙ્ગો લોકે કાર્યત્વપરત્વે ।
અત એવ વ્યક્ત્યાકૃતિ જાતયસ્તુ પદાર્થ ઇતિ પારમર્ષસૂત્રં એકયૈવ શક્ત્યા એકવિત્તિવેદ્યત્વસૂચનાય પદાર્થ ઇત્યેકવચનમ્ ।
જાતિશક્તિવાદઃ એવં પદ્મં પઙ્કજપદશક્યં તતો નિયમતઃ પઙ્કજ નિકતૃપદ્મમિતિ પ્રતીતેઃ અવયવાનાં તત્રાસામર્થ્યાત્ રૂઢિં વિના યોગમાત્રાત્ કુમુદે
પ્રયોગધીપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
નનુ રૂઢાવપિ યોગાત્ કુમુદે તૌ કુતો ન સ્યાતાં રૂઢ્યા પ્રતિબન્ધાદિતિ પ્રાઞ્ચઃ ।
વયન્તુ નિયમતો રૂઢ્યા સ્મૃતં પદ્મમેવ વ્યક્તિવાચકડપ્રત્યયેન પઙ્કજનિકર્તૃતયાનુભાવ્યતે બાધકં વિના વ્યક્તિવચનાનાં સન્નિહિતવિશેષપરત્વનિયમાત્ યથાગ્નેયીતિ ઢગન્તપદેન પ્રકરણાદિના સન્નિહિતા ઢગભિહિતા ઋગ્વ્યક્તિર્બોધ્યતે એવઞ્ચ સર્વત્ર પદ્માનુભવસામગ્રીવેતિ ન કુમુદે ધીર્ન વા તદર્થપ્રયોગઃ ।
નન્વેવં રૂઢિરેવાસ્તુ તત એવોભયલાભાત્ કિં યોગરૂઢ્યા ન અવયવશક્તેઃ કૢપ્તત્વાત્ યૌગિકાર્થાનુભવાચ્ચ ।
યદિ ચ રૂઢ્યર્થ એવ યૌગિકાર્થ એવ વાનુભૂયતે તદા વિવાદ એવ સ્યાત્ અનુભવેનૈવ તદ્વિચ્છેદાત્ ।
અત્ર મીમાંસકાઃ ।
ન તાવત્ સ્મૃત્યર્થં શક્તિઃ પઙ્કજપદપ્રયોગવિષયે નિયતપદ્માનુભવજનિતસંસ્કારાત્ સ્મૃતેરેવોપપત્તેઃ સ્મૃતેસ્તજ્જન્યત્વનિયમાત્ ।
નાપ્યનુભવાર્થં નિયમતઃ સ્મૃતં પદ્મમાદાય વ્યક્તિવચનન્યાયેનાવયવૈઃ પઙ્કજનિકર્તૃ પદ્મમિત્યનુભવસમ્ભવાત્ સ્મૃતિશ્ચ રૂઢ્યા અન્યથા વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ ।
શક્તિં વિના નિયમતઃ પ્રયોગ એવ કુત ઇતિ ચેત્ ન પૂર્વપ્રયોગમપેક્ષ્ય અવયવાનુમુક્તન્યાયેન પદ્માનુભવજનકત્વનિયમાત્ ।

પૂર્વપ્રયોગો ઽપિ તત્પૂર્વપ્રયોગમપેક્ષ્યેત્યનાદિતૈવ ।
અથાનિયતોદ્બોધસ્ય સંસ્કારસ્ય શક્તિં વિના નિયતોદ્બોધે હેત્વભાવાત્ નિયતા સ્મૃતિરેવ ન સ્યાદિતિ ચેત્ ન કદાચિચ્છક્તિતો ઽપિ ઉદ્બોધાભાવેન શક્યાસ્મરણાત્ શક્તિં વિનાપિ નિયમતઃ શક્તિસ્મરણાચ્ચ ।
ઉદ્બોધકઞ્ચ ન નિયતં સદૃશ-પદશક્તિ-સમ્બન્ધિજ્ઞાનાનાં પ્રત્યેકં વ્યભિચારાત્ કિન્તુ યત્ર સ્મૃતિસ્તત્ર તત્કાલોત્પન્નમનિયતમેવોદ્બોધકં કલ્પ્યતે ફલબલાત્ કાર્યોન્નેયધર્માણાં યથાકાર્યમુન્નયનાત્ ।
ન ચ પદ્મત્વવત્તદ્વ્યાપકાદેરપિ સ્મૃતિપ્રસઙ્ગઃ સ્મૃતિબલેનોદ્બોધકલ્પનમિતિ તત્ર સ્મૃત્યભાવેન તદુદ્બોધાભાવાત્ તસ્માચ્છક્તિં વિના શક્તેરિવ પદ્મત્વસ્ય નિયતા સ્મૃતિઃ ।
ન ચૈવં ગવાદિપદે ઽપિ ન શક્તિઃ સ્યાત્ વ્યવહારકાલીનસંસ્કારાદેવ ગવાદિસ્મૃતિસમ્ભવાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ન હિ તત્ર સ્મૃત્યર્થં શક્તિઃ કિન્ત્વનુભવાર્થં પદાદન્યતો ગવાદેરનુભવાસમ્ભવાદવ્યુત્પન્નસ્ય તતો ઽનુભવાસમ્ભવાચ્ચ પદ્માનુભવશ્ચ યોગાદેવેતિ ન સમુદાયો હેતુરન્યથાસિદ્ધત્વાત્ અતો નાનુભવબલાત્ સમુદાયે શક્તિકલ્પનમ્ ।
નન્વેવં ગવાદિપદાનાં પ્રમેયત્વે શક્તિરસ્તુ ગવાદિસ્મૃતિઃ સંસ્કારાદિતિ ચેત્ ન ગોવ્યવહારેણ સ્વોપપાદકે ગોજ્ઞાને પદસ્ય શક્તિકલ્પનં ન ત્વનુપપાદકે પ્રમેયત્વેન ગોજ્ઞાને ગોપદાત્ પ્રમેયો ગૌરિત્યનનુભવાચ્ચ ।
અથૈવં સંસ્કારાદેવ તીરાદિસ્મૃતિસમ્ભવે ગૌણલાક્ષણિકોચ્છેદઃ તીરદ્યનુભવાર્થં હિ ન તત્કલ્પનં તદનુભવસ્યેતરપદાદેવ સિદ્ધેઃ તયોરનનુભાવકત્વાત્ તસ્માન્નિયતા સ્મૃતિઃ વત્તિસાધ્યેતિ તયોઃ કલ્પનાત્ તથા ચ નિયતપદ્મસ્મૃત્યર્થં પઙ્કજપદે ઽપિ વૃત્તિત્વેન શક્તિકલ્પનમાવશ્યકં લક્ષણાદ્યભાવાદિતિ ચેત્ ન ગઙ્ગાયામિત્યાદૌ વૃત્તિં વિના તીરાદેરપદાર્થત્વે વિભક્ત્યર્થાન્વયસ્તત્ર ન સ્યાત્ વિભક્તીનાં પ્રકૃત્યર્થગતસ્વાર્થાન્વયબોધકત્વવ્યુત્પત્તેઃ ।
પદ્મસ્ય તુ પઙ્કજવાક્યપ્રતિપાદ્યત્વેન પાચકાદેરિવ વિભક્ત્યર્થાન્વયોપપત્તિઃ ।