તત્ત્વચિન્તામણિ, શબ્દખાણ્ડ · ભાગ 120

(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 1)
તત્ત્વચિન્તામણૌ શબ્દાપ્રામાણ્યવાદઃ
અથ શબ્દો નિરૂપ્યતે ।
પ્રયોગહેતુભૂતાર્થતત્ત્વજ્ઞાનજન્યઃ શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ।
કરણઞ્ચ તત્ યસ્મિન્ સતિ ક્રિયા ભવત્યેવ ।
ન ચ શબ્દે સતિ પ્રમા ભવત્યેવેતિ નાયં શબ્દઃ પ્રામણમ્ ।
ન ચ શબ્દો ન પ્રમાણમિતિ વાક્યસ્ય પ્રામાણ્યાપ્રમાણ્યયોર્વ્યાઘાતઃ , અસ્યાપ્રામાણ્યે ઽપિ એતદુત્થાપ્યમાનાવિસંવાદાદિતિ ચેત્ ન, આકાઙ્ક્ષાદિમતઃ પદાર્થસ્મરણાદિવ્યાપારવતઃ પ્રમાણત્વેન તથાભૂતાત્ પ્રમોત્પત્તેરાવશ્યકત્વાત્ અતથાભૂતત્વે ચ ફલાજનકત્વસ્ય કરણાન્તરસામ્યાત્ ।
તથાપિ શબ્દો ન પ્રમાણાન્તરં પદાર્થસંસર્ગસ્યાનુમાનાદેવ સિદ્ધેઃ ।
તથાપિ ગામાભ્યાજ દણ્ડેતિ પદાનિ વૈદિકપદાનિ વા તાત્પર્ય્યવિષયસ્મારિતપદાર્થસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકાણિ આકાઙ્ક્ષાદિમત્પદકદમ્બત્વાત્ ઘટમાનયેતિવત્ ।
યોગ્યતાસત્તિમત્ત્વે સતિ સંસૃષ્ટાર્થપરત્વાત્ તત્પરસન્નિમત્ત્વાદ્દેતિ ન હેતુઃ, સંસૃષ્ટોહિ યોર્ઽથસ્તત્પરત્વં તત્પરસન્નિધિમત્ત્વં વા અસિદ્ધં સંસર્ઙ્ગસ્ય પ્રાગપ્રતીતેઃ ।
સંસૃંષ્ટત્વપ્રકારકપ્રતીતિપરત્વં તત્પ્રકારકપ્રતીતિપરસન્નિધિમત્ત્વં વા અનાપ્તોક્તે નિરાકાઙ્ક્ષે ચ વ્યભિચારિ ।
સંસર્ગસ્ય બહુપ્રકારકત્વે ઽપિ નાનાભિમતસંસર્ગસિદ્ધિસ્તસ્ય તાત્પર્ય્યાવિષયત્વાત્ ।
અન્યથા શબ્દાદપ્યભિમતાન્વયબોધો ન સ્યાત્ ।
અત એવ વિશેષણ-વિશેષ્યભાવવદર્થકાનિ તદ્બોધપૂર્વકાણિ વેતિ ન સાધ્યમ્ ।
યત્તુ સ્મારિતાર્થસંસર્ગવન્તોતિ સાધ્યં, મત્વર્થશ્ચ લિઙ્ગતયા જ્ઞાપકત્વં ।
ન ચાન્યોન્યાશ્રયઃ, પૂર્વપૂર્વાનુમિતિહેતુત્વેન અનાદિત્વાત્ ।
તન્ન ।
જ્ઞાપકત્વમાત્રેણાર્થાસિદ્ધેઃ ।
પ્રમાપકત્વે તેનૈવ વ્યભિચારાત્ ।
જ્ઞાનાવચ્છેદકતયા ચ સંસર્ગસિદ્ધિઃ જ્ઞાનજ્ઞાનસ્ય તદ્વિષયવિષયકત્વનિયમાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 39)
સંસર્ગે ચ સમ્બન્ધિન એવ વિશેષકત્વાત્ ।
પક્ષધર્મતાબલાત્ વ્યપકત્વેનાગૃહીતસ્યાપિ સંસર્ગવિશેષસ્ય સિદ્ધિઃ ।
અથૈવં ભ્રાન્તિજ્ઞાનમપિ ભ્રમઃ સ્યાત્ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ., ઈશ્વરસ્યાપિ સ્રભ્રાન્તત્વાપત્તેઃ ।
ઇદં રજતમિતિ ભ્રમાદિવ શુક્તૌ રજતજ્ઞાનવાનયમિતિ ભ્રમસ્ય જ્ઞાનાત્ ભ્રાન્તિજ્ઞપ્રવૃત્ત્યાપત્તેશ્ચ ।
યત્તુ ભ્રમવિષયકત્વેન ન પ્રમત્વં ભ્રમવિષયાણાં સિદ્ધ્યસિદ્ધિપરાહતત્વાત્ ઇતિ, તચ્ચ વક્ષ્યામઃ ।
મૈવં, અસદ્વિષયકત્વેન ન ભ્રમત્વં ભ્રમવિષયાણાં સત્ત્વાત્ કિન્તુ વ્યધિકરણપ્રકારકતત્વેન ।
ન ચ ભ્રમસ્ય જ્ઞાને વ્યધિકરણં પ્રકારઃ, રજતત્વપ્રકારકત્વ ભ્રમે ઽપિ સત્ત્વાત્ અન્યથા ભ્રાન્ત્યુચ્છેદઃ પ્રમાણાભાવાત્ ।
નનુ પ્રકારકવાક્યે વ્યભિચારઃ વિશેષદર્શનેન તચ્ચ સંસર્ગજ્ઞાનાભાવાત્ ।
ન ચ સંસર્ગમપ્રતીત્ય વાક્યરચના ન સમ્ભવતીત્યાહાર્ય્યં તસ્ય સંસર્ગજ્ઞાનં સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્ ।
તાવત્પદજ્ઞાનાદેવ એકસ્યેવ વાક્યરચનોપપત્તેઃ ।
અન્યચ્ચાપિ તસ્યૈવ તન્ત્રત્વાદિતિ ચેત્ , ન, એતદ્વાક્યમેતસ્ય પદાર્થસંસર્ગં બોધયિષ્યતીત્યાશયેન વાક્યપ્રયોગાત્ તસ્યાપિ સંસર્ગજ્ઞાનાત્ યોગ્યતાવિરહાચ્ચ ।
અત એવ વિસમ્બાદિવાક્યે એકવદુચ્ચરિતે ન વ્યભિચારઃ ।
શબ્દાત્ સંસર્ગપ્રત્યયસ્તુ યોગ્યતાભ્રમાત્ ।
અથ સંસર્ગજ્ઞાનં વિના એકસ્યાન્યસ્ય વા સમ્બાદિવાક્યે ભ્રાન્તપ્રકારકવાક્યે ચ વ્યભિચારઃ કથં વા તચ્ચ સંસર્ગપ્રમા વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનાસમ્ભવાદિતિ ચેત્ ન ।
યદિ તચ્ચ સંસર્ગપ્રમા તદા વેદતુલ્યતેત્યુક્તમ્ ।
આકાઙ્ક્ષા - યોગ્યતાસત્તિશ્ચ જ્ઞાતોપયુજ્યતે, અન્યથા શાબ્દભ્રમાનુપપત્તેરિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 50)
ઉચ્યતે ।

અર્થજ્ઞાનં પ્રવર્ત્તકં ન તુ તજ્જ્ઞાનજ્ઞાનં ગૌરવાત્ વ્યભિચારાચ્ચ, અતો રજતવિષયકમિતિ ચેત્ સત્યં, ન તુ રજતત્વપ્રકારકં પ્રવર્ત્તકઞ્ચ તથા, તદુભયસઙ્કરાપત્તિશ્ચ ।
એતેન લક્ષણાદ્યનુરોધાત્તાત્પર્ય્યગ્રહો વાક્યર્થધીહેતુઃ તાત્પર્યઞ્ચ પદાર્થસંસર્ગવિશેષપ્રતીત્યુદ્ધેશ્યકત્વં, તથાચ તદ્ગ્રાહકાનુમાનાદેવ તાત્પર્યજ્ઞાનાવચ્છેદકતયા સંસર્ગસિદ્ધિરિત્યપાસ્તમ્ ।
કિઞ્ચ વ્યાપકતાવચ્છેદકપ્રકારિકાનુમિતિરતઃ સ્મારિપદાર્થસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકાણીતિ તસ્માત્ પ્રવર્ત્તકં જ્ઞાનં શબ્દાદેવ ।
અત એવ પ્રવૃત્ત્યર્થમનુવાદકતા શબ્દસ્યેત્યપાસ્તં ।
શાબ્દાનુમિત્યોર્ભિન્નપ્રકારકત્વાત્ એકવિષયત્વાભાવેન સ્તાત્પર્યવિષયમિથઃસંસર્ગવન્તઃ આકાઙ્ક્ષાદિમત્પદસ્મારિતત્વાત્ યોગ્યતાસત્તિમત્ત્વે સતિ સસર્ઙ્ગપરપદસ્મારિતત્વાદ્વા, અનાપ્તોક્તે યોગ્યતાવિરહાત્ ન વ્યભિચારઃ, તચ્ચ બાધકસત્ત્વાત્, તજ્જન્યજ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વાત્ એકાકારવાક્યસ્યાપિ બાધકસત્ત્વાસત્ત્વાભ્યાં યોગ્યાયોગ્યત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 64)
અથ પ્રતિપત્તુર્જિજ્ઞાસાં પ્રતિ યોગ્યતા સા ચ શ્રોતરિ તદુત્પાદ્યસંસર્ગાવગમપ્રાગભાવરૂપાકાઙ્કા બાધકપ્રમાવિરહા યોગ્યતા અવ્યવહિતસંસર્ગપ્રતિયોગિજ્ઞાનમાસત્તિઃ તાશ્ચ સ્વરૂપસત્યો હેતવો ।
ન તુ જ્ઞાતાઃ ગૌરવાત્ તદ્બોધં વિનાન્વયાનુભવે વિલમ્બાભાવાત્ સંસર્ગનિરૂપ્યત્વેન પ્રથમં દુરવધારણત્વાચ્ચેતિ ન તાનિ લિઙ્ગવિશેષણાનેતિ ચેત્, ન, યોગ્યતાદિશૂન્યત્વે ઽપિ તદભિમાનેન સંસર્ગપ્રત્યયાદન્યથા શાબ્દભાસોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
રાજા પુત્રમાકાઙ્ક્ષતિ પુરુષં વેતિ સંશયે વિપર્યયે ચ
વાક્યાર્થધીપ્રતિબન્ધાચ્ચ, યોગ્યતાયાશ્ચ સંશયસાધારણં જ્ઞાનમાત્રં હેતુઃ, સ્વ- પરબાધકપ્રમાવિરહઃ ક્વચિત્ નિશ્ચીયતે ઽપિ યથેહ ઘટો નસ્તીત્યચ્ચ સ્વયોગ્યાનુપલબ્ધા ઘટાભાવનિશ્ચયેનાન્યસસ્યાપિ ઘટપ્રમાવિરહો નિશ્ચીયતે ।
ક્વચિદ્બાધકપ્રમામાત્રવિરહસંશયે ઽપ્યન્વયબોધઃ બાધસંશયસ્યાદૂષણત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 68)
કિઞ્ચ તવાપિ યોગ્યતાદિકં પ્રમાણ્યે પ્રયોજકં આપ્તોક્તત્વસ્ય તથાત્વે ગૌરવાત્ અનાપ્તો ઽક્તે ઽપિ સંવાદેન પ્રમાણ્યાચ્ચ ।
એવઞ્ચ જ્ઞાયમાનકરણે પ્રમાણ્યપ્રયોજનકતયા જ્ઞાનમાવશ્યકમિતિ તાસાં જ્ઞાનં હેતુઃ, તચ્ચ સમભિવ્યાહારવિશેષાદિનેતિ ।
મૈવં ।
યત્ર વિમલં જલં ઇત્યશ્રુત્વૈવ નદ્યાઃ કચ્છે મહિષશ્ચરતીતિ શૃણોતિ તત્રાકાઙ્કાદિકમસ્તિ ।
ન ચ નદૌ-કચ્છયોઃ સંસર્ગ ઇતિ, વ્યભિચારાત્ ।
અત એવ તન્માત્રં પ્રયોજકં પ્રમાણ્યે ।
અથ યાવાત્સમભિવ્યાહૃતેત્યપિ લિઙ્ગવિશેષણં કતિપયપદસ્મારિણસ્તુ સંસર્ગપ્રત્યયોલિઙ્ગાભિમાનાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
તત્સન્દેહે ઽપિ વાક્યાર્થાવગમાત્ ।
તત્ર સંસર્ગભ્રાન્તિરિતિ ચેત્ ન ।
અન્યકારણાભાવેન પદમેવ ભ્રાન્તિજનકં તથાચાદુષ્ટં સત્તદેવાભ્રાન્તિં જનયત્ કેન વારણીયમ્ ।
અસંસર્ગાગ્રહસ્તચેતિ ચેત્ ।
ન ।
સંસર્ગે બાધકાભાવાત્ ।
અથાપ્તોક્તત્વં લિઙ્ગવિશેષણં તદેવ વા લિઙ્ગમ્ ।
ન ચ નદી- કચ્છયોઃ સંસર્ગે આપ્તોક્તત્વં, આપ્તોક્તત્વઞ્ચ પ્રમાણ્યે તન્ત્રમિતિ તદ્ધત્તયા જ્ઞાયમાનસ્ય હેતુત્વેન તત્ર જ્ઞાનમાવશયકં વ્યાપ્તિમત્તયા જ્ઞાતસ્યેવ લિઙ્ગસ્ય, તદવગમશ્ચ લોકે ભ્રમાદ્યમૂલકતયા મહાજનપરિગ્રહેણ વેદે સ્મૃતૌ ચેતિ ચેત્ ।
ન ।
યત્ર કુત્રચિદાપ્તત્વમનાપ્તસ્યાપિ સર્વચાપ્તમપ્રમિતં, ભ્રાન્તેઃ પુરુષધર્મત્વાત્ પ્રકૃતવાક્યાર્થયથાર્થજ્ઞાનવત્ત્વઞ્ચાપ્તત્વં પ્રથમં દુર્ગ્રહં, ભ્રમાદ્યમૂલકત્વસ્ય પ્રવૃત્તિસંવાદાદેશ્ચ તદ્ગ્રાહસ્યાજ્ઞાનાત્ પ્રવૃત્તિશ્ચ સન્દેહાદપિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 77)
કિઞ્ચ પકૃતસંસર્ગે અયમાભ્રાન્તો યથાર્થજ્ઞાનવાન્વેતિ સંસર્ગમપ્રતીત્ય જ્ઞાતુમશક્યં વાક્યાર્થસ્યાપૂર્વત્વાત્ ।
વયન્તુ બૂમઃ બાધકપ્રમાણાભાવો યોગ્યતા
સા ચ ન લિઙ્ગવિશેષણં બાધકપ્રમાણમાત્રવિરહસ્ય સર્વત્ર નિશ્ચાતુમશક્યત્વાત્ , તત્સંશયે ઽપિ શબ્દાદન્વયબોધાચ્ચ, શબ્દપ્રામાણ્યે તુ યોગ્યતાયાઃ સંશય-નિશ્ચયસાધારણં જ્ઞાનમાત્રં પ્રયોજકમિતિ શબ્દઃ પ્રમાણમિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 83)
જરન્મીમાંસકાસ્તુ લોકે વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનાત્તદુપજીવસંસર્ગાનુમાનાદ્વા વાક્યર્થસિદ્ધૌ શબ્દસ્યાનુવાદકત્વં વેદે તુ તદભાવાત્ સ્વાતન્ત્રેણ પ્રામાણ્યમિતિ વદન્તિ ।
તન્ન ।
વેદે કૢપ્તસામગ્રીતો લોકે ઽપિ સંસર્ગપ્રત્યયાદન્યથાનુવાદકતાપિ ન સ્યાત્ લિઙ્ગસ્ય પૂર્વત્વે ઽપિ વ્યાપ્તિસ્મૃતિવિલમ્બેન તદ્વિલમ્બાત્ ।
અનાપ્તોક્તૌ વ્યભિચારાત્ વેદતુલ્યાપિ સામગ્રૌ ન નિશ્ચાયિકેતિ ચેત્ ।
ન ।

ચક્ષુરાદેસ્તથાત્વેન તચ્છઙ્કાયામપિ પ્રમાપકત્વાત્ ।
જ્ઞાયમાનં કરણં સન્દેહે ન નિશ્ચાયકં લિઙ્ગવદિતિ ચેત્ ।
ન ।
સંશયો હિ ન વાક્યે તસ્ય નિશ્ચયાત્, ન તજ્જનયજ્ઞાનપ્રમાણ્યે તસ્ય તદુત્તરકાલીનત્વાત્ , નાપ્તોક્તત્વે તન્નિશ્ચયસ્યાનઙ્ગત્વાત્ ।
નનુ લોકે આપ્તોક્તત્વસન્દેહે વાક્યાર્થધીર્નેતિ તન્નિશ્ચયોહેતુઃ તથા ચ વાક્યાર્તગોચરયથાર્થજ્ઞાનજન્યત્વગ્રાહકાત્ ।
તદુપજીવિનો ઽનુમાનાત્ વાક્યર્થધીરિતિ ચેત્ ।
ન ।
વેદેતદ્રહિતસ્યાપિ સામર્થ્યાવધારણાત્ તદનિશ્ચયે ઽપિ વેદાનુકારેણ પઠ્યમાનમન્વાદિવાક્યે ઽપૌરુષેયત્વાભિમાનિ નોગૌડમીમાંસકસ્યાર્થનિશ્ચયાત્ ।
ન ચાસૌ ભ્રાન્તિઃ, બાધકાભાવાત્ પૌરુષેયત્વનિશ્ચયદશાયામપિ તસ્ય તથાત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 89)
ન ચાસંસર્ગાગ્રહમાત્રં તત્ અર્થસ્ય તથાભાવે ઽપિ અસંસર્ગાહત્વે સંસર્ગોચ્છેદાપત્તેઃ ।
ન ચાપ્તોક્તત્વન્નિશ્ચયરૂપકારણાબાધાત્ સંસર્ગજ્ઞાનબાધઃ, વ્યભિચારેણ હેતુતાયામેવ બાધાત્ લૌકિકત્વેન જ્ઞાતે તદઙ્ગમિતિ ચેત્ ।
ન ।
માનાભાવાત્ વાક્યાર્થસ્યાપૂર્વત્વેન લિઙ્ગાભાવેન તદ્ગ્રહાસમ્ભાત્ । યદિ ચાપૌરુષેયત્વનિશ્ચયે સત્યેવ વેદાદર્થપ્રત્યયઃ તદા દોષવત્પુરુષાપ્રણીતત્વે સત્યાકાઙ્ક્ષાદિમત્પદસ્મારિતત્વેન વેદે પદાર્થસંસર્ગસિદ્ધિરસ્ત્વિતિ વેદે ઽપ્યુનુવાદકઃ સ્યાત્ ।
તદુક્તં, ``વ્યસ્તપુન્દૂષણાશઙ્કૈઃ સ્મારિતતત્વાત્ પદૈરમી ।
અન્વિતા ઇતિ નિર્ણીતે વેદસ્યાપિ ન તત્ કુતઃઽઽ ।
ન ચૈવં શબ્દસ્ય પ્રમાણત્વમપિ, અનુમાનાદેવ વાક્યર્થપ્રમોત્પત્તેરિતિ ।
પ્રાભાકરાસ્તુ વ્યભિચારિશબ્દવ્યાવૃત્તમવ્યભિચાર્યનુગતપ્રમાપ્રયોજકમુપેયં યદભાવાદનાપ્તોક્તવાક્યાદપ્રમા અન્યથા કાર્યવૈચિત્ર્યં ન સ્યાત્, તચ્ચ જ્ઞાતમુપયુજ્યતે જ્ઞામાનકરણે જ્ઞનોપયોગિવ્યભિચારિવૈલક્ષણ્યત્વાત્ પ્રમાહેતુત્વાદ્વા વ્યાપ્તિવચ્છબ્દશક્તિવચ્ચેતિ, અન્યથા શબ્દાભાસોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચાપ્તોક્તત્વં તથા, સંવાદાત્ પ્રમાણે શુકોદીરિતે ભ્રાન્તપ્રતારકસંવાદિવાક્યે વેદે ચ તદભાવાદાપ્તોક્તત્વાનુમાને વ્યભિચારિવ્યાવૃત્તલિઙ્ગાભાવાચ્ચ ।
ભાવે વા તદ્વત એવ શબ્દસ્ય પ્રત્યાયકત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 100)
એતેનાપ્રમાહેતુત્વં ન ભ્રમ-પમાદ-વિપ્રલિપ્સા-કરણાપટવાનાં પરસ્પરં વ્યભિચારાત્ મિલિતસ્યાવ્યાપકત્વાત્ ।
કિન્ત્વાપ્તોક્તત્વાભાવસ્યાપ્રમાહેતુત્વં તદભાવશ્ચાપ્તોક્તત્વં પ્રમાહેતુરિત્યપાસ્તં ।
આપ્તોક્તત્વસ્ય પ્રથમં લિઙ્ગાભાવેન જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ ।
અત એવ વ્યભિચારશઙ્કાવિરહો હેતુઃ સા ચ લોકે ભ્રમાદિમૂલેત્યાપ્તોક્તત્વાનુમાનાદુચ્છિદ્યતે, વેદે ચ પૌરુષેયત્વનિશ્ચયેનેતિ નિરસ્તં ।
અભિમતવાક્યાર્થસ્યાપૂર્વત્વેન સાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ વેદે સદોષપુરુષાપ્રણીતપદસ્મારિતત્વેન સંસર્ગસિદ્ધેરનુવાદકતાપત્તેશ્ચ ।
નાપિ દોષાભાવઃ ભ્રાન્તપ્રતારકવાક્યજન્યજ્ઞાને પ્રત્યક્ષેણાગૃહીતસંવાદે તદભાવાત્ ।
દોષભાવસ્ય હેતુત્વાત્ તત્ર વાક્યં મૂકમેવ વ્યવહારસ્તુ પ્રત્યક્ષાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
અનુભવાપલાપાપાત્ તદ્ધેતુત્વે વિવાદાત્ વેદે ઽપ્યનુવાદકતાપત્તેશ્ચ ।
કિઞ્ચ દોષાભાવસ્ય પ્રમાહેતુત્વે ઽપ્રમાયાં દોષઃ કારણં તસ્ય ચ પ્રત્યેકં હેતુત્વે વ્યભિચારઃ મિલિતસ્ય તત્ત્વે એકસ્માદપ્રમા ન સ્યાત્ ભ્રમાદીનાં પ્રત્યેકં દોષત્વે ઽનનુગમઃ મિલિતસ્ય તુ તત્ત્વે એકસ્માદપ્રમાનુદયપ્રસઙ્ગઃ ।
તસ્માત્ લાઘવાત્ યથાર્થતાત્પર્યકત્વં શાબ્દપ્રમાપ્રયોજકં તચ્ચ યથાર્થવાક્યર્થવાક્યર્થપ્રતીતિપ્રયોજનકત્વં લોક-વેદસાધારણં તદભાવાદપ્રમા સ એવ દોષઃ, ન હિ જાત્યૈવ કશ્ચિદ્દોષઃ, તદ્વિઘાતકત્વાચ્ચ ભ્રમાદીનાં દોષત્વં ।
અત એવ ભ્રાન્તપ્રતારકવાઙ્ક્યં શુકાદિવાક્યઞ્ચ પ્રમાણં સંવાદાત્ ।
અત એવાન્યઘટાભિપ્રાયેણ ગેહે ઘટો ઽસ્તીત્યુક્તે યત્ર ધટાન્તરં દૃષ્ટ્વા તમાનયતિ તત્રાન્યપરત્વાચ્છબ્દો ન પ્રમાણં વ્યવારસ્તુ પ્રત્યક્ષાદેવ યષ્ટીઃ પ્રવેશયેતિ ચ મુખ્યાર્થબોધે તચ્ચ તાત્પર્યં જ્ઞાતમુપયુજ્યતે જ્ઞાયમાનકરણે જ્ઞાનોપયોગિવ્યભિચારિવૈલક્ષણ્યાદ્વ્યાપ્તિવચ્છક્તિવચ્ચ, અન્યથા અન્યપરાદન્યાન્વયબોધોન સ્યાત્ ઇતિ શબ્દાભાસોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ, તદભ્રમાચ્ચ શાબ્દભ્રમઃ ।
અત એવ યષ્ટીઃ પ્રવેશયેત્યચ લક્ષણા નાનાર્થે વિનિગમના ચ તયોસ્તાત્પર્યગ્રહમૂલકત્વાત્ ।
યદિ ચ યત્ર વાસ્તવં તાત્પર્યં તં શાબ્દોબોધયતિ તદા લક્ષણાનાં મુખ્યાર્થાન્વયાનુપપત્ત્યુપયોગો ન સ્યાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 111)
અત એવ પચતીત્યુક્તે ઽયોક્તેન સ્વયં સ્મૃતેન વા કલાયપદેનોપસ્થિતે કલાયં પચતીત્યન્વયબોધો ન ભવતિ તાત્પર્યાનિશ્ચયાત્ ।
ન ચ તાત્પર્યગ્રાહકસ્ય પ્રકરણાદેઃ પ્રાથમ્યાદાવશ્યકત્વાચ્ચ શબ્દસહકારિતા ન તુ તાત્પર્યગ્રહસ્યેતિ વાચ્યમ્ ।
તેષામનનુગતત્વેન પરસ્પરવ્યભિચારાદહેતુત્વાત્ તાત્પર્યગ્રાહકતાત્વનનુગતાનામપિ વ્યાપ્યત્વાત્ ધૂમાદીનામિવ ।

તચ્ચ તાત્પર્ય વેદે ન્યાયગમ્યં, યત્ર ન્યાયાત્ તાત્પર્યમવધાર્યતે સ એવ વેદાર્થઃ, લોકે ચ ન કેવલં ન્યાયાનુસારિ તાત્પર્યં ઇતિ ન ન્યાયગમ્યં કિન્તુ પુમભિપ્રાયનિયન્ત્રિતં, ન્યાયાવિષયે ઽપિ પુરુષેચ્છાવિષયે પ્રતીતિજનકત્વાત્ પુંવચસાં ।
વક્તા ચ પરકીયવાક્યાર્થજ્ઞાનોત્પાદનેચ્છાયા વાક્યમુચ્ચારયતિ ।
સા ચેચ્છા યદિ વક્ત્રુર્યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનપૂર્વિકા ભવતિ તદૈવ પરં તદુચ્ચારણસ્ય તદૈવ પરં તદુચ્ચારણસ્ય પુમભિપ્રેતયથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનપરત્વં યથાર્થજ્ઞાનેચ્છાવ્યાપ્યં નિર્વહતીતિ વક્તુર્યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનવત્તામવિજ્ઞાય યથાર્થપ્રતીતિપરત્વં જ્ઞાતું ન શક્યત ઇતિ પ્રથમમાપ્તવાક્યાદ્વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનપૂર્વકમર્થતથાત્વમનુસન્ધાય યથાર્થપ્રતીતિપરત્વં જ્ઞાતું ન શક્યત ઇતિ પ્રથમમાપ્તવાક્યાદ્વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનપૂર્વકમર્થતથાત્વમનુસન્ધાય યથાર્થતાત્પર્યનિશ્ચયઃ ।
અનુમાનચ્ચેદં વાક્યં ભ્રમાદિ-વિશિષ્ટજ્ઞાનયોરન્યતરજન્યં વાક્યત્વાદિતિ ।
તતો ભ્રમાદિનિરાસે સતિ પરિશેષાદ્વાક્યાર્થજ્ઞાનાનુમાનં અયં સ્વપ્રયુક્તવાક્યાર્થર્યથાર્થજ્ઞાનવાન્ ભ્રમાદ્યજન્યવાક્યપ્રયોક્તુત્વાત્ અહમિવ, ન ત્વાપ્તત્વાત્ સાધ્યવિશેષાત્ ।
તત એતે પદાર્થા યથોચિતસંસર્ગવન્તઃ યથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વાત્ આપ્તોક્તપદસ્મારિતત્વાદ્વા મન્દુક્તપદાર્થવદિતિ ।
નનુ વક્તુર્જ્ઞાનવિશેષો ઽનુમેયઃ જ્ઞાને ચાર્થ એવ વિશેષઃ ન ત્વર્થાધીનો ઽન્યઃ અર્થેનૈવ વિશેષઃ ઇત્યૌપચારિકો તૃતીયા તથાચ વાક્યાર્થજ્ઞાનવિશેષો ઽનુમેયઃ તસ્ય ચાપ્રસિદ્ધ્યા ન વ્યાપ્તિગ્રહઃ ।
અત એવાસ્મિન્ વાક્યર્થે અયમભ્રાન્ત આપ્તો વેતિ જ્ઞાતુમશક્યમિતિ શબ્દ એવ તમર્યં બોધયેદિતિ ચેત્, ન, તાત્પર્યાવધારણાર્થં ત્વયાપ્યશાબ્દા એવ સંસર્ગવિશેષપ્રતીતેરવશ્યાભ્યુપેયત્વાત્ અન્યથા ક્વ તાત્પર્યનિરૂપણં । અત એવ આપ્તોત્કત્વભ્રમાદ્યન્યત્વનિરૂપણમપિ સુકરં ।
શાબ્દન્તુ સંસર્ગજ્ઞાનં પ્રથમં ન ભવતિ જ્ઞાનાન્તરન્તુ ભવત્યેવ ।
ન ચૈવં શબ્દો ન પ્રમાણં તદર્થસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધેરિતિ વાચ્યમ્ ।
તવાપિ તુલ્યત્વાત્ ।
નનુ તથાપિ કથમર્થવિશેષસિદ્ધિઃ વિશેષેણ વ્યાપ્ત્યગ્રહાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
યથા યો યત્ર પ્રવર્ત્તતે સ તજ્જ્ઞાનાતીતિ સામાન્યતોવ્યાપ્તિજ્ઞાને પાકાદૌ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ પાકવિષયકાર્યતાજ્ઞાનાનુમાનં, યથા ચેષ્ટાવિશેષદર્શનાત્ દશસંખ્યાભિપ્રાયમાત્રજ્ઞાને ઘટે તચ્ચેષ્ટાદર્શનાત્ ઘટે દશત્વજ્ઞાનં તથા સામાન્યતોવ્યાપ્ત્યાવાપિ વિશેષસિદ્ધિઃ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 126)
યદ્વા ઇદં વાક્યં સાકાઙ્ક્ષૈવતદર્થવિષયકૈકજ્ઞાનહેતુકં આપ્તોક્તત્વે સતિ એતદર્થપ્રતિપાદકત્વાત્ મદ્વાક્યવત્, તત એતે પદાર્થાઃ પરસ્પરસંસર્ગવન્તઃ સાકાઙ્કત્વે સત્યેકજ્ઞાનવિષયત્વાત્ સત્યરજતજ્ઞાનવિષયવત્, એવં વક્તુર્યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાને ઽનુમિતે પ્રકરણાદિના વક્ત્રભિપ્રેતયથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાને ઽનુમિતે પ્રકરણાદિના વક્ત્રભિપ્રેતયથાર્થપ્રતીતિપરત્વજ્ઞાનં તતો વેદતુલ્યતયા શબ્દાદર્થપ્રત્યય ઇત્યનુવાદક શબ્દઃ વક્તૃજ્ઞાનાવચ્છેદકતયા સંસર્ગજ્ઞાનાનુમાનાત્ તદુપજીવિસંસર્ગાનુમાનાદ્વા વાક્યાર્થસ્ય પ્રાગેવ સિદ્ધેઃ ।
યત્તુ સંસર્ગાગ્રહો ભ્રમઃ તદભાવશ્ચ સંસર્ગગ્રહ એવેતિ ભમાભાવે ઽનુમીયમાને સંસર્ગજ્ઞાનમેવાનુમિતં ઇત્યાપ્તત્વાનુમાનાન્તર્ગતમેવ વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનં ન તુ વક્તૃજ્ઞાનાનુમાને તલિઙ્ગં ઇતિ ।
તન્ન, ભ્રમોહિ જ્ઞાનદ્વયં અગૃહીતભેદં તદભાવશ્ચ ગૃહીતભેદજ્ઞાનં, ન હિ જ્ઞાનાભાવે સુષુપ્તૌ ભ્રમવ્યવહારઃ, તતો ભ્રમાભાવનિશ્ચયાનન્તરં વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનં, તર્હિ યાદૃશં લિઙ્ગં તાદૃશમેવ ગમકમસ્ત્વિતિ ।
અત્રોચ્યતે ।
યથાર્થવાક્યર્થદીપરત્વં ન જ્ઞાતં પ્રમોત્પાદકં ગૌરવાત્ વાક્યર્થનિરૂપ્યત્વેન પ્રથમં જ્ઞાતમશક્યત્વાચ્ચ તસ્યાપૂર્વત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 137)
યચ્ચ લોકે ભ્રમાદિ નિરાસાનન્તરં વક્તૃજ્ઞાનાચ્છેદકતયા તદગ્રે સ્વાતન્ત્રેણ વા પુમભિપ્રેતવાક્યાર્થજ્ઞાને તત્પ્રતીતિપરત્વં પ્રકરણાદિના જ્ઞાયત ઇત્યુક્તં, તન્ન, વાક્યાર્થમજ્ઞાત્વા અત્રાયભ્રાન્ત ઇતિ જ્ઞાતું પુરુષત્વાદ્વક્તુર્ભ્રમ - પ્રમાદસમ્ભવેન પ્રથમં ભ્રમાદ્યજન્યત્વસ્ય ગ્રહીતુમશક્યત્વાત્ પ્રવૃત્તિસંવાદાદેર્જ્ઞાનોત્તરકાલીનત્વાત્ ભ્રમાદિજન્યવિલક્ષણત્વેન ચ શબ્દસ્યાજ્ઞાનાત્ જ્ઞાને વા યાદૃશોલિઙ્ગત્વં તસ્યૈવ પ્રત્યાયકત્વં અવ્યભિચારાત્ વેદે ઽપિ વાક્યાર્થમવિજ્ઞાય તદ્યથાર્થપ્રતીતિપરત્વં ન્યાયેનાપિ જ્ઞાતુમશક્યં વિષયનિરૂપ્યત્વાત્ પ્રતીતેઃ લોકે તાત્પર્યનિરૂપણાર્થમશાબ્દવાક્યાર્થપ્રતીતેઃ પ્રથમં ત્વયાપિ સ્વીકારાત્ ।
અન્યથા વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનં ન સ્યાત્ ।
ન ચ લોકવત્માનાન્તરાત્તદવગમઃ, વેદાર્થસ્ય તદવિષયત્વાત્ વેદસ્ય પ્રથમં મૂકત્વત્, ન ચ ન્યાયસિદ્ધે વેદાર્થે માનાન્તરાતાત્પર્યગ્રહઃ, વેદસ્યાનુવાદકતાપત્તેઃ શબ્દસ્યાપ્રમાણત્વાપત્તેર્વા ।
અજ્ઞાતે વાક્યર્થે તર્ક - સંશયયોરપ્યભાવાત્ અયં પદાર્થો ઽપરપદાર્થસંસૃષ્ટો ન વેતિ સંશયે તર્કે વા એકકોટૌ સંસર્ગ ઉપસ્થિત ઇતિ ચેત્, ન, અનિશ્ચિતે તાત્પર્યાનિશ્ચયાત્ તયોરગૃહીતતાસંસર્ગવિષત્વેનાસદર્થવિષયકત્વેન વા વાક્યર્થાવિષયત્વાચ્ચ ।
અન્યથા લાકે ઽપિ તાભ્યામેવોપસ્થિતિરિતિ કિં વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનેન ।
વસ્તુતસ્તુ યદિ યથાર્થતાત્પર્યકત્વં જ્ઞાનં શબ્દપ્રમોત્પાદકં તદા લોક-વેદયાસ્તાદૃશપદસ્મારિતત્વેન પદાર્થસંસર્ગાનુમિતિસમ્ભવાત્ ન શબ્દઃ પ્રમાણં સ્યાત્ ।
અપિ ચ પુંવાક્યસ્ય દોષ-વિશિષ્ટજ્ઞાનાન્યતરજન્યત્વે ઽનુમિતે પરિશેષાદ્દોષાજન્યત્વનિશ્ચયદશાયાં વેદતુલ્યા સામાગ્રી પુંવાક્યે ઽપિ વૃત્તેતિ તત એવાર્થનિશ્ચયાત્ વેદવત્તસ્યાપિ પ્રામાણ્યં, અનુમિતાનુમાનસ્ય વ્યાપ્તિસ્મૃત્યાદિવિલમ્બિતત્વાત્ ।
એતેનાબાધિતાર્થપરત્વં લોકે વેદે ચ પ્રમાપકં લોકે વાક્યર્થો બાધિતો ઽપિ દૃષ્ટ ઇતિ શ્રોતુઃ પ્રમાણાવતારં વિના ન બાધાભાવનિશ્ચયઃ સ ચ ક્વચિચ્છૃતુરિન્દ્રિયેણ ક્વચિદ્વક્તુરાપ્તત્વાનુમાનેન વેદે તુ ન્યાયાત્તન્નિશ્ચયઃ તદર્થસ્ય પ્રમાણાન્તરાવિષયત્વાત્ ન તત્ર શઙ્કેતિ સામાગ્રીભેદ ઇતિ નિરસ્તં ।
પ્રથમભ્રમાદ્યભાવસ્યાપ્તસ્ય વા નિશ્ચેતુમશક્યત્વાત્ વેદસ્યાનુવાદકતાપત્તેશ્ચ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 148)
તસ્માત્ ભ્રમાદ્યજન્યત્વં આપ્તોકત્વં અબાધિતાર્થકત્વં યથાર્થતાત્પર્યકત્વં નિરસ્તવ્યભિચારશઙ્કત્વં અન્યદ્વા વ્યભિચારિવ્યાવૃત્તં યત્પ્રમોત્પાદકં તત્ સ્વરૂપસત્ ન જ્ઞાતં ।
અન્યથા તાદૃશસ્ય વાક્યાર્થાવ્યભિચારિતયા તાદૃશપદસ્મારિતત્વાત્ લિઙ્ગાદેવ સંસર્ગસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ જિતં વૈશિષિકૈઃ ।
અથ વ્યવહારાનુમિતવ્યવહર્ત્તૃકાર્યાન્વિતજ્ઞાને ઉપસ્થિતત્વેન પદાનાં હેતુત્વગ્રહાદન્વિતાભિધાયકત્વં તદાનીં શબ્દસ્ય લિઙ્ગત્વેનોનુપસ્થિતેરિતિ ચેત્ ।
ન ।
લિઙ્ગાભાવેનૈવ શબ્દાદન્વિતજ્ઞાનોપપત્તેર્નાકાઙ્ક્ષાદિમચ્છબ્દેન કારણતા ગૌરવાત્ । શબ્દસ્ય લિઙ્ગત્વં સમ્ભવદપિ બાલેન ન જ્ઞાતમિતિ ચેત્, સો ઽયં બાલસ્ય દોષો ન વસ્તુન ઇત્યાદિ વક્ષ્યતે ।
કિઞ્ચૈવં લોકવદ્વેદે ઽપિ અનુવાદકતા સ્યાત્ ।

એતેન વાક્યાર્થતાત્પર્યગ્રાહકાનુમાનાત્ તાત્પર્યાવચ્છેદકતયા તદુપજીવિનો ઽનુમાનાત્ સ્વાતન્ત્રેણ વાક્યાર્થસિદ્ધેર્ન શબ્દઃ પ્રમાણમિતિ વૈશેષિકમતપાસ્તમ્ ।
યથાર્થતાત્પર્યગ્રહસ્ય વાક્યાર્થબોધાહેતુત્વાત્ ।
યત્તુ જ્ઞાયમાનકરણે ઇતિ, તન્ન, યથાર્થતાત્પર્યકત્વાદેઃ પ્રથમં જ્ઞાતુમશક્યત્વેનાનુમાનસ્ય બાધિતત્વાત્ વ્યાપ્ત્યસિદ્ધેશ્ચ ।

ન હિ વ્યાપ્તિઃ શબ્દશક્તિશ્ચ કારણં, કિન્તુ તદ્ધીઃ, અતીતે ઽનુમિતિદર્શનાત્ ।
અપભ્રંશાદૌ શક્તિભ્રમાદન્વયબોધાચ્ચ ।
ન ચ સૈવાપયુજ્યત ઇતિ સાધ્યં, પ્રથમં તદસમ્ભવાત્ ।
તસ્માત્ યત્ અર્થાવ્યભિચારિત્વેન જ્ઞાતં કારણં તત્ર વ્યભિચારિવૈલક્ષણ્યજ્ઞાનમુપયુજન્યતે અન્યથા શબ્દસ્યાર્થવ્યભિચારિતયા જ્ઞાતસ્ય જ્ઞાપકત્વે લિઙ્ગતાપત્તેર્વજ્જલેપાયમાનત્વાત્ ।
સ્યાદેતદનાપ્તોક્તે બાધકેનાર્થાભાવદર્શનાત્ આકાઙ્ક્ષાદિમદ્વાક્યત્વેન સદર્થકં બાધિતાર્થકં વેતિ સંશયાન્ન તાવન્માત્રાદર્થનિશ્ચયઃ, ન હિ સંશાયકમેવ નિશ્ચાયકં, ઇત્યધિકમપેક્ષણીયમિતિ ચેત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 156)
ન । અર્થસંશયસ્ય તદ્બાધસંશયસ્ય વા પ્રમાણાપ્રતિબન્ધકત્વાત્ ।
વહ્નિ-તદ્બાધયોઃ સંશયે ઽપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનાદિના અર્થનિશ્ચયાત્ અન્યથા પ્રમાણમાત્રોચ્છેદઃ, તત્પૂર્વમર્થ-તદ્બાધસંશયાત્ ।
વિનાપ્યર્થં વાક્યરચના સમ્ભત્યત એતસ્યાયમર્થો ન વા, એતત્સદર્થકં ન વા, એતજ્જન્યજ્ઞાનં સદ્વિષયકં ન વેતિ સંશયસ્યાર્થાવગમોત્તરકાલીનત્વાચ્ચ ।
તસ્માદાપ્તોક્તત્વં ભ્રમાદ્યજન્યત્વં અબાધિતાર્થકત્વં યથાર્થવાક્યાર્થપ્રતીતિપરત્વં વા જ્ઞાતં અનુગતમપિ ન હેતુઃ પ્રથમં ગ્રહીતુમશક્યત્વાત્, કિન્તુ તાત્પર્યગ્રાહકત્વેનાભિમતાનાં ન્યાયજન્યજ્ઞાન-પ્રકરણાદીનામન્યતરત્ તાત્પર્યવ્યાપ્યત્વેનાનુગતં, તથાકાઙ્ક્ષાસત્તિનિશ્ચયઃ, તદ્વિપર્યયે સંશયે ચ શાબ્દજ્ઞાનાભાવાત્ ।
યોગ્યતાયાશ્ચ જ્ઞાનમત્રં હેતુઃ તત્સંશયે વિપર્યયે પ્રમાયાઞ્ચ વાક્યાર્થજ્ઞાનાત્ , તથા વિભક્ત્યાદિસમભિવ્યાહરઃ સમ્ભૂયોચ્ચારણઞ્ચ શાબ્દજ્ઞાનમાત્રે કારણાનિ નાનાર્થે શ્ર્લિષ્ટે ચાનેકોપસ્થિતાવપિ પ્રકરણાદિવશાદેકમર્થમાદયાન્વયબોધઃ ।
લક્ષણા ચ ન તાત્પર્યાનુપપત્ત્યા કિન્ત્વન્વયાનુપપત્ત્યૈવ પ્રકરણાદ્ભોજનપ્રજનકત્વેનાવગતપ્રવેશનસ્ય યષ્ટ્યન્વયાનુપપત્તેઃ ।
અજહત્સ્વાર્થાયાં પ્રકરણાદેવ છત્રિ તદિતરસ્ય યાન્તીત્યનેન ગમનકર્ત્તૃત્વમવગતં તદન્વયાનુપપત્તિચ્છત્રિમાત્રે, પચતીત્યસ્ય કલાયમિત્યન્યોક્તેન સમં નાર્થપ્રત્યાકત્વં સમભિવ્યાહારાભાવાત્, તવાપિ તસ્ય તાત્પર્યગ્રાહકત્વાત્ સહોચ્ચરિતાનાં સમ્ભૂયાર્થપ્રત્યાયકત્વસ્ય વ્યુત્પત્તિસિદ્ધત્વાત્ ।
અન્યે તુ નાનાર્થે લક્ષણાયાઞ્ચ નિયતોપસ્થિત્યર્થં પદાર્થે તાત્પર્યગ્રહાપેક્ષા તેન વિના તદભાવાત્ ન વાક્યાર્થે, તદજ્ઞાને ઽપિ પ્રકરણાદિના સૈન્ધવપદં તુરગપરં કાકપદં ઉપઘાતકપરમિતિ હિ પ્રતિયન્તિ ।
અન્યત્રાન્વયપ્રતિયોગ્યુપસ્થિતિઃ તાત્પર્યગ્રહં વિનૈવેતિ ન તદપેક્ષા ।
વસ્તુતસ્તુ ઇતરપદસ્ય ઇતરપદાર્થસંસર્ગજ્ઞાનપરત્વં તાત્પર્યં તચ્ચ વેદે ન્યાયાદવધાર્યતે લોકે ન્યાયાત્ પ્રકરણાદેર્વા ।
અત એવ શાબ્દબોધે નાનિયતહેતુકત્વં તચ્ચેતરપદાર્થસંસર્ગજ્ઞાનં વાક્યર્થજ્ઞાનમેવેતિ સામાન્યકારેણ તત્પરત્વગ્રહઃ હેતુર્ન તુ વિશિષ્ય, તચ્ચ સ્વપરપદાર્થયોઃ સંસર્ગાનુભવજનનં વિના અનુપપન્નમિતિ પદાનિ સમ્ભૂય જનયન્તિ, અત એવ નાનાર્થે વિનિગમના, તદનુપપત્તિરેવ લક્ષણાબીજં તદભાવાદેવ પચતિપદે ન સ્મૃતકલાયાન્વયબોધ ઇતિ સિદ્ધં શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરત્વં ।
તસ્ય ચ નિરાકાઙ્ક્ષાદૌ સંસર્ગજ્ઞાનાજનકત્વાત્ આઙ્ક્ષાદિકં સહકારીતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 185)
તત્ત્વચિન્તામણૌ શબ્દાકાઙ્ક્ષાવાદપૂર્વપક્ષઃ
અથ કેયમાકઙ્ક્ષા, ન તાવદવિનાભાવઃ, નીલં સરોજમિત્યાદાવભાવાત્ ।
વિમલં જલં નદ્યાઃ કચ્છે મહિષ ઇત્યત્ર જલાન્વિતનદ્યા અવિનાભાવાત્ કચ્છે સાકાઙ્ક્ષતાપત્તેઃ ।
નાપિ સમભિવ્યાહૃતપદસ્મારિતપદાર્થજિજ્ઞાસા, અજિજ્ઞાસોરપિ વાક્યર્થબોધાત્ વિશ્વજિતા યજેત દ્વારં ઇત્યત્રાપદાર્થયોપ્યધિકારિણો ઽપ્યાહૃતસ્ય પિધાનસ્ય ચાકાઙ્ક્ષિતત્વાચ્ચ, તત્ર શબ્દકલ્પનપક્ષે ઽપિ ઘટઃ કર્મત્વમાનયનં કૃતિરિત્યત્ર જિજ્ઞાસિતસ્યાનયનાદેરાકાઙ્ક્ષિતત્વાપત્તેઃ ।
અથ જિજ્ઞાસાયોગ્યતા, સા જિજ્ઞાસા ચ વિશેષાજ્ઞાને ભવતિ, યોગ્યતા ચ શ્રોતરિ તદુચ્ચારણજન્યસંસર્ગાવગમપ્રાગભાવઃ, વિમલં જલં નદ્યાઃ કચ્છે મહિષ ઇત્યત્ર તાત્પર્યવશાત્ કદાચિત્ નદ્યાઃ કચ્છે સંસર્ગાવગમાત્ તત્પ્રાગભાવસત્ત્વે ઽપિ શ્રોતરિ તદુચ્ચારણેન તાત્પર્યવશાત્ જલાન્વિતનદ્યાઃ કચ્છે સંસર્ગાવગમોનેતિ ન તત્પ્રગાભાવઃ, ઘટઃ કર્મત્વમાનયનમિત્યત્રાપિ તથેતિ ચેત્ ।
ન ।
નિરાકાઙ્ક્ષે તદુચ્ચારણજન્યસંસર્ગાવગમપ્રાગભાવસ્ય સિદ્ધ્યસિદ્ધિપરાહતત્વાત્ ।
કિઞ્ચ યત્રૈકોવિમલં જલમિત્યશ્રુત્વૈવ તાત્પર્યભ્રમેણા વા નદ્યાઃ કચ્છાન્વયપરત્વમવૈતિ, અપરઃ સમસ્તેન શ્રુત્વા નદ્યા જલાન્વયપરત્વમવધારયતિ, તત્રોભયરપિ તદુચ્ચારણજન્યસંસર્ગાવગમાત્ નદ્યા ઇત્યુભયસાકાઙ્ક્ષં સ્યાત્ ।
અપિ ચ પ્રગાભાવાભાવસ્ય કારણાન્તરાભાવવ્યાપ્તત્વાત્ તત એવ કાર્યાભાવ ઇતિ કિમાકાઙ્ક્ષયા ।
એવઞ્ચ યોગ્યતાસત્તી અપિ ન હેતૂ અયોગ્યે અનાસન્ને ચ તદુચ્ચારણજન્યસંસર્ગજ્ઞાનાભાવેન તત્પ્રાગભાવાભાવાત્ ।
ન ચૈવં બાધાભાવસ્યાનુમિત્યાદાવપિ હેતુત્વં, પ્રાગભાવાભાવેનૈવ કાર્યાભાવાત્ પ્રાગભાવસ્ય ચ કાર્યમાત્રહેતુત્વાત્ ।
શબ્દે નાસાધારણ્યં ઉત્થિતોત્થાપ્યાકાઙ્ક્ષયોરુત્કર્ષાપકર્ષૌ ન સ્યાતાં પ્રાગભાવે તદભાવાત્ ।
અથ જ્ઞાપ્ય-તદિતરાન્વયપ્રકારકજિજ્ઞાસાનુકૂલપદાર્થોપસ્થિતિજનકત્વે સત્યજનિતતાત્પર્યવિષયાન્વયબોધત્વમાકાઙ્ક્ષા, ઘટમાનયતીત્યત્ર ઘટમિત્યુક્તે કિમાનયતિ પશ્યતિ વા, આનયતીત્યુક્તે કિં ઘટં અન્યદ્વેતિ જિજ્ઞાસા ભવતિ ।
ઘટઃ કર્મત્વમાનનયનં કૃતિરિત્યત્રાભેદેન નાન્વયો ઽયોગ્યત્વાત્, ઘટસ્યાનયનમિતિ તુ નાન્વયબોધઃ ઘટ ઇતિપદાત્ સમ્બન્ધિત્વેન ઘટસ્યાનુપસ્થિતેઃ ।
રાજ્ઞ ઇતિ પુત્રેણ જનિતાન્વયબોધત્વાત્ ન પુરુષમાકાઙ્ક્ષતીતિ ચેત્, તર્હિ નામ-વિભક્તિ-ધાત્વાખ્યાતાર્થાનાં ઘટ-કર્મત્વાનયન-કૃતીનાં સ્વરૂપેણોપસ્થિતિર્નાન્વયન્વયપ્રકારકજિજ્ઞાસાનુકૂલેતિ તત્ર નાકાઙ્ક્ષા સ્યાત્ ।
ઘટઃ કર્મત્વમાનયનં કૃતિરિત્યત્ર ઘટમાનયતીત્યત્રેવાન્વયબોધઃ સ્યાત્, ન હિ તત્ર પદાર્થસ્વરૂપાણાં એતદ્વૈલક્ષણ્યેનોપસ્થિતિઃ, ત્રયાણાં તુલ્યવત્ સ્મરણે પ્રથમં
યતો રાજ્ઞ ઇતિ પુરુષેણ નાન્વેતિ કિન્તુ પુત્રેણ તત એવાગ્ર્રે ઽપિ વ્યર્થમજનિતાન્વયબોધત્વમિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 208)
શબ્દાકાઙ્ક્ષાવાદસિદ્ધાન્તઃ
ઉચ્યતે ।
અભિધાનાપર્યવસાનમાકાઙ્ક્ષા યસ્ય યેન વિના ન સ્વાર્થાન્વયાનુભાવકત્વં તસ્ય તદપર્યવસાનં, નામ-વિભકિ-ધત્વાખ્યાત-ક્રિયા-કારકપદાનાં પરસ્પરં વિના ન પરસ્પરસ્ય સ્વાર્થાન્વયાનુભવજનકત્વં ।

પરમતે નીલઘટો ઽસ્તિ નીલં ઘટમાનયેત્યાદૌ નામાર્થાનાં કારકાણાઞ્ચ ન પરસ્પરમન્વયબોધઃ વિશેષણાન્વિતવિભક્ત્યર્થાનન્વયાદિતિ ન વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યેનાન્વયઃ કિન્ત્વાર્થઃ સમાજઃ ।
અસ્માકન્તુ નીલ-ઘટયોરભેદાનુભવબલાદભેદ એવ સંસર્ગઃ વિશેષવિભક્તિઃ સાધુત્વાર્થં ।
યદ્વા સમાનવિભક્તિકયોરભેદાનુભવબલાત્ વિશેષણાન્વિતવિભક્તેરભેદાર્થકત્વં અતો વિશેષણ-વિશેષ્યભાવાનુભાવકત્વં તત્પદયોઃ, ન પરસ્પરં વિના ।
દ્વારમિત્યત્રાધ્યાહારં વિના પ્રતિયોગ્યલાભાત્ ન સ્વાર્થાન્વયાનુભાવકત્વં, વિશ્વજિતા યજેતેત્યત્ર મમેદં કાર્યમિતિ પ્રવર્ત્તકતાત્પર્યવિષયજ્ઞાનં નાધિકારિણાં વિનેતિ તદાકાઙ્ક્ષા ।
યદ્વા કર્ત્તુરિવાધિકારિણો ઽપિ આક્ષેપાદેવ લાભ ઇતિ તદન્વયો ન શાબ્દઃ કિન્ત્વાનુમાનિકઃ, ગૌણલાક્ષણિકયોરનનુભાવકત્વપક્ષે તદુપસ્થાપિતસ્યાધ્યાહૃતસ્યેવેતરપદં વિના નાનુભાવકત્વં ।
ઘટઃ કર્મત્વં આનયનં કૃતિરિત્યાદૌ અભેદેન નાન્વયબોધો ઽયોગ્યત્વાત્ તત્તત્પદેભ્યસ્તાત્પર્યવિષયતત્તત્પદાર્થસ્વરૂપજ્ઞાનઞ્ચ પદાન્તરં વિનૈવ । ઘટમાનયતીત્યત્રેવ ભ્રમેણ તથાન્વયતાત્પર્યે ઽપિ ક્રિયા -કારકભાવેન નાન્વયઃ નામ-વિભકિ-ધાત્વાખ્યાત-ક્રિયા-કારકપદાનાં અન્વયબોધે તાન્યેવ પદાનિ સમર્થાનિ ન તુ તદર્થકાનિ પદાન્તરાણિ ।
અગ્નિઃ કરણત્વં ઓદનઃ કર્મતા પાકઃ કૃતિઃ ઇષ્ટસાધનતા ઇત્યાદિપદેભ્યઃ અગ્નિર્નોદનં પચેતેત્યત્રેવ અન્વયાબોધાત્, અગ્નિકરણકૌદનકર્મકપાકવિષયકકૃતિરિષ્ટસાધનં ઇતિ તુ વાક્યં ન પદં, અત એવ દ્વારમિત્યત્ર પિધેહિપદાધ્યાહારઃ, ક્રિયાપદાર્થસ્યાન્યત ઉપસ્થિતૌ અપિ કારકાનન્વયાત્ અસામર્થ્યઞ્ચ સ્વભાવાત્ ।
અનાસન્નમપિ આસન્નતાદશાયાં આસન્નત્વભ્રમેણ વા અન્વયબોધસમર્થમેવ ।
વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યત્ર ક્રિયા-કારકપદયોરન્વયબોધે સામર્થ્યે ઽપિ અયોગ્યતાજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકં દાહે સમર્થસ્યાપ્યગ્નેર્મણિરિવ ।
અત એવ યોગ્યતાભ્રમાત્ પ્રતિબન્ધકાભાવે તતો ઽપ્યન્વયબોધઃ ।
નહિ સ્વભાવતો ઽસમર્થં આરોપિતસામર્થ્યં વા દહતિ પચતિ વેતિ, પ્રકૃતે તુ પદાર્થસ્વરૂપજ્ઞાનં ન ત્વન્વયભ્રમો ઽપિ ।
પુરૂષપદં વિનાપિ રાજ્ઞા ઇત્યસ્ય પુત્રેણ સમં સ્વાર્થાન્વયાનુભાવકત્વં ઇતિ ન તદાકાઙ્ક્ષા ।
યદ્વા ત્રયાણાં સ્મરણો ઽજનિતાન્વયબોધદશાયાં પુરુષાન્વયે તાત્પર્યાભાવાત્ નાન્વયબોધ ઇત્યગ્રે ઽપિ તથા ।
ન ચ પુત્રસ્યોત્થિતાકાઙ્ક્ષત્વાત્ તેનૈવાન્વયબોધ ઇતિ ।
વાચ્યમ્ ।
તાત્પર્યવશાત્ પુરુષેણૈવ પ્રથમમન્વયબોધાત્ ।
અત એવાન્વયબોધસમર્થત્વે સતિ અજનિતતાત્પર્યવિષયાન્વયબોધત્વમાકાઙ્ક્ષેતિ કેચિત્ ।
પ્રકૃતિ-પ્રત્યયાભ્યામન્વયબોધે જનિતે ઽપિ વાક્યૈકવાક્યતાવત્ ક્રિયા-કારકપદયોરજનિતાન્વયબોધત્વમાકાઙ્ક્ષા ।
નવ્યાસ્તુ પદવિશેષજન્યપદાર્થોપસ્થિતિઃ ઘટઃ કર્મત્વં આનયનં કૃતિરિત્યેવમ્બિધપદાજન્યપદાર્થોપસ્થિતિર્વા
આસત્તિરન્વયબોધાઙ્ગમિત્યાસત્ત્યભાવાદેવમ્બિધશબ્દાન્નાન્વયબોધઃ ત્વયાપ્યેવમ્બિપદાર્થોપસ્થિતે રાકાઙ્ક્ષાહેતુત્વેનાવશ્યમભ્યુપેયત્વાત્, જનિતાન્વયબોધાત્ નાન્વયાન્તરબોધઃ તાત્પર્યાભાવાદિત્યાકાઙ્ક્ષાયાઃ કારણત્વમેવ નાસ્તિ, કિન્તુ સ્વજનકોપસ્થિતેઃ પરિચાયકત્વમાત્રમિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 245)
તત્ત્વચિન્તામણૌ યોગ્યતાવાદઃ
પૂર્વપક્ષઃ
નનુ કા યોગ્યતા, ન તાવત્ સજાતીયે ઽન્વયદર્શનં, યથાકથઞ્ચિત્ સાજાત્યસ્યાવ્યાવર્ત્તકત્વાત્ ।
પદાર્થતાવચ્છેદકેન સાજાત્યસ્યાદ્યજાતઃ પયઃ પિબતીત્યદાવભાવાત્ વાક્યાર્થસ્યાપૂર્વત્વાચ્ચ ।
નાપિ સમભિવ્યાહૃતપદાર્થસંસર્ગવ્યાપ્યધર્મવત્ત્વં, વાક્યાર્થસ્યાનુમેયત્વાપત્તેઃ ।
ન ચ વસ્તુગત્યા સંસર્ગવ્યાપ્યો યો ધર્મસ્તદ્વસ્તં તચ્ચ ન જ્ઞાતુમુપયુજ્યતે ઇતિ નાનુમેયઃ સંસર્ગ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
યોગ્યતાભ્રમાચ્છાબ્દભ્રમાનુપપત્તેઃ ।
અત એવાન્વયનિશ્ચયવિરહ એવ યોગ્યતા સ્વરૂપસત્તી હેતુઃ તત્ર તદ્ધર્માભાવનિશ્ચયે તત્પ્રકારકશાબ્દજ્ઞાનાનુદયાત્ ઇતિ પરાસ્તમ્ ।
નાપિ સમભિવ્યાહૃતપદાર્થસંસર્ગાભાવવ્યાપ્યધર્મશ્રૂન્યત્વમ્, પ્રમેયમભિધેયમિત્યાદૌ સંસર્ગાભાવસ્યાપ્રસિદ્ધ્યા તદનિરૂપણાત્ ગેહનિષ્ઠઘટાભાવે પ્રમિતે ઘટો ઽસ્તીતિવાક્યાત્તન્નિશ્ચયે ઽપ્યન્વયજ્ઞાનાનુદયાચ્ચ ।
નાપિ બાધકપ્રમાણાભાવઃ, અન્યચ્ચ યદ્બાધકં તદભાવસ્યાયોગ્યે ઽપિ સત્ત્વાત્ । નાપિ પ્રકૃતસંસર્ગબાધકસ્યાભાવઃ, પ્રતિયોગિસિદ્ધ્યસિદ્ધિવ્યાઘાતાત્ ।
ન ચ પ્રકૃતસંસર્ગે અન્યત્ર સિદ્ધસ્ય બાધકપ્રમાણસ્યાભાવઃ, પ્રકૃતસંસર્ગસ્ય પ્રથમપ્રતીતેઃ અયોગ્યે ઽપિ તત્સત્વાચ્ચ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 256)
તત્ર બાધકમપ્યસ્તીતિ ચેત્, તર્હિ પ્રકૃતસંસર્ગબાધકસ્યાભાવઃ તચ્ચાપ્રસિદ્ધમ્ ।
અત એવ તત્ર બાધકસ્યાપ્યનિરૂપણમ્ ।
નાપીતરપદાર્થસંસર્ગાભાવપ્રમાવિષયત્વાભાવો ઽપદપદાર્થે, કેવલાન્વયિન્યપ્રસિદ્ધેઃ ।
એતેન યત્રાસમ્બન્ધગ્રાહકં પ્રમાણં નાસ્તિ તદ્યોગ્યમિતિ નિરસ્તમ્ ।
નાપિ બોધનીયસંસર્ગાભાવપ્રમાવિરહઃ, પ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધેઃ, બોધનીયસંસર્ગસ્ય પ્રાગપ્રતીતેઃ યોગ્યતા ચ ન સ્વરૂપસત્યુપયુજ્યતે ઇત્યુક્તમ્, અયોગ્યે તત્ સત્ત્વસ્યાનિરૂપણાચ્ચ ।
અપિ ચ સ્વીયબાધકપ્રમાવિરહસ્યાયોગ્યે ઽપિ સત્ત્વાત્ બાધકપ્રમામાત્રવિરહસ્ય યોગ્યે ઽપિ જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ પરપ્રમાયા અયોગ્યત્વાત્ ।
ન ચ સ્વરૂપસન્નેવાયં હેતુઃ, સ્વીયબાધકપ્રમાવિરહદાશાયાં યોગ્યતાભ્રમેણ શાબ્દભ્રમાનુપપત્તેઃ, અન્વયપ્રયોજકરૂપવત્ત્વેન બાધકપ્રમામાત્રવિરહો ઽનુમેય ઇતિ ચેત્ । ન ।

સેકાનાન્વિતતોયે દ્રવદ્રવ્યત્વે સત્યપિ બાધકસત્ત્વેન વ્યભિચારાત્ ઉપજીવ્યત્વેન તસ્યૈવ યોગ્યતાત્વાપત્તેશ્ચ ।
ન ચૈવમેવેતિ વાચ્યમ્ ।
આકાઙ્ક્ષાસત્ત્યન્વયપ્રયોજકરૂપવત્ત્વે સત્યપ્યનાપ્તવાક્યે બાધકપ્રમાયામન્વાબોધાત્, બાધકપ્રમાવિરહો હેતુરિતિ ચેત્તર્હ્યાવશ્યકત્વાત્ સૈવ યોગ્યતા ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 262)
યોગ્યતાવાદસિદ્ધાન્તઃ
ઉચ્યતે બાધકપ્રમાવિરહો યોગ્યતા, સા ચેતરપદાર્થસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવઃ । પ્રમેયં વાચ્યમિત્યત્ર પ્રમેયનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વપ્રમાવિશેષ્યત્વં ગોત્વે પ્રસિદ્ધં વાચ્યત્વસંસર્ગે તદભાવઃ ।
વસ્તુતસ્ત્વિતરપદાર્થસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગ્ ઇતાવચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વં યોગ્યતા લાઘવાત્ શક્યજ્ઞાનત્વાઞ્ચ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 274)
ન ચ નરશિરઃશૌચાનુમાનબાધાત્ તદશૌચબોધકશબ્દાત્ અન્વયાબોધ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
ઉપજીવ્યજાતીયત્વેન શબ્દસ્ય બલવત્ત્વાત્ તેનૈવ તદનુમાનબાધાત્ ।
નન્વાકાઙ્ક્ષાસત્તિમત્ત્વેન શબ્દસ્ય પ્રમાણતા ન તુ યોગ્યતાપિ તન્નિવેશિનો બાધાભાવસ્ય પ્રમામાત્રહેતુત્વાદિતિ ચેત્ ।
ન ।
બાધે હિ પ્રમાણદોષો ઽવશ્યં વક્તવ્યઃ, અન્યથા પ્રમાણવિષયે બાધાસમ્ભવાત્ યથાનુમાને બાધાદુપાધિકલ્પનદ્વારા વ્યાપ્તિવિઘાતઃ, નિરૂપાધૌ બાધાનવકાશાત્ ।
સેયં ન સ્વરૂપસતો પ્રયોજિકા શાબ્દભાસોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
તન્નિશ્ચયશ્ચ ન ભવત્યુપાયાભાવાત્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
સંશય-વિપર્ય-પ્રમાસાધારણસ્ય યોગ્યતાજ્ઞાનમાત્રસ્ય કારણત્વાત્ ।
અયોગ્યતાજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકસ્ય સર્વત્રાભાવાત્ ક્વચિત્તન્નિશ્ચયો ઽપિ યોગ્યતાનુપલબ્ધા યથેહ ઘટો નાસ્તીતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 286)
આસત્તિવાદપર્વપક્ષઃ
આસત્તિશ્ચાવ્યવધાનેનાન્વયપ્રતિયોગ્યુપસ્થિતિઃ, સા ચ સ્મૃતિર્નાનુભવો ઽતોનાન્યોન્યાશ્રયઃ ।
અથ નાનાવિશેષણક-કર્મ-કર્ત્તૃ-કરણાધિકરણ-ક્રિયાદિક્રમિકપદજ્ઞાનજન્યક્રમિકપદાર્થસ્મૃતીનાં ન યૌગપદ્યં સમ્ભવતિ આશુતરવિનાશિનાં ક્રમિકાણાં મલકાનુપપત્તેરિતિ કથં તાવત્પદાર્થાન્વયબોધઃ વિશેષણજ્ઞાનસાધ્યત્વાદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યેતિ ચેત્, શ્રૌત્રપ્રત્યેકપદાનુભવજન્યસંસ્કારમેલકાદેકદૈવ તાવત્પદસ્મૃતિઃ તત એકદૈવ તાવત્પદાર્થસ્મૃતૌ સત્યાં વાક્યાર્થાનુભવઃ ।
ન ચાન્યવિષયકસંસ્કારેણ નાન્યત્ર સ્મરણમિતિ વાચ્યમ્ ।
વક્યાર્થાનુપપત્ત્યા ફલબલેન સંસ્કારાણાં પરસ્પરસહકારેણ તત્રૈકસ્મરણકલ્પનાત્ ।
પ્રત્યેકવર્ણસંસ્કારાણામિવાનન્યગતિકતયા પદસ્મરણે ।
અથ ``યદ્યદાકાઙ્ક્ષિતં યોગ્યં સન્નિધાનં પ્રપદ્યતે ।
તેન તેનાન્વિતઃ સ્વાર્થઃ પદૈરેવાવગમ્યતેઽઽ ।
ન ચૈવમન્વયાન્તરાભિધાનં ન સ્યાત્ વિરમ્ય વ્યાપારાભાવાદિતિ વાચ્યમ્ ।
એવમપિ પ્રથમમનન્વયે હેત્વનુપન્યાસાત્ ઉત્તરસ્ય હીદં સામગ્રીવૈકલ્યં ન પૂર્વસ્યેતિ ચેત્, અસ્તુ તાવદેવં તથાપિ ચરમં તાવત્પદાર્થઘટિતવાક્યાર્થાનુભવે ઉક્તૈવ ગતિરનન્યગતિકત્વાત્ ।
અત્ર વદન્તિ, સન્નિધિર્ન પદજન્યૈવાન્યવબોધહેતુઃ દ્વારમિત્યાદૌ અધ્યાહૃતેનાપિ પિધાનાદિના અન્વયબોધદર્શનાત્ ।
ન ચ પિધેહીતિ શબ્દ એવાધ્યાહ્રિયતે, અનુપયોગાત્ ।
અર્થસ્યૈવાન્વયપ્રતિયોગિત્વેનોપયોગિત્વાત્ આવશ્યકત્વાચ્ચ ।
અર્થાપત્તેરુપપાદકવિષયત્વાત્ ।
ન ચ શબ્દમાત્રમુપપાદકં, અપિ તુ તદર્થઃ, અવશ્યકલ્પ્યાર્થસાહચર્યેણ દૈવવશસમ્પન્નશબ્દસ્મૃતેરન્યથાસિદ્ધેઃ, અન્યથા પદબોધિતસ્યૈવાર્થસ્યાન્વયબોધકત્વમિતિ નિયમશકિકલ્પનાપત્તેઃ ।
સ્વાર્થાન્વયપરત્વાચ્છબ્દાનાં દ્વારમિતિ ન પિધાનાન્વયબોધકમિતિ તદન્વયબોધાર્થમવશ્યં શબ્દકલ્પનમિતિ ચેત્ ।
ન ।
લક્ષણાનાં વ્યભિચારાત્ તવાપ્યાક્ષિપ્તેન કર્ત્રાન્વયબોધાચ્ચ ।
અથ દ્વારપદસહભાવમાત્રં પિધેહિશબ્દસ્ય કલ્પ્યતે લાઘવાત્ ।
ન ચ પિધાનાભિધાયકાનેકશબ્દોપસ્થિતૌ વિનિગમકવિરહઃ, સંસ્કારતારતમ્યાત્ પદવિશેષસ્મૃતેરિતિ ચેત્ ।
ન ।

આકાઙ્ક્ષાદિમત્પ્રતિયોગ્યન્વિતસ્વાર્થપરત્વસ્ય ક્રૃપ્તત્વાત્ લાઘવેનાર્થાધ્યાહારાત્ ।
ન ચ શ્રુતપદાનિ લબ્ધપ્રયોજનાનીતિ કથમપ્યધ્યાહૃતે તેષાં તાત્પર્યમિતિ વાચ્યમ્ ।
શ્રુતાર્થાન્વયાનુપપત્ત્યા અધ્યાહૃતે
તાત્પર્યાત્ ।
કથં તર્હ્યેદનં પચતીત્યત્ર સમભિવ્યાહૃતમાત્રાન્વયઃ કલાયાદેરપિ સ્મૃતત્વાત્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
તાત્પર્યનિયમાદિત્યવેહિ યત્પરઃ શબ્દઃ સ હિ શબ્દાર્થઃ, અન્યથા તવાપિ દૈવવશસ્મૃતકલાયપદોપસ્થાપિતેનાન્વયબોધઃ સ્યાત્ અયં દેવદત્ત ઓદનમિત્યાદિવાક્યે ક્રિયાપદાધ્યાહારભાવેન કર્ત્તુરનભિધાનાત્ તૃતીયા સ્યાત્ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અધ્યાહૃતપચતિપદેનાપિ કર્ત્તુરનભિધાનાત્, કર્ત્તુસંખ્યાભિહિતેતિ ચેત્ ।
ન ।
દેવદત્તસ્ય પાક ઇત્યત્રાપિ તૃતીયાપત્તેઃ, તાત્પર્યતસ્તચ્ચ વ્યવસ્થેતિ ચેત્, તુલ્યમ્ ।
નનુ દ્વારં પિધેહીત્યાદૌ પિધાનશબ્દાનુભવે પિધાનોપસ્થાપકપદત્વેન જનકત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અન્વયપ્રતિયોગ્યુપસ્થાપકપદત્વેન જનકત્વાત્ ન તુ તદુપસ્થાપકયાવતત્પદત્વેન ગૌરવાત્ ।
એવં પિધાનાન્વયબોધે ઽપિ ।
અન્યથા ગૌણ-લાક્ષણિકયોરન્વયબોધો ન સ્યાત્ તયોરનનુભાવકત્વાદિતિ ॥
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 311)
આસત્તિવાદસિદ્ધાન્તઃ
ઉચ્યતે, ક્રિયાપદોપસ્થાપિતા ક્રિયા, કારકપદોપસ્થાપિતઞ્ચ કારકં પરસ્પરમાકાઙ્ક્ષતિ ન તૂપસ્થિતિમાત્રં અન્યથા દ્વારં કર્મતા પિધેહિ, દ્વારં પિધાનં કૃતિરિત્યત્રાપિ ક્રિયા-કર્માધ્યાહાર ઇવાન્વયબોધપ્રસઙ્ગઃ
ક્રિયાયાઃ કર્મણશ્ચોપસ્થિતેસ્તુલ્યત્વાત્ ।
એવં વિધપદોપસ્થાપિતે પરસ્પરમાકાઙ્ક્ષા નસ્તીતિ ચેત્, તર્હ્યાકાઙ્ક્ષાયાં પદવિશેષોપસ્થાપિતત્વં તન્ત્રં ન તૂપસ્થિતિમાત્રં, અર્થવિશેષે ઽસાધુત્વાન્નાત્રાન્વયબોધ ઇતિ ચેત્, ન, પિધેહીતિ પદં વિના દ્વારમિત્યસ્યાપ્યસાધુત્વાત્ તદર્થયોગે સાધુત્વસ્ય તુલ્યત્વાત્ સાધુત્વજ્ઞાનસ્યાન્વયબોધે ઽપ્રયોજકત્વાચ્ચ ગૌરવાદપભ્રંશાદપ્યન્વયબોધાચ્ચ ।
ન ચાત્રાસંસર્ગાગ્રહઃ, બાધકાભાવાત્ ।
તસ્માત્ ક્રિયા પદસ્ય કારકપદેન કારકપદસ્ય ક્રિયાપદેન સહાન્વયબોધકત્વં ન ત્વેકં વિના તૃતીયાનુપપત્તિઃ, નહિ ક્રિયાપદાર્થયોગે દ્વિતીયા, ઘટ આનયનં કૃતિરિત્યત્રાપિ દ્વિતીયાપત્તેઃ, તથા ચ પુષ્પેભ્ય ઇત્યત્ર સ્પૃહયતિપદાધ્યાહારં વિના ચતુર્થ્યનુપપત્તિઃ ।
યદિ સ્પૃહયતિ પદાર્થયોગે ચતુર્થો તદા પુષ્પમિચ્છતીત્યત્રાપિ સ્યાત્ સ્પૃહયતીચ્છતિપદયોરેકાર્થત્વાત્ ।
અથ સાધુત્વાર્થ દ્વારં પુષ્પેભ્ય ઇત્યત્ર પિધેહિ-સ્પૃહયતિપદાધ્યાહારો ઽનુમન્યતે ન ત્વન્વયબોધાર્થં તસ્યાન્વયપ્રતિયોગિવિજ્ઞાનાદેવોપપત્તેરિતિ ચેત્, તર્હિ ક્રિયાપદયોગં વિના ન કારકવિભકિઃ, કારકપદયોગં વિના ન તદન્વયયોગ્યં ક્રિયાપદમિતિ કેવલકારકપદે ક્રિયાપદાધ્યાહારઃ, કેવલક્રિયાયાઞ્ચ કારકપદાધ્યાહારઃ સાધુત્વાર્થમાવશ્યક ઇતિ તજ્જન્યોપસ્થિતિરન્વયબોધૌપયિકો તસ્માત્ ક્રિયા-કારકપદોપસ્થાપિતયોરેવ ક્રિયા-કારકયોઃ પરસ્પરમન્વય ઇતિ શબ્દાધ્યાહાર એવ ।
કર્ત્રાક્ષેપે તુ વક્ષ્યામઃ ॥
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 319)
તાત્પર્યવાદઃ
તાત્પર્યધીનં શબ્દપ્રમાણ્યં તત્ર તત્પરત્વં ન તત્સાધ્યકત્વં પદાર્થ-તત્સંસર્ગયોઃ શબ્દાસાધ્યત્વાત્ ।
અથ તઙ્ગોચરપ્રવૃત્તિનિવૃત્તિસાધ્યકત્વં તત્પરત્વં, તચ્ચ ભાવ્યાર્થસ્ય સાક્ષાત્ ભૂતાર્થસ્ય તુ પ્રશંસા-નિન્દાવાક્યસ્ય પ્રશસ્તનિન્દિતાર્થપ્રતિપાદનદ્વારા લાક્ષણિકસ્ય લક્ષણીયવિષયપ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિજનકત્વં તત્પરત્વમિતિ ચેત્, ન, તત્પરત્વે તજ્જ્ઞાનં જનયિત્વા તત્ર પ્રવર્ત્તકત્વં તત્પ્રવર્ત્તકત્વઞ્ચ તત્પરત્વમિતિ પરસ્પરાશ્રયાત્ ।
લાક્ષણિકસ્યાનનુભાવકત્વે ઽપિ લક્ષણીયપરત્વાત્ કાવ્યાદેઃ સ્વરૂપાખ્યાનમાત્રપરત્વેનાપિ પર્યવસાનાઞ્ચ ।
નનુ તત્બુદ્ધિજનકત્વં તત્પરત્વં પ્રશંસા-નિન્દાવાક્યમપિ પ્રશસ્ત-નિન્દિતસ્વાર્થધીહેતુત્વેન તત્પરમેવ, તચ્ચ જ્ઞાનં પ્રશસ્તે સર્વઃ પ્રવર્તતે નિન્દિતાઞ્ચ નિવર્તતે ઇતિ સ્વવિષયે પ્રવૃત્તિનિવૃત્તૌ જનયતીતિ તત્પરમુચ્યત ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ગૌણ-લાક્ષણિકયોરનુભાવકત્વાત્ તદ્બુદ્ધિજનને તત્પરત્વમિત્યન્યોન્યાશ્રયાચ્ચ ।
તજ્જનનયોગ્યત્વમિતિ ચેત્, તર્હ્યેકત્રોચ્ચારણે નાનાર્થે નાનાર્થપરત્વં લક્ષણાયાઞ્ચ મુખ્યાર્થપરત્વં સ્યાત્ યોગ્યતાયાઃ સત્ત્વાત્ ।
નાપિ તત્પ્રતિપાદ્યકત્વં, તાત્પર્યં વિના ન તથેત્યન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
પ્રશંસા-નિન્દાવાક્યસ્ય પ્રવૃત્ત્યાદ્યપ્રતિપાદકત્વાત્ લાક્ષણિકસ્યાપ્રતિપાદકત્વાચ્ચ ।
અથ ગઙ્ગાપદં સ્વાર્થાવિનાભાવિ તીરં પ્રતિપાદયત્તત્પરમિતિ ચેત્ ।
ન ।
મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીત્યત્ર તેન વિનાપિ પુરુષે તાત્પર્યાત્ ગઙ્ગાદિપદં મત્સ્યાદિપરં મુખ્યે તીરપરઞ્ચ સ્યાત્ અવિનાભાવસ્ય તાદવસ્થ્યાત્ ।

મુખ્યે બાધકે સતીતિ ચેત્, તર્હિ મુખ્યાર્થપરતૈવ ન સ્યાત્ ન સ્યાચ્ચ ગચ્છ ગચ્છસીત્યત્ર ગમનાભાવપરત્વં ।
ઉચ્યતે ।
તત્પ્રયોજનકત્વં તત્પરત્વં તદર્થશ્ચ પ્રતીતિઃ પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તી ચ, પ્રયોજનત્વઞ્ચ ન સાધ્યત્વંઅન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
નાપિ પ્રતિપાદ્યેચ્છાવિષયત્વં, યસ્ય યદિચ્છાવિષયઃ તં પ્રતિતત્પરત્વાપત્તેઃ ।
તદર્થસાથ્યત્વેન ઇચ્છાનિયમ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇહ ધૂમ ઇત્યત્ર જન્ય-જ્ઞાપ્યભેદેન સાધ્યસ્ય બહુ વિધતયા વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્ પુમિચ્છયા નિયન્તુમશક્યત્વાત્, કિન્તુ પ્રતિપાદકેચ્છાવિષયત્વં તત્પરત્વં, યઃ શબ્દઃ વક્તા યદિચ્છયા પ્રયુક્તઃ સ તત્પરઃ, સા ચેચ્છા
પ્રતિપાદ્યધી-પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિવિષયેતિ તત્પરત્વં ।
નાનાર્થાત્ શ્ર્લિષ્ટાદનેકપદાર્થાન્વિતૈકક્રિયાપદાત્ મુખ્યલાક્ષણિકપરાચ્ચાવૃત્ત્યા ક્રમેણાનેકપદાર્થજ્ઞાનં ન ત્વેકદૈવ, સકૃદુચ્ચરિતસ્ય સકૃદર્થપરત્વનિયમેનૈકત્રોચ્ચરણે અનેકાર્થપરત્વાભાવાદિતિ સકલતાન્ત્રિકૈકવાક્યતયા વદન્તિ ।
વયન્તુ બ્રૂમઃ ।
અનાકપદાર્થપ્રતીતીચ્છયા એકમુચ્ચારણં ભવત્યેવ પુમિચ્છાયાનિયન્તુમશક્યત્વાત્ ।
યદિ ચ તદુચ્ચારણં નાનેકાર્થપરં તદાવૃત્તિરપિ ન સ્યાત્ તાત્પર્યનિર્વાહાર્થમાત્રવૃત્તિકલ્પનાત્ ।
અન્યથૈકપરે ઽપિ તદાપત્તેઃ ।
અત એવ તદુચ્ચારણસ્ય ઉભયપરતાયાં નાવૃત્તિકલ્પણં તસ્માત્તુલ્યવદનેકાર્થોપસ્થિતૌ તાત્પર્યાદિજ્ઞાને યુગપદનેકાન્વયબોધો ભવતિ સામગ્રયાસ્તુલ્યત્વાત્ પ્રથમમેકસ્યાન્વયબોધો ન તદન્યસ્યેતિ નિયન્તુમશક્યત્વચ્ચ ।
અથ વિવાદધ્યાસિતમક્ષપદોચ્ચારણં એકપદૈકશક્તિવિષયમેકમેવાનુભાવતિ એકત્રોચ્ચારણે નાનાશક્ત્યા નાનાર્થાનનુભાવકં નાનાર્થત્વાત્ એકપરનાનાર્થપદવદિતિ ચેત્ ।
ન ।
અનેકાર્થાનુભવસામર્ગ્રીવસત્ત્વેન બાધિતત્વાત્ સામગ્રીરહસ્યોપાધિત્વાચ્ચ ।
અત એવાક્ષમાનયેત્યુક્તે ભિન્નપ્રકરણાદિના ભિન્ને તાત્પર્યપ્રમાયાં ભ્રમે વા પ્રતિપાદ્યયોરેકદૈવાવૃત્તિં વિનાનેકાર્થપ્રતીતિર્ન તુ તત્રૈકો વિલમ્બતે, એવં ઘટં પટં વા આનયેત્યત્રાનયનસ્યોભયપરત્વે એકદૈવાન્વયબોધો નત્વાવૃત્તિઃ વાક્યભેદસ્ત્વર્થભેદાત્ ન જ્ઞાનભેદાત્ ।
ગઙ્ગાયાં જલં ઘોષશ્ચ પ્રતિવસતીત્યત્ર ગઙ્ગાપદસ્ય યુગપત્પ્રવાહ-તીરયોસ્તાત્પર્યગ્રહે તયોર્દ્વયોરપ્યેકદોપેસ્થિતૌ જલ-ઘોષયોરેકદૈવાન્વયબોધઃ ।
ન ચ યુગપદ્વૃત્તિદ્વયાપત્તિઃ, ઇષ્ટત્વાત્, તાત્પર્યાદ્વિ વૃત્તિઃ, ન તુ વૃત્ત્યનુરોધાત્ તાત્પર્યં, ગૌણલાક્ષણિકયોરુચ્છેદાપત્તેઃ તાત્પર્યનિર્વાહર્થં વૃત્તિત્વેન તયોઃ કલ્પનાત્ ।
મુખ્ય-લાક્ષિણિકયોરેકૈકમાત્રપરત્વે તુ યુગપદ્વૃત્તિદ્વયવિરોધઃ ।
અનેકાન્વયબોધપરત્વે વૃત્તિદ્વયવિરોધસ્ય દોષત્વે પરિભાષાપત્તેઃ, યત્ર મુખ્યાર્થે શીઘ્રત્વેન પ્રથમમન્વયબોધઃ અનન્તરં લાક્ષણિકાન્વયબોધઃ તત્રાવૃત્તિરેવ તસ્માત્ યુગપત્તાત્પર્યગ્રહે સતિ નાવૃત્તિઃ કિન્ત્વનેકાર્થપરત્વે સત્યેવ યત્ર તાત્પર્યગ્રહકમાદન્વયબોધક્રમઃ તત્રાવૃત્તિઃ પ્રથમોચ્ચારણસ્ય પર્યવસિતત્વાદિતિ ।
એવઞ્ચ લોકે કૢપ્તત્વાત્ વેદે ઽપોદં તાત્પર્યમિતિ તસ્ય પૌરુષેયત્વમ્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 340)
અત્ર મીમાંસકાઃ યથોચ્ચારણપૂર્વત્વાત્ ઉચ્ચારણં વેદે પરતન્ત્રં તથા તાત્પર્યમપિ તાત્પર્યપૂર્વકમેવેતિ પરતન્ત્રં ન તુ કસ્યાપિ પ્રથમં તાત્પર્યં અનાદિત્વાત્ પૂર્વપૂર્વવાક્યાર્થજ્ઞાનેચ્છયોચ્ચારણમુપજીવ્યાગ્રિમસ્ય તદિચ્છયોચ્ચારણાત્ તદિચ્છયા તદુચ્ચારણમેવ હિ તત્પરત્વં લોક-વેદસાધારણં, સા ચેચ્છા સ્વતન્ત્રા પરતન્ત્રા વેતિ ન કશ્ચિદ્વિશેષઃ, તદવધારણાઞ્ચાનાદિમીમાંસાપરિશોધિતન્યાયાદ્વેદ ઇત્યુભયવાદિસિદ્ધં, અતસ્તાત્પર્યાનુરોધેન વેદસ્ય ન પૌરુષેયત્વમ્ ।
નન્વર્થજ્ઞાનં વિનોચ્ચરિતવેદાત્ કથમર્થયોઃ વાક્યાર્થજ્ઞાનં વિના તદિચ્છયોચ્ચારણાભાવાત્, પ્રતિપુરુષમુચ્ચારણભેદાદિતિ ચેત્, તર્હિ પઠ્યમાનભારતાદપિ તથાભૂતાદર્થધીર્ન સ્યાત્ વ્યાસેન યત્પ્રતીતીચ્છયા ઉચ્ચારણં કૃતં તજ્જાતીયત્વાત્ અર્થજ્ઞાનં વિનાપિ પઠ્યમાનભારતાર્થધીરિતિ ચેત્, તર્હિ વેદે ઽપિ તુલ્ય, તત્તાત્પર્યકજાતીયત્વસ્ય નિયામકત્વાત્ અન્યથા પઠ્યમાનવેદાત્તવાપ્યર્થધીર્ન સ્યાત્ ઈશ્વરાપ્રણીતત્વાત્ ।
અથ વેદઃ પૌરુષેયઃ વાક્યત્વાત્ ભારતાદિવત્ ઇતિ ચેત્, કો વેદઃ, અનુગતધર્માભાવેન તસ્ય શાખાસુ નાનાર્થત્વાત્, તથાહિ ન મુખ્યવેદપપ્રયોગવિષયોવેદઃ મુખ્યાર્થાકથનાત્ ।
નાપિ શાખાસમુદાયઃ, તસ્ય વેદનિરૂપ્યત્વાત્ સમુદાયસ્યાપ્રતિપાદકત્વેન વાક્યત્વાસિદ્ધેશ્ચ ।
નાપિ સ્વર્ગકામાદિવાક્યં, સ્મૃતિ-ભારતાદેરપિ તથાત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 344)
નાપિ સન્દિગ્ધકર્તૃકવાક્યં, વાદિનોર્નિશ્ચયાત્, ।
વાદ્યનુમાનયોસ્તુલ્યત્વેન મધ્યસ્થસ્ય સંશય ઇતિ ચેત્, તર્હ્યનુમાનાભ્યાં તસ્ય સંશયોમધ્યસ્થસંશયપ્રશ્ર્નાનન્તરઞ્ચાનુમાનમિત્યન્યોન્યાશ્રયઃ ।
નાપિ વિવાદાધ્યાસિતં વાક્યં, અનુગતધર્મં વિના વિવાદસ્યાપ્યભાવાત્ ભારતાદાવપિ તત્સમાવાઞ્ચ ।
નાપિ મહાનજનાનાં વેદાકારાનુગતવ્યવહારાત્ વેદત્વં જાતિઃ, દેવદત્તીયત્વાદ્યનુમાપકશબ્દવૃત્તિજાતિભિઃ સઙ્કરપ્રસઙ્ગાત્ ।
કિઞ્ચ પૌરુષેયત્વં ન તદર્થધીજન્યત્વં તદુચ્ચારણધીપ્રભવત્વં વા, અધ્યાપક-તદુભયધીજન્યત્વેન સિદ્ધસાધનાત્ ।
નાપ્યુચ્ચારણસ્ય સાદિત્વં, પ્રત્યુચ્ચારણસ્ય સાદિત્વાત્ ।
નાપિ સ્વતન્ત્રપુરુષપ્રણીતત્વં, પઠ્યમાનવેદભારતયોસ્તદભાવાત્ ।
તજ્જાતીયઃ સ્વતન્ત્રપુરુષપ્રણીત ઇતિ ચેત્, તર્હિ પઠ્યમાનભારતં વ્યાસસ્ય ન મમેતિ કથં સ્યાત્, સ્વાતન્ત્ર્યઞ્ચ યદ્યુચ્ચારણવ્યક્તૌ તદા મમાપ્યુચ્ચારણસમાન્યે ન વ્યાસસ્યાપિ ।
કિઞ્ચ સ્વતન્ત્રપુરુષપ્રણીતજાતીયત્વં યદિ સાધ્યતે તદાદ્યભારતે સ્મૃતૌ ચ વાક્યત્વમનૈકાન્તિકં, ન હિ તજ્જાતીયં સ્વતન્ત્રપુરુષપ્રણીતમિતિ સાધ્યમનિર્ધારિતવિશેષં જીવી ક્વચિદસ્તીતિ વદિતિ ચેત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 348)

ન ।
પઠ્યમાનભારતે વ્યભિચારાત્ ।
અથાર્થં પ્રતીત્ય તદર્થપરતયા પ્રતિસન્ધીયમાનપદત્વં પૌરુષેયત્વં તસ્ય પ્રથમમાવશ્યકત્વાત્, અત એવાનુચ્ચારિતો ઽપિ સૌ મૌનિશ્ર્લોકઃ પૌરુષેય ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
અર્થજ્ઞાનવતાધ્યપકેન સિદ્ધસાધનાત્, અન્યથા પઠ્યમાનવેદ-ભારતાભ્યાં વ્યભિચારાત્ ।
અત એવ વેદત્વં સ્વતન્ત્રપુરુષપ્રણીતવૃત્તિ વાક્યવૃત્તિધર્મત્વાત્ ભારતત્વવદિતિ નિરસ્તમ્ ।
સ્વતન્ત્રપ્રણીતત્વં હિ વાક્યાર્થગોચરયથાર્થજ્ઞાનચિખ્યાપયિષયોચ્ચરણં તથા ચ
તથાવિધાધ્યાપકેન સિદ્ધસાધનમ્ ।
એતેન વક્તૃત્વાનુવક્તૃત્વયોર્ભેદસ્ય લોકસિદ્ધત્વાત્ સવક્તૃકત્વં સાધ્યમિતિ નિરસ્તં ।
નાપિ સજાતીયયોચ્ચાણાનપેક્ષોચ્ચારણં પૌરુષેયત્વં પઠ્યમાનવેદે બાધાત્ ભારતે વ્યભિચારાત્ ।
ઉચ્યતે, શબ્દ-તદુપજીવિપ્રમાણાતિરિકપ્રમાણજન્યપ્રમિત્યવિષયાર્થકત્વે સતિ શબ્દજન્યવાક્યાર્થજ્ઞાનજન્યપ્રમાણશબ્દત્વં વેદત્વમ્, ઈશ્વરીયપ્રમાયાઃ અજન્યત્વાત્, વેદાર્થસ્યાનુમાનાદિવિષયત્વે ઽપિ અનુમાનાદેર્વેદોપજીવકત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 364)
સ્મૃતીનાં ભારતાદિભાગસ્ય ચ વેદસમાનાર્થકત્વે ઽપિ શબ્દજન્યધીજન્યત્વાત્ વેદાર્થં પ્રતીત્ય તત્ પ્રણયનાત્ ।
સજાતીયોચ્ચારણનપેક્ષોચ્ચારિતજાતીયત્વં પૌરુષેયત્વં, આદ્યભારતે ઽપિ તજ્જતીયત્વાન્ન વ્યભિચારઃ ।
અથવા વેદત્વં સજીતીયોચ્ચાણાનપેક્ષોચ્ચરિતવૃત્તિ પ્રમાણતાવચ્છેદકવાક્યવૃત્તિધર્મત્વાત્ સ્મૃતિત્વવત્ ।
યદ્વા વેદાઃ શબ્દાજન્યવાક્યાર્થગોચરયથાર્થજ્ઞાનજન્યાઃ પ્રમાણશબ્દત્વાત્ ભારતવત્ ।
ન ચ પઠ્યમાને વેદે બાધઃ ભારતે મન્વાદિસ્મૃતૌ ચ વ્યભિચારઃ તેષાં દ્વિકર્તૃકત્વાત્ તાદૃશજ્ઞાનજન્યજાતીયત્વં વા સાધ્યં, તવાપ્યેતદભાવાદેવ વેદે ઽપૌરુષેયત્વવ્યવહારઃ ।
નન્વપ્રયોજકમિદં વાક્યાર્થગોચરયથાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વમેવ શબ્દપ્રમાણ્યે તન્ત્રં ન તુ તાદૃશજ્ઞાનસ્ય શબ્દાજન્યત્વમપિ ગૌરવાત્ , અન્યથા વેદે ઽપિ તવ દ્વિકર્તૃકત્વેન પ્રમાણ્યં સ્યાત્ લોકે તથા દર્શનાત્, એવઞ્ચ અનાદિમીમાંસાસિદ્ધન્યાયેનાવગતતાત્પર્યાત્ વેદાર્થં પ્રતીત્ય પૂર્વપૂર્વાધ્યપકેન ઉચ્ચરિતાદ્વેદદુત્તરોત્તરસ્યાપ્યધ્યયનતદર્થપ્રતીતિરિત્યનાદિતૈવાતઃ કિં સ્વતન્ત્રપુરુષેણ તત્પ્રયોજનસ્ય પરતન્ત્રાદેવ સિદ્ધેઃ ।
કિઞ્ચ પૂર્વકલો ન વેદશૂન્ય ઇત્યુદ્દેશ્યપ્રતીતેરસિદ્ધેઃ નાંશતઃ સિદ્ધસાધનં, તથા પૂર્વકાલીનં વેદાધ્યયનં ગુર્વધ્યયનપૂર્વકં અધ્યયનત્વાત્ ઇદાનીન્તનાધ્યાયનવત્ ।
ન ચ લિપ્યનુમિતવેદાધ્યયનેન વ્યભિચારઃ, લિપેરધ્યયનપૂર્વકત્વાત્ ।
ન ચૈવં ભારતાધ્યયનમપિ તથા સ્યાત્, તસ્ય ભારતાદાવેવ વ્યાસાદિકર્તૃકત્વેન કથનાદિતિ ।
ઉચ્યતે ।
વેદપ્રામાણ્યાધીનં તત્પ્રામાણ્યમિત્યત્માશ્રયઃ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 369)
ન ચ પૂર્વવેદપ્રામાણ્યાધીનમુત્તરવેદપ્રમાણ્યમિતિ વ્યક્તિભેદમાદાય નાત્માશ્રય ઇતિ વાચ્યમ્ ।
એવં તત્પૂર્વસ્યાપિ તત્પૂર્વપ્રામાણ્યાત્ પ્રામાણ્યમિત્યનવસ્થાનાત્ ।
અનાદિત્વાદયમદોષ ઇતિ ચેત્ ।
ન ।
મૂલભૂતપ્રમાણાન્તરાભાવાત્ અન્ધપરમ્પરાપાતાત્ ।
સ્વતઃ પ્રમાણં વેદ એવ સર્વત્ર વેદે મૂલમિતિ ચેત્ ।
ન ।
સર્વેષામેવ પરવેદાપેક્ષત્વેન સ્વતઃ પ્રમાણત્વાભાવાત્ ।
અત એવાચારાત્ સ્મૃતિઃ સ્મૃતેરાચાર ઇત્યત્ર વિશ્વાસવીજપરાનપેક્ષમૂલભૂતપ્રમાણાભાવાદન્ધપરમ્પરાભયેન તત્ર વેદમૂલકત્વકલ્પના ।
અનાદિમહાજનપરિગ્રહાદનાદિવેદપ્રવાહપ્રામાણ્યાવધારણે ઽપિ તન્નિર્વાહકેતરાનપેક્ષમૂલભૂતપ્રમાણાભાવેનાનાશ્વાસ એવ અન્યથા સ્મૃત્યાચારયોરપ્યેવં પ્રમાણણ્યાવધારણે પ્રમાણમૂલકત્વકલ્પના ન સ્યાત્ ।
તસ્માદાશ્વાસવીજપરાનપેક્ષેશ્વરપ્રત્યક્ષમૂલકત્વાદેવ વેદસ્ય પ્રામાણ્યં મહાજનપ્રરિગ્રહાદવધર્યતે ।
એતેનાનુમાનમપિ નિરસ્તમ્ ।
મૂલભૂતપ્રત્યક્ષં વિના વેદપ્રામાણ્યાનુપપત્ત્યા સાધ્યાભાવસિદ્ધૌ બાધાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 371)
નનુ વેદો ન પૌરુષેયઃ અસ્મર્યમાણકર્તૃકત્વાદિતિ બાધકમસ્ત્વિતિ ચેત્ ।
ન ।

કપિલ-કણાદ-ગૌતમૈસ્તચ્છિષ્યૈશ્ચાદ્યપર્યન્તં વેદે સકર્તૃકત્વસ્મરણસ્ય પ્રતીયમાનત્વાત્ ।
ન ચ મૂલભૂતાનુભવાભાવાત્ સ્મરણાનુપપત્તિઃ, પૌરુષેયત્વાનુમાનાદેવાનુભવાત્ ।
અસ્મરણમેવ તત્ર બાધકમિતિ ચેત્ ।
ન ।
એવં સત્યસ્મરણાનનુભવયોરન્યોન્યાશ્રયાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 372)
અગ્રે તદર્થસ્મરણાભાવે ઽપિ પ્રમાણસ્યાનુભાવકમ્ ।
ઽઽતસ્માત્તપસ્તેપાનાચ્ચત્વારો વેદા અજાયન્ત ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરેઽઽ ઇતિ કર્તૃશ્રવણાત્ ``પ્રતિમન્વન્તરઞ્ચૈષા શ્રુતિરન્યા વિધીયતેઽઽ ઇત્યાદિકર્તૃસ્મરણાચ્ચ ।
પૌરુષેયત્વે બાધકં વિના અર્થવાદમાત્રત્વસ્ય વક્તૃમશક્યત્વાત્ ।
ઽઽસ્વયમ્ભૂરેષ ભગવાન્ વેદો ગીતસ્ત્વયા પુરા ।
શિવાદ્યા ઋષિપર્યન્તાઃ સ્મર્ત્તારો ઽસ્ય ન કારકાઃઽઽ ઇતિ મહાભાગવતપુરાણીયવાક્યસ્ય શ્રુતિવિરોધેનાન્યચ્ચ તાત્પર્યાત્ ।
ન ચ કાર્યપરમેવ પ્રમાણં, કર્તૃસ્મરણસ્ય સર્વત્રાવિધ્યર્થત્વાત્ સકર્તૃકત્વાર્થવાદસ્ય સ્વર્ગ-નરકાર્થવાદસ્યેવ ``ઈશ્વરમુપાસીતઽઽ ઇતિ વિધિશેષત્વાચ્ચ ।
સાધયિષ્યતે સિદ્ધાર્થસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ।
ન ચૈવમાનન્દો ઽપીશ્વરે સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
તત્ર માનાન્તરવિરોધાત્ ।
પુરુષસ્ય ભ્રમ-પ્રમાદાદિભૂયિષ્ઠત્વેન વેદે નાશ્વાસ ઇતિ ચેત્ ।
ન । ધર્મિગ્રાહકમાનેન નિત્યસર્વજ્ઞત્વેન સિદ્ધે તત્ર દોષાભાવાદિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 375)
શબ્દનિત્યતાવાદપૂર્વપક્ષઃ
નનુ તથાપ્યપ્રયોજકં પૌરુષેયત્વાનુમાનં નિત્યનિર્દેષત્વેનૈવ તત્પ્રામાણ્યોપપત્તેરિતિ ચેત્ ।
ન ।
વર્ણાનાં અનિત્યત્વેન તત્સમૂહસ્ય સુતરામનિત્યત્વાત્ ।
ન ચ તદસિદ્ધં, તથાહિ વર્ણાત્મકઃ શબ્દો ઽનિત્યઃ સમવેતત્વે સત્યુત્પત્તિમત્ત્વાત્ ઘટવત્ ।
ન ચ હેત્વસિદ્ધિઃ, ઉત્પન્નો ગકારઃ હટ્ટાયામુત્પદ્યમાનો ઽસ્તિ કોલાહલ ઇતિ પ્રત્યયાત્ ।
ન ચ વ્યઞ્જકાભાવાત્ પ્રાગનુપલબ્ધસ્યોપલબ્ધિમાત્રં તસ્ય, ઉત્પન્નો ગકાર ઇતિ પ્રત્યયાત્ ।
ન ચાયમૌપાધિકઃ, અન્યોત્પત્તાવગૃહ્યમાણાયામપિ તદનુભવાત્ ।
ન ચ સ્મર્યમાણારોપઃ, બાધકાભાવાત્ ।
અન્યથા ઘટોત્પત્તિરપિ ન સિદ્ધ્યેત્ ।
યત્તુ શ્રોત્રાનુવિધાનાત્ પદં શૃણોમીત્યબાધિતાનુવ્યવસાયાત્ શ્રોત્રાદન્યેન ગ્રહીતુમશક્યત્વાઞ્ચ શ્રોત્રગ્રાહ્યૈવાનુપૂર્વી સા ચ ધમમાનકાલીનપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વં ટસ્યેતિ પ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વમુત્પત્તિમત્ત્વં વર્ણસ્ય પ્રત્યક્ષમિતિ, તન્ન, ઘજ્ઞાનાનન્તરજ્ઞાનવિષયત્વ ટસ્યાનન્તર્યં તયોરાનુપૂર્વી સા ચ મનસૈવ ગૃહ્યતે ઘટપટજ્ઞાનયોરિવ ।
તદુપનીતા ચ શ્રોત્રવિષયઃ ।
નનુ સ એવાયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાબાધિતમિદમિત્યેકૈકા એવ ગકારાદિવ્યક્તયઃ ।
યદ્યપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં નિત્યત્વં ન વિષયસ્તથાપિ નાશકત્વાભિમતશબ્દાન્તરાદીનાં અન્તરાસમ્ભવે ઽપિ તાવત્ કાલીનતાં ગકારસ્ય ગૃહ્ણાતીતિ ``તાવત્કાલં સ્થિરઞ્ચૈનં કઃ પશ્ચાન્નાશયિષ્યતીતિ પરાભિમતાશુવિનાશિત્વતિરેકાન્નિત્યતાયામેવ પર્યવસ્યતિ ।
ન ચ ધર્મિણો ગકારસ્ય ભેદે ઽપિ એકજાતીયત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞા, તથા સતિ તજ્જાતીયોપમિતિઃ સ્યાન્ન તુ સ એવાયમિતિ ।
અથ તારત્વ-મન્દત્વ-વિરુદ્ધધર્માધ્યસ્તવિષયત્વેન સા ન પ્રમાણમ્ ।
ન ચ તારત્વાદીનાં સ્વાભાવિકત્વં વિરુદ્ધત્વઞ્ચાસિદ્ધં, મન્દસ્તારો ગકારસ્તારાન્મન્દો ઽન્ય ઇત્યનન્યથાસિદ્ધપ્રત્યક્ષાત્ તત્સિદ્ધેઃ ।
ન હ્યપાં શૈત્ય-દ્રવત્વે સ્વાભાવિકે ઇત્યત્ર પ્રત્યક્ષાદન્યત્ પ્રમાણમ્ ।
તત્ કિં યો યદ્ગતત્વેન ભાસતે સ તદ્ધર્મ એવ તથા સતિ રક્તઃ પટઃ લોહિતઃ સ્ફટિકઃ ઇત્યાદાવપિ તથા સ્યાદવિશેષાત્, ન, રક્તત્વાદીનામન્યધર્મત્વસ્થિતૌ સ્ફટિકાદીનાઞ્ચ તદ્વિરુદ્ધધર્મત્વે સ્થિતે જપાકુસુમાદેરન્વય - વ્યતિરેકાનુવિધાનાદ્ બાધેન તત્ર ભ્રાન્તત્વાત્ ।
ન ચેહ તારત્વાદેરન્યધર્મત્વેનોપસ્થિતિઃ ।
નાપિ ગકારાદીનાં તદ્વિરુદ્ધધર્મવત્ત્વમ્, નાપ્યન્યસ્ય તારત્વાદિધર્મણો ઽનુવિધાનમ્ ।
ન ચાવશ્યં સ્વીકૃતવાયોરેવ ધર્માસ્તારત્વાદયોગકારાદિગતત્વેન ભાસન્તે ઇતિ વાચ્યમ્ ।

સ્પર્શાગ્રહે ત્વચો વ્યાપારાભાવેન ત્વચા તદગ્રહાત્ ।
ન ચ શ્રવસા તદ્ગહઃ, અવાયવીયત્વેન વાયુમાત્રધર્માગ્રાહકત્વાચ્ચક્ષુર્વત્ ।
તારત્વાદયો વા ન વાયુધર્માઃ શ્રવણત્વાત્ કાદિવાત્, વાયુર્વા ન શ્રવણમાત્રગ્રાહ્યધર્મોમૂર્ત્તત્વાત્ પટવત્, અત એવ ન તારત્વાદયો વાયુધર્મધ્વનિધર્માઃ વાયુધર્મસ્ય ધ્વનેરગ્રહાત્ ।
ન ચ ધ્વનિરૂપઃ શબ્દો નભોવૃત્તિરેવ તથા સતિ તદ્ધર્મતારત્વાદિગ્રહઃ શ્રવસેતિ વાચ્યમ્ ।
તારો ઽયં ગકાર ઇત્યત્ર ધ્યનીનામસ્ફુરણં, તત્કારણાભાવાચ્ચ ।
ન ચ વ્યક્ત્યા વિના જાતિસ્ફુરણં, તસ્યા વ્યક્તિસમાનસંવિત્ સંવેદ્યત્વાત્ ।
ન ચ સ્મર્યમાણતારત્વાદ્યારોપઃ, બાધકાભાવાત્ પ્રથમતસ્તારત્વાદ્યગ્રહપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ।
મૈવં ।
તારત્વાદયો ન ગકારાદિજાતયઃ ગત્વાદિના સઙ્કરપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ નાનૈવ તારત્વં, તારાકરાનુગતપ્રત્યયાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ સજાતીયસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદકશબ્દવૃત્તિજાતિત્વેન નાનાતરત્વેષ્ઠનુગમઃ, તદપ્રતિસન્ધાને ઽપિ તારત્વાનુગતપ્રત્યયાત્ ।
તારત્વ-મન્દત્વે ચ ન શબ્દવૃત્તિજાતી સપ્રતિયોગિકત્વાત્ ।
નાપિ તારત્વ-મન્દત્વયોર્વિરોધઃ, ય એવ ગકારસ્તાર આસીત્ સ એવેદાનીં મન્દ ઇતિ સમયભેદેન વક્તૃભેદેન ચ તયોરેકત્વપ્રતીતેઃ ।
તારો ઽયં ન તારતરસ્તારાન્મન્દો ઽન્ય ઇતિ ભેદપ્રતીતિરસ્તીતિ ચેત્ ન, ધર્મિણો ઽભેદે ભાસમાને વિશિષ્ટધર્મિભેદપ્રતીતેર્ધર્મભેદવિષયત્વાત્ ।
એકત્ર ઘટે લોહિતો ઽયં ન શ્યામૈદાનીમિતિ પ્રતીતિવત્ ।
ન ચ તીવ્રેણ ગકારેણ મન્દગકારાભિભાવાત્ તયોર્ભેદઃ ન હિ તદેવ તદભિભાવકં,તસ્યૈવ તેનૈવ તદૈવ ગ્રહણાગ્રહણયોર્વિરોધાત્ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તારત્વવ્યઞ્જકવાયોર્બલવત્ત્વેન મન્દત્વવ્યઞ્જકવાય્વભિભાવાત્ મન્દત્વસ્યાગ્રહણાત્ ।
સન્તુ વા તાર-મન્દરૂપાદયોભિન્ના એવ ગકારાસ્તત્પ્રત્યયભિજ્ઞાને બાધકાભાવાત્ । તસ્માત્ વાયુધર્મા એવ તારત્વાદયઃ શબ્દગતત્વેન ભાસન્તે દર્પણધર્મા ઇવ સુખાદૌ તદ્ગ્રહણઞ્ચ સ્પર્શપુરસ્કારેણ કર્ણશષ્કુલીત્વગિન્દ્રિયેણ તાર-મન્દજનકવાયૂનં ત્વયાપ્યુત્કર્ષાપકર્ષસ્યોદ્ભૂતસ્પર્શસ્ય ચ સ્વીકારાત્ શ્રોત્રેણૈવ વા । ચક્ષુરાદેર્યન્ન વાયુધર્મગ્રહસ્તત્રાયોગ્યત્વમુપાધિઃ, અન્યથા શ્રોત્રેણ સ્વગુણો ન ગૃહ્યેત ઇન્દ્રિયે તથા દર્શનાત્, ચક્ષુર્વા ન પાર્થિવરૂપગ્રાહકં અપાર્થિવેન્દ્રિયત્વાત્ રસનવત્ ઇત્યદ્યપિ સ્યાત્ ।
અથ યોગ્યો યોગ્યેન ગૃહ્યતે સ્વગુણઃ પરગુરણો વા, યોગ્યતા ચ ફલબલેન કલ્પતે, તર્હિ શ્રોત્રસ્યાપિ વાયુધર્મગ્રહે તુલ્યમ્ ।
ન ચ તારો ગકાર ઇત્યત્ર વાયોરપ્રતીતિઃ, વાયુત્વેનાપ્રતીતાવપિ તારત્વાદિનૈવ તત્પ્રતીતેઃ, યથા અગ્નિત્વેનપ્રતીતાવપિ અયોગોલકે લોહિત ઇતિ પ્રતીતિઃ ।
નનુ વાયુ-શબ્દયોસ્ત્વચા શ્રોત્રેણ વા ગ્રહે કેન તારો ઽયં ગકારૈત્યારોપ ઇતિ ચેત્, ન, ઉભયેન્દ્રિયગ્રાહ્યયોરસંસર્ગાગ્રહાત્ સંસર્ગવ્યવહારઃ ।
અસ્તુ વા ત્વગિન્દ્રિયોપનીતસ્ય શ્રોત્રેણારોપઃ શ્રોત્રેણૈવ વા તારત્વગ્રહો ઽપીત્યુક્તં, ઉત્પત્તિમત્ત્વઞ્ચાસિદ્ધં તત્પ્રતીતેઃ શ્રુતપૂર્વો ઽયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનબાધિતત્વાત્ ।
નનુ પ્રત્યભિજ્ઞૈવ તયા બાધિતા ગત્વજાત્યૌપધિકો ઽભેદપ્રત્યયો ગકારે સમ્ભવતીત્યુક્તમિતિ ચેત્, ન, ગત્વજાતેરસિદ્ધેઃ ભેદે ભાસમાને હ્યભેદપ્રતીતિર્જાતિમાલમ્બતે ।
ન ચ ગકારભેદપ્રતીતિરસ્તિ, તારત્વ-મન્દત્વે અપિ ન ભેદહેતૂ ય એવ તારઃ સ એવેદાનીં મન્દ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્, ગકારાનિત્યત્વે ઽપિ તથા સમ્ભવતીતિ ચેત્, તર્હિ નિત્યત્વે ઽપિ કર્ણશષ્કુલીત્વગિન્દ્રિયોપનીતવાયુધર્મોત્પત્તેરુપાધિત્વં સમ્ભવતિ ।
ન ચ વાયોરપ્રતીતિઃ, ઉત્પન્નત્વેનૈવ તત્પ્રતીતેઃ લોહિતત્વેનેવ જપાકુસુમસ્ય સ્ફટિકે ।
51
અસ્તુ વા પ્રાગનુલભ્યમાનત્વે સતિ ઉપલભ્યમાનત્વેન ઉત્પન્નસ્ય સાદૃશ્યેન સ્મૃતોત્પત્તિમત્ત્વારોપઃ ।
ન ચૈવં ઘટાદાવપિ નોત્પત્તેઃ સિદ્ધ્યેદિતિ વાચ્યમ્ ।
કુલાલવ્યાપારાનન્તરમનુભૂયમાનધટસ્ય તદ્વ્યાપારાત્ પ્રાગનુભૂયમાનેન ઘટેન નાભેદોભાસતે કિન્તુ ભેદ એવેતિ તત્ર પ્રાગસત્ત્વે સત્ત્વં સિધ્યતિ, ગકારે તૂત્પત્તિપ્રતીત્યનન્તરં કણ્ઠતાલ્વાદિવ્યાપારાત્ પૂર્વમનુભૂયમાનગકારેણાભેદપ્રત્યયાત્ પૂર્વમનુભૂયગકારેણાભેદપ્રત્યયાત્ દીપવત્ સ વ્યઞ્જક એવ ।
અથ શબ્દ ઉત્પદ્યતે ઉત્કર્ષવત્ત્વે સતિ અપકર્ષવત્ત્વાત્ માધુર્યવત્ અત એવાનિત્યત્વમિતિ ચેત્ ।
ન ।
તારત્વ-મન્દત્વયોરુત્કર્ષાપકર્ષયોર્ગકારે પૂર્વન્યાયેનાસિદ્ધેઃ સિદ્ધૌ વા જાતિસઙ્કરભયેનોત્કર્ષાપકર્ષયોર્જાત્યોઃ રસત્વ-શબ્દત્વવ્યાપ્યયોર્નાનાત્વેન રસશબ્દસાધારણ્યાભાવાત્ ।
અત એવ સજાતીયસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદકસામાન્યમુત્કર્ષઃ તત્પ્રતિબધ્યસાક્ષાત્કારવિષયતાવચ્છેદકસામાન્યમપકર્ષ ઇતિ સાધારણો હેતુરપાસ્તઃ ।
તારત્વાદેર્ગકારજાતિત્વાસિદ્ધેઃ ।
સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકપૂર્ત્તગુણતત્વસ્યાશ્રૌત્રત્વસ્ય ચોપાધિત્વાત્ અપ્રયોજકત્વાચ્ચ ।
ન હિ કારણાધીન એવ ઉત્કર્ષો ઽપકર્ષશ્ચ, પરમમહતિ પરમાણૌ ચ પરિમાણે પ્રત્યેકં સત્ત્વાત્ ।
ન ચોભયસ્યૈકત્ર સત્ત્વં કારણપ્રયોજ્યં, એકૈકવદ્દ્વયોરપિ પ્રત્યેકમેકત્વાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
શ્રોત્રવ્યાપારાનન્તરમિદાનીં શ્રુતપૂર્વો ગકારો નાસ્તિ વિનષ્ટઃ કોલાહલ ઇતિ પ્રતીતેઃ પ્રત્યક્ષમેવ શબ્દાનિત્યત્વં વિનાશિભાવત્વેનોત્પત્તિમત્ત્વાનુમાનદ્વા, પ્રત્યક્ષ્રપ્રતિયોગિકાભાવત્વેન હિ પ્રત્યક્ષત્વં ધ્વંસસ્ય ઘટધ્વંસવત્ ન તુ વિનાશગ્રહે પ્રતિયોગિસમવાયિપ્રત્યક્ષત્વં તન્ત્રં ધર્માભાવસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાપત્તેઃ ।
તદિન્દ્રિયાગ્રાહ્યે ઽપિ પ્રતિયોગિસમવાયિનિ ગન્ધ-રસાભાવયોગ્રહણાચ્ચ ।

નોભયં ગૌરવાત્ સ્મૃતઘટસંયોગધ્વંસપ્રત્યક્ષત્વાપાતાચ્ચ ।
ન ચ પ્રતિયોગિયોગ્યત્વસ્ય તન્ત્રત્વે વાયુસ્પર્શધ્વંસો ઽપિ પ્રત્યક્ષઃ સ્યાત્ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
આશ્રયનાશજન્યસ્ય તસ્ય ગ્રાહકેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાભાવાત્ ।
કિઞ્ચ યસ્ય સત્ત્વં યત્રાનુપલબ્ધાર્થઃ ।
અત એવ પૃથિવીત્વાભાવો જલીયપરમાણૌ ન પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યક્ષશ્ચ વાયૌ રૂપાભાવઃ ।
અસ્તિ ચ તથા શબ્દે તસ્ય સત્ત્વે સમવધાને ચ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
નિરધિકરણાભાવપ્રતીતિર્નાસ્તીતિ ચેત્, ન, ઇહેદાનીં શબ્દો નાસ્તીતિ પ્રતીતેઃ ।
તસ્માત્ યત્રાધિકરણે દેશે સમયે વા પ્રતિયોગ્યત્ર વર્તતે તત્ર તદભાવો નિરૂપ્યતે ।
અત એવ સદ્ભ્યામભાવો નિરૂપ્યતે ઇત્યુક્તં, શબ્દાભાવસ્ય ચ સ્વત એવેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટત્વાત્ નાશ્રયે સન્નિકર્ષાપેક્ષા ।
ઇન્દ્રિયવિશેષણતયા નાભાવગ્રહણમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અયોગ્યત્વસ્યાપધિત્વાત્ ।
અન્યથા ગુણસ્ય સંયુક્તસમવાયેન ગ્રહણદર્શનાત્ ન સમવાયેન શબ્દગ્રહઃ સ્યાદિતિ ।
મૈવં ।
સત એવ હિ શબ્દસ્ય વ્યઞ્જકવિરહાદનુપલબ્ધિમાત્રં ન તુ ધ્વંસઃ, તત્તદ્વયાપેતરસકલતદુપલમ્ભકસમવધાને તદનુપલબ્ધિરૂપયોગ્યાનુપલબ્ધેરભાવાત્ ।
પ્રતિયોગ્યુપલમ્ભકવ્યઞ્જકવાયુસ્પર્શધ્વંસોપાધિકૈવ ।
વાયુર્નોત્પાદકઃ કિન્તુ વ્યઞ્જકઃ ઇત્યત્ર કિં વિનિગમકમિતિ ચેત્ ।
ન ।
ઇદાનીં શ્રુતપૂર્વો ગકારો નાસ્તિ વિનષ્ટઃ કોલાહલૈતિ પ્રતીત્યનન્તરં પુનઃ શ્રવણે શ્રુતપૂર્વો ઽયં ગકારઃ પુનઃ સ એવાયં કોલાહલ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનમેવ, ઘટધ્વંસપ્રતીત્યનન્તરઞ્ચ સ એવાયં ઘટ ઇતિ ન પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ તત્ર વિનષ્ટપ્રતીત્યાધ્વંસ એવ સિધ્યતિ ।
અત એવ તારત્વ-તારતરત્વ-મન્દત્વ-મન્દતરત્વપ્રતીતીનાં ભ્રમત્વકલ્પનમિત્યપાસ્તમ્ ।
એતાસુ સતીષ્પ્યભેદપ્રત્યભિજ્ઞાનાત્ ।
સ્યાદેતત્ ।
શબ્દઃ પ્રયત્નસાધ્યઃ તદનભિવ્યઞ્જકત્વં હિ ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધપ્રતિબન્ધકાપનાયકત્વાદિન્દ્રિયસન્નિધાપકત્વાદ્વા કુડ્યોત્સારણેનેવ પટાદીનાં, તદુભયમપિ શબ્દે ન સમ્ભવતિ નિત્યસમવેતત્વેનાવરણાપનયન-સન્નિધાનપનયોરભાવાત્ ।
નાપિ શ્રોત્રસંસ્કારાત્, ઇન્દ્રિયસંસ્કારસ્ય ઉન્મીલનાલોકાદેઃ સકૃદિન્દ્રયસમ્બન્ધયોગ્યસર્વાર્થોપલબ્ધ્યનુકૂલસંસ્કારજનકત્વં દૃષ્ટં તદ્વદ્વાયુરપિ સકૃદેવ સર્વશબ્દોપલબ્ધ્યનુકૂલલં શ્રોત્રે સંસ્કારમાદધ્યાત્, તથાચ સર્વશબ્દોપલબ્ધિઃ સ્યાત્ ।
તદુક્તં ``સકૃચ્ચ સંસ્કૃતં શ્રોત્રં સર્વશબ્દાન્ પ્રકાશ્યેત્ ।
ઘટાયોન્મીલિતં ચક્ષુઃ પટં ન હિ ન બુધ્યતેઽઽ ।
અથાન્વય - વ્યતિરેકાભ્યાં કાર્યે પ્રતિનિયતજનકજન્યત્વવચ્છબ્દે ઽપિ પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્યાઃ એકાવચ્છેદેન સમાનદેશત્વે સતિ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ ઘટૈકત્વપરિમાણવત્ ।
ન ચાવયવસંયોગ-બહુત્વવ્યઞજકાવ્યઙ્યેનાવયવિનોત્પલત્વવ્યઞ્જકદીપાવ્યઙ્યેન તન્નીલિમ્ના ઘટવૃત્તિપૃથક્ત્વવ્યઞ્જકાવ્યઙ્યેનૈકત્વેન વા વ્યભિચારઃ । અવયવસંયોગાવયવિનોર્નીલત્વોત્પલત્વયોશ્ચાવ્યાપ્યવ્યાપ્યવૃત્તિનોરુત્પલત્વસ્ય ચાધિકવૃત્તિત્વેનૈકાવચ્છેદેન વૃત્ત્યભાવાત્ ।
બહુત્વ-પૃથક્ત્વવ્યઞ્જકવ્યઙ્યત્વં, અત એવ નીલા બલાકેત્યત્ર
રૂપ-પરિમાણયોરર્દ્ધનિખાતવંશસઙ્ખ્યા-પરિમાણયોર્વા ન વ્યભિચાર ઇતિ ।
મૈવં ।
વર્ણાઃ પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્યાઃ આશ્રયેણ સહ સમાનેન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વાત્ ગન્ધવત્ ઇત્યાપાતતઃ સત્પ્રતિપક્ષત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 423)
વસ્તુતસ્તુ અનન્યથાસિદ્ધપ્રત્યભિજ્ઞાનબલેનનાભેદસિદ્ધૌ પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્યત્વસાધકસ્યૈ બલવત્ત્વં, શબ્દસ્ય શબ્દજનકત્વઞ્ચ શબ્દનાશકત્વં વીચીતરઙ્ગન્યાયેનોત્પત્તિકલ્પનઞ્ચ કલ્પનમેવ શબ્દસ્ય શબ્દે ઽજનકત્વાદનાશકત્વાઞ્ચ અન્ત્યાદ્યશબ્દવત્ ।
એતેન સામાન્યવત્ત્વે સત્યસ્મદાદિવહિરિન્દ્રિયજપ્રત્યક્ષત્વાત્ ઇત્યપાસ્તં, પ્રત્યભિજ્ઞાનબાધાત્ શબ્દત્વ-ગત્વાદેરસિદ્ધેશ્ચ, તસ્માચ્છબ્દો નિત્યઃ વ્યોમૈકગુણત્વાત્ તત્પરિમાણવત્, શ્રોત્રગ્રાહ્યત્વાત્ શબ્દત્વવત્, વિશેષગુણાન્તરાસમાનાધિકરણૈકવૃત્તિગુણત્વાત્ સમયપરિમાણવત્, પૃથિવીતરનિત્યભૂતવિશેષગુણત્વાત્ અપાકજત્વે સતિ નિત્યૈકસમવેતત્વાત્ જલપરમાણુરૂપવત્, અવ્યાસજ્યવૃત્તિત્વે સતિ અનાત્મવિભુગુણત્વાત્ કાલપરિમાણવત્, વિપક્ષે બાધકઞ્ચ પ્રત્યભિજ્ઞાનમેવેતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 434)
શબ્દાનિત્યતાવાદસિદ્ધાન્તઃ
અત્રોચ્યતે ।
ગકારાદિવ્યક્તયોનૈકૈકાઃ,અસ્તિ ચ શુક-સારિકા-મનુષ્યપ્રભવેષુ સ્ત્રી-પુંસતદ્વિશેષપ્રભવેષુ ચ ગકારાદિષુ સ્ફુટતરવૈલક્ષણ્યાત્ સ્વરૂપતોભેદપ્રથા ઇક્ષુક્ષીરાદિમાધુર્યવત્ ।
ન ચેયમૌપાધિકો ભેદપ્રતીતિઃ, ન હિ વિદિતકુઙ્કુમસ્ય કુઙ્કુમારુણા તરુણીતિ વત્ સ્ત્રી-પુંસપ્રભવત્વમાનુભવિકમુપાધિઃ, ઇન્દ્રિયાસન્નિકર્ષેણ સ્ત્રી-પુંસાદિભેદમવિદુષો ઽપિ શબ્દભેદપ્રત્યયાત્, યતો ઽનુમાપયન્તિ શુકશબ્દો ઽયં સ્ત્રીશબ્દો ઽયમિત્યાદિ અન્યથાન્યોન્યાશ્રયાત્, તત્પ્રભવત્વે જ્ઞાતે ભેદપ્રત્યયસ્તસ્માચ્ચ તદનુમાનમિતિ ।

ન ચ કૃપાણાન્વય-વ્યતિરેકાનુવિધાનાત્ કૃપાણે મુખદીર્ઘત્વવત્ ઔપપત્તિકમૌપાધિકત્વં, અન્યાનુવિધાનાભાવાત્ ।
અથ વ્યઞ્જકાવાયોરેવ વૈલક્ષણ્યં શુકાદિગકારગતત્વેન ભાસતે વાયોરુપલબ્ધિસ્તેનૈવ રૂપેણેતિ ચેત્ ।
ન ।
ગકારગતત્વે બાધકાભાવાત્ ।
ન ચાભેદપ્રત્યભિજ્ઞાનં બાધકં, ન હિ ય એવ શુકશબ્દઃ સ એવ સ્ત્રીશબ્દ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનં, અન્યથા તેષુ ભેદજ્ઞાનાભાવેન વક્તૃવિશેષાનુમાનં ન સ્યાત્ ।
ન ચાભિવ્યઞ્જકવાયોરેવ વૈલક્ષણ્યં શુકાદ્યનુમાપકં, તસ્ય ગકારાવૃત્તિત્વાત્ તત્ર ચારોપે અનુમિતેર્ભ્રાન્તત્વાપાતાત્ ।
તસ્માત્ યથા કૃષ્ણા ગૌઃ શુક્લા ગૌરિતિ ભેદે ભાસમાને ગકારાનુગતપ્રતીતિર્ગોત્વમાલમ્બતે તથા શુકાદિગકારેષુ ભેદે ભાસમાને ઽયં ગકારો ઽયમપિ ગકાર ઇતિ બુદ્ધિર્ગત્વમાલમ્બતે ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞા ચ ભેદપ્રથા ચોપપદ્યતે ।
કિઞ્ચ ગત્વાદિકં યદિ ન જાતિસ્તદા કોલાહલપ્રત્યયો ન સ્યાત્ તથા હિ નગરાદૌ બહુભિર્વર્ણાનામેકદોચ્ચારણે દૂરસ્થેનાનભિવ્યક્તગકારાદિવર્ણવિભાગં કોલાહલમાત્રં શ્રૂયતે ।
ન ચ તત્ર વર્ણાન્યસ્ય ધ્વનિરૂપસ્ય શબ્દસ્ય શ્રુતિઃ સમ્ભવતિ, તદભિવ્યઞ્જકભેરીતાડનાદેરભાવાત્ ।
ન ચ વર્ણાભિવ્યઞ્જકા એવ ધ્વનિવ્યઞ્જકાઃ, સન્નિધાને ઽપિ શ્રૂયમાણે વર્ણે તચ્છ્રવણપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચ વર્ણાભિવ્યઞ્જકવાયુભિરેવ દૂરે ધ્વનિમાત્રમભિવ્યજ્યતે, કવ્યઞ્જકસ્ય ગવ્યઞ્જન ઇવ વર્ણવ્યઞ્જકસ્ય ધ્વનિવ્યઞ્જને ઽસામર્થ્યાત્ તત્સમર્થશઙ્ખાદેરભાવાચ્ચ ।
ન ચ તત્ર શબ્દત્વમેવપ્રતીયતે ન શબ્દઃ, વ્યક્ત્યગ્રહે જાત્યગ્રહાત્ ।
ન ચાભિવ્યઞ્જકો વાયુરેવ કોલાહલત્વેન પ્રતીયતે, શબ્દત્વેન પ્રત્યયાત્ સન્નિધાવપિ તથા પ્રત્યયપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
ગકારાદિગ્રહે ઽપિ તેષાં પરસ્પરભેદાગ્રહાત્ કોલાહલધીરિતિ ચેત્, ન, તેષુ વૈધર્મ્યાભાવાત્ તદભાવે ઽન્યોન્યાભાવસ્યાભાવાત્ સ્વરૂપગ્રહણાત્ સમીપે બહુગકારેષુ ભેદાભાવેન તદગ્રહે કોલાહલધીપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
અનેકવર્ણોચ્ચારણસ્ય તદ્ધેતુત્વે દૂરે ઽપિ તદપ્રત્યયાપત્તેઃ ।
તસ્માદવશ્યં ગત્વાદિજાતિરૂપેયા યદગ્રહે ગકારાદિગ્રહે ઽપિ કોલાહલબુદ્ધિવ્યપદેશૌ ।
અસ્તિ ચ શબ્દસ્ય કો ઽપિ ચ જાતિવિશેષઃ શ્રોત્રગ્રાહ્યઃ યસ્માત્ પ્રાચ્યાદિદિગ્દેશવિશિષ્ટશઙ્ખપ્રભવત્વમનુમીયતે, અવ્યપદેશસ્યત્વે ઽપિ ઇક્ષુક્ષીરાદિમાધુર્યાવાન્તરવત્તત્સત્ત્વાત્ ।
અન્યથા દિગ્દશવિશિષ્ટશઙ્ખાદીનાં ગ્રહે શ્રોત્રશ્યાસામર્થ્યાત્ તત્પ્રતીતિર્ન સ્યાદેવ ।
તથાપિ ગત્વાદિના પરાપરભાવાનુપપત્ત્યા શુકાદિગકારાદિષુ ન જાતિવિશેષા ઇતિ ચેત્, શુકકારાદિષુ કત્વાદિવ્યાપ્યા નાનાજાતિર્ભિન્ના તયા પ્રત્યેકં શુકકારાદિષુ એકા જાતિરસ્તિ શુકપ્રભવત્વાદ્યનુમાપિકા તદ્વ્યવહારકારિકા વા, ગત્વાદિના સઙ્કરપ્રસઙ્ગાત્, ગત્વન્તુ ન નાના અનનુગતત્વેન તતો ઽનુગતવ્યવહારાનુપપત્તેઃ ।
અત એવ તારત્વમપિ ગત્વાદિવ્યાપ્યં નાના ન તુ ગત્વં, તન્નિશ્ચયે ઽપિ ગત્વસન્દેહશ્ચ વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વેનાનુગતેન નાનાતારત્વેષ્ઠનુગતવ્યવહારસમ્ભવાત્, તદજ્ઞાને વ્યવહારાસિદ્ધેઃ ।
તારત્વ-મન્દત્વે ન જાતી સપ્રતિયોગિકત્વાત્ ઇતિ ચેત્, ન તારત્વ,તારતરત્વાદયૌત્કર્ષાદિરૂપા જાતિવિશેષા એવ તે ચાશ્રયે ગૃહ્યમાણ એવ ગૃહ્યન્તે ન તૂત્કર્ષાવધ્યપેક્ષાઃ યથા મધુરતરત્વાદય ઉત્કર્ષવ્યવહારં ઇતરસાપેક્ષાઃ કુર્વન્તિ તથા મન્દાદ્યપેક્ષયા તારત્વાદિવ્યવહારં, ઉત્કર્ષસ્તુ જાતિરૂપાદન્યો ઽસમ્ભાવિત એવ ગકારે તુ નૈવં, અનન્યથાસિદ્ધભેદપ્રત્યયબલેન વક્તૃવિશેષાનુમાનબલેન ચ તત્સિદ્ધેર્ગત્વ-કત્વવ્યાપ્યતન્નાનાત્વસ્વીકારાત્ ।
તવાપિ વાયુવૃત્તિત્વે શુકાદિકકાર-ગકારાદિવ્યઞ્જકવાયૂનાં વિજાતીયત્વં વાચ્યં તથા ચ કકારવ્યઞ્જકવાયુત્વવ્યાપ્યં યદિ શુકવર્ણાભિવ્યઞ્જકવાયુત્વં તદા શુકગકારવ્યઞ્જકવાયૌ ન સ્યાત્,અથ વ્યાપકં તદા સર્વ એવ કવ્યઞ્જકવાયવઃ શુકવર્ણાભિવ્યઞ્જકવાયવઃ સ્યુસ્તસ્માદ્વાયુવૃત્તિત્વે ઽપિ તાસાં નાનાત્વમાવશ્યકં ।
અથાસ્તુ સ્ત્રી-પુંસાદિગકારભેદસ્તથાપિ યાવદ્વક્તૃભેદમનન્તા એવ નિત્યા વર્ણાઃ પ્રત્યભિજ્ઞાનાદિતિ ચેત્, અત્યુત્પાદ-વિનાશપ્રતીતૌ સત્યામપિ સ એવાયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞા, અસ્તિ હિ તદનન્તરમપ્યુત્પાદ-વિનાશપ્રથા ।
ન ચોત્પાદપ્રતીત્યભેદપ્રત્યભિજ્ઞયોરન્યતરસ્ય પરસ્પરં વિહાયાન્યદ્બાધકમસ્તિ, ન વાનયોઃ પરસ્પરં બાધ્ય-બાધકભાવે વિનિગમકં યેનૈકભ્રાન્તત્વેનાવિરોધઃ સ્યાત્ ।
કથં વા ભેદાભેદજ્ઞાનયોરન્યત્રાવધારિતં પરસ્પરપ્રતિબન્ધકત્વં પરિભૂય પ્રથમં તયોરેકસત્ત્વે ઽપ્યપરોત્પત્તિપ્રસઙ્ગ ઇતિ સઙ્કટપ્રવિષ્ટત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞાનં શબ્દનિત્યત્વે પ્રમાણયિતું ન શક્યતે ।
નન્વેવમુત્પત્તિ ।
નન્વેવમુત્પત્તિમત્ત્વાદિનાપ્યનિત્યત્વસિદ્ધિઃ કથં, ઇત્થં, ઉત્પાદાદિબુદ્ધિ-પ્રત્યભિજ્ઞયોરપ્યવશ્યં વિષયભેદઃ, એકવિષયત્વે વિરોધેનૈકાનન્તરમપરાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ।
એવઞ્ચ ભેદે ભાસમાને પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ સજાતીત્વં વિષયો ન વ્યક્ત્યભેદઃ ।
ન ચૈવં તજ્જાતીયો ઽમિતિ સ્યાત્ ન તુ સો ઽયમિતિ વાચ્યમ્ ।
તજ્જાતીયત્વપ્રતીતેરપિ સો ઽયમિત્યાકારદર્શનાત્ યથા સૈવેયં ગાથા તદેવેદમૌષધં બહુભિઃ કૃતં મયાપિ પ્રત્યહં ક્રિયમાણમસ્તીત્યાદૌ ।
ન હિ તાવદ્વર્ણમાત્રમાનુપૂર્વી, જરા-રાજ-નદી-દીનાદિષુ તન્નાનાત્વાત્, કિન્તુ તદુચ્ચારણાનન્તરમુચ્ચારણં તજ્જ્ઞાનાનન્તરં જ્ઞાનં વા તચ્ચ નાનેતિ તદ્વતી ગાથાપિ નાનૈવ ।
નચાભેદે ભાસમાને ઉત્પાદાદિબુદ્ધિરેવાન્યસ્યોત્પાદાદિકમવગાહતે, ગાકારગતત્વપ્રતીતેર્ભ્રાન્તત્વ પ્રસઙ્ગાત્ ।
ન ચેષ્ટાપત્તિઃ, અભેદે ભાસમાને તદ્વિરુદ્ધધર્મવત્ત્વભ્રમાનુદયાત્ વિનિગમકાભાવેનોભયસ્યાપિ યથાર્થત્વાઞ્ચ, કુતસ્તર્હિ
તસ્યા અભેદો વિષયઃ, યત્ર પ્રથમં ન ભેદપ્રથા અત એવ ભેદસત્ત્વે તદજ્ઞાનાત્ ક્વચિત્ સા ભ્રાન્તા, તસ્માદ્ યત્ર ભેદપ્રતીતિસ્તદિતરબાધકાબાધ્યા તત્ર પ્રત્યભિજ્ઞૈવ ન ભવતિ ભવન્તી વા તજ્જાતીયત્વમાલમ્બતે, ન તુ ભ્રાન્તા, વિશેષદર્શને ભ્રમાનુદયાત્ ।
અપિ ચ યથા શઙ્ખાદિધ્વનીનાં ઉત્પત્તિ-વિનાશપ્રત્યયાત્ તારત્વાદિવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગાચ્ચાનિત્યત્વે સૈવેયઙ્ગુર્જરીત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞા તજ્જતીયત્વવિષયા તથા વર્ણપ્રત્યભિમાપિ ।
અન્યથા ધ્વનયો ઽપિ નિત્યાઃ સ્યુઃ
ઉત્પત્તિ-વિનાશ-તારત્વાદિપ્રતીતીનાં પ્રત્યભિજ્ઞાનબલેનૌપાધિકત્વાત્ । ન ચ વર્ણેષુ તારત્વેનૈવ ભાસમાના ધ્વનયૌપાધયઃ સમ્ભન્તિ, ન તુ ધ્વનિષુ વર્ણાસ્તજ્જનકકણ્ઠતાલ્વાદ્યભિઘાતાભાવાદિતિ વાચ્યમ્ ।
વર્ણોચ્ચારણદશાયામપિ ગુર્જરીકાદિજનકાનામભાવાત્ ।
તસ્માત્ ઉત્પત્તિ-વિનાશ-તારત્વાદિપ્રત્યયસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનસ્ય ચ તુલ્યત્વે દ્વયોરપિ નિત્યત્વમનિત્યત્વં વા ।
ન ચોભયોરપિ નિત્યત્વમેવ, ઉક્તન્યાયેન પ્રત્યભિજ્ઞાયાસ્તજ્જાતીત્વવિષયત્વાત્ ।

કિઞ્ચ યદિ વ્યઙ્યઃ શબ્દઃ સ્યાત્ તદા બાહ્યાલોકાભાવે ઘટસ્યેવ વ્યઞ્જકાભાવે શબ્દસ્યાનુપલમ્ભાત્ તત્સંશયઃ સ્યાત્, ન ત્વિહેદાનીં શબ્દો નાસ્તીતિ નિશ્ચયઃ તસ્માદ્વર્ણો ન નિત્યો ઽનિત્યો વા સત્ત્વે સત્યુત્પત્તિમત્ત્વાત્, અસ્મદાદિબહિરિન્દ્રિય-ગ્રાહ્યત્વે સતિ જાતિમત્ત્વાત્, અસ્મદાદિપ્રત્યક્ષગુણત્વાદ્વા, આત્મૈકત્વપ્રત્યક્ષપક્ષે પ્રત્યક્ષવિશેષગુણત્વાત્, વ્યાપકસમવેતપ્રત્યક્ષવિશેષગુણત્વાત્, અનાત્મપ્રત્યક્ષગુણત્વાત્, અવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાત્, ઈશ્વરજ્ઞાનઞ્ચ ન તથા, તત્પ્રયોકકારણાભાવાત્, બહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાહેતુગુણત્વાત્, ભૂતપ્રત્યક્ષગુણત્વાત્, ઉત્કર્ષાપકર્ષર્પશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તજાતિમત્ત્વાદ્વેત્યાદિ, રસત્વાદિવ્યાપ્યજાતેર્નાનાત્વે ઽપિ તાદૃશપ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વસ્ય સાધારણ્યાત્ ।
ન ચાત્ર સાધનાવચ્છિન્નસ્ય પક્ષધર્માવવિચ્છન્નસ્ય વા સાધ્યસ્ય વ્યાપકઃ સ્પર્શવત્સમવેતત્વં ઉપાધિઃ, સર્વત્ર વર્ણાત્મકશબ્દપક્ષીકરણે વ્યોમગુણેષ્ઠનિત્યેષુ ધ્વનિષુ સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ સ્પર્શવત્ પદસ્ય પક્ષમાત્રવ્યાવર્તકત્વેન પક્ષેતરત્વાચ્ચેતિ ।
યદા ચ વર્ણા એવ ન નિત્યાસ્તદા કૈવ કથા પુરુષવિવક્ષાધીનાનુપૂર્વ્યાદિવિશિષ્ટવર્ણસમુહરૂપાણાં પદાનાં, કુતસ્તરાઞ્ચ તત્સમૂહરૂપસ્ય વાક્યસ્ય કુતસ્તમાઞ્ચ તત્સમૂહસ્ય વેદસ્યેતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 465)
ઉચ્છન્ન-પ્રચ્છન્નવાદઃ
તથાપિ પરતન્ત્રપુરષપરમ્પરાધીનતયા પ્રવાહાવિચ્છેદમેવ નિત્યત્વં બ્રૂમઃ ઇતિ ચેત્, ન, સ્મૃત્યાચારાનુમિતાનાં શાખાનામુચ્છેદદર્શનાત્ ।
સ્યાદેતત્, વિવાદપદમપૂર્વવોધિકા સ્મૃતિઃ સ્મૃત્યર્થાનુભવજનકવેદમૂલા અવિગીત-મહાજનપરિગૃહીતસ્મૃતિત્વાત્ પ્રત્યક્ષવેદમૂલકસ્મૃતિવત્, વેદમૂલકત્વઞ્ચ વેદજન્યાનુભવજન્યત્વં જ્ઞાનાદ્વારા જ્ઞાયમાનસ્યૈવ વેદસ્ય સ્મૃતિહેતુતયાનુમાનં, કુવિન્દસ્યેવ જ્ઞાનાદિવ્યવહિતસ્ય પટે, ન તુ કારણાકારણતા, વેદે સત્યેવ તત્પ્રતિસન્ધાને સ્મૃતિપ્રણયનાત્, વેદાર્થસ્મૃતિતા ચ પ્રસિદ્ધિસિદ્ધા, સ્મૃત્યર્થશ્ચ સ્મૃતિત એવ ઉપસ્થિતઃ ।
ન ચ સ્મૃત્યર્થબોધકવેદાનુમાને સ્મૃત્યર્થરૂપવેદાર્થસ્ય વિષયત્વાત્ વેદો ઽનુવાદકઃ જ્ઞાનાન્તરોપનીતસ્ય વિશેષણત્વેન વિશિષ્ટબુદ્ધિસમ્ભવાત્, પાકકૃતૌ માનસપ્રત્યક્ષાયાં પાકસ્ય
સંજ્ઞાસંજ્ઞિજ્ઞાને સંજ્ઞાયાજ્ઞાનયથાર્થત્વે તદનુવ્યવસાયે ભ્રમવિષયસ્યેવ, અન્યથા ભ્રાન્ત-ભ્રાન્તિજ્ઞસઙ્કરાપત્તિઃ ન તુ શબ્દાર્થો ઽનુમાનસ્ય વિષયઃ તસ્યાસિદ્ધત્વેનાજનકતા સ્મૃત્યવ્યાપકત્વાત્ ।
સ ચ વેદો નિત્યમનુમેય એવાનુમિતાદેવાર્થમવધાર્ય સ્મૃતિપ્રણયનસમ્ભવાત્ ।
નન્વાસંસારમપઠિતસ્ય ન વેદત્વં ઉત્પત્તિતો ઽભિવ્યક્તિતો મૌનિશ્ર્લોકવદભિપ્રાયતો વાનુપૂર્વીહીનવર્ણમાત્રસ્ય નિરર્થકત્વાત્ । જ્ઞાનજનકસમભિવ્યાહારસ્યાનેકત્વે વિશેષાનનુમાનાઞ્ચેતિ ચેત્ ।
ન ।
સ્મૃત્યર્થજ્ઞાપકત્વેનૈવ જ્ઞાતસ્ય વેદસ્ય સ્મૃત્યર્થાનુભાવકત્વાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 475)
ન હિ શાબ્દબોધે નિયતપદાનુપૂર્વી હેતુઃ, વ્યભિચારાત્ ।
પદસ્ય વર્ણાવિશેષાનુપૂર્વીનિયમે ઽપિ તત્તદ્વર્ણાનુપૂર્વીકપદવિશેષત્વેન હેતુત્વં હસ્ત-કરાદિપદાનાં પ્રત્યેકં વ્યભિચારાત્ ।
કિન્ત્વવ્યભિચારિતદર્થજ્ઞાપકત્વેન જ્ઞાતસ્ય લાઘવાદાવશ્યકત્વાચ્ચ, તદર્થજ્ઞાપકત્વજ્ઞાનાર્થમેવ ક્વચિદ્વર્ણક્રમસ્વરવિશેષાણામુપયોગઃ ।
અત એવ વર્ણલોપાદૌ કુશમાનયેતિ સકારસન્દેહે લિપાવુચ્ચારણે વા હસ્ત-કરસન્દેહે ઽપિ વાક્યાર્થબોધઃ ।
નનુ ક્રમિકપદવત્ત્વં વાક્યત્વમ્ ।
ન ચાત્ર પદક્રમઃ, અનુચ્ચાર્યમાણતયોચ્ચારણાધીનસ્ય યુગપદનુમીયમાનતયા બુદ્યધીનસ્ય વા તસ્યાભાવાદિતિ ચેત્, ન હિ ક્રમિકપદવત્ત્વં વાક્યત્વં, ગૌરવ ઇત્યાદાવભાવાત્ કિન્તુ વિશિષ્ટાર્થપરશબ્દત્વં તચ્ચાત્રાપ્યસ્ત્યેવ ।
અથાનુચ્ચાર્યમાણસ્ય ન વાક્યત્વં ન વા અર્થાનુભાવકત્વમિતિ ચેત્, ન, લિપ્યનુમિતાનામપિ વાક્યત્વાત્ અર્થબોધકત્વાચ્ચ, લિપિતુલ્યા ચ સ્મૃતિઃ ।
કિઞ્ચ વાક્યમુચ્ચાર્યતે ન તૂચ્ચારણાદ્વાક્યત્વં, અન્યથા વાક્યમુચ્ચારયેત્યત્રાનન્વયાપત્તિઃ, અનુચ્ચારિતમૌનિશ્ર્લોકશ્ચ વાક્યં ન સ્યાદુચ્ચારણદશાયાઞ્ચ વાક્યત્વે વાક્યસ્યાસત્ત્વમેવ સ્યાત્ એકદા તાવત્પદાનાં ઉચ્ચારણાભાવાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 478)
ન ચ કૃત-ક્રિયમાણ-કરિષ્યમાણોચ્ચારણસ્ય વાક્યત્વં, સમુદાયે પ્રત્યેકસ્યાભાવાત્ ।
તસ્માદર્થવિશેષજ્ઞાપકત્વેનૈવ જ્ઞાતાદર્થવિશેષધીઃ ।
અત એવાસ્તિ વહ્નિલિઙ્ગમિતિશબ્દાત્ પ્રતીતેઃ ધૂમે વહ્નેરનુમાનં, ન તુ તદર્થજ્ઞાપકત્વેન જ્ઞાતાત્ પદાદર્થજ્ઞાનમાત્રં સ્યાત્ ન તુ સંસર્ગધીઃ, ઘટઃ કર્મત્વમાનયનં ભાવના તદ્બોધકમિતિ જ્ઞાને ઽપિ ઘટમાનયેતિવાક્યાદિવાન્વયબોધાભાવાત્ ।
એવઞ્ચાન્વયપ્રકારકર્મત્વાદ્યુપસ્થાપકવિભક્ત્યાદિમત્પદવિશેષસ્ય તદુત્થાપિતાકાઙ્ક્ષાદેશ્ચ જ્ઞાનં વાક્યાર્થદીહેતુરતો ન તૈર્વિના જ્ઞાપકત્વમાત્રેણ જ્ઞાતાદર્થધીઃ, હસ્ત-કરાદિસન્દેહે કુશમાનયેત્યાદૌ વિભક્ત્યાદિજ્ઞાનાદેવ વાક્યાર્થાનુભવ ઇતિ, મૈવં, ન હિ તત્તદ્વિભક્ત્યાદિમત્પદવિશેષત્વેન વાક્યાર્થધીહેતુત્વં, અનનુગમાત્, કિન્તુ ઘટઃ કર્મત્વમિત્યાદ્યન્વયવિરોધિપદાજન્યપદાર્થોપસ્થિતિસ્તથા સા ચેહાપ્યસ્તિ ।
વસ્તુતસ્તુ નાનાપદાત્ પદાર્થોપસ્થિત્યનન્તરં વાક્યાર્થબોધે તથૈવ સામાગ્રી અનુમિતવેદાદ્વાક્યાર્થાનુભવે વિલક્ષણૈવ સા સ્મૃત્યર્થજ્ઞાપકત્વેનૈવ જ્ઞાતસ્ય સ્મૃત્યર્થાનુભાવકત્વાત્ ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણેન તસ્ય તથૈવ સિદ્ધત્વાત્ ।
તવેશ્વરસ્યેવાશરીરસ્ય કર્તૃત્વે ।
અત એવ વર્ણપદ વિભક્ત્યાદિવિશેષઘટિતત્વેનાજ્ઞાતસ્યાખણ્ડસ્ય સખણ્ડસ્ય વા વાક્યાર્થાનુભાવકત્વાત્ પદાર્થસ્થનીયસ્તસ્ય વાક્યાર્થસ્તત્ર વર્ણસમૂહઃ પદં પદસમૂહોવાક્યમિત્યત્રાપિ તતો ગ્રહઃ પ્રમાણશબ્દત્વમાત્રેણ તસ્ય સિદ્ધેઃ અન્યથા કૢપ્તહેતું વિના સો ઽનુભાવક ઇત્યાદૌ તદસિદ્ધાવાશ્રયાસિદ્ધિઃ સિદ્ધૌ વા બાધઃ તેન વિનૈવ સર્વાનુપપત્તિં પરિભૂય તદનુભાવકત્વસ્ય ધર્મિગ્રાહકમાનસિદ્ધત્વાત્ ।
અત એવ ક્વચિત્ સ્તુતિ-નિન્દાભ્યાં કલ્પિતવિધિ-નિષેધકવેદાર્થમધિગત્ય પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તી ।
અન્યથા વિધિ-નિષેદકાનાં નાનાપ્રકારકત્વેન વિભક્ત્યાદિવિશેષવત્ પદસ્યાનુમાતુમશક્યત્વાત્ ન તતોર્ઽથધીઃ સ્યાત્ ।
તથાપિ વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનાનન્તરમિવાનુમિતાનુમાનાદેવ વાક્યાર્થસિદ્ધલૌકિકવાક્યવદ્વેદસ્યાનુવાદકત્વં સ્યાદિતિ ચેત્, ન, ધર્મિગ્રાહકમાનેન સ્મૃત્યર્થજ્ઞાપકતયા જ્ઞાતાત્ સમ્ભૂતસામગ્રીકત્વેનાભાવાત્, અનુમાનસ્ય વ્યાપ્ત્યાદિજ્ઞાનાપેક્ષિતત્વેન વિલમ્બિતત્વાત્ ।
ન ચ વેદસ્યાપિ યોગ્યતાદિજ્ઞાનાપેક્ષિતતયા વિલમ્બઃ, તન્નિરપેક્ષબોધકસ્યૈવ ધર્મિગ્રાહકમાનસિદ્ધત્વાત્ યોગ્યતાદિ વિશિષ્ટસ્યૈવાનુમાનાદ્વા, એવં મઙ્ગલાચારસ્યાવિગીતશિષ્ટાચારત્વેન કર્તવ્યતામનુમાય સા કર્તવ્યતા વેદબોધિતા અલૌકિકાવિગીતશિષ્ટાચારકર્તવ્યતાત્વાદિતિ તદ્બોધકત્વેનાનુમિતવેદાત્ કર્તવ્યતાધીસ્તતઃ પ્રવૃત્તિઃ ।

નનુ સ આચારોવેદબોધિતકર્તવ્યતાકઃ તાદૃશાચારત્વાદિત્યનુમિતવેદાત્ તત્કર્તવ્યતાધીઃ, વિભક્ત્યાદિકવિનાનુમિતવેદાત્ તત્કર્તવ્યતાજ્ઞાનાભાવાત્ મઙ્ગલમાચરેદિત્યેવંરૂપસ્ય ચ વેદસ્ય નાનુમાનં તથા વ્યાપ્ત્યભાવાત્, તસ્માત્ તસ્ય કર્તવ્યતામનુમાનય તદ્બોધકવેદાનુમાનં, પ્રથમં કર્તવ્યતાજ્ઞાને ઽપિ વેદાનુમાનં અવિનાભાવાત્ ।
ન ચ તત એવ પ્રત્યક્ષવેદાનુમાનં, પ્રત્યક્ષત્વે ઉચ્છેદાનુપપત્તેઃ શાખાન્તરવત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 487)
યત્તુ અષ્ટકાઃ કર્તવ્યાઃ કાર્યા અષ્ટકા ઇત્યેવં રૂપમેવ વાક્યમનુમેયં ઉપસ્થિતત્વાત્, એવઞ્ચ તત્રૈવાર્થે પ્રતિપુરુષમન્યાન્યવેદાનુમાનં, પ્રત્યક્ષત્વે ઉચ્છેદનુપપત્તેઃ શાખાન્તરવત્ ।
યત્તુ અષ્ટકાઃ કર્તવ્યાઃ કાર્યા અષ્ટકા ઇત્યેવં રૂપમેવ વાક્યમનુમેયં ઉપસ્થિતત્વાત્, તત્રૈવાર્થે પ્રતિપુરુષમન્યાન્યવેદાનુમાનં ન દોષાય એકાર્થાનેકપદોપસ્થિતૌ વાનેકવાક્યાનુમાનમેવેતિ, તન્ન, આચારતો વેદાનુમાને મઙ્ગલમાચરેદિત્યાદ્યન્યતરોપસ્થિતૌ નિયમાભાવાત્ ।
અનેકવેદકલ્પને ચ સ્વાનુભવવિરોધઃ, મનુસ્મૃતિમૂલઞ્ચાનેકં વાક્યં નાવશ્યકમિતિ કથમાધુનિકો ઽનેકમનુમિનુયાત્ ।

ન ચ સ્મૃત્યર્થબોધકોવેદઃ સ્મૃતિસદૃશ એવાનુમેયઃ નિયમતઃ સ્મૃતેરુપસ્થિતત્વાત્ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
તદર્થસ્મૃતેરપિ નાનાપ્રકારકત્વાત્ તસ્ય ચ પ્રદોષાદૌ અનુચ્ચરિતવેદસ્યેવ વેદત્વં શ્રોત્રગ્રહાણાર્હતયા ચ શબ્દત્વં વાક્યત્વમર્થબોધકત્વાદિત્યેતદેવ યુક્તં સ્મૃત્યાચારેણ ચાનુમિતૌ વેદોર્ઽથં બોધયતીતિ પૂર્વપૂર્વેણાનુમિતવેદાત્ ઉત્તરોત્તરસ્મૃત્યાચારાવિતિ નાન્ધપરમ્પરા શબ્દાર્થશક્તિગ્રહવત્ સ્વતઃ પ્રમાણમૂલકત્વાત્ ।
તસ્માન્નિત્યાનુમેયત્વં વેદસ્ય ન તૂચ્છેદ ઇતિ । અત્રોચ્યતે ।
ઉચ્છિન્નવેદાદર્થં પ્રતીત્ય સ્મૃત્યાચારયોરુપપત્તેઃ ન સામગ્ષન્તરકલ્પનં અત એવ નાશ્રયાસિદ્ધિબોધો વા સ્મૃત્યાચારાનુમિતવેદસ્યાસ્માભિરભ્યુપગમાત્ ।
ઇદાનીઞ્ચ સ્મૃતેરર્થં પ્રતીત્યાચારાઞ્ચ કર્તવ્યતામનુમાય પ્રવૃત્તિઃ ।
ન ચૈવં કિં વેદેનેતિ વાચ્યમ્ ।
તુલ્યત્વાત્ અવિનાભાવાચ્ચ તત્કલ્પનં તુલ્યં તથાચ સ્મૃત્યાચારયોર્વેદજન્યાનુભવમૂલકત્વાનુમાનાદેવ પક્ષધર્મતાબલાત્ પ્રત્યક્ષવેદમૂલકત્વસિદ્ધિઃ ।
અન્યથા તસ્યાનુભાવકત્વાભાવેન મૂલત્વાનુપપત્તેઃ ।
તસ્માત્ સ્મૃત્યાચારાનુમિતો વેદઃ પ્રત્યક્ષો ઽધ્યયનવિષયશ્ચ વેદત્વાત્ સંમતવત્, અન્યથા સામગ્રયન્તરકલ્પને ગૌરવપ્રસઙ્ગઃ ।
નનુ સ્તુતિ-નિન્દાર્થવાદેન કલ્પિતાત્ વિધિ-નિષેધકવાક્યાત્ કથમર્થમવગમ્ય પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તી, ન હિ તત્ર વર્ણ-પદ-વિભક્તિ-વિધિપ્રત્યયક્રમવિશેષાણામનુમાનં સમ્ભવતિ, વ્યભિચારાદિતિ ચેત્, ન, સ્તુતિ-નિન્દાવાક્યાભ્યાં પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તિહેતુરર્થ એવ કલ્પતે ।
લાઘાવાત્ ।
ન તુ વિધાયક-નિષેધકવાક્યં ગૌરવાત્ ઉક્તદોષાચ્ચ, યત્ર ચાર્થવાદાદેવ તદર્થાવગમઃ ``તરતિ મૃત્યુમિઽઽત્યાદૌ તત્ર ન કલ્પનાપિ ।
અથ તસ્યાધ્યયનવિષયત્વે શાખાન્તરવત્ બહુભિર્મેઘાવિભિરાધ્યાત્મિકશક્તિસમ્પન્નૈર્ઘિયમાણશાખાયા ઉચ્છેદાસમ્ભવ ઇતિ ચેત્, ન, એકસ્ય ન સકલશાખાધ્યયને શક્તિરિત્યેકેનેવાપરૈરપિ તદનધ્યયને શાખોચ્છેદસમ્ભવાદેકાનાધીતાયા અપરાધ્યયનવિષયત્વનિયમે માનાભાવાત્ ।
યદ્યપિ વેદસહસ્રશાખાવિદો વ્યસાદયઃ સન્ત્યેવ, તથાપ્યધ્યયનાભાવ એવ શાખોચ્ચેદઃ ।
નનુ શાખોચ્છેદે વર્ણ-પદવાક્યહાનિશઙ્કયા પ્રત્યક્ષવેદાદપિ વાક્યાર્થ-પ્રયોગયોરનિશ્ચયે વૈદિકવ્યવહારમાત્રં લુપ્યેતેતિ ચેત્, ન, શ્રૂયમાણમાત્રસ્યૈવ મહાનજપરિગૃહીતત્વાત્ તન્માત્રબોધિતાઙ્ગતિકર્તવ્યતયૈવ શિષ્ટૈરનુષ્ઠીયમાનત્વાચ્ચ તદર્થનિશ્ચયાત્ ।
ન ચ ઉચ્છિન્નશાખાબોધિતેકર્તવ્યતાશઙ્કયા એકસ્મિન્નપિ કર્મણ્યનાશ્વસપ્રસઙ્ગઃ, નાનાશાખેતિકર્તવ્યતાપૂરણીયત્વાત્ તસ્યેતિ સામ્પ્રતં, સન્તિ હિ તત્તત્કર્મણિ નાનાશાખાબોધિતસકલેતિકર્તવ્યતાબોધનાયૈનમેવ કાલક્રમભાવિનમનાશ્વાસમશઙ્કમાનૈર્મર્ષિભિઃ પ્રણીતા મહાજનપરિગ્રહીતાઃ સ્મૃતયૈતિ નાનાશ્વાસઃ ।
અન્યથા એકસ્ય સકલશાખાનવગમાત્ શાખાન્તરબોધિતેતિકર્તવ્યતાસંશયેનૈકશાખાતો નાર્થનિશ્ચયઃ સ્યાત્ ।
યત્તુ વિભક્ત્યાદિમત્તત્પદાનાં તત્સમુદાયાનાઞ્ચ પ્રત્યક્ષત્વન્તેષ્ઠપિ કશ્ચિદ્વેદઃ તત્રાયં સમુદાયો વેદ ઇત્યનિશ્ચય એવ નિત્યાનુમેયાર્થઃ, વેદત્વં વા તત્રાનુમેયમિતિ, તન્ન પ્રત્યક્ષવેદાતિરિક્તવાક્યે તદભિયુક્તાનાં મહાજનાનાં વેદત્વાભાવનિશ્ચયાત્ ।
અત એવ વેદત્વં તત્રનાનુમેયં બાધાત્ વિશિષ્ય પક્ષાજ્ઞાનાઞ્ચ ધર્મવેદનાજનકત્વઞ્ચ વેદત્વં નાનુમેયં તજ્જનકત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્, નાધ્યયનવિષયત્વં તદભાવાત્, નજાતિરનભ્યુગમાદિતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,1, પ્. 498)
સ્યાદેતત્ ।
સ્મૃત્યાચારયોર્વેદમૂલત્વે તત્રોચ્છેદાદિવિવાદસ્તદેવ ત્વસિદ્ધં, તથા હિ વેદસમાનાર્થા મહાજનપરિગૃહીતા ચ સ્મૃતિઃ સ્વાર્થોસ્થિત્યનન્તરં સ્મૃત્યર્થાનુભાવકવેદાનુમાને લિઙ્ગં તથાચ પ્રાથમ્યાત્ સાધ્યપ્રસિધ્યર્થસુપજીવ્યત્વાઞ્ચ સ્મૃતેરેવાપૂર્વાદિવાક્યાર્થજ્ઞાનમસ્તુ કિં વેદન તદર્થસ્ય સ્મૃતિત એવ સિદ્ધેઃ અપૂર્વસ્યાપિ શબ્દૈકગમ્યત્વેન સ્મૃતિતોજ્ઞાતસ્ય જ્ઞાપકત્વેનાનુવાદકતાપત્તેશ્ચ, સા ચ સ્મૃત્યન્તરાદિત્યનાદિરેવ સ્મૃતિધારાવશ્યિકી ।
અન્યથા મનુસ્મૃતેઃ પૂર્વન્તવાપિ વેદાનુમાનં ન સ્યાત્ ।
સર્વા ચ સ્મૃતિઃ સ્મૃતિજન્યવાક્યાર્થપ્રમાજન્યત્વેન મહાજનપરિગ્રહીતત્વેન ચ પ્રમાણમિતિ નાન્ધપરમ્પરા, પ્રત્યક્ષા ચ સ્મૃતિઃ સ્મૃતિમૂલં નાનુમિતા અનુમિતવેદવત્તસ્યાનનુભાવકત્વાત્ ।
વેદાર્થસ્મૃતિતાપ્રસિદ્ધિસ્તુ પ્રત્યક્ષવેદમૂલસ્મૃતિસાહચર્યેણ ભ્રમાત્ પ્રત્યક્ષવેદાબોધિતલોભ-ન્યાયમૂલસ્મૃતાવિવ તાન્ત્રિકાણાં લિઙ્ગાભાસજન્યવેદમૂલકત્વં કલ્પયતિ ।
અથ સ્મૃતિરિવ તદ્વેદમૂલકત્વપ્રસિદ્ધિરપિ મહાજનપરિગ્રહીતા એવઞ્ચ સા વેદમૂલત્વનિબન્ધના અવિગીતમહાજનપરિગૃહીતવેદમૂલત્વપ્રસિદ્ધિત્વાત્ પ્રત્યક્ષવેદમૂલસ્મૃતૌ તત્પ્રસિદ્ધિવત્, એવં વેદાર્થતાપ્રસિદ્ધિરપિ ।
અન્યથા મહાજનપરિગૃહીતાનાદરે વેદ-સ્મૃત્યોરપિ પ્રામાણ્યં ન સ્યાદિતિ ચેત્, ન, યૂપહસ્ત્યાદિસ્મૃતેસ્તત્પ્રસિદ્ધૌ વ્યભિચારાત્, કૢપ્તલોભાદિત એવ તત્સમ્ભવાત્ વિચારકાણાં વિપ્રતિપત્તેશ્ચ તત્ર તત્પ્રસિદ્ધૌ વિગાનં મહાજનાનામિતિ ચેત્, ન, અત્રાપિ મૂલાન્તરસમ્ભવાદ્વિપ્રત્તિપત્તેશ્ચ
વિગાનમેવ તેષાં ।
અત એવ સ્મૃતીનાં ન્યાયમૂલત્વે સમ્ભવતિ વેદમૂલત્વપ્રસિદ્ધાવપિ ન વેદમૂલત્વં ।
ન ચ વેદમૂલે ઽયમિતિ કૃત્વા સ્મૃતેર્મહાજનપરિગ્રહાત્ તન્મૂલત્વં, વેદમૂલેયમિતિ પ્રથમં જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ શક્યત્વે વા કિમનુમાનેન ।
ન ચ વેદમૂલત્વેન પ્રકારેણ મહાજનપરિગ્રહઃ, અસિદ્ધેઃ મન્વાદિસ્મૃતિત્વેન પૂર્વમહાજનપરિગ્રહેણોત્તરોત્તરેષાં પરિગ્રહાદનુષ્ઠાનાદ્યુપપત્તેઃ, એવં હોલાકાદ્યાચારે ઽપિ વેદલિઙ્ગેનૈવ કર્તવ્યતાજ્ઞાનોપપત્તેઃ કિં વેદેન, તદર્થસ્ય લિઙ્ગાદેવોપપત્તેઃ ।
અવિગીતાલૌકિકવિષયકશિષ્ટાચારસ્ય વેદમૂલત્વદર્શનાત્ વેદાનુમાને ચાવિગીતશિષ્ટાચારત્વેન ભોજનાદ્યાચારો ઽપિ વેદમૂલઃ સ્યાત્, વેદં વિનાપિ તત્કર્તવ્યતાધીસમ્ભવાત્ ન તદર્થં વેદ ઇતિ ઇહાપિ તુલ્યમ્ ।
અચાર-કર્તવ્યતાનુમાનયોરનાદિત્વેનાચારાણાં કર્તવ્યત્વાનુમાનમૂલકત્વાત્ નાન્ધપરમ્પરા ।
ન ચ પૂર્વાનુમાનસાપેક્ષમુત્તરાનુમાનમિતિ સ્વતન્ત્રપ્રમાણમૂલકત્વાભાવાત્ સા, વ્યાપ્તિ -પક્ષધર્મતાવત્ત્વેન સર્વેષાં સ્વતન્ત્રપ્રમાણત્વાત્ ।
નાપીતરપ્રામાન્યાધીનં સર્વસ્ય પ્રામાણ્યમિતિ ન નિરપેક્ષત્વં, પ્રત્યક્ષાદેરપિ તથાત્વાપત્તેઃ ।
એતેન વિવાદપદમાચારો નિરપેક્ષપ્રમાણમૂલકઃ અવિગીતમહાજનાજારત્વાત્ પ્રત્યક્ષવેદમૂલાચારવદિતિ નિરસ્તં ।
અનુમાનસ્ય નિરપેક્ષપ્રમણત્વાત્ પ્રમાણમૂલત્વનૈવ હેતોરુપપત્તેઃ નિરપેક્ષત્વસ્ય ગૌરવેણાપ્રયોજકત્વાચ્ચ ।
ન ચ સાપેક્ષત્વેન ન પ્રમાણતા, વ્યાપ્ત્યાદિસત્ત્વાત્ ।
ન ચ સાપેક્ષત્વેન ન પ્રમાણતા, વ્યાપ્ત્યાદિસત્ત્વાત્ , ।
અન્યથા પ્રમાણે નૈરપેક્ષસ્ય વૈયર્થ્યાત્ ।

ન ચાચારે વેદમૂલત્વપ્રસિદ્ધેસ્તદનુમાનં, અસિદ્ધેઃ વ્યભિચારાદન્યથોપપત્તેશ્ચ ।
ન ચ વેદમૂલત્વેનૈવ મહાજનપરિગ્રહાત્તથા, ન હિ વેદમૂલો ઽયમિતિ કૃત્વા મહાજનાનાં તત્પરિગ્રહઃ, વેદમૂલત્વસ્ય પ્રથમં જ્ઞાતુમશક્યત્વાચ્છક્યત્વે વા કિમનુમાનેન ।
ન ચ વેદમૂલત્વેનૈવ મહાજનપરિગૃહીતો ઽયમાચાર ઇતિ જ્ઞાત્વા તત્ર મહાજનપરિગ્રહઃ, ગૌરવાદસિદ્ધેશ્ચ ।
પૂર્વમહાજનપરિગ્રહાદેવોત્તરોત્તરેષાં પરિગ્રહાદનુષ્ઠાનોપપત્તેઃ । તાદૃશસ્મૃત્યાચારયોર્વેદમલત્વેન વ્યાપ્તેર્વેદસિદ્ધિરિતિ ચેત્, ન, અસમ્ભવન્મૂલાન્તરત્વસ્યોપાધિત્વાત્ ।
અન્યથા લોભ-ન્યાયમૂલસ્મૃતેરપિ વેદમૂલત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
અસ્તુ વા સ્મૃત્યાચારયોરનાદિત્વં ।
ન ચાચારાત્ સ્મૃતિઃ સ્મૃતેરાચાર ઇત્યન્ધપરમ્પરા મૂલભૂતપ્રમાણાભાવાત્ ઇતિ વચ્યમ્ ।
સ્મૃત્યાચારયોરુભયોરપિ પ્રમાણત્વાત્ ।
અન્યથા ન તતો વેદાનુમાનમપીતિ ।
ઉચ્યતે ।
પ્રલયે પૂર્વસ્મૃત્યાચારયોરુચ્છેદાત્ સર્ગાદૌ નિત્યસર્વજ્ઞેશ્વરપ્રણીતવેદમૂલત્વં સ્મૃત્યાચારયોઃ ।
અન્યથા મૂલાભાવેનાન્ધ-પરમ્પરાપ્રસઙ્ગઃ ।
ન ચ મન્વાદીનામતીન્દ્રિયાર્થદર્શિત્વં, તદુપાયશ્રવણાદેસ્તદાનીમભવાત્ ।
પૂર્વસર્ગસિદ્ધસર્વજ્ઞમન્વાદય એવ તે ઇતિ ચેત્, ન પ્રમાણાભાવાત્ ।
સ્મૃત્યાચારયોઃ પ્રમાણમૂલત્વમેવ તત્કલ્પનમિતિ ચેત્, ન, પ્રતિસર્ગં તેષામન્યોન્યત્વકલ્પને ગૌરવમિત્યેકસ્યૈવ નિત્યસર્વજ્ઞસ્ય કલ્પનાત્ । ન ચ સ્મૃતય એવ તત્પ્રણીતાઃ, તાસાં મન્વાદિકર્તૃકત્વેન સ્મૃતૌ બોધનાત્ સ્મૃતાવેવ સ્મૃતીનાં વેદમૂલત્વસ્મરણાઞ્ચ ।
એવઞ્ચ સ્મૃત્યાચારયોર્મહાજનપરિગ્રહાદ્વેદમૂલત્વસાધકમપિ ભગવતિ પ્રમાણમ્ ।
અત એવ ``પ્રતિમન્વન્તરઞ્ચૈષા શ્રુતિરન્યા વિધીયતેઽઽ ઇત્યાગમો ઽપિ ।
એવઞ્ચ પૂર્વં પ્રત્યક્ષમૂલાવેવ સ્મૃત્યાચારૌ, અગ્રે ચ કાલક્રમેણાયુરારોગ્ય-બલ-શ્રદ્ધા-ગ્રહણ-ધારણાદિશક્તેરહરપચીયમાનત્વાત્ તદધ્યયનવિચ્છેદન શાખોચ્છેદાત્ સ્મૃત્યાચારભ્યામેવ કર્તવ્યતામધિગત્ય પ્રવૃત્તિઃ ।
નન્વેવં સ્મૃતિરસ્તુ વેદમૂલામઙ્ગલાદ્યાચારસ્ત્વીશ્વરાદેવ ભવિષ્યતિ ઘટ-લિપ્યાદિસમ્પ્રાદયવદિતિ ચેત્, ન, બહુવ્યાપારઘટિતસ્ય તત્તદાચારસ્ય ગુરુત્વેન મઙ્ગલમાચરેદિત્યાદિવાક્યસ્યૈવ લાઘવેન કલ્પનાત્ ।
ન ચ મઙ્ગલાદિપદશક્તિગ્રહાર્થે તદુપપત્તેઃ ।
અત એવ યત્ર વચનમાત્રાત્ પરપ્રતિપત્તિસ્તત્ર નાચારઃ પરીક્ષકાણાં, તસ્ય ચ વેદત્વં નેશ્વરપ્રણીતત્વેન શક્તિગ્રહણાર્થતદ્વચને વ્યભિચારાત્, કિન્તુ તાદૃશાચારાસ્ય વેદમૂલત્વનિયમાદિતિ ।
સ્યાદેત્, પ્રલયે સત્યેવમેવ તત્ સ એવ તુ નાસ્તિ પ્રમાણાભાવત્ ઇતિ ચેત્, ન, કાલ-કપાલાન્યાવૃત્તિઘટપ્રાગભાવઃ કાર્યદ્રવ્યાનાધારાધારઃ કાર્યદ્રવ્યાનધિકરણકાર્યાધિકરણવૃત્તિર્વા અભાવત્વાત્ આકાશવૃત્ત્યન્યોન્યાભાવવદિતિ વૃત્તપ્રલયસાધનાત્ ।
એવમેવ ઘટધ્વંસં પક્ષીકૃત્યાગામિપ્રલયસાધનમ્ ।
યદ્વા ઘટઃ કાર્યદ્રવ્યાનધિકરણકાર્યાધિકરણવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગી કાર્યત્વાચ્છબ્દવત્ ।
યદ્વા કાર્યદ્રવ્યત્વં કાર્યદ્રવ્યાનધિકરણકાર્યાધિકરણવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિવૃત્તિ કાર્યમાત્રવૃત્તિત્વાત્ શબ્દત્વવત્ ।
યદ્વા એકકાલીનાઃ સર્વે પરમાણવઃ સમગ્રીપાદેયપ્રબન્ધશૂન્યા આરમ્ભકત્વાત્ નષ્ટપવનારમ્ભકપરમાણુવત્ ।
સર્વત્ર પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નં સાધ્યં પ્રતીયતે ઇતિ એકકાલે શૂન્યતે લભ્યતે ।
ન ચ પવનપરમાણૂનામપિ પક્ષત્વેનાંશતઃ સિદ્ધસાધનં, પક્ષધર્મતાબલલભ્યસાધ્યાપ્રતીતેઃ, અભેદાનુમાનવચ્ચ પક્ષસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વાવિરોધઃ ।
યદ્વા પરમાણવઃ કાર્યદ્રવ્યાનધિકરણવૃત્તિકાર્યવન્તઃ નિત્યદ્રવ્યત્વાત્ આકાશવત્, ભૂગોલકસન્તાનો ઽયં ભૂગોલકસન્તાનાનધિકરણવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગી કાર્યત્વાત્ ઘટવત્ । યદ્વા એતત્કર્માતિક્તાનિ કર્માણિ એતત્પ્રતિબન્ધકપ્રતિબધ્યાનિ કર્મત્વાત્ એતત્કર્મવત્ ।
ન ચાત્ર વ્યભિચારશઙ્કા, સર્વેષામેવંરૂપત્વાદનેવમ્ભાવે ચ સ્વભાવપ્રચ્યવાત્ ।
અન્યથા નિયમે ઽપિ નિયમાન્તરાપેક્ષાયામનવસ્થિતેઃ ।
આગમો ઽપ્યમુમેવાર્થં સંવતદીતિ કૃતં પ્રસક્તાનુપ્રસક્ત્યા ॥
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 1)
વિધિવાદપૂર્વપક્ષઃ
આચારમૂલત્વં વેદસ્ય પ્રવર્તકજ્ઞાનજનકત્વેન ભવતીતિ પ્રવર્તકજ્ઞાનં નિરૂપ્યતે ।
તત્રાભિધા-સઙ્કલ્પાપૂર્વ-ભાવનાજ્ઞાનં ન પ્રવર્તકં, તસ્મિન્ સત્યપિ અપ્રવૃત્તેઃ અસત્યપિ પ્રવૃત્તેશ્ચ ।
કાર્યત્વજ્ઞાનં પ્રવર્તકમિતિ ગુરવઃ ।
તથા હિ જ્ઞાનસ્ય કૃતૌ જન્યાયાં ચિકીર્ષાતિરિક્તં ન કર્તવ્યમસ્તિ તત્સત્ત્વે કૃતિવિલમ્બોહેત્વન્તરાભાવાત્, ચિકીર્ષા ચ કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારિકા કૃતિસાધ્યક્રિયાવિષયેચ્છા પાકં કૃત્યા સાધયામીતિ તદનુભવાત્, સા ચ સ્વકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસાધ્યા ઇચ્છાયાઃ સ્વપ્રકારકધીસાધ્યત્વનિયમાત્ ।
અત એવ સ્વકૃતિસાધ્યે પાકે પ્રવર્તતે, ન ત્વિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસાધ્યા સ્વકૃત્યસધ્યે ચિકીર્ષાપત્તેઃ, સ્વકૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમિતિ ચેત્, ન, તદભાવકારણત્વે ગૌરવાત્ ।
અથાભાવ ઉભયસિદ્ધઃ કૃતિસાધ્યતાધીરસિદ્ધેત્યતો ન લાઘવાવસર ઇતિ ચેત્, ન, યત્ર શબ્દાદનુમાનદ્વા દૈવાત્ સા તત્ર લાઘવાવતારાદિચ્છાયાઃ સ્વપ્રકારકજ્ઞાનસાધ્યત્વનિયમેન કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્યાવશ્યકત્વાચ્ચ જનકજ્ઞાનં વિઘટયત એવ જ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાચ્ચ ।

વ્યાપ્તિજ્ઞાનવિઘટનદ્વારા અનુમિતિપ્રતિબન્ધકાનૈકાન્તિકજ્ઞાનવત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 23)
અન્યથા સ્વકૃત્યસાધ્યત્વાનિષ્ટસાધનત્વોપેક્ષણીત્વનિષ્ફલત્વજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકં ક્રિયાજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકં કલ્પેત ।
નનુ સનોધાત્વર્થગોચરેચ્છાવાચિત્વાત્ લાઘવાઞ્ચ કૃતાવિચ્છા ચિકીર્ષા સા ચ વૃષ્ટાવિવેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાદિતિ ચેત્, ન, વહ્નિના સાધયામીતિવત્ કૃત્યાસાધયામીતીચ્છાયાઃ કૃતેઃ પૂર્વમનુભૂયમાનાયાઃ સનન્તાવાચ્યત્વેન ગૌરવેણ ચ પ્રત્યાખ્યાતુમશક્યત્વાત્ ।
કિઞ્ચ પાકં ચિકીર્ષતીત્યત્ર પ્રાધાન્યેન પાકસ્યેચ્છાવિષયત્વમનુભૂયતે ન તુ કૃતેઃ, ધાતોશ્ચ સન્પ્રત્યયાભિધેયેચ્છાપ્રકારવાચિત્વં, ઓદનં બુભુક્ષત ઇત્યત્ર ભોજનવિશેષ્યતયૌદનસ્યેચ્છાવિષયત્વાનુભવાત્ ।
ઇષ્ટસાધનત્વેન વૃષ્ટાવિવ કૃતાવિચ્છાસમ્ભવે ઽપિ કૃતીચ્છા ન પ્રવર્તિકા કિન્તુ સ્વકૃતિસાધ્યેચ્છૈવ, ઘટં જાનાતિ ચિકીર્ષતિ કરોતીજ્ઞાન-ચિકીર્ષા-કૃતીનામેકવિષયત્વાનુભવાત્ ।
અથ યદિ કૃત્યા સાધયિતુમિચ્છા સા તદા ચિકીર્ષિતસ્ય પાકસ્યાન્યતઃ સિદ્ધૌ સા નાપગચ્છેત્, ન હ્યુપાયવિશેષસાધ્યત્વેનેચ્છોપાયાન્તરાધીનફલલાભેન નિવાર્યતે, પ્રીત્યા ધનલાભે ઽપિ પ્રતિગ્રહેણ તલ્લિપ્સાયા અનિવૃત્તેરિતિ ચેત્, ન, સ્વવિષયસિદ્ધત્વસ્ય ફલેચ્છાવિચ્છેદસ્ય ચોપાયેચ્છાવિરોધત્વાત્ । અસ્તિ ચ તત્ર પાકૌદનયોઃ સિદ્ધત્વં, અન્યૌદનેચ્છાયાં પાકચિકીર્ષા ભવત્યેવ, પ્રત્યુતાસિદ્ધત્વાત્ કૃતાવેવેચ્છા ન વિચ્છિદ્યેત યદિ કૃતિવિષયસિદ્ધત્વ-ફલેચ્છાવિચ્છેદૌ ન વિરોધિનૌ ।
પ્રીત્યા ધનલાભે ચ તદધિકધનેચ્છા ન વિચ્છિદ્યતે તસ્યાસિદ્ધત્વાત્ તત્ફલેચ્છાયાશ્ચ સત્ત્વાત્ ધનમાત્રાર્થિનશ્ચ પ્રીત્યા ધનલાભે ઽપિ પ્રતિગ્રહેણ તલ્લિપ્સા નાસ્ત્યેવ ધનમાત્રસ્ય સિદ્ધત્વાત્ ।
કિઞ્ચિદ્વિશેષસિદ્ધ્યૈવ હિ સામાન્યેચ્છાવિચ્છેદઃ ।
અન્યથા સકલસ્વવિષયસિદ્ધેરસમ્ભવેન તદ્વિચ્છેદો ન સ્યાદેવ ।
વસ્તુતસ્તુ ક્રિયાનુકૂલા કૃતિરિષ્ટોપાય ઇતિ જ્ઞાને ક્રિયાયાઃ કૃતિસાધ્યત્વમિષ્ટોપાયત્વઞ્ચ ભાતં ક્રિયાદ્વારૈવ કૃતેરિષ્ટસાધનત્વાદિતિ તદ્બોધાત્ કૃતાવિવ કૃતિસાધ્યત્વેન ક્રિયાયામપિ સૈવેચ્છેતિ ચિકીર્ષાયાં કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારનૈયત્યમતઃ કૃતિસમાનવિષયચિકીર્ષાત્વેન ચિકીર્ષાયાઃ કૃતિકારણત્વં ન તુ કૃતીચ્છાત્વેન ભિન્નવિષયતયા ગૌરવાત્ ।
તથાપિ યેન રૂપેણ યસ્યેષ્ટસાધનત્વં તેન પ્રકારેણ તત્રેચ્છા યથા સ્વકેદારવૃષ્ટિત્વેન ઇષ્ટસાધનત્વાત્ તથૈવૈચ્છા તથા કૃતિસાધ્યત્વેન પાકસ્યેષ્ટસાધનત્વમતઃ કૃતિસાધ્યત્વેન તત્રેચ્છા ભવતીતિ, કૃતૌ કૃતિવિષયે વા ચિકીર્ષાયાં ન વૃષ્ટીચ્છા, વિલક્ષણસામગ્રયન્તરકલ્પનમિતિ ચેત્, ભવેદેવં, યદિ કૃતિસાધ્યત્વેન પાકસ્ય ઓદનસાધનતા સ્યાત્, ન ચૈવં ગૌરવાત્ કિન્તુ પાકત્વેન, સ તુ કૃતિં વિના નેત્યન્યદેતત્ ।
વહ્નિના સાધયામીતિવત્ કૃત્યા સાધયામીતીચ્છા ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાદેવેતિ ચેત્, તર્હિ તત્ર વહ્નિસાધ્યતાજ્ઞાનવદત્રાપિ કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનં કારણમાવશ્યકં કૃતૌ ચાનુભવસિદ્ધચિકીર્ષાધીનતત્વં વિશેષઃ તેન પ્રાણપઞ્ચકસઞ્ચારે જીવનયોનિકૃતિસાધ્યે ન પ્રવૃત્તિઃ, અન્યથા કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતાપક્ષે ઽપિ તત્ર પ્રવર્તેત ।
નનુ ચિકીર્ષાધીનત્વસ્યોપલક્ષણત્વે ઉપલક્ષ્યમાત્રગતાનતિપ્રસક્તધર્માભાવાત્ કૃતિમાત્રસ્ય ચાતિપ્રસઙ્ગાત્ તત્તત્કૃતિવિશેષા ઉપલક્ષ્યાઃ તથાચ તદનનુગમાત્ પ્રવૃત્ત્યનનુગમઃ, વિશેષણત્વે ચિકીર્ષાયાં પ્રવૃત્તૌ ચ ચિકીર્ષાજ્ઞાનકારણત્વે ગૌરવં પ્રમાણાભાવશ્ચ ।
કિઞ્ચ ચિકીર્ષાસાધ્યાવસ્થાયાઃ કૃતેઃ સિદ્ધાવસ્થસાધનત્વવિરોધેન કૃતિસાધ્યતા પાકાદૌ ન જ્ઞાયેતેતિ ચેત્, ન, અસ્તિ હિ કૃતિવિશેષોમાનસપ્રત્યક્ષસિદ્ધોજીવનયોનિપ્રયત્નવ્યાવૃત્તશ્ચિકીર્ષોપલક્ષ્યઃ યત્ર ચિકીર્ષાકારણત્વગ્રહઃ સ ચ તવ જાતિરૂપો મમ ત્વનુગતકારણોપાધિરૂપઃ, એવઞ્ચ ચિકીર્ષાધીનત્વેનાનુગતેન કૃતિવિશેષાણામુપલક્ષ્યાણાં અનુગતત્વમપિ ।
યથા ગોત્વેણ તટસ્થે નોપલક્ષિતા મહિષ્યાદિવ્યાવૃત્તધાનકર્મવ્યક્તિવિશેષાઃ
ધેનુપદેનોચ્યતે ન તુ ગોત્વમપિ, તથા ચિકીર્ષાપિ, એવં જીવનયોનિયત્નવ્યાવૃત્તકૃતિવિશેષાણાં કૃતિત્વેન જ્ઞાનં કારણમિતિ નાનનુગમઃ ।
નનુ કૃતિસાધ્યે ન કૃતિર્વિશેષણમસત્ત્વાત્ સત્ત્વે વા કૃતૌ સત્યાં જ્ઞાનં જ્ઞાને ચ કૃતિરિત્યન્યોન્યાશ્રયઃ, નોપલક્ષણમતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેત્, ન, કૃતિર્હિ જ્ઞાને વિષયતયા વિશેષણમેવ સાધ્યે ચ પરિચાયકતયોપલક્ષણં અન્યથા ઇષ્ટસાધને ઽપીષ્ટં ન વિશેષણમસત્ત્વાત્ નોપલક્ષણમતિપ્રસઙ્ગાત્, લિઙ્ગજ્ઞાનાદૌ વા કા ગતિઃ ।
નન્વેવં શ્રમે ઽપિ ચિકીર્ષા સ્યાત્તસ્યાપિ ચિકીર્ષાધીનકૃતિસાધ્યત્વાત્ અત્ર વદન્તિ ।
શ્રમસ્તુ ભોજનાદિક્રિયાસાધ્યો ન તત્કૃતિસાધ્યઃ અચિકીર્ષિતત્વાત્ કૃતેઃ સ્વધ્વંસસાક્ષાત્કારાતિરિક્તે ચિકીર્ષાવિષયમાત્રે જનકત્વાત્, ન હિ ભોજનચિકીર્ષાવિષયમાત્રે જનકત્વાત્, ન હિ ભોજનચિકીર્ષાધીનકૃત્યા ગમનં સાધ્યતે ઇતિ કેચિત્, તન્ન, ગુરુતરભારોત્તોલને કૃત્યસાધ્યે ભ્રમાત્ પ્રવૃત્તસ્ય નિગડનિશ્ચલદેહસ્ય વા કૃતૌ સત્યામુત્તોલન-ચલનક્રિયાનુત્પાદે ઽપિ શ્રમાનુભવાત્ કૃતેરેવ કારણત્વાત્ ।
ન તુ તજ્જન્યક્રિયાયાઃ સુખે વ્યભિચારાચ્ચ ।
ન હિ સુખં કૃતિકારણચિકીર્ષાવિષયઃ, ઉપાયચિકીર્ષાજન્યા હિ કૃતિઃ ન તુ સુખચિકીર્ષાજન્યા ।
ચિકીર્ષાજન્યકૃતિસાધ્યત્વં ન શ્રમે દ્વેષયોનિપ્રયત્નાદપિ તદુત્પત્તેરિત્યપરે ।
તન્ન ।
શત્રુબધસ્યેષ્ટસાધતનત્વેન ચિકીર્ષાજન્યકૃતિસાધ્યત્વાત્ દ્વેષસ્ય યત્નાજનકત્વાત્, દ્વેષસિદ્ધિસ્તુ શત્રું દ્વેષ્મીત્યનુભવબલાત્ ।
યત્તુ શ્રમઃ કૃતિત્વેન કૃતિસાધ્યો ન ચિકીર્ષાધીનકૃતિત્વેન, યદ્યચિકીર્ષિઽતેપિ શ્રમે ચિકીર્ષાધીન કૃતિત્વેન કારણતા સ્યાત્ તદા ચિકીર્ષિતમેવ ભોજનં કૃત્યા સાધ્યતે નાચિકીર્ષિતં ગમનાદીતિ ન સ્યાત્, શ્રમવઙ્ગમને ઽપિ તજ્જન્યત્વપ્રસઙ્ગાત્, ભોજનાદિશ્ચ ચિકીર્ષાધીનકૃતિવિશેષાત્, સ હિ કૃતિમાત્રં વ્યભિચારતિ જીવનયોકૃતેસ્તદનુત્પાદાત્ ।
યદ્વા શ્રમો ન ભોજનકૃતિસાધ્યઃ કિન્તુ તન્નિરન્તરોત્પન્નજ્જીવનયોનિપ્રયત્નાદેવેતિ ।
તન્ન ।
ન હિ ।
કૃતિત્વેન તચ્છ્રમજનકત્વં, નાપિ કૃત્યન્તરાદેવ શ્રમોત્પત્તિઃ, જીવનયોનિપ્રયત્ને સત્યપિ ભારોદ્વહનાદિકમકુર્વતસ્તાદૃશનમાનનુભવેન તસ્ય શ્રમાજનકત્વાત્ તસ્માત્ ભોજનાદિવત્ શ્રમવિશેષણામપિ ભોજનાદિકૃતિસાધ્યત્વમનન્યગતિકત્વાત્ ।
સુપ્તસ્ય સ્વેદાદ્યનુમિતઃ શ્રમઃ તજ્જન્ય ઇતિ ચેત્, ન, સ્વેદાદેઃ શ્રમાન્યહેતુકત્વાત્ અન્યથા જાગરે ઽપિ તદનુવૃત્તૌ શ્રમાનુવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્ ઇતિ મૈવં સ્વેચ્છાધીનકૃતિશેષણત્વાત્, શ્રમશ્ચ નિયમતો ઽન્યેચ્છાધીનકૃતિસાધ્યઃ શ્રમે દુઃખત્વેનેચ્છાવિરહાદ્ અત એવાન્યેચ્છાજન્યકૃતિસાધ્યત્વેન શ્રમો નાન્તરીયક ઇત્યુચ્યતે ।
સ્વચિકીર્ષાધીનત્વન્તુ ન કૃતૌ વિશેષણં ગૌરવાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 60)
અન્યે તુ કૃતિગતં ધર્માન્તરમેવ ઉદ્દેશ્યત્વં તદ્વિશિષ્ટકૃતિસાધ્યશ્ચ ન શ્રમઃ અચિકીર્ષિતત્વાત્ કિન્તુ કૃતિમાત્રસાધ્યઃ ।
અત એવ કષ્ટં કર્મેત્યનુભવોલોકાનાં ।

એવં ચિકીર્ષાયાં મમૈકં કૃતિસાધ્યત્વં પ્રયોજકં તવ તુ કૃતિસાધ્યત્વે સતીષ્ટસાધનત્વં સુખત્વં દુઃખાભાવત્વઞ્ચેતિ ચતુષ્ટયં, ઇચ્છાપ્રયોજકન્તુ મમ સુખત્વં દુઃખાભાવત્વઞ્ચેતિ દ્વયં, વૃષ્ટિસાધ્નત્વેન તત્રેચ્છા સાધનત્વસ્યેચ્છાવિરોધિત્વાત્ ।
તવ તુ ચયં, વિષભક્ષણે તુ કૃતિસાધ્યત્વે ઽપિ બલવદનિષ્ટસાધનત્વેન ચિકીર્ષા નાસ્તીતિ કૃતૌ ચિકીર્ષાજન્યત્વં વિશેષણમિતિ કશ્ચિત્, તત્તુચ્છં, એવં હિ વિષભક્ષણં કૃતિસાધ્યમેવ ન સ્યાત્ જીવનયોનિકૃતે સ્તસ્યાનુત્પત્તેરિતિ વ્યર્થં વિશેષણમ્ ।
સ્યાદેતત્ ઇષ્ટસાધનતાભ્રમાદ્ વિષભક્ષણે ચૈત્યવન્દને ચ ચિકીર્ષાજન્યકૃતિસાધ્યત્વમસ્તિ જ્ઞાનપ્રયુક્તત્વાત્ કાર્યત્વસ્ય તથાચ સઞ્જાતબાધો ઽપિ તત્ર કાર્યં ત્વજ્ઞાનાત્ પ્રવર્તેત તથા તૃપ્તો ઽપિ ભોજને ।
નનુ સ્વકૃતિસાધ્યતાનુભવસ્તથા, અન્યથેષ્ટસાધનતાસ્મરણે વિષભક્ષણે ઽપિ પ્રવર્તેત, ન ચેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનં વેદોવાનુભાવકમસ્તીતિ ચેત્, ન, વસ્તુતસ્તત્ર કૃતિસાધ્યત્વે લિઙ્ગાન્તરેણાપ્તવાક્યેન વા તદનુભવસમ્ભવાત્ લિઙ્ગાભાસાચ્છબ્દાભાસાદ્વા અપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાચ્ચ, ભેદાગ્રહવાદિનસ્તચ્ચ તવ તદનુભવાભાવાત્, મૈવં, સ્વવિશેષણવત્તાપ્રતિસન્ધાનજન્યં હિ કાર્યતાજ્ઞાનં પ્રવર્તકં તથા હિ કામ્યે પુરુષવિશેષણં કામના તતઃ કામ્યસાધનતાજ્ઞાનેન યાગ-પાકાદૌ કાર્યતાજ્ઞાનં, નિત્યે ચ કાલ-શૌચાદિ સ્વવિશેષણં, તથાચૈતત્સન્ધ્યાયામહં કૃતિસાધ્યસંધ્યાવન્દનઃ સંધ્યાસમયે શૌચાદિસ્વવિશેષણજ્ઞાનજન્યં, તદુક્તં, સ ચ કાર્યવિશેષઃ પુરુષવિશેષણાવગતઃ પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ ।
સંજાતબાધસ્ય ચ વિષભક્ષણે ચૈત્યવન્દને ચ ભ્રમદશાયામિવ નેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમસ્તિ યેન તજ્જન્યકાર્યતાજ્ઞાનાત્ પ્રવર્તેત તૃપ્તસ્ય ચ કામનાવિરહેણ ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાભાવ ન તથા બોધઃ ।

અન્યે ત્વાત્મનો જીવિત્વપ્રતિસન્ધાનજન્યં શ્રમે કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં સમ્ભવતીતિ જીવનવ્યતિરિક્તત્વં સ્વવિશેષણે વિશેષણમિતિ, તન્ન, શ્રમે સ્વેચ્છાધીનકૃતિસાધ્યત્વાભાવાત્ ।
ઇષ્ટસાધનતાલિઙ્ગકં કાર્યતાજ્ઞાનં પ્રવર્તકં ઇત્યપરે, તન્ન, નિત્યે તદભાવાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 79)
નનુ વિષભક્ષણવ્યાવૃત્તમિષ્ટસાધનત્વમેવ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાને વિષયતયા વિશેષણમસ્તુ સ્વવિશેષણવત્તાજ્ઞાનજન્યત્વાપેક્ષયા લઘુત્વાત્ ।
કિઞ્ચોપાયવિષયા
ચિકીર્ષા ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસાધ્યા ઉપાયેચ્છાત્વાત્ વૃષ્ટીચ્છાવત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 81)
ભોગચિકીર્ષાયાં તદભાવાવપ્રયોજકમિષ્ટસાધનત્વમિતિ ચેત્, ન, તવાપિ સ્વવિશેષણધીજન્યત્વાભાવેન તત્ર તસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ ।
કૃતિહેતુચિકીર્ષાયાં તત્ પ્રયોજકં, ન ચ ભોગચિકીર્ષા તથા, ઉપાયચિકીર્ષાત એવ કૃતિસમ્ભવાત્, ઇતિ ચેત્, તુલ્યમિતિ, મૈવં, સાધ્યત્વ-સાધનત્વયોર્વિરોધેનૈકત્ર જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ ।
અસિદ્ધાવસ્થસ્ય હિ સાધ્યત્વં સિદ્ધતાદશાયાં તદભાવાત્ સિદ્ધતાદશાયાઞ્ચ સાધનત્વં અસિદ્ધાવસ્થાવતઃ કાર્યાનુત્પત્તેઃ તથાચ પાકાદેરસિદ્ધત્વ-સિદ્ધત્વજ્ઞાને સાધ્યત્વ-સાધનત્વગ્રહઃ ।
ન ચૈકમેકેનૈકદા સિદ્ધમમસિદ્ધઞ્ચ ઇતિ જ્ઞાયતે ।
ન ચ સ્વરૂપગતતાસાધ્યત્વ-સાધનત્વયોરતો ન વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્ ।
યદિ હિ સ્વરૂપનિબન્ધનં તદુભયં તદા તત્સ્વરૂપં સદૈવ સિદ્ધમસિદ્ધઞ્ચ સ્યાત્, ભિન્નનિરૂપિતત્વે ઽપિ તયોઃ સિદ્ધત્વાસિદ્ધત્વે અનવગમ્યાજ્ઞાનાત્, તસ્માત્ સમયભેદોપાધિક એવ તદુભયસમ્બન્ધઃ પાકે ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 86)
ઇદાનીં સાધ્યત્વં અગ્રે સાધનત્વં જ્ઞાયત ઇતિ ચેત્, ન, ઇદાનીમગ્રિમપદાર્થયોર્નાનાત્વાદનનુગમેન વ્યાપ્ત્યગ્રહાત્ શબ્દેન તથા પ્રતિપાદયિતુમશક્યત્વાત્ ગૌરવાચ્ચ ।
ન ચ કૃતિતઃ સિદ્ધમિષ્ટસાધનમિતિજ્ઞાનાત્ ચિકીર્ષા, ન હિ સિદ્ધં કશ્ચિત્ ચિકીર્ષતિ, કૃતેઃ પૂર્વ કૃતિતઃ સિદ્ધમિતિ જ્ઞાનાભવાચ્ચ ।
ન ચ કૃતિસાધ્યત્વેન પાકાદેરિષ્ટસાધત્વાત્ સાધનત્વમપિ સાધ્યમ્ ।
ન હિ કૃતિસાધ્યત્વેન પાકસ્યૌદનસાધનતા, ઇત્યુક્તં તસ્માત્ કૃત -ક્રિયમાણવિલક્ષણં કૃત્યનન્તરભવિષ્યત્તારૂપં કૃતિસાધ્યત્વં ચિકીર્ષાપ્રયોજકં તાદૃશઞ્ચ સાધનત્વવિરોધ્યેવ ।
કિઞ્ચ સાધનત્વસ્ય સિદ્ધમાત્રધર્મત્વાત્ સાધનત્વજ્ઞાનમિચ્છાવિરોધિ, ન હિ કશ્ચિત્ સિદ્ધમિચ્છતીત્યુક્તમ્ ।
એતેન વૃષ્ટ્યાદાવિષ્ટસાધનતાજ્ઞાનમુપાયેચ્છાકારણત્વેન કૢપ્તમિતિ નિરસ્તમ્ ।
કથં તર્હિ સ્વતો ઽસુન્દરે વૃષ્ટ્યાદિવિચ્છા, તત્સાધ્યેષ્ટજ્ઞાનાદિતિ ગૃહાણ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 90)
અન્યે તુ સુખ-દુઃખાભાવ-તત્સાધનેષ્ટિચ્છાપ્રયોજકમનુગતમુદ્દેશ્યત્વં પુરુષાર્થપદવેદનીયં ધર્માન્તરમસ્તિ અનુગતકાર્યસ્યાનુગતકારણનિયમ્યત્વાત્ ।
તદેવ દુઃખ-તત્સાધનાદૌ ચિકીર્ષાપ્રયોજકમિતિ ।
ન ચ દુઃખવિરોધિત્વમેવ તથાસ્તીતિ વાચ્યમ્ ।
સહાનવસ્થાનનિયમવિરોધસ્યાસમ્ભવાત્, બધ્ય-ધાતક ભાવસ્યૈકસમયે સમાનાધિકરણ્યાભાવસ્ય ચ યત્નાદિ સાધારણ્યાદિતિ ।
તન્ન ।
તદજ્ઞાને ઽપિ સુખત્વજ્ઞાનાદિચ્છોત્પત્તેઃ, ન હિ સુખત્વે જ્ઞાતે ધર્માન્તરજ્ઞાનં વિના નેચ્છતિ, તથાત્વે સ્વતઃ પ્રયોજનહાન્યાપત્તેઃ, તદેવ હિ સ્વતઃ પ્રયોજનં તદવગતં સત્ સ્વવૃત્તિતયેષ્યતે ।
કિઞ્ચાનુગતધર્મકલ્પનાપિ કારણે ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 93)
ન ચ સુખાદિ ઇચ્છાકરણં અનાગતત્વાત્, કિન્તુ તદવગમઃ, તર્હિ સુખાદિજ્ઞાને તત્ સ્વરૂપસદેવેચ્છાપ્રયોજકમસ્ત્વિતિ ચેત્, ન, યથા હ્યુદ્દેશ્યત્વં સુખજ્ઞાનાદિષૂત્પદ્યતે અન્યતરત્વાત્ તૃણારણિ-મણિન્યાયાદ્વા તથૈવેચ્છૈવ જાયતાં, કૃતિસાધ્યત્વઞ્ચ કૃતૌ સત્યાં અગ્રિમક્ષણે સ્વરૂપં ન કૃતિં વિના, ક્ષેમસાધારણઞ્ચૈતત્ ।
કૃતિસાધ્યત્વઞ્ચ ન કૃતેઃ પૂર્વં ।
નનુ કૃતૌ નષ્ટાયાં સન્નપિ ધર્મી ન કાર્યઃ તથાચ કથં કાર્યે ઽપૂર્વે કામિનો ઽન્વયઃક્ષણિકત્વેન ક્રિયાતુલ્યત્વાદિતિ ચેત્, ન, યદ્વૃત્તિકામ્યસાધનત્વં તત્ર કાર્યતા બુદ્ધેઃ પ્રયોજકત્વાત્ ન તુ કાર્યતાવિશિષ્ટસ્ય કામ્યસાધનતેતિ વ્યાપ્તિઃ ।
નનુ પાકાદૌ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં ન પ્રત્યક્ષેણ કૃત્યનન્તરં પાકે સતિ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં તસ્મિન્ સતિ કૃતિરિત્યન્યોન્યાશ્રયાત્ કૃતિસાધ્યતોતીર્ણે ચિકીર્ષા-કૃત્યોરસમ્ભવાચ્ચેતિ ચેત્, ન, પાકો મત્કૃતિસાધ્યઃ મત્કૃતિં વિના અસત્ત્વે સતિ મદિષ્ટસાધનત્વાત્ દૈવાદ્યનધીનત્વે સતિ મદિષ્ટસાધનત્વાદ્વા મદ્ભોજનવદિત્યનુમાનાત્ સ્વકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં યસ્ય યદિષ્ટસાધનં યત્કૃતિં વિના યદા ન સમ્ભવતિ તત્ તદા તત્કતિસાધ્યં ઇતિ વ્યાપ્તેઃ ।
અસિદ્ધસ્યેષ્ટસાધનત્વાભાવાત્, બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વઞ્ચ લિઙ્ગવિશેષણં તેન ન મધુ-વિષસંમ્પૃક્તાન્નભોજને વ્યભિચારઃ સામાન્યતસ્તસ્યાપિ કૃતિસાધ્યતોતીર્ણે ન વ્યભિચારઃ સામાન્યતસ્તસ્યાપિ કૃતિસાધ્યત્વાત્, અતીતતાદશાયાઞ્ચાતીતૌદનેચ્છાવિરહેણેષ્ટસાધનત્વાભાવાત્ ।
અત એવ નિદાઘદૂનદેહોવર્ષતિ વારિદે તોયદાતોયલાભસમ્ભાવનાયાં વા સરો ઽવગાહને ન પ્રવર્તતે ઇષ્ટસન્તાપશાન્તિસાધનતોયસમ્બન્ધસ્ય સ્વકૃતિં વિનાપિ સિદ્ધિપ્રતિસન્ધાનેન લિઙ્ગાભાવેન સ્વકૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનાભાવાત્ ।
યદા ચ મત્કૃતિં વિના ન સમ્ભવતીતિ પ્રતિસન્ધત્તે તદા પ્રવર્તતે ।
યસ્ય સન્તાપશાન્તિમમાત્રમિષ્ટં સ સતો ઽવગાહનસ્યેષ્ટસાધનત્વમેવ ન પ્રતિસન્ધત્તે ઉપસ્થિતવૃષ્ટિતો ઽપિ તત્સમ્ભવાદિતિ કશ્ચિત્, તન્ન તોયસમ્બન્ધત્વેન સન્તાપશાન્તિસાધનત્વં તસ્ય ચ સરો ઽવગાહને ઽપિ સત્ત્વાત્ અન્યથા વૃષ્ટિરપિ તત્સાધનં ન સ્યાત્ સરો ઽવગાહનાદપિ તત્સિદ્ધેઃ ।
કાર્યસાધનત્વઞ્ચ કૃતિસાધ્યત્વે ન લિઙ્ગં પાકાદિવદોદનાદેરપિ પ્રવૃત્તેઃ પૂર્વં કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાને હેત્વભાવાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 111)

નન્વેવં લિઙ્ગજ્ઞાનમેવ પ્રવર્તકં અસ્તુ પ્રાથમિકત્વાત્ આવશ્યકત્વાઞ્ચ ।
ન ચ લાઘવાત્ કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનં તથા, કૃતિસાધ્યતાનુમિતૌ તદા માનાભાવેન યુગપદુપસ્થિત્યભાવાત્ પ્રવૃત્તિસામગ્ષાનુમિતિપ્રવિબન્ધાઞ્ચેતિ ચેત્, ન, લિઙ્ગજ્ઞાને કૃતિસાધ્યત્વાપ્રકાશે તત્પ્રકારકચિકીર્ષાયાં તસ્યાહેતુત્વાત્ ।
અત એવ લિઙ્ગાન્તરજ્ઞાનમપિ ન પ્રવર્તકમ્ ।
નનુ પાકાદિઃ કૃતઃ ક્રિયમાણોવા ન પક્ષઃ તસ્ય કૃતિસાધ્યત્વે બાધાત્, નાપ્યનાગતઃ, ભાવિપાકે માનાભાવેનાશ્રયાસિદ્ધેઃ, પાકત્વં ભવિષ્યદ્વૃત્તિ સામાન્યત્વાત્ ગોત્વવત્ ઇતિ માનમિતિ ચેત્, ન, માનાભાવેન ગોત્વે ઽપિ તસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ ।
પાકમાત્રં પક્ષ ઇતિ ચેત્, ન, માત્રાર્થો યદિ પાકત્વં તદા બાધોલિઙ્ગાસિદ્ધિશ્ચ ।
સર્વપાકપરત્વે ચ તસ્ય સિદ્ધભાગે બાધો ઽનાગતભાગે ચાશ્રયાસિદ્ધિઃ ।
વર્તમાનાદ્યુદાસીનઃ પાકઃ પક્ષઃ પાકસામાન્યે ચ કૃતિસાધ્યત્વં ન બાધિતમિત્યપિ ન, સિદ્ધસ્ય પક્ષત્વં નાસિદ્ધસ્યેત્યનુમિતેઃ સિદ્ધવિષયત્વે બાધાત્ ભિન્નવિષયત્વે વા સિદ્ધવિષયેચ્છાપ્રવૃત્ત્યાદ્યનુત્પાદકત્વાચ્ચ ।
કૃત-ક્રિયમાણસાધારણકૃતિ સાધ્યત્વજ્ઞાનાદેવાસિદ્ધવિષયા ચિકીર્ષા કૃતિશ્ચોત્પદ્યતે, અનન્યગતિકત્વેન તથાકારણસ્વભાવકલ્પનાદિતિ, ચેત્, તર્હિ યાદૃશં કૃતિસાધ્યત્વં ચિકીર્ષાયાં પ્રકારઃ તાદૃશં જ્ઞાને નાસ્તીત્યન્યપ્રકારકજ્ઞાનાદેવ ચિકીર્ષા સ્યાત્ ।
તથા ચ લિઙ્ગજ્ઞાનમેવ પ્રવૃત્તિહેતુરસ્તુ પ્રાથમિકત્વાત્ ।
યત્તુ સ્મૃતપાકે કૃતિસાધ્યત્વાસંસર્ગાગ્રહાત્પ્રવૃત્તિઃ સ ચાસંસર્ગાગ્રહઃ ઇષ્ટસાધનતાગ્રહાદિતિ ।
તન્ન, સ્મૃતપાકસ્ય સિદ્ધત્વેન તત્ર કાર્યત્વાસંસર્ગગ્રહે ઽનુમાનબાધાત્ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 117)
સ્મૃતપાકસ્ય સિદ્ધત્વં તદા ન ગૃહ્યતે ઇતિ ચેત્, તર્હિ સ્મૃતપાકસ્ય સિદ્ધત્વગ્રહે ઓદનાર્થી પાકે ન પ્રવર્તેત, તત્ર પાકાદૌ સિદ્ધત્વગ્રહાત્તદસંસર્ગગ્રહ ઇતિ ચેતુલ્યમ્ । અપિ ચ સ્મૃતપાકે કાર્યત્વાસંસર્ગાદ્વિદ્યમાનાસંસર્ગાગ્રહાદ્વિસંવાદિની પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચૈવં સિદ્ધપાકજ્ઞાનાદજ્ઞાતે ઽસિદ્ધે પાકે ઇચ્છા-પ્રવૃત્તી સ્યાતામિતિ ।
અત્ર બ્રૂમઃ ।
પાકે કૃતિસાધ્યત્વં સિદ્ધત્ સિદ્ધે બાધાત્ અનાગતપાકમાદાય સિધ્યતિ ।
પક્ષતાવચ્છેદકધર્મસામાનાધિકરણ્યં સાધ્યમાનસ્ય લિઙ્ગેન સિધ્યતીત્યનુમાને કૢત્વાત્ યથા પ્રસિદ્ધવહ્નિબાધે ઽપિ વહ્નિમાત્રં ન બાધિતં ઇત્યપ્રસિદ્ધો ઽપિ વહ્નિઃ સિધ્યતિ તથા પ્રસિદ્ધપાકે કૃતિસાધ્યત્વબાધે ઽપિ પાકમાત્રે ન બાધિતમિત્યપ્રસિદ્ધં પાકમાદાય તત્સિધ્યતિ, અપ્રસિદ્ધયોઃ પક્ષસાધ્યયોઃ સિદ્ધાવવિશેષાત્, તસ્માત્ અસિદ્ધસ્ય ક્વચિત્ સિદ્ધે સિદ્ધે સિદ્ધસ્ય ચ ક્વચિત્ ।
અપ્રસિદ્ધસ્ય ચાસિદ્ધે સિદ્ધિસ્તેનાનુમા ત્રિધા ।
અન્યથા કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતાપક્ષે ઽપિ પાકાદૌ કૃતિસાધ્યત્વં કથમવગમ્યેત । કિઞ્ચ તવાપીષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાત્ કથં વૃષ્ટ્યાદાવિચ્છા સિદ્ધત્વસ્યેચ્છાવિરોધિત્વાત્ અનાગતસ્ય જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્ ।
અત એવ સિદ્ધાસિદ્ધવિષયત્વનિરાસેન સુખાદિજ્ઞાનાત્ ફલે ઽપિ નેચ્છેતિ ન વૃષ્ટ્યાદાવિષ્ટસાધનતાપિ ।
ન ચ વૃષ્ટ્યાદિસાધ્યેષ્ટજ્ઞાનાત્ વૃષ્ટ્યાદાવિચ્છા, ઇચ્છાયાઃ સિદ્ધાસિદ્ધવૃષ્ટ્યાદિતત્ફલવિષયત્વવિકલ્પગ્રાસાત્ ।
અથ સામાન્યલક્ષણપ્રત્યાસત્ત્યા વૃષ્ટ્યાદિત્વેન સુખાદિત્વેન ચ સિદ્ધાસિદ્ધવૃષ્ટ્યાદિ-તત્ફલવિષયકં જ્ઞાનમુત્પન્નં તેન સિદ્ધં વિરોધિનં ત્યક્ત્વ અસિદ્ધવિષયેચ્છોત્પદ્યતે, યદિ ચ સામાન્યલક્ષણા નાસ્તિ તદા યેન રૂપેણેષ્ટસાધનત્વગ્રહઃ તેન રૂપેણ જ્ઞાતે સિદ્ધે વેચ્છોત્પદ્યતે, અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તાદૃશજ્ઞાનસ્ય તાદૃશેચ્છાજનકત્વાવધારણાત્ સુખેચ્છાયામપ્યેકં ઇતિ ચેત્, તર્હિ મમાપિ પાકત્વાચ્છેદેન કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનાદનાગતે ચિકીર્ષા તચ્ચ જ્ઞાનં સકલપાકવિષયં સન્નિકૃષ્ટપાકવિષયં વેત્યન્યદેતત્ ।
બાલસ્ય વ્યાપ્ત્યાદ્યગ્રહેણાદ્યા પ્રવૃત્તિર્જીવનાદૃષ્ટોદ્બોધિતજન્માન્તરસંસ્કારજન્યાત્ સ્તનપાનં કાર્યમિતિ સ્મરણાત્ તવાપીષ્ટસાધનતાસ્મરણાત્ તત્ર પ્રવૃત્તિઃ અનન્યગતિકત્વાત્ ।
ન ચ જન્માન્તરે ઽપિ પર્યનુયોગઃ ।
જન્મધારાયા અનાદિત્વાત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનમૂલકત્વાચ્ચ નાન્ધપરમ્પરા ।
વસ્તુતસ્તુ શુષ્કકણ્ઠતયા બાલો દુઃખમનુભવન્ વિરોધિતયા સુખં સ્મરતિ, તતઃ સુખત્વજ્ઞાનાત્ સુખવૃત્તિકાર્યત્વં સુખવૃત્તિતયા, અન્તરઙ્ગત્વાત્ ન તુ સ્તનપાનમિષ્ટસાધનમિતિ સ્મરણં, સુખાવૃત્તિત્વેન વહિરઙ્ગત્વાત્ સુખકાર્યત્વઞ્ચ સ્તનપાનમપિ વિષયઃ તેન સ્તનપાને કાર્યત્વજ્ઞાનાદેવ પ્રવૃત્તિઃ, ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્ય તદાનીં સામાગ્ષભાવાત્ એવઞ્ચાદ્યપ્રવૃત્તૌ કાર્યત્વજ્ઞાનં પ્રયોજકં કૢપ્તમિત્યગ્રે ઽપિ તદેવ પ્રવર્તકં કૢપ્તત્વાત્ ।
નવીનાસ્તુ મમેદં કૃતિસાધ્યમિતિ જ્ઞાનં ન પ્રવર્તકં અનાગતવિષયે પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરસમ્ભવાત્, કિન્તુ યાદૃશસ્ય પુરુષસ્ય કૃતિસાધ્યં યદ્દૃષ્ટં તાદૃશત્વમાત્મનઃ પ્રતિસન્ધાય તત્ર પ્રવર્તતે, તથાહ્યોદનકામસ્ય તત્સાધનતાજ્ઞાનવતશ્ચ તણ્ડુલાદ્યુપકરણવતઃ પાકઃ કૃતિસાધ્યઃ અહમપિ ચ તાદૃશ ઇતિ જ્ઞાનાત્ પાકે પ્રવર્તતે ।
એવઞ્ચાન્યકૃતપાકે કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં આત્મનઃ પાકે કૃતિસાધ્યત્વપ્રયોજકવિશેષણવત્ત્વજ્ઞાનઞ્ચ પ્રપર્તકં ।
અન્યત્રાપિ પ્રવૃત્તિરેવમેવેત્યનાદિતૈવ ।
અત એવ સઞ્ચાતબાધશ્ચૈત્યવન્દને વિષયભક્ષણે ચ ન પ્રવર્તતે ઇષ્ટસાધનતા જ્ઞાનવતો હિ તત્ કૃતિસાધ્યં ।
ન ચ સઞ્જાતબાધસ્તત્ર ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનવાન્ ।
એવં તૃપ્તીચ્છાવતો ઽપિ ભોજનં કૃતિસાધ્યં તૃપ્તશ્ચ ન તૃપ્તીચ્છાવત્ત્વમાત્મન્યવેતીતિ ન ભોજને પ્રવર્તતે ।
અતિનવીનાસ્તુ યાદૃશસ્યેત્યાદૌ અવિગીતત્વં તત્કૃતૌ વિશેષણમાહુઃ ।
સઞ્જાતબાધસ્તુ વિષભક્ષણં ચૈત્યવન્દનઞ્ચ વિગીતકૃતિતાધ્યત્વેનૈવ જાનાતીતિ તત્ર ન પ્રવર્તતે ।
પ્રવૃત્તિવિષયશ્ચ સામાન્યતઃ કાલાસમ્ભિન્નઃ પાકાદિર્જ્ઞાયતે, પ્રવૃત્તિમહિમ્ના ચાનાગતપાકસિદ્ધિઃ , ચિકીર્ષા ચ કાલાસમ્ભિન્નવિષયા ન તુ ભાવિનં કૃત્યા સાધયામીત્યાકારૈવેતિ ।
(બિબ્લ્. ઇન્દ્. 98, ઇવ્,2, પ્. 144)
વિધિવાદસિદ્ધાન્તઃ
અત્રોચ્યતે ।
વિષભક્ષણાદિવ્યાવૃત્તં કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાને ઇષ્ટસાધનત્વં વિષયતયાવચ્છેદકં લાઘવાત્, ન તુ સ્વવિશેષણવત્તાપ્રતિસન્ધાનજન્યત્વં ગૌરવાત્ ।
ન ચ સિદ્ધાસિદ્ધાવસ્થયોઃ સાધ્યત્વ-સાધનત્વયોર્વિરોધઃ, નિર્વિશેષિતયોસ્તયોરવિરોધાત્ ।