Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa (with commentary) · Chapter 9

9.1

yattu maṇāvuktam /"tadaprāmāṇyāgrāhakayāvajjñānagrāhakasāmagrī / grāhyatvaṃ svatastvaṃ tadabhāvaśca 1 paratastvam"iti tanna /
svamate 2 jñaptau svatastvaniruktiḥ

9.2

mīmāṃsakatritayasādhāraṇīṃ paroktasvatastvaniruktimanūdya nirāha -- yattviti // maṇigranthe"jñānaprāmāṇyāśraye 'yaṃ ghaṭa ityādijñāne aprāmāṇyāgrāhikā yāvatī jñānagrāhikā sāmagrī gurumate ghaṭamahaṃ jānāmītyevamākārasvaprakā 3 śavyavasāyajanikā cakṣurghaṭasaṃyogādirūpā miśramate tadanuvyavasāyajanakamanaḥsaṃyogādirūpā bhaṭṭamate ghaṭo jñānaviṣayaḥ jñātatādhāratvādityādyanumitijanakavyāptijñānādirūpā / tāvatyā grāhyatvaṃ svatastvamityarthaḥ / atra niruktau tatretyuktyā yatra
śuktirajatādijñāne visaṃvādādīliṅgenāprāmāṇyānumityanantaramidamapramātvena jānāmītyanuvyavasāyaḥ tatrāprāmāṇyavatyaprāmāṇyaprakārakatvarūpāprāmāṇyaghaṭitānumitiniṣṭhaprāmāṇyasya prathamajñānaniṣṭhāprāmāṇyagrāhiṇaivānuvyavasāyena grahaṇādbādha iti śaṅkā aprāmāṇyāgrāhaketyuktyā idaṃ jñānamaprametyādāvaprāmāṇyagrāhakasāmagryā tajjñānaniṣṭhasyaprāmāṇyasyāgrahaṇā 4 dbādha iti śaṅkā yāvadityuktyā nyāyamate jñānagrāhakānumitisāmagryā kvacidanuvyavasāyena ca prāmāṇyagrahātsiddhasādhanamiti śaṅkā nirastā / vidhikoṭau bādhavārakāṇāṃ tadabhāvakoṭau siddhasādhanatāvārakatvaṃ tadvārakasya ca bādhavārakatvaṃ jñeyam /
1. 'ca'iti nāsti -cha. 2 'jñaptau' iti nāsti -ā. i. 3. śānu- kuṃ.
4 . grahāt - kuṃ . i.
"prāmāṇyavādaḥ pu- 19.
--- ------ -----
gurumate sarvajñānanāṃ pramātvepi tadabhāvavati tatprakārakatvarūpāprāmāṇyasyecchāyāṃ prasiddhasyedaṃ jñānamaprametyādau smaraṇasaṃbhavenāgṛhītāsaṃsargarūpāprāmāṇyagrahasaṃbhavāttanmatepyaprāmāṇyāgrāhakapadavaiyarthyaṃ neti // atra yaduktaṃ prāmāṇyagrāhaṇādbādhavāraṇāya tatra grāhyaprāmāṇyāśrayajñāne ityarthakaṃ tatpadamiti tanna / imau vahnī iti vahnidvayagoyaraikajñānaviṣayakānuvyavasāyādirūpajñānena doṣaśādanyatarāṃśāprāmāmyagrāhiṇā 1 pyanyatarāṃśe prāmāṇyagrahaṇena bādhāt / yattu tadisyasya tatra tadaṃśe grāhyaprāmāṇyāśrayajñānāṃśe aprāmāṇyagrāhaketyarthatvānna doṣa iti tanna / tathāpi tadaṃśe bhāvarūpāprāmāṇyagrāhiṇāpi nedaṃ jñānaṃ 2 pramāṇamiti tadaṃśe prāmāṇyābhāvāvagāhinā prāmāṇyāgrahaṇena bādhāditi mūloktadoṣagrāsāt / yadapi tatpadaṃ grāhyaparaṃ 3
satprāmāṇyapadenānvīyamānaṃ grāhyaprāmāṇyavirodhītyarthasābhārthamato na doṣa iti tadapi na / tathātve 'tatprāmāṇyeti nirdeśāpātena yathoktanirdeśe tatpadasya prāmāṇyapadenāsāmarthyāt / gurumate idaṃ jñānamaprametyādāvaprameti smṛteraprāmāṇyagrāhakatvepi idaṃ jñānamitigrahaṇātmakasyāprāmāṇyasmṛtipratibandhena prāmāṇyā 4 grahaṇena bādhāpattyoktasvatastvanirukter gurumatasādhāraṇyāyogācca / na coptattiprāmāṇyagranthe maṇikṛtaiva"prābhākarāstvi"tyādinā gurumate saṃśayānupapattyupapādanaprastāve idaṃ jñānaṃ pramā na vettyādāvapi prāmāṇyacagrahostītyupetya saṃśayasyānyavīṣayatvopapādanāttādṛśasthalepi prāmāṇyagrahasadbhāvānna bādha iti śaṅkyam / tathātve tanmate tadaprāmāṇyāgrāhakapadavaiyarthyāpatteḥ /
1.'pya' iti nāsti - kuṃ . 2. jñānapadaṃ na -a. 3 sadapramāṇya - mu . a.
4 graheṇa - a.
prāmāṇyavādaḥ pu- 20 .
------------ -------
tadabhāvavati tatprakārakatvarūpāprāmāṇyāgrāhakasyāpi tadvati tatprakārakatvarūpaprāmāṇyātyantābhāvaviṣayakasya jñānajñānasya prāmāṇyāgrāhakatvena bādhāt / aprāmāṇyapadena prāmāṇyavirodhivivakṣāyāmapi --
tādṛśasthale prāmāṇyagrahamupetyāgrāhakapadena grāhakasāmagryasamavadhāna vivakṣāyāṃ ca miśrādimate 'prāmāṇyagrahasthale tatsāmagryabhāvena tadasamavāhitenāpi jñānagrāhakeṇa tatra prāmāṇyāgrahādbādha 1 evetyādidūṣaṇaṃ sphuṭatvādupekṣyoktaniruktau
yāvajjñānaviṣayakajñānaviṣayatvamityeva sāmañjasye grāhakasāmagrītyuktivaiyarthyā 2 dgauravāccetyupetya grāhakasāmagrīpadatyāgena jñānapadena 3 vānuvadanyathāśrutāprāmāṇyapadārthe tāvaddoṣamāha -- tadabhāvavatīti // aprāmāṇyagrāhakasyāpīti // uktavidhabhāvarūpāprāmāṇyātyantābhāvavyāpyāpyaviṣayakasyetyapi jñeyam 4 / tena naño 'bhānārthavivakṣāpi prayuktā dhyeyā /
nanu naño virodhārthatve prāmāṇyābhāvatadvyayāpyāprāmāṇyatadvyāpyānāṃ cakurṇāmapyaprāmāṇyapadena prāmāṇyavirodhivācinā grahaṇasaṃbhavānnoktadoṣaḥ / virodhitvasya prāmāṇyaniścayapratibandhakajñānaviṣayatvarūpatvādityāśayena
pakṣadharādyuktavivakṣāmanūdyanirāha -- aprāmāṇyeti // apipadenaitatsūcayati / yadyapi grāhyaprāmāṇyavirodhilābho naitāvatā bhavati / tatpadamilitenāpyasāmarthyādalābha eva / virodhimātratvaprayojakam / tathāpyabhyupagamoyamiti -- ityādivākyeti //
1.bādha ityādi-kuṃ. 2.gauravapadaṃ nāsti-a. 3.naivā-kuṃ. 4. dhyeyam- kuṃ.
prāmāṇyavādaḥ pu-21.
------ --------------------
--jñānaṃ guṇa ityādivākyajanyasya jñānaṃ prameyamiti sāmānyapratyāsattijanyasya ca jñānajñānasya prāmāṇyāviṣayaka 1 tvādbādhatādavasthyāt 2 / jñānagrāhakapadena svaviṣayaghaṭitatvena jñānagrāhakatvavivakṣāyāmapi ghaṭajñānamityādiśabdajanyasya 3
jñānajñānasya prāmāṇyāviṣayakatvena bādha eva /
--------------------------------------------------------------------------- jñānaṃ samavetaṃ jñānasamūrtamityādīvākyajanmasya guṇatvādīprakārakajñānaviśeṣyakasyetyarthaḥ / jñānajñānasyetyanvayaḥ / sākṣājjñānatvavyāpakadharmāprakāraketyapi grāhakaviśeṣaṇamastvityata uktam -- jñānaṃ prameyamitīti // jñāne prameyatvaṃ jñātaṃ sat pratyāsa 4 ttībhūya svaviśeṣaṇatāsaṃbandhena svāśrayabhūtāni sarvajñānarūpavastūnyupasthāpayatīti prameyatvaprakārakajñānaviśeṣyakajñāna 5 jñānasya prameyatvāśrayajñāne pramāṇyaviṣayakatvādityarthaḥ / uktadoṣaparihārāya 6 śaṅkate -- jñānagrāhakapadeneti // prāmāṇyāviṣayakatveneti // apadārthatvādavākyārthatvācca ghaṭatvavadviśeṣyakatvādestena sarvathā bhānābhāvāditi bhāvaḥ / yattu śabdānupasthitamapi prāmāṇyamanvayitāvacchedakatayā ghaṭajñānamiti jñāne bhātīti pakṣadharotprekṣitaṃ mataṃ 7 tattenaiva dūṣitamityupetyoktam-- bādha
eveti // vivṛtaṃ 8 caitadgurupādaiḥ / nanu śabdānyatve sati svaviṣayaghaṭitatvena jñānagrāhakatvavivakṣāstiti cenna / tathāpyayaṃ ghaṭajñānavān tadvyavaharavatvāt ityādyanumānajanyajñānajñānasyāpi prāmāṇyāviṣayakatvena bādhāt / jñānaṃ prameti śabdajanyajñānasya prāmāṇyāviṣayakatvāpātācceti bhāvaḥ //
1.tvena-ka. 2.sthyam-kuṃ. cha. ka. 3.janyajñāna-kuṃ. 4.ttirūpaṃ-a. 5.'jñāna'iti nāsti -kuṃ. 6. yā-kuṃ. 7.ttu-kuṃ . 8. ca guru-kuṃ .
paro-sva-ni-bhaṃ.) prāmāṇyavādaḥ pu- 22.
----------- ---------- ----

nanu jñānagrāhakapadena grāhyaprāmāṇyāśrayajñānaprakāraprakārakatayā tatprakāravadviśeṣya1 tayā ca tadviṣayatvaṃ vivakṣitam / atra ca viśeṣaṇadvayena tavaghaṭaviśeṣyakaṃ jñānamiti, tava ghaṭatvaprakārakaṃ jñānamiti ca śabdābhyāṃ janyayoḥ ghaṭa 2
jñānaviṣayakajñānayoḥ prāmāṇyāviṣayatvādbādha iti śaṅkadvayaṃ krameṇa nirastamiti ceducyate / tvaduktaṃ yadgrāhyaprāmāṇyāśrayajñānaprakāraprakāratayā tatprakāravadviśeṣyatayā ca tadviṣayatvaṃ tatprāmāṇyaviṣakatvameva / svaprakārakavadviśeṣyatvasyaiva prāmāṇyarūpatvāt /
nanvastu tarhi svāśrayaprakārakatayā svāśrayaviśeṣyaviśeṣyakatayā svāśrayagrāhyatvamiti yajñapatinoktaṃ matam / tatra yadyāpi yathāśrute ghaṭatvaprakārakaṃ kiñcidviśeṣyakaṃ iti 3 jñānenāpi prāmāṇyāgrāhatsvāśrayaprakāraprakārakatayā svāśrayaprarāravadviśeṣyatayeti vācyam / tatrāpi prakāravadityatra prakārasyopalakṣaṇatve praguktadoṣāpatyā tatprakāraviśiṣṭa 4 viśeṣyakatayecyucyate / ato na
kopi doṣa iti bhāvena śaṅkate -- nanviti / tatprakāvaditi / tatprakāraviśiṣṭaviśeṣyakatayetyarthaḥ-- tadviṣayatvam / vyāvasāyaviṣatvam / 5 asminpakṣa ityādi vakṣyamāṇadoṣadārḍyāya daladvayakṛtyaṃ vyanakti -- atraceti / vivakṣāyāmityarthaḥ / kimetadvādimate tadvatvarūpaṃ veśiṣṭyamanuvyasāyaviṣaya eva neti matiruta svātantryeṇa ? ādye doṣamāha-- tvadityādinā / svaprakāravaditi / svaprakāraviśiṣṭetyarthaḥ /
1. ka.-cha.kuṃ 2. 'ghaṭa' iti nāsti -kuṃ.cha.ka. 3. ghaṭatvaprakārakakiñcidviśeṣyakaṃ-kuṃ. 4. 'viśeṣya' iti nāsti- kuṃ. 'dharmi' ityadhikaṃ-aṃ. 5. a. pustake nāsti.
paro-sva-ni-bhaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu- 23.
---------- ---------- -------
tathā ca yāvatī prāmāṇyaviṣayikā sāmagrī tadgāhyatvaṃ svatastvamityuktaṃ syāt / tathā caitādṛśasvastvasya paratastvapakṣepi satvātsiddhasādhanam / etadabhāvarūpaparatastvasādhane 'pasiddhāntaśca / na hi parastvapakṣe anuvyavasāyāviṣayopi prāmāṇyaṃ prāmāṇyaṃ prāmāṇyānumiterapyaviṣayaḥ /
siddhasādhanāpasiddhāntau vyanakti -- nahīti // prāmāṇyamiti // tadvattvādirūpamityarthaḥ / vaiśiṣṭyamanuvyavasāyaviṣaya eva neti pakṣe tādṛśānuvyavasāyaviṣayatvamādāya siddhasādhanādidoṣābhāvepi idaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ samarthapravṛttijanakatvāt ityanumitisāmagrīrūpā yāvatī tvaduktalakṣaṇā jñānagrāhikā sāmagrī tāvattyāpi prāmāṇyagrahātsiddhasādhanapāpasiddhāntāvityarthaḥ/ anumitiviṣayatvoktau tatsāmāgrīviṣayatvaṃ siddhamevetyupetya anumiteḥ ityevoktam / na tvanumitisāmagryā apīti / yadvātena sāmagrītyuktāvapi grāhakajñānetyeva yuktam / na tu sāmagrītyupetyaivamuktam / dvitīye svātantryeṇa tadvadviśeṣyakatvagrāhakatvamiti matam, uta grāhakatvamā 1 tramiti ? svātantryeṇa tadvadviśeṣyakatvādiviṣayiketyarthaḥ -- anuvyavasāyāviṣayopi // svātantryeṇa tadvadviśiṣṭadharmaviśeṣyakatvādiviṣayakānumiterapītyarthaḥ / dvidīyepi grāhyamityatra grāhyatvamātramabhimatam uta
svātantryeṇa ? ādye tādṛśānuvyavasāyaviṣayatvamādāyāpi siddhasādhanatāpasiddhāntau spaṣṭau /
1 . mātraṃ -kuṃ .
paro-sva-ni-bhaṃ ) prāmāṇyavadaḥ pu- 24.
---------------- --------------- --------
asminpakṣe 'prāmāṇyagrāhakatvaviśeṣaṇavaiyarthyaṃ ca //
dvitīyetūktarūpānuvyavasāyaṃ prati prāmāṇyasya nyāyamate svātantryeṇāviṣayatayā yāvatīti jñānagrāhakasāmagrīviśeṣaṇenaiva siddhasādhanāpatterdeṣāntaramāha-- asminpakṣa iti // grāhyatvamityatraiva svātantryeṇa
grahyatvamiti pakṣa ityarthaḥ / tathā asminpakṣa ityasyaṃ svātantryeṇa tadvadviśeṣyakatvādigrāhiketi pakṣa ityapyarthamupetya prācīnapakṣepyayaṃ doṣobodhyaḥ / tadvadviśeṣyakatvagrahe tadabhāvavadviśeṣyakatvarūpāprāmāṇyagrahāsaṃbhavenoktavivakṣayā tadvāraṇāditi bhāvaḥ //
nanu tadabhāvavati tatprakārakatvarūpāprāmāṇyagrāhikāpi tadvadviśeṣyakatvagrāhikaiva / tatprakārakatvavittavedyatvāttadvadviśeṣyakatvasya / tadvadviśeṣyakatvābhāne tatprakārakatvāgrahaṇāyogādicet tarhi aprāmāṇyāgrāhakatvarūpaviśeṣaṇadāne 'pi tava ghaṭatvaprakāraṃ jñānamiti śabdajanyajñanenāprāmāṇyāgrāhakeṇa kvaduktadiśā prakāravittivedyatayā tadvadviśeṣyakatvagrāhiṇāpi pramāṇyāgrahaṇādbādhāpatteḥ / yadi cātra tadvattena viśeṣyasyābhānānna bādhaḥ/ tarhi aprāmāṇyagrāhakasāmagryāmapi tattulyam / ata eva pūrvaṃ daladvayakṛtyaṃ vyaktīkṛtam //
yadatroktaṃ narahariṇā"aprāmāṇyāgrā 1 haketyatra nañvyatyāsenāprāmāṇyābhāvagrā 2 haketyarthe prāmāṇyagrāhaketi paryavasānāt
prāmāṇyagrāhatayāvajjñānagrāhakagrāhyatvaṃ vidhikoṭyartha"iti tadapi"yāvatī prāmāṇyaviṣayikā sāmagrī tadbrahmatvaṃ stavatastvamityuktaṃ syāt"iti granthakṛduktyeva siddhasādhanāditoṣeṇa nirastaṃ bhavati / na ca grāhyapadena svātantryeṇa grāhyamityabhimatatvādyāvadityuktaiva siddhasādhanatvadoṣābhāvaḥ, tathātve nānuvyavasāyaviṣayatvasya nyāyamate 'bhāvaditi vācyam / naño prāmāṇyābhāvārthakatve pūrvapadena samāsāyogāt , nañdvayavaiyarthyāt, tatpadavaiyarthyāccetidhyayem/tadetadāha -- aprāmāṇyāgrāhakatvaviśeṣaṇavaiyarthyamiti //
paro-sva-ni-bhaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 25.
---------- ------- --------
nanu yathā 1 jñānagrāhakasāmagryā jñānagrahārthaṃ yāvadapekṣitam tāvadeva viṣayagrahārthamapyapekṣyate saiva saviṣaya 2 jñānagrahakasāmagrī vivakṣitā /
anuvyavasāyasāmagrī caivaṃ vidhā / 3 tayā vyavasāyagrahe 'pekṣitasya vyavasāya 4 saṃprayogasyaivaṃ tadviṣayaghaṭagrahe 'pyapekṣitatvāt / ghaṭajñānamiti śabdastu jñānagrahe jñānapadagatānāṃ śaktimapekṣate / ghaṭagrahe tu ghaṭapadagatāṃ śaktimiti ce 5 nna /
pakṣadharoktaśaṅkya nirāha -- nanviti // tāvadeveti // jñānagrāhakatvaprayuktameva yasyāṃ viṣayagrāhakatvaṃ saivetyarthaḥ / asminmate ca bhrama iti padajanyajñānena prāmāṇyāgrahādbādhavāraṇāyāprāmāṇyāgrāhakatvaviśaṃṣaṇamarthavat / viṣayoparaktajñānagrāhakeṇa prameti padajanyajñānenoktarūpeṇa pramāṇyagrahaṇātsiddhasādhanavāraṇāya -- yāvaditi viśeṣaṇam / bādhaḥ siddhasādhanatā ca neti krameṇa vyanakti-- anuvyavasāyasamagrīti // ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ/
ātmamanaḥsaṃyogādirityarthaḥ / svaprakāśavyavasāyādisāmagryapi grāhya-- vyavasāyasaṃyogasya // vyavasāyasya manasā saha saṃyuktasamavāyarūpasaṃbandhasyaivetyarthaḥ / bāhyartharūpaviṣayagrahe vyavasāyarūpapratyāsatterapekṣāyā ivānuvyavasāyajananepi viṣayatā vyavasāyāpekṣāyāstulyattvāditi bhāvaḥ / tatpadenetyupalakṣaṇam tatpadādinetyarthaḥ /
1.yayā sāmagryā-kuṃ.cha.ka. 2.ka- kuṃ. cha.ka. 3.tathāhi-cha. 4.saṃbandhasyaiva- cha. 5. t -ka.

paro-sva-ni-bhaṃ ) prāmāṇyavādaḥ pu -26.
-------- -------- ----
tathāpyekayaiva śaktyā prakaraṇaprāptaghaṭajñānaparāmarśakena tatpadena janitajñānasya prāmāṇyāviṣayakatvena bādhatadavasthyāt /
nāpi tajjñānaviṣayakajñānājanyajñānaviṣayatvaṃ svatastvam / asmiṃśca pakṣe saṃbhavamātraṃ sādhyaṃ na tu niyamaḥ /
yadatra maṇisārādāvuktam"asarvanāmatvenagrāhakaviśeṣaṇānna doṣa"iti tanna / tathāpi lakṣaṇayā ghaṭajñānopasthāpakena lākṣaṇikajñānapadena prāmāṇyāgrahāgbādhāt /
alakṣaṇikatvenāpi viśeṣaṇe 1 tu ghaṭajñāne jñānapadaṃ śaktāmiti bhrame sati tādṛśena jñānapadenāpi prāmāṇyāgrahādbādha eva / bhramāghaṭitatvenāpi viśeṣaṇe tu aprāmāṇyāgrāhakapadavaiyarthyam / pramāyāmaprāmāṇyānumānasya vyāptipakṣadharmatānyatarabhramamūlatvādeva tatra bādhavāhaṇāt /
yattu idaṃ jñānamapramāṇamiti manasāprāmāṇyāropasthale 'nyatra gṛhītāprāmāṇyasmṛtisaṃbhavena tayā bhramāghaṭitayāpi sāmagryā prāmāṇyāgrahādbādhavāraṇāyāprāmāṇyāgrāhaketi viśeṣaṇaṃ 2 sārthakamiti tanna / tatra jñānagrāhakatvaprayuktaviṣayagrāhatvarūpasavanaṣayajñānagrāhakatvasyābhāvādeva bādhavāpaṇāt / vistarastu guruṭīkāyām /
sādhāraṇaṃ niruktyantaramapyanūdya nirāha -- nāpīti // tajjñānaṃ grāhyaprāmāṇyāśrayajñānam / tadviṣayakaṃ jñānaṃ gurumate tadeva / bhaṭṭamate jñātatāliṅgaka 3 tadavumitiḥ / miśramate ta 4 danuvyavasāyaḥ / tadajanyaṃ yajjñānaṃ tadeva / tadviṣatvamityarthaḥ /
1.'tu ' iti na -kuṃ. 2. sārthakapadaṃ na -ā. 3. kānu-kuṃ. 4.tta- ā.
paro-sva-ni-bhaṃ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 27.
------------- ---------- ----
svatastvapakṣe 'pi prāmāṇyasya tajjñānaviṣaya 1 jñānajanyānumityāpigrāhyatvena tadajanyajñānasyaiva viṣaya iti niyamasya tajjñānaviṣayakajñānājanyena ghaṭajñānenāpyagrāhyatvena gṛhyata eveti niyamasya 2 ----
atra jñānajanyetyuktyānumitiviṣayatvena siddhasādhanateti śaṅkā, jñānaviṣayaketyuktyā gurumate 'numityādīprāmāṇyāṃśe bhaṭṭamate miśramate ca sarvatra prāmāṇyānumityanuvyāvasāyayorvyāptijñānavyavasāyābhyāṃ janyatvena bādha iti śaṅkā, tadityuktyā punarapi gurumate liṅgajñānasya svaprakāśatvena jñānaviṣayakajñānatvāttajjanyānumitiprāmāṇyāṃśe bādha iti 3 bhaṭṭamate jñātatāliṅgakānumiterjñānaviṣayavyāptijñānajanyatvādbādha iti 3 miśramatepyanuvyavasāyasya vyavasāyaviṣayakasya tajjanyatayā tanniṣṭhaprāmāṇyāṃśe bādha iti śaṅkā nirastā 4 / bhaṭṭamate sāmānyapratyāsatterabhāvena vyāptijñānasya grāhyaprāmāṇyāśrayajñānāviṣayatvam / matāntare tu vyaktam / atrādyajñānapadaṃ tatpadasya tadgranthe pūrvanirdiṣṭaprāmāṇyaparāmarśitayā siddhasādhanatvavāraṇāya / dvitīyaṃ tu vyāpāranubandhitayā tajjñānaviṣayakairātmādibhiḥ
prāmāṇyajñānajananadvāra
5 siddhivāraṇāya pratipattyanubandhitayā tadviṣayakatvalābhārtham / tṛtīyamapi vyāpārānubandhitayātmādibhireva siddhasādhanatāvāraṇāya pratipattyanubandhitayā viṣayatlābhāyetyāhuḥ/
granthakartuḥ kuto niyamo nābhimata ityata āha -- svatastveti // tajjñānaviṣayakajñānajanyeti // pakṣajñānajanyatvādanumiteriti bhāvaḥ / grāhyatvena -- viṣayokāryatvenetyarthaḥ / agrāhyatvena -- aviṣayīkāryatvena /
1.ka-kuṃ ka. 2.vā-cha. 3.iyaṃ paṅktirnadṛśyate -mu. 4.vyudastā-kuṃ ā. 5.pra-kuṃ.ā.
paro-sva-ni-bhaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu- 28.
---------- ------- --------
cāsaṃbhava 1 iti vācyam / svatastvapakṣe vyavasāyaprāmāṇyagrahakasyānuvyavasāyasya
vyavasāyaviṣayakeśvarajñānajanyatayā tadajanyajñānaṃ 2 tvābhāvena bādhāt / paratastvapakṣe tadajanyeśvarajñānaviṣayatvena siddhasādhanācca / nāpi tajjñānaviṣayakajanyajñānājanyajanyajñānaviṣayatvaṃ vā tajjñānaviṣayakasamānādhikaraṇajñānājanyasamānādhikaraṇajñānaviṣayatvaṃ vā svatastvam /
gṛhyata eva -- viṣayīkriyata evetyarthaḥ / kimidaṃ svatastvavādimātrasādhāraṇam uta nirīśvaramīmāṃsakamātrasādhāraṇam nirvacanam ? ādya āha -- svatastvapakṣa iti // siddhānte sākṣiśabditānuvyavasāyajñānasya nityatvepi prāmāṇyaviṣayakatvarūpaviśiṣṭaveṣeṇa janyatvāditi bhāvaḥ / antya āha -- paratastvapakṣa iti // evaṃ rūpe svatastve tvāṃ pratyucyamāne grāhyaprāmāṇyāśrayaviṣayaṃ 3 yadīśvarajñānaṃ tadajanyaṃ tadeva / tadviṣayatvena tvayā siddhasādhanatāyā vaktuṃ śakyatvāditi bhāvaḥ/ ayaṃ ca 4 doṣaḥ prācīnapakṣepi samaḥ / yattvīśvaranirāsābhiprāyeṇauvaṃ sādhyasya mīmāṃsakenocyamānatvānna siddhasādhanatā doṣa iti / tanna / arthāntarānivāraṇāditi rucidattenaivadīṣitatvāt / yajñapatinoktavivakṣāmanūdya nirāha -- nāpīti // sarvasyāpī janyajñānasya tajjñānaviṣayakeśvarajñānajanyatvenāprasiddhivāraṇāyādyaṃ janyapadam /
dvitīyantvīśvarajñānamādāya siddhasādhanatānarāsārtham / evamagre samānādhikaraṇapadadvayakṛtyaṃ dhyeyam / yugapadeva vivakṣādvayepi doṣamāha -- paratastveti /
1.vāt- kaṃ. 2. 'jñāna' iti na - kuṃ-cha-ka. 3.kaṃ-kuṃ. 4.doṣapadaṃ nāsti- ā.
paro-sva-ni-bhaṃ. ) prāmāṇyavādaḥ pu - 29.
----------- ---------- --------
paratastvapakṣe 'pi prāmāṇyasyaivaṃ vidhaṃ sāmānyaprattyāsattijanyaṃ prameyamiti yajjñānaṃ dadviṣayatvena siddhasādhanāt /
viṣayapadenaprakāratvavivakṣāyāmapi svatastvapakṣepi prāmāṇyasya sarvaṃ jñānaṃ guṇa iti śabdajanyavyavasāyaviṣayakānuvyāvasāyasya sarvajñānāntarbhūtasvaviṣayakavyavasāyajanyatvena tadajanyatvābhāvenāṃśe bādhāt /
evaṃvidhaṃ // tajjñānaviṣayakajanyajñānājanya 1 janyarūpam / tajjñānaviṣayakasamānādhikaraṇajñānājanyasamānādhikaraṇarūpam
cetyarthyaḥ -- prameyam // prameyatvaprakārakaṃ prameyaviśeṣyakaṃ yajjñānaṃ tadgrāhyaprāmāṇyāśrayaviṣayakaṃ ghaṭādijñānarūpajanyasamānādhikaṇajñānājanyaṃ janyaṃ 2 samānādhikaraṇaṃ prameyatvaprakāreṇa prāmāṇyaviṣayakaṃ ceti tadviṣayatvena siddhasādhanamityarthyaḥ / etaccopalakṣaṇam / nirīśvaramate vyarthaviśeṣaṇatvaṃ ca bodhyam / etena samānādhikaraṇeti viśeṇaṇīyamiti śiromaṇipakṣopiprayuktaḥ / nanu prameyamitijñāne viśeṣyatayā prāmāṇya 3 sya viṣayatvepi na prakāratayā / tathātvena viṣayatvaṃ ca nirukto vivakṣītam / ityata āha-- viṣayeti / prāmāṇyasyetyasyānuvyavasāyenetyatrānvayaḥ / prāmāṇyagocarasyetyarthaḥ / guṇatvaprakārakasarvajñānaviśeṣyakaśābdajñānaniṣṭhaprāmāṇyagrāhakonu'vyavasāyo vvavasāyajanyaḥ / sa ca vyavasāyaḥ sarvajñānaviṣayako jñānatvena svātmānamapi viṣayīkarotīti tatprāmāṇyasya

tajjñānaviṣayakajñānajanyajñānaprakāratvamevāsti / tadajanyajñānaprakāratvaṃ neti sarvaṃ jñānaṃ guṇa iti jñānaniṣṭha prāmāṇyāṃśe bādha ityarthaḥ ; sarvajñānāntarbhūtaṃ ca tatvasvaṃ ceti vigrahaḥ /
1. ekaṃ janyapadaṃ na - ā. 2. nyāsā - ā. 3. ṇyavi - ā.
paro-sva-ni-bhaṃ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 30.
etadabhāvarūpaparatastvasādhaneṃ'śe siddhasādhanācca / na caivaṃvidhavyāvasāyaprāmāṇyasyāpakṣatvānna bādha iti vācyam / sāmānye 1 vipratipattau viśeṣe 2 sādhyasādhaner'thāntarāt /
etena tajjñānaviṣayakajñānājanyajñānaviṣayatvameva svatastvam / na tu janyapadadvayaṃ vā samānādhikaraṇapadadvayaṃ vā prakṣepyam / na caivaṃ pūrvokteśvarajñānamādāya bādhasiddhasādhanate syātāmiti vācyam /
tadvyatirekaprayuktavyatirekapratiyogitvarūpajanyasyābhāvarūpamajanyatvaṃ hi dvedhā /
svapadena vyavasāyaḥ / kenacidukta 3 samādhimāśaṅkya nirāha -- nacaivaṃ vidheti // arthāntarāditi / sāmānyadharmāvacchinnasvatastvaparatastvasaṃśayanivartanānupayogādarthāntarādi 4 ti bhāvaḥ /
pakṣadharoktamapyanūdya nirāha -- eteneti // tadvyatireketi // atrobhayatra vyatirekaśabdaḥ pragabhāvaparaḥ / anyathā ādyasya saṃsargābhāvamātraparatve tajjñānaviṣayakavyāptijñānātyantābhāvarūpavyatirekāprayuktaprāgabhāvapratiyoginīṃ idaṃ jñānaṃ prametyanumitimādāyaiva 5 siddhasādhanatāpatteḥ / antyasyāpi tatparatve pūrvoktānumitimādāyaiva siddhasādhanatāpatteḥ / dhvaṃsarūpatadvyatirekasya tajjñānaviṣayakajñānavyatirekeṇa kenāpyajanyatvāditi dhyeyam / yadyapi naitadrūpaṃ janyatvam / ākāśādijanya śabdādāvabhāvāt / tathāpi / vyatirekipadārtheṣu bhavatīdaṃ janyatvamiti bhāvaḥ -- dvedheti // uttaradalena naño 'nvayena pūrvabhāgena naño 'nvayena vā dvedhetyarthyaḥ --
1. nyavi - kuṃ. 2. ṣasādhya - kuṃ. 3. tyarthaḥ - ā. 5. ya si - kuṃ. ya.ā.
paro-sva-ni-bhaṃ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 31.
------ -------- -----------
tadvatirekaprayuktavyatirekāpratiyogitvena vā tadvyatirekāprayuktavyatirekapratiyogitvena veti / tatrādyasyājanyatvasyeśvarajñāne satvepi mayā vivakṣitasya dvitīyasyābhāvāt / na hīśvarajñānaṃ prāgabhāvarūpavyatirekapratiyogīti nirastam / tathāpi pūrvoktasya prameyamiti jñānaviṣayatvena siddhāsādhasya sarvaṃ jñānaṃ guṇa ityādinoktasya bādhasya--
prayukteti // tadanvayādyanuvidhāyyuttarakālasaṃbandhitvaṃ prayuktam / tadbhinnatvamaprayu ktatvāmityarthaḥ-- satvepīti // tasya vyatirekamātrāpratiyogitvāditi bhāvaḥ-- mayeti // svatastvanirvacanakartretyarthaḥ / abhāvādityetadvanakti -- nahīti // tathā ca na prāguktadoṣāviti bhāvaḥ / etenetyuktaṃ vyanakti-- tathāpīti // evaṃ vivakṣāyāmapītyarthaḥ / viṣayapadena prakāratvavivakṣāmupetyāha -- sarvaṃ jñānamiti // bādhasye 1 ti / etadabhāvarūpaparatastvasādhane siddhasādhanācca / tasyā 2
pakṣatve cārthāntaratā / idaṃ jñānaṃ prameti sāmānyapratyāsattijanyajñāne prāmāṇyasya prakāratvena siddhasādhanāparihārācca / na ca sāmānyasyā 3 jñānasya pratyāsattitve 'tiprasaṅgena jñātasyaiva pratyāsattitvātpramātvajñānasya cānumityādirūpasya pramātvāśrayarūpapakṣādijñānajanyatayā tajjñānaviṣayakajñānajanyatvamevetyuktasthale tajjñānaviṣayakajñānājanyajñānaprakāratvaṃ neti na doṣa iti vācyam / icchāyāṃ gṛhītaṃ tadvati tatprakārakatvaṃ smṛtaṃ sajjñānatvena gṛhyamāṇe rūpyabhrame yatrāropyate yatra vā rūpyatvavati rūpyatvaprakārakatvena gṛhyamāṇāyāmicchāyāṃ --
1. sya ce - kuṃ. ā. 2. pi - ā. 3. ajñātapadaṃ na - ā.
paro-sva-ni-bha) prāmāṇyavādaḥ pu - 32.
--------- ---------- ------
- jñānatvamāropyate tatrobhayatra pramātvāśrayajñānaviṣayakajñānaṃ vināpi rūpyatvavati rūpyatvaprakārakajñānatvarūpaṃ pramā 1 tvaṃ gṛhītuṃ śakyamiti jñātayā 2 tadrūpasāmānyapratyāsatyā janitaṃ jñānamādāya siddhasādhana 3 tvasya durvāratvāt / kiṃ ca tvanmate gaṅgāsnānādisatkarmajanyaṃ yogijñānaṃ tajjñānaviṣayakajñānajanyameveti tādṛśajñāna 4 prakāratvamādāya siddhasādhana 5 meva / na hi tadapi nididhyāsanajanyam / mānābhāvāt / yena yogijñānaṃ tajjñānaviṣayakajñāna janyaṃ syāt / tattatkārmaṇāṃ ta 6 ttvajñānaviśeṣa eva janakatvamityanumānakhaṇḍe tvayaivokteḥ / pramātvasya prakāratvārthaṃ
pūrvopasthiterāvaśyakatve 'pi uktadiśā pramātvāśrayajñānaṃ vināpi pramātvajñānasaṃbhavāt / yattu anāgatāviṣayaketi dvitīyatṛtīyajñānayorviśeṣaṇamato na ko 'pi doṣa iti tanna / 7 vartamānaghaṭaprāmātvapratyāsattyā doṣatādavasthyāt / anāgatavṛṣṭyādijñānaprāmāṇyāṃśe bādhāt / tadanyasya pakṣatve cārthāntaratvāt / yadyapi tajjñānaviṣayakajñānavyatire 8 kā prayuktavyatire 9 kapratigitadakejñānamātraviṣayakajñānagrāhya 10 miti tadartha iti / tadapi na / evaṃ hi pūrvadalena prāmāṇyānumiti 11 mādāya tadekajñānamātraviśeṣaṇa sāmānyapratyāsattijanyajñānayogijñāne 12 śvarajñānānyādāya 13 siddhasādhanatvābhāve 'pi jñānaṃ guṇa ityādi 14 jñānajñānaprāmāṇyānuvyavasāyasya grāhyaprāmāṇyāśrayajñānaviṣayakatayā tadeka 15 viṣayakatvābhāvena tadaṃśe bādhāt /
1.ṇa-kuṃ. 2.tayā-ā. 3.'tva' iti na -ā. 4. viṣayatvaṃ- ā. 5.tva-ā.
6.ttajjñā -kuṃ. 7. vartamānapadaṃ na -ā. 8.ka-kuṃ 9.kā-kuṃ. 10. tva-ā.
11. mīśvarajñānaṃvā- ā. 12. cādāya- ā. 13. ca-kuṃ. 14. jñānaprā-kuṃ.
15. jñāna-ā.
svatastve anumānāni prāmāṇyavādaḥ pu - 33
----------------- -------------- -------
cāparihārāditi dik //
paroktasvatastvaniruktibhaṅgaḥ

Original text: Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc