તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 9

યત્તુ મણાવુક્તમ્ ।"તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકયાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રી । ગ્રાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વં તદભાવશ્ચ 1 પરતસ્ત્વમ્"ઇતિ તન્ન ।
સ્વમતે 2 જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વનિરુક્તિઃ

મીમાંસકત્રિતયસાધારણીં પરોક્તસ્વતસ્ત્વનિરુક્તિમનૂદ્ય નિરાહ -- યત્ત્વિતિ ॥ મણિગ્રન્થે"જ્ઞાનપ્રામાણ્યાશ્રયે ઽયં ઘટ ઇત્યાદિજ્ઞાને અપ્રામાણ્યાગ્રાહિકા યાવતી જ્ઞાનગ્રાહિકા સામગ્રી ગુરુમતે ઘટમહં જાનામીત્યેવમાકારસ્વપ્રકા 3 શવ્યવસાયજનિકા ચક્ષુર્ઘટસંયોગાદિરૂપા મિશ્રમતે તદનુવ્યવસાયજનકમનઃસંયોગાદિરૂપા ભટ્ટમતે ઘટો જ્ઞાનવિષયઃ જ્ઞાતતાધારત્વાદિત્યાદ્યનુમિતિજનકવ્યાપ્તિજ્ઞાનાદિરૂપા । તાવત્યા ગ્રાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમિત્યર્થઃ । અત્ર નિરુક્તૌ તત્રેત્યુક્ત્યા યત્ર
શુક્તિરજતાદિજ્ઞાને વિસંવાદાદીલિઙ્ગેનાપ્રામાણ્યાનુમિત્યનન્તરમિદમપ્રમાત્વેન જાનામીત્યનુવ્યવસાયઃ તત્રાપ્રામાણ્યવત્યપ્રામાણ્યપ્રકારકત્વરૂપાપ્રામાણ્યઘટિતાનુમિતિનિષ્ઠપ્રામાણ્યસ્ય પ્રથમજ્ઞાનનિષ્ઠાપ્રામાણ્યગ્રાહિણૈવાનુવ્યવસાયેન ગ્રહણાદ્બાધ ઇતિ શઙ્કા અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેત્યુક્ત્યા ઇદં જ્ઞાનમપ્રમેત્યાદાવપ્રામાણ્યગ્રાહકસામગ્ર્યા તજ્જ્ઞાનનિષ્ઠસ્યપ્રામાણ્યસ્યાગ્રહણા 4 દ્બાધ ઇતિ શઙ્કા યાવદિત્યુક્ત્યા ન્યાયમતે જ્ઞાનગ્રાહકાનુમિતિસામગ્ર્યા ક્વચિદનુવ્યવસાયેન ચ પ્રામાણ્યગ્રહાત્સિદ્ધસાધનમિતિ શઙ્કા નિરસ્તા । વિધિકોટૌ બાધવારકાણાં તદભાવકોટૌ સિદ્ધસાધનતાવારકત્વં તદ્વારકસ્ય ચ બાધવારકત્વં જ્ઞેયમ્ ।
1. ઽચઽઇતિ નાસ્તિ -છ. 2 ઽજ્ઞપ્તૌઽ ઇતિ નાસ્તિ -આ. ઇ. 3. શાનુ- કું.
4 . ગ્રહાત્ - કું . ઇ.
"પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 19.
--- ------ -----
ગુરુમતે સર્વજ્ઞાનનાં પ્રમાત્વેપિ તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વરૂપાપ્રામાણ્યસ્યેચ્છાયાં પ્રસિદ્ધસ્યેદં જ્ઞાનમપ્રમેત્યાદૌ સ્મરણસંભવેનાગૃહીતાસંસર્ગરૂપાપ્રામાણ્યગ્રહસંભવાત્તન્મતેપ્યપ્રામાણ્યાગ્રાહકપદવૈયર્થ્યં નેતિ ॥ અત્ર યદુક્તં પ્રામાણ્યગ્રાહણાદ્બાધવારણાય તત્ર ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાને ઇત્યર્થકં તત્પદમિતિ તન્ન । ઇમૌ વહ્ની ઇતિ વહ્નિદ્વયગોયરૈકજ્ઞાનવિષયકાનુવ્યવસાયાદિરૂપજ્ઞાનેન દોષશાદન્યતરાંશાપ્રામામ્યગ્રાહિણા 1 પ્યન્યતરાંશે પ્રામાણ્યગ્રહણેન બાધાત્ । યત્તુ તદિસ્યસ્ય તત્ર તદંશે ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનાંશે અપ્રામાણ્યગ્રાહકેત્યર્થત્વાન્ન દોષ ઇતિ તન્ન । તથાપિ તદંશે ભાવરૂપાપ્રામાણ્યગ્રાહિણાપિ નેદં જ્ઞાનં 2 પ્રમાણમિતિ તદંશે પ્રામાણ્યાભાવાવગાહિના પ્રામાણ્યાગ્રહણેન બાધાદિતિ મૂલોક્તદોષગ્રાસાત્ । યદપિ તત્પદં ગ્રાહ્યપરં 3
સત્પ્રામાણ્યપદેનાન્વીયમાનં ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યવિરોધીત્યર્થસાભાર્થમતો ન દોષ ઇતિ તદપિ ન । તથાત્વે ઽતત્પ્રામાણ્યેતિ નિર્દેશાપાતેન યથોક્તનિર્દેશે તત્પદસ્ય પ્રામાણ્યપદેનાસામર્થ્યાત્ । ગુરુમતે ઇદં જ્ઞાનમપ્રમેત્યાદાવપ્રમેતિ સ્મૃતેરપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વેપિ ઇદં જ્ઞાનમિતિગ્રહણાત્મકસ્યાપ્રામાણ્યસ્મૃતિપ્રતિબન્ધેન પ્રામાણ્યા 4 ગ્રહણેન બાધાપત્ત્યોક્તસ્વતસ્ત્વનિરુક્તેર્ ગુરુમતસાધારણ્યાયોગાચ્ચ । ન ચોપ્તત્તિપ્રામાણ્યગ્રન્થે મણિકૃતૈવ"પ્રાભાકરાસ્ત્વિ"ત્યાદિના ગુરુમતે સંશયાનુપપત્ત્યુપપાદનપ્રસ્તાવે ઇદં જ્ઞાનં પ્રમા ન વેત્ત્યાદાવપિ પ્રામાણ્યચગ્રહોસ્તીત્યુપેત્ય સંશયસ્યાન્યવીષયત્વોપપાદનાત્તાદૃશસ્થલેપિ પ્રામાણ્યગ્રહસદ્ભાવાન્ન બાધ ઇતિ શઙ્ક્યમ્ । તથાત્વે તન્મતે તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકપદવૈયર્થ્યાપત્તેઃ ।
1.ઽપ્યઽ ઇતિ નાસ્તિ - કું . 2. જ્ઞાનપદં ન -અ. 3 સદપ્રમાણ્ય - મુ . અ.
4 ગ્રહેણ - અ.
પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 20 .
------------ -------
તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વરૂપાપ્રામાણ્યાગ્રાહકસ્યાપિ તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વરૂપપ્રામાણ્યાત્યન્તાભાવવિષયકસ્ય જ્ઞાનજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વેન બાધાત્ । અપ્રામાણ્યપદેન પ્રામાણ્યવિરોધિવિવક્ષાયામપિ --
તાદૃશસ્થલે પ્રામાણ્યગ્રહમુપેત્યાગ્રાહકપદેન ગ્રાહકસામગ્ર્યસમવધાન વિવક્ષાયાં ચ મિશ્રાદિમતે ઽપ્રામાણ્યગ્રહસ્થલે તત્સામગ્ર્યભાવેન તદસમવાહિતેનાપિ જ્ઞાનગ્રાહકેણ તત્ર પ્રામાણ્યાગ્રહાદ્બાધ 1 એવેત્યાદિદૂષણં સ્ફુટત્વાદુપેક્ષ્યોક્તનિરુક્તૌ
યાવજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનવિષયત્વમિત્યેવ સામઞ્જસ્યે ગ્રાહકસામગ્રીત્યુક્તિવૈયર્થ્યા 2 દ્ગૌરવાચ્ચેત્યુપેત્ય ગ્રાહકસામગ્રીપદત્યાગેન જ્ઞાનપદેન 3 વાનુવદન્યથાશ્રુતાપ્રામાણ્યપદાર્થે તાવદ્દોષમાહ -- તદભાવવતીતિ ॥ અપ્રામાણ્યગ્રાહકસ્યાપીતિ ॥ ઉક્તવિધભાવરૂપાપ્રામાણ્યાત્યન્તાભાવવ્યાપ્યાપ્યવિષયકસ્યેત્યપિ જ્ઞેયમ્ 4 । તેન નઞો ઽભાનાર્થવિવક્ષાપિ પ્રયુક્તા ધ્યેયા ।
નનુ નઞો વિરોધાર્થત્વે પ્રામાણ્યાભાવતદ્વ્યયાપ્યાપ્રામાણ્યતદ્વ્યાપ્યાનાં ચકુર્ણામપ્યપ્રામાણ્યપદેન પ્રામાણ્યવિરોધિવાચિના ગ્રહણસંભવાન્નોક્તદોષઃ । વિરોધિત્વસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચયપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયત્વરૂપત્વાદિત્યાશયેન
પક્ષધરાદ્યુક્તવિવક્ષામનૂદ્યનિરાહ -- અપ્રામાણ્યેતિ ॥ અપિપદેનૈતત્સૂચયતિ । યદ્યપિ ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યવિરોધિલાભો નૈતાવતા ભવતિ । તત્પદમિલિતેનાપ્યસામર્થ્યાદલાભ એવ । વિરોધિમાત્રત્વપ્રયોજકમ્ । તથાપ્યભ્યુપગમોયમિતિ -- ઇત્યાદિવાક્યેતિ ॥
1.બાધ ઇત્યાદિ-કું. 2.ગૌરવપદં નાસ્તિ-અ. 3.નૈવા-કું. 4. ધ્યેયમ્- કું.
પ્રામાણ્યવાદઃ પુ-21.
------ --------------------
--જ્ઞાનં ગુણ ઇત્યાદિવાક્યજન્યસ્ય જ્ઞાનં પ્રમેયમિતિ સામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યસ્ય ચ જ્ઞાનજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાવિષયક 1 ત્વાદ્બાધતાદવસ્થ્યાત્ 2 । જ્ઞાનગ્રાહકપદેન સ્વવિષયઘટિતત્વેન જ્ઞાનગ્રાહકત્વવિવક્ષાયામપિ ઘટજ્ઞાનમિત્યાદિશબ્દજન્યસ્ય 3
જ્ઞાનજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાવિષયકત્વેન બાધ એવ ।
--------------------------------------------------------------------------- જ્ઞાનં સમવેતં જ્ઞાનસમૂર્તમિત્યાદીવાક્યજન્મસ્ય ગુણત્વાદીપ્રકારકજ્ઞાનવિશેષ્યકસ્યેત્યર્થઃ । જ્ઞાનજ્ઞાનસ્યેત્યન્વયઃ । સાક્ષાજ્જ્ઞાનત્વવ્યાપકધર્માપ્રકારકેત્યપિ ગ્રાહકવિશેષણમસ્ત્વિત્યત ઉક્તમ્ -- જ્ઞાનં પ્રમેયમિતીતિ ॥ જ્ઞાને પ્રમેયત્વં જ્ઞાતં સત્ પ્રત્યાસ 4 ત્તીભૂય સ્વવિશેષણતાસંબન્ધેન સ્વાશ્રયભૂતાનિ સર્વજ્ઞાનરૂપવસ્તૂન્યુપસ્થાપયતીતિ પ્રમેયત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિશેષ્યકજ્ઞાન 5 જ્ઞાનસ્ય પ્રમેયત્વાશ્રયજ્ઞાને પ્રમાણ્યવિષયકત્વાદિત્યર્થઃ । ઉક્તદોષપરિહારાય 6 શઙ્કતે -- જ્ઞાનગ્રાહકપદેનેતિ ॥ પ્રામાણ્યાવિષયકત્વેનેતિ ॥ અપદાર્થત્વાદવાક્યાર્થત્વાચ્ચ ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાદેસ્તેન સર્વથા ભાનાભાવાદિતિ ભાવઃ । યત્તુ શબ્દાનુપસ્થિતમપિ પ્રામાણ્યમન્વયિતાવચ્છેદકતયા ઘટજ્ઞાનમિતિ જ્ઞાને ભાતીતિ પક્ષધરોત્પ્રેક્ષિતં મતં 7 તત્તેનૈવ દૂષિતમિત્યુપેત્યોક્તમ્-- બાધ
એવેતિ ॥ વિવૃતં 8 ચૈતદ્ગુરુપાદૈઃ । નનુ શબ્દાન્યત્વે સતિ સ્વવિષયઘટિતત્વેન જ્ઞાનગ્રાહકત્વવિવક્ષાસ્તિતિ ચેન્ન । તથાપ્યયં ઘટજ્ઞાનવાન્ તદ્વ્યવહરવત્વાત્ ઇત્યાદ્યનુમાનજન્યજ્ઞાનજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રામાણ્યાવિષયકત્વેન બાધાત્ । જ્ઞાનં પ્રમેતિ શબ્દજન્યજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાવિષયકત્વાપાતાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥
1.ત્વેન-ક. 2.સ્થ્યમ્-કું. છ. ક. 3.જન્યજ્ઞાન-કું. 4.ત્તિરૂપં-અ. 5.ઽજ્ઞાનઽઇતિ નાસ્તિ -કું. 6. યા-કું. 7.ત્તુ-કું . 8. ચ ગુરુ-કું .
પરો-સ્વ-નિ-ભં.) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 22.
----------- ---------- ----

નનુ જ્ઞાનગ્રાહકપદેન ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનપ્રકારપ્રકારકતયા તત્પ્રકારવદ્વિશેષ્ય1 તયા ચ તદ્વિષયત્વં વિવક્ષિતમ્ । અત્ર ચ વિશેષણદ્વયેન તવઘટવિશેષ્યકં જ્ઞાનમિતિ, તવ ઘટત્વપ્રકારકં જ્ઞાનમિતિ ચ શબ્દાભ્યાં જન્યયોઃ ઘટ 2
જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનયોઃ પ્રામાણ્યાવિષયત્વાદ્બાધ ઇતિ શઙ્કદ્વયં ક્રમેણ નિરસ્તમિતિ ચેદુચ્યતે । ત્વદુક્તં યદ્ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનપ્રકારપ્રકારતયા તત્પ્રકારવદ્વિશેષ્યતયા ચ તદ્વિષયત્વં તત્પ્રામાણ્યવિષકત્વમેવ । સ્વપ્રકારકવદ્વિશેષ્યત્વસ્યૈવ પ્રામાણ્યરૂપત્વાત્ ।
નન્વસ્તુ તર્હિ સ્વાશ્રયપ્રકારકતયા સ્વાશ્રયવિશેષ્યવિશેષ્યકતયા સ્વાશ્રયગ્રાહ્યત્વમિતિ યજ્ઞપતિનોક્તં મતમ્ । તત્ર યદ્યાપિ યથાશ્રુતે ઘટત્વપ્રકારકં કિઞ્ચિદ્વિશેષ્યકં ઇતિ 3 જ્ઞાનેનાપિ પ્રામાણ્યાગ્રાહત્સ્વાશ્રયપ્રકારપ્રકારકતયા સ્વાશ્રયપ્રરારવદ્વિશેષ્યતયેતિ વાચ્યમ્ । તત્રાપિ પ્રકારવદિત્યત્ર પ્રકારસ્યોપલક્ષણત્વે પ્રગુક્તદોષાપત્યા તત્પ્રકારવિશિષ્ટ 4 વિશેષ્યકતયેચ્યુચ્યતે । અતો ન
કોપિ દોષ ઇતિ ભાવેન શઙ્કતે -- નન્વિતિ । તત્પ્રકાવદિતિ । તત્પ્રકારવિશિષ્ટવિશેષ્યકતયેત્યર્થઃ-- તદ્વિષયત્વમ્ । વ્યાવસાયવિષત્વમ્ । 5 અસ્મિન્પક્ષ ઇત્યાદિ વક્ષ્યમાણદોષદાર્ડ્યાય દલદ્વયકૃત્યં વ્યનક્તિ -- અત્રચેતિ । વિવક્ષાયામિત્યર્થઃ । કિમેતદ્વાદિમતે તદ્વત્વરૂપં વેશિષ્ટ્યમનુવ્યસાયવિષય એવ નેતિ મતિરુત સ્વાતન્ત્ર્યેણ ? આદ્યે દોષમાહ-- ત્વદિત્યાદિના । સ્વપ્રકારવદિતિ । સ્વપ્રકારવિશિષ્ટેત્યર્થઃ ।
1. ક.-છ.કું 2. ઽઘટઽ ઇતિ નાસ્તિ -કું.છ.ક. 3. ઘટત્વપ્રકારકકિઞ્ચિદ્વિશેષ્યકં-કું. 4. ઽવિશેષ્યઽ ઇતિ નાસ્તિ- કું. ઽધર્મિઽ ઇત્યધિકં-અં. 5. અ. પુસ્તકે નાસ્તિ.
પરો-સ્વ-નિ-ભં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 23.
---------- ---------- -------
તથા ચ યાવતી પ્રામાણ્યવિષયિકા સામગ્રી તદ્ગાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમિત્યુક્તં સ્યાત્ । તથા ચૈતાદૃશસ્વસ્ત્વસ્ય પરતસ્ત્વપક્ષેપિ સત્વાત્સિદ્ધસાધનમ્ । એતદભાવરૂપપરતસ્ત્વસાધને ઽપસિદ્ધાન્તશ્ચ । ન હિ પરસ્ત્વપક્ષે અનુવ્યવસાયાવિષયોપિ પ્રામાણ્યં પ્રામાણ્યં પ્રામાણ્યાનુમિતેરપ્યવિષયઃ ।
સિદ્ધસાધનાપસિદ્ધાન્તૌ વ્યનક્તિ -- નહીતિ ॥ પ્રામાણ્યમિતિ ॥ તદ્વત્ત્વાદિરૂપમિત્યર્થઃ । વૈશિષ્ટ્યમનુવ્યવસાયવિષય એવ નેતિ પક્ષે તાદૃશાનુવ્યવસાયવિષયત્વમાદાય સિદ્ધસાધનાદિદોષાભાવેપિ ઇદં જ્ઞાનં પ્રમાણં સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ ઇત્યનુમિતિસામગ્રીરૂપા યાવતી ત્વદુક્તલક્ષણા જ્ઞાનગ્રાહિકા સામગ્રી તાવત્ત્યાપિ પ્રામાણ્યગ્રહાત્સિદ્ધસાધનપાપસિદ્ધાન્તાવિત્યર્થઃ। અનુમિતિવિષયત્વોક્તૌ તત્સામાગ્રીવિષયત્વં સિદ્ધમેવેત્યુપેત્ય અનુમિતેઃ ઇત્યેવોક્તમ્ । ન ત્વનુમિતિસામગ્ર્યા અપીતિ । યદ્વાતેન સામગ્રીત્યુક્તાવપિ ગ્રાહકજ્ઞાનેત્યેવ યુક્તમ્ । ન તુ સામગ્રીત્યુપેત્યૈવમુક્તમ્ । દ્વિતીયે સ્વાતન્ત્ર્યેણ તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વગ્રાહકત્વમિતિ મતમ્, ઉત ગ્રાહકત્વમા 1 ત્રમિતિ ? સ્વાતન્ત્ર્યેણ તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વાદિવિષયિકેત્યર્થઃ -- અનુવ્યવસાયાવિષયોપિ ॥ સ્વાતન્ત્ર્યેણ તદ્વદ્વિશિષ્ટધર્મવિશેષ્યકત્વાદિવિષયકાનુમિતેરપીત્યર્થઃ । દ્વિદીયેપિ ગ્રાહ્યમિત્યત્ર ગ્રાહ્યત્વમાત્રમભિમતમ્ ઉત
સ્વાતન્ત્ર્યેણ ? આદ્યે તાદૃશાનુવ્યવસાયવિષયત્વમાદાયાપિ સિદ્ધસાધનતાપસિદ્ધાન્તૌ સ્પષ્ટૌ ।
1 . માત્રં -કું .
પરો-સ્વ-નિ-ભં ) પ્રામાણ્યવદઃ પુ- 24.
---------------- --------------- --------
અસ્મિન્પક્ષે ઽપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વવિશેષણવૈયર્થ્યં ચ ॥
દ્વિતીયેતૂક્તરૂપાનુવ્યવસાયં પ્રતિ પ્રામાણ્યસ્ય ન્યાયમતે સ્વાતન્ત્ર્યેણાવિષયતયા યાવતીતિ જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીવિશેષણેનૈવ સિદ્ધસાધનાપત્તેર્દેષાન્તરમાહ-- અસ્મિન્પક્ષ ઇતિ ॥ ગ્રાહ્યત્વમિત્યત્રૈવ સ્વાતન્ત્ર્યેણ
ગ્રહ્યત્વમિતિ પક્ષ ઇત્યર્થઃ । તથા અસ્મિન્પક્ષ ઇત્યસ્યં સ્વાતન્ત્ર્યેણ તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વાદિગ્રાહિકેતિ પક્ષ ઇત્યપ્યર્થમુપેત્ય પ્રાચીનપક્ષેપ્યયં દોષોબોધ્યઃ । તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વગ્રહે તદભાવવદ્વિશેષ્યકત્વરૂપાપ્રામાણ્યગ્રહાસંભવેનોક્તવિવક્ષયા તદ્વારણાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વરૂપાપ્રામાણ્યગ્રાહિકાપિ તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વગ્રાહિકૈવ । તત્પ્રકારકત્વવિત્તવેદ્યત્વાત્તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વસ્ય । તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વાભાને તત્પ્રકારકત્વાગ્રહણાયોગાદિચેત્ તર્હિ અપ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વરૂપવિશેષણદાને ઽપિ તવ ઘટત્વપ્રકારં જ્ઞાનમિતિ શબ્દજન્યજ્ઞનેનાપ્રામાણ્યાગ્રાહકેણ ક્વદુક્તદિશા પ્રકારવિત્તિવેદ્યતયા તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વગ્રાહિણાપિ પ્રમાણ્યાગ્રહણાદ્બાધાપત્તેઃ । યદિ ચાત્ર તદ્વત્તેન વિશેષ્યસ્યાભાનાન્ન બાધઃ। તર્હિ અપ્રામાણ્યગ્રાહકસામગ્ર્યામપિ તત્તુલ્યમ્ । અત એવ પૂર્વં દલદ્વયકૃત્યં વ્યક્તીકૃતમ્ ॥
યદત્રોક્તં નરહરિણા"અપ્રામાણ્યાગ્રા 1 હકેત્યત્ર નઞ્વ્યત્યાસેનાપ્રામાણ્યાભાવગ્રા 2 હકેત્યર્થે પ્રામાણ્યગ્રાહકેતિ પર્યવસાનાત્
પ્રામાણ્યગ્રાહતયાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકગ્રાહ્યત્વં વિધિકોટ્યર્થ"ઇતિ તદપિ"યાવતી પ્રામાણ્યવિષયિકા સામગ્રી તદ્બ્રહ્મત્વં સ્તવતસ્ત્વમિત્યુક્તં સ્યાત્"ઇતિ ગ્રન્થકૃદુક્ત્યેવ સિદ્ધસાધનાદિતોષેણ નિરસ્તં ભવતિ । ન ચ ગ્રાહ્યપદેન સ્વાતન્ત્ર્યેણ ગ્રાહ્યમિત્યભિમતત્વાદ્યાવદિત્યુક્તૈવ સિદ્ધસાધનત્વદોષાભાવઃ, તથાત્વે નાનુવ્યવસાયવિષયત્વસ્ય ન્યાયમતે ઽભાવદિતિ વાચ્યમ્ । નઞો પ્રામાણ્યાભાવાર્થકત્વે પૂર્વપદેન સમાસાયોગાત્ , નઞ્દ્વયવૈયર્થ્યાત્, તત્પદવૈયર્થ્યાચ્ચેતિધ્યયેમ્।તદેતદાહ -- અપ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વવિશેષણવૈયર્થ્યમિતિ ॥
પરો-સ્વ-નિ-ભં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 25.
---------- ------- --------
નનુ યથા 1 જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્ર્યા જ્ઞાનગ્રહાર્થં યાવદપેક્ષિતમ્ તાવદેવ વિષયગ્રહાર્થમપ્યપેક્ષ્યતે સૈવ સવિષય 2 જ્ઞાનગ્રહકસામગ્રી વિવક્ષિતા ।
અનુવ્યવસાયસામગ્રી ચૈવં વિધા । 3 તયા વ્યવસાયગ્રહે ઽપેક્ષિતસ્ય વ્યવસાય 4 સંપ્રયોગસ્યૈવં તદ્વિષયઘટગ્રહે ઽપ્યપેક્ષિતત્વાત્ । ઘટજ્ઞાનમિતિ શબ્દસ્તુ જ્ઞાનગ્રહે જ્ઞાનપદગતાનાં શક્તિમપેક્ષતે । ઘટગ્રહે તુ ઘટપદગતાં શક્તિમિતિ ચે 5 ન્ન ।
પક્ષધરોક્તશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિતિ ॥ તાવદેવેતિ ॥ જ્ઞાનગ્રાહકત્વપ્રયુક્તમેવ યસ્યાં વિષયગ્રાહકત્વં સૈવેત્યર્થઃ । અસ્મિન્મતે ચ ભ્રમ ઇતિ પદજન્યજ્ઞાનેન પ્રામાણ્યાગ્રહાદ્બાધવારણાયાપ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વવિશંષણમર્થવત્ । વિષયોપરક્તજ્ઞાનગ્રાહકેણ પ્રમેતિ પદજન્યજ્ઞાનેનોક્તરૂપેણ પ્રમાણ્યગ્રહણાત્સિદ્ધસાધનવારણાય -- યાવદિતિ વિશેષણમ્ । બાધઃ સિદ્ધસાધનતા ચ નેતિ ક્રમેણ વ્યનક્તિ-- અનુવ્યવસાયસમગ્રીતિ ॥ ષષ્ઠીતત્પુરુષઃ।
આત્મમનઃસંયોગાદિરિત્યર્થઃ । સ્વપ્રકાશવ્યવસાયાદિસામગ્ર્યપિ ગ્રાહ્ય-- વ્યવસાયસંયોગસ્ય ॥ વ્યવસાયસ્ય મનસા સહ સંયુક્તસમવાયરૂપસંબન્ધસ્યૈવેત્યર્થઃ । બાહ્યર્થરૂપવિષયગ્રહે વ્યવસાયરૂપપ્રત્યાસત્તેરપેક્ષાયા ઇવાનુવ્યવસાયજનનેપિ વિષયતા વ્યવસાયાપેક્ષાયાસ્તુલ્યત્ત્વાદિતિ ભાવઃ । તત્પદેનેત્યુપલક્ષણમ્ તત્પદાદિનેત્યર્થઃ ।
1.યયા સામગ્ર્યા-કું.છ.ક. 2.ક- કું. છ.ક. 3.તથાહિ-છ. 4.સંબન્ધસ્યૈવ- છ. 5. ત્ -ક.

પરો-સ્વ-નિ-ભં ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ -26.
-------- -------- ----
તથાપ્યેકયૈવ શક્ત્યા પ્રકરણપ્રાપ્તઘટજ્ઞાનપરામર્શકેન તત્પદેન જનિતજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યાવિષયકત્વેન બાધતદવસ્થ્યાત્ ।
નાપિ તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાજન્યજ્ઞાનવિષયત્વં સ્વતસ્ત્વમ્ । અસ્મિંશ્ચ પક્ષે સંભવમાત્રં સાધ્યં ન તુ નિયમઃ ।
યદત્ર મણિસારાદાવુક્તમ્"અસર્વનામત્વેનગ્રાહકવિશેષણાન્ન દોષ"ઇતિ તન્ન । તથાપિ લક્ષણયા ઘટજ્ઞાનોપસ્થાપકેન લાક્ષણિકજ્ઞાનપદેન પ્રામાણ્યાગ્રહાગ્બાધાત્ ।
અલક્ષણિકત્વેનાપિ વિશેષણે 1 તુ ઘટજ્ઞાને જ્ઞાનપદં શક્તામિતિ ભ્રમે સતિ તાદૃશેન જ્ઞાનપદેનાપિ પ્રામાણ્યાગ્રહાદ્બાધ એવ । ભ્રમાઘટિતત્વેનાપિ વિશેષણે તુ અપ્રામાણ્યાગ્રાહકપદવૈયર્થ્યમ્ । પ્રમાયામપ્રામાણ્યાનુમાનસ્ય વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાન્યતરભ્રમમૂલત્વાદેવ તત્ર બાધવાહણાત્ ।
યત્તુ ઇદં જ્ઞાનમપ્રમાણમિતિ મનસાપ્રામાણ્યારોપસ્થલે ઽન્યત્ર ગૃહીતાપ્રામાણ્યસ્મૃતિસંભવેન તયા ભ્રમાઘટિતયાપિ સામગ્ર્યા પ્રામાણ્યાગ્રહાદ્બાધવારણાયાપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ વિશેષણં 2 સાર્થકમિતિ તન્ન । તત્ર જ્ઞાનગ્રાહકત્વપ્રયુક્તવિષયગ્રાહત્વરૂપસવનષયજ્ઞાનગ્રાહકત્વસ્યાભાવાદેવ બાધવાપણાત્ । વિસ્તરસ્તુ ગુરુટીકાયામ્ ।
સાધારણં નિરુક્ત્યન્તરમપ્યનૂદ્ય નિરાહ -- નાપીતિ ॥ તજ્જ્ઞાનં ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનમ્ । તદ્વિષયકં જ્ઞાનં ગુરુમતે તદેવ । ભટ્ટમતે જ્ઞાતતાલિઙ્ગક 3 તદવુમિતિઃ । મિશ્રમતે ત 4 દનુવ્યવસાયઃ । તદજન્યં યજ્જ્ઞાનં તદેવ । તદ્વિષત્વમિત્યર્થઃ ।
1.ઽતુ ઽ ઇતિ ન -કું. 2. સાર્થકપદં ન -આ. 3. કાનુ-કું. 4.ત્ત- આ.
પરો-સ્વ-નિ-ભં ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 27.
------------- ---------- ----
સ્વતસ્ત્વપક્ષે ઽપિ પ્રામાણ્યસ્ય તજ્જ્ઞાનવિષય 1 જ્ઞાનજન્યાનુમિત્યાપિગ્રાહ્યત્વેન તદજન્યજ્ઞાનસ્યૈવ વિષય ઇતિ નિયમસ્ય તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાજન્યેન ઘટજ્ઞાનેનાપ્યગ્રાહ્યત્વેન ગૃહ્યત એવેતિ નિયમસ્ય 2 ----
અત્ર જ્ઞાનજન્યેત્યુક્ત્યાનુમિતિવિષયત્વેન સિદ્ધસાધનતેતિ શઙ્કા, જ્ઞાનવિષયકેત્યુક્ત્યા ગુરુમતે ઽનુમિત્યાદીપ્રામાણ્યાંશે ભટ્ટમતે મિશ્રમતે ચ સર્વત્ર પ્રામાણ્યાનુમિત્યનુવ્યાવસાયયોર્વ્યાપ્તિજ્ઞાનવ્યવસાયાભ્યાં જન્યત્વેન બાધ ઇતિ શઙ્કા, તદિત્યુક્ત્યા પુનરપિ ગુરુમતે લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વેન જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનત્વાત્તજ્જન્યાનુમિતિપ્રામાણ્યાંશે બાધ ઇતિ 3 ભટ્ટમતે જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતેર્જ્ઞાનવિષયવ્યાપ્તિજ્ઞાનજન્યત્વાદ્બાધ ઇતિ 3 મિશ્રમતેપ્યનુવ્યવસાયસ્ય વ્યવસાયવિષયકસ્ય તજ્જન્યતયા તન્નિષ્ઠપ્રામાણ્યાંશે બાધ ઇતિ શઙ્કા નિરસ્તા 4 । ભટ્ટમતે સામાન્યપ્રત્યાસત્તેરભાવેન વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનાવિષયત્વમ્ । મતાન્તરે તુ વ્યક્તમ્ । અત્રાદ્યજ્ઞાનપદં તત્પદસ્ય તદ્ગ્રન્થે પૂર્વનિર્દિષ્ટપ્રામાણ્યપરામર્શિતયા સિદ્ધસાધનત્વવારણાય । દ્વિતીયં તુ વ્યાપારનુબન્ધિતયા તજ્જ્ઞાનવિષયકૈરાત્માદિભિઃ
પ્રામાણ્યજ્ઞાનજનનદ્વાર
5 સિદ્ધિવારણાય પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધિતયા તદ્વિષયકત્વલાભાર્થમ્ । તૃતીયમપિ વ્યાપારાનુબન્ધિતયાત્માદિભિરેવ સિદ્ધસાધનતાવારણાય પ્રતિપત્ત્યનુબન્ધિતયા વિષયત્લાભાયેત્યાહુઃ।
ગ્રન્થકર્તુઃ કુતો નિયમો નાભિમત ઇત્યત આહ -- સ્વતસ્ત્વેતિ ॥ તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનજન્યેતિ ॥ પક્ષજ્ઞાનજન્યત્વાદનુમિતેરિતિ ભાવઃ । ગ્રાહ્યત્વેન -- વિષયોકાર્યત્વેનેત્યર્થઃ । અગ્રાહ્યત્વેન -- અવિષયીકાર્યત્વેન ।
1.ક-કું ક. 2.વા-છ. 3.ઇયં પઙ્ક્તિર્નદૃશ્યતે -મુ. 4.વ્યુદસ્તા-કું આ. 5.પ્ર-કું.આ.
પરો-સ્વ-નિ-ભં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 28.
---------- ------- --------
ચાસંભવ 1 ઇતિ વાચ્યમ્ । સ્વતસ્ત્વપક્ષે વ્યવસાયપ્રામાણ્યગ્રહકસ્યાનુવ્યવસાયસ્ય
વ્યવસાયવિષયકેશ્વરજ્ઞાનજન્યતયા તદજન્યજ્ઞાનં 2 ત્વાભાવેન બાધાત્ । પરતસ્ત્વપક્ષે તદજન્યેશ્વરજ્ઞાનવિષયત્વેન સિદ્ધસાધનાચ્ચ । નાપિ તજ્જ્ઞાનવિષયકજન્યજ્ઞાનાજન્યજન્યજ્ઞાનવિષયત્વં વા તજ્જ્ઞાનવિષયકસમાનાધિકરણજ્ઞાનાજન્યસમાનાધિકરણજ્ઞાનવિષયત્વં વા સ્વતસ્ત્વમ્ ।
ગૃહ્યત એવ -- વિષયીક્રિયત એવેત્યર્થઃ । કિમિદં સ્વતસ્ત્વવાદિમાત્રસાધારણમ્ ઉત નિરીશ્વરમીમાંસકમાત્રસાધારણમ્ નિર્વચનમ્ ? આદ્ય આહ -- સ્વતસ્ત્વપક્ષ ઇતિ ॥ સિદ્ધાન્તે સાક્ષિશબ્દિતાનુવ્યવસાયજ્ઞાનસ્ય નિત્યત્વેપિ પ્રામાણ્યવિષયકત્વરૂપવિશિષ્ટવેષેણ જન્યત્વાદિતિ ભાવઃ । અન્ત્ય આહ -- પરતસ્ત્વપક્ષ ઇતિ ॥ એવં રૂપે સ્વતસ્ત્વે ત્વાં પ્રત્યુચ્યમાને ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયવિષયં 3 યદીશ્વરજ્ઞાનં તદજન્યં તદેવ । તદ્વિષયત્વેન ત્વયા સિદ્ધસાધનતાયા વક્તું શક્યત્વાદિતિ ભાવઃ। અયં ચ 4 દોષઃ પ્રાચીનપક્ષેપિ સમઃ । યત્ત્વીશ્વરનિરાસાભિપ્રાયેણૌવં સાધ્યસ્ય મીમાંસકેનોચ્યમાનત્વાન્ન સિદ્ધસાધનતા દોષ ઇતિ । તન્ન । અર્થાન્તરાનિવારણાદિતિ રુચિદત્તેનૈવદીષિતત્વાત્ । યજ્ઞપતિનોક્તવિવક્ષામનૂદ્ય નિરાહ -- નાપીતિ ॥ સર્વસ્યાપી જન્યજ્ઞાનસ્ય તજ્જ્ઞાનવિષયકેશ્વરજ્ઞાનજન્યત્વેનાપ્રસિદ્ધિવારણાયાદ્યં જન્યપદમ્ ।
દ્વિતીયન્ત્વીશ્વરજ્ઞાનમાદાય સિદ્ધસાધનતાનરાસાર્થમ્ । એવમગ્રે સમાનાધિકરણપદદ્વયકૃત્યં ધ્યેયમ્ । યુગપદેવ વિવક્ષાદ્વયેપિ દોષમાહ -- પરતસ્ત્વેતિ ।
1.વાત્- કં. 2. ઽજ્ઞાનઽ ઇતિ ન - કું-છ-ક. 3.કં-કું. 4.દોષપદં નાસ્તિ- આ.
પરો-સ્વ-નિ-ભં. ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 29.
----------- ---------- --------
પરતસ્ત્વપક્ષે ઽપિ પ્રામાણ્યસ્યૈવં વિધં સામાન્યપ્રત્ત્યાસત્તિજન્યં પ્રમેયમિતિ યજ્જ્ઞાનં દદ્વિષયત્વેન સિદ્ધસાધનાત્ ।
વિષયપદેનપ્રકારત્વવિવક્ષાયામપિ સ્વતસ્ત્વપક્ષેપિ પ્રામાણ્યસ્ય સર્વં જ્ઞાનં ગુણ ઇતિ શબ્દજન્યવ્યવસાયવિષયકાનુવ્યાવસાયસ્ય સર્વજ્ઞાનાન્તર્ભૂતસ્વવિષયકવ્યવસાયજન્યત્વેન તદજન્યત્વાભાવેનાંશે બાધાત્ ।
એવંવિધં ॥ તજ્જ્ઞાનવિષયકજન્યજ્ઞાનાજન્ય 1 જન્યરૂપમ્ । તજ્જ્ઞાનવિષયકસમાનાધિકરણજ્ઞાનાજન્યસમાનાધિકરણરૂપમ્
ચેત્યર્થ્યઃ -- પ્રમેયમ્ ॥ પ્રમેયત્વપ્રકારકં પ્રમેયવિશેષ્યકં યજ્જ્ઞાનં તદ્ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયવિષયકં ઘટાદિજ્ઞાનરૂપજન્યસમાનાધિકણજ્ઞાનાજન્યં જન્યં 2 સમાનાધિકરણં પ્રમેયત્વપ્રકારેણ પ્રામાણ્યવિષયકં ચેતિ તદ્વિષયત્વેન સિદ્ધસાધનમિત્યર્થ્યઃ । એતચ્ચોપલક્ષણમ્ । નિરીશ્વરમતે વ્યર્થવિશેષણત્વં ચ બોધ્યમ્ । એતેન સમાનાધિકરણેતિ વિશેણણીયમિતિ શિરોમણિપક્ષોપિપ્રયુક્તઃ । નનુ પ્રમેયમિતિજ્ઞાને વિશેષ્યતયા પ્રામાણ્ય 3 સ્ય વિષયત્વેપિ ન પ્રકારતયા । તથાત્વેન વિષયત્વં ચ નિરુક્તો વિવક્ષીતમ્ । ઇત્યત આહ-- વિષયેતિ । પ્રામાણ્યસ્યેત્યસ્યાનુવ્યવસાયેનેત્યત્રાન્વયઃ । પ્રામાણ્યગોચરસ્યેત્યર્થઃ । ગુણત્વપ્રકારકસર્વજ્ઞાનવિશેષ્યકશાબ્દજ્ઞાનનિષ્ઠપ્રામાણ્યગ્રાહકોનુઽવ્યવસાયો વ્વવસાયજન્યઃ । સ ચ વ્યવસાયઃ સર્વજ્ઞાનવિષયકો જ્ઞાનત્વેન સ્વાત્માનમપિ વિષયીકરોતીતિ તત્પ્રામાણ્યસ્ય

તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનજન્યજ્ઞાનપ્રકારત્વમેવાસ્તિ । તદજન્યજ્ઞાનપ્રકારત્વં નેતિ સર્વં જ્ઞાનં ગુણ ઇતિ જ્ઞાનનિષ્ઠ પ્રામાણ્યાંશે બાધ ઇત્યર્થઃ ; સર્વજ્ઞાનાન્તર્ભૂતં ચ તત્વસ્વં ચેતિ વિગ્રહઃ ।
1. એકં જન્યપદં ન - આ. 2. ન્યાસા - આ. 3. ણ્યવિ - આ.
પરો-સ્વ-નિ-ભં ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 30.
એતદભાવરૂપપરતસ્ત્વસાધનેંઽશે સિદ્ધસાધનાચ્ચ । ન ચૈવંવિધવ્યાવસાયપ્રામાણ્યસ્યાપક્ષત્વાન્ન બાધ ઇતિ વાચ્યમ્ । સામાન્યે 1 વિપ્રતિપત્તૌ વિશેષે 2 સાધ્યસાધનેર્ઽથાન્તરાત્ ।
એતેન તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાજન્યજ્ઞાનવિષયત્વમેવ સ્વતસ્ત્વમ્ । ન તુ જન્યપદદ્વયં વા સમાનાધિકરણપદદ્વયં વા પ્રક્ષેપ્યમ્ । ન ચૈવં પૂર્વોક્તેશ્વરજ્ઞાનમાદાય બાધસિદ્ધસાધનતે સ્યાતામિતિ વાચ્યમ્ ।
તદ્વ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વરૂપજન્યસ્યાભાવરૂપમજન્યત્વં હિ દ્વેધા ।
સ્વપદેન વ્યવસાયઃ । કેનચિદુક્ત 3 સમાધિમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નચૈવં વિધેતિ ॥ અર્થાન્તરાદિતિ । સામાન્યધર્માવચ્છિન્નસ્વતસ્ત્વપરતસ્ત્વસંશયનિવર્તનાનુપયોગાદર્થાન્તરાદિ 4 તિ ભાવઃ ।
પક્ષધરોક્તમપ્યનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ તદ્વ્યતિરેકેતિ ॥ અત્રોભયત્ર વ્યતિરેકશબ્દઃ પ્રગભાવપરઃ । અન્યથા આદ્યસ્ય સંસર્ગાભાવમાત્રપરત્વે તજ્જ્ઞાનવિષયકવ્યાપ્તિજ્ઞાનાત્યન્તાભાવરૂપવ્યતિરેકાપ્રયુક્તપ્રાગભાવપ્રતિયોગિનીં ઇદં જ્ઞાનં પ્રમેત્યનુમિતિમાદાયૈવ 5 સિદ્ધસાધનતાપત્તેઃ । અન્ત્યસ્યાપિ તત્પરત્વે પૂર્વોક્તાનુમિતિમાદાયૈવ સિદ્ધસાધનતાપત્તેઃ । ધ્વંસરૂપતદ્વ્યતિરેકસ્ય તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનવ્યતિરેકેણ કેનાપ્યજન્યત્વાદિતિ ધ્યેયમ્ । યદ્યપિ નૈતદ્રૂપં જન્યત્વમ્ । આકાશાદિજન્ય શબ્દાદાવભાવાત્ । તથાપિ । વ્યતિરેકિપદાર્થેષુ ભવતીદં જન્યત્વમિતિ ભાવઃ -- દ્વેધેતિ ॥ ઉત્તરદલેન નઞો ઽન્વયેન પૂર્વભાગેન નઞો ઽન્વયેન વા દ્વેધેત્યર્થ્યઃ --
1. ન્યવિ - કું. 2. ષસાધ્ય - કું. 3. ત્યર્થઃ - આ. 5. ય સિ - કું. ય.આ.
પરો-સ્વ-નિ-ભં ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 31.
------ -------- -----------
તદ્વતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકાપ્રતિયોગિત્વેન વા તદ્વ્યતિરેકાપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વેન વેતિ । તત્રાદ્યસ્યાજન્યત્વસ્યેશ્વરજ્ઞાને સત્વેપિ મયા વિવક્ષિતસ્ય દ્વિતીયસ્યાભાવાત્ । ન હીશ્વરજ્ઞાનં પ્રાગભાવરૂપવ્યતિરેકપ્રતિયોગીતિ નિરસ્તમ્ । તથાપિ પૂર્વોક્તસ્ય પ્રમેયમિતિ જ્ઞાનવિષયત્વેન સિદ્ધાસાધસ્ય સર્વં જ્ઞાનં ગુણ ઇત્યાદિનોક્તસ્ય બાધસ્ય--
પ્રયુક્તેતિ ॥ તદન્વયાદ્યનુવિધાય્યુત્તરકાલસંબન્ધિત્વં પ્રયુક્તમ્ । તદ્ભિન્નત્વમપ્રયુ ક્તત્વામિત્યર્થઃ-- સત્વેપીતિ ॥ તસ્ય વ્યતિરેકમાત્રાપ્રતિયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ-- મયેતિ ॥ સ્વતસ્ત્વનિર્વચનકર્ત્રેત્યર્થઃ । અભાવાદિત્યેતદ્વનક્તિ -- નહીતિ ॥ તથા ચ ન પ્રાગુક્તદોષાવિતિ ભાવઃ । એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- તથાપીતિ ॥ એવં વિવક્ષાયામપીત્યર્થઃ । વિષયપદેન પ્રકારત્વવિવક્ષામુપેત્યાહ -- સર્વં જ્ઞાનમિતિ ॥ બાધસ્યે 1 તિ । એતદભાવરૂપપરતસ્ત્વસાધને સિદ્ધસાધનાચ્ચ । તસ્યા 2
પક્ષત્વે ચાર્થાન્તરતા । ઇદં જ્ઞાનં પ્રમેતિ સામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યજ્ઞાને પ્રામાણ્યસ્ય પ્રકારત્વેન સિદ્ધસાધનાપરિહારાચ્ચ । ન ચ સામાન્યસ્યા 3 જ્ઞાનસ્ય પ્રત્યાસત્તિત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગેન જ્ઞાતસ્યૈવ પ્રત્યાસત્તિત્વાત્પ્રમાત્વજ્ઞાનસ્ય ચાનુમિત્યાદિરૂપસ્ય પ્રમાત્વાશ્રયરૂપપક્ષાદિજ્ઞાનજન્યતયા તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનજન્યત્વમેવેત્યુક્તસ્થલે તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાજન્યજ્ઞાનપ્રકારત્વં નેતિ ન દોષ ઇતિ વાચ્યમ્ । ઇચ્છાયાં ગૃહીતં તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વં સ્મૃતં સજ્જ્ઞાનત્વેન ગૃહ્યમાણે રૂપ્યભ્રમે યત્રારોપ્યતે યત્ર વા રૂપ્યત્વવતિ રૂપ્યત્વપ્રકારકત્વેન ગૃહ્યમાણાયામિચ્છાયાં --
1. સ્ય ચે - કું. આ. 2. પિ - આ. 3. અજ્ઞાતપદં ન - આ.
પરો-સ્વ-નિ-ભ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 32.
--------- ---------- ------
- જ્ઞાનત્વમારોપ્યતે તત્રોભયત્ર પ્રમાત્વાશ્રયજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનં વિનાપિ રૂપ્યત્વવતિ રૂપ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપં પ્રમા 1 ત્વં ગૃહીતું શક્યમિતિ જ્ઞાતયા 2 તદ્રૂપસામાન્યપ્રત્યાસત્યા જનિતં જ્ઞાનમાદાય સિદ્ધસાધન 3 ત્વસ્ય દુર્વારત્વાત્ । કિં ચ ત્વન્મતે ગઙ્ગાસ્નાનાદિસત્કર્મજન્યં યોગિજ્ઞાનં તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનજન્યમેવેતિ તાદૃશજ્ઞાન 4 પ્રકારત્વમાદાય સિદ્ધસાધન 5 મેવ । ન હિ તદપિ નિદિધ્યાસનજન્યમ્ । માનાભાવાત્ । યેન યોગિજ્ઞાનં તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાન જન્યં સ્યાત્ । તત્તત્કાર્મણાં ત 6 ત્ત્વજ્ઞાનવિશેષ એવ જનકત્વમિત્યનુમાનખણ્ડે ત્વયૈવોક્તેઃ । પ્રમાત્વસ્ય પ્રકારત્વાર્થં
પૂર્વોપસ્થિતેરાવશ્યકત્વે ઽપિ ઉક્તદિશા પ્રમાત્વાશ્રયજ્ઞાનં વિનાપિ પ્રમાત્વજ્ઞાનસંભવાત્ । યત્તુ અનાગતાવિષયકેતિ દ્વિતીયતૃતીયજ્ઞાનયોર્વિશેષણમતો ન કો ઽપિ દોષ ઇતિ તન્ન । 7 વર્તમાનઘટપ્રામાત્વપ્રત્યાસત્ત્યા દોષતાદવસ્થ્યાત્ । અનાગતવૃષ્ટ્યાદિજ્ઞાનપ્રામાણ્યાંશે બાધાત્ । તદન્યસ્ય પક્ષત્વે ચાર્થાન્તરત્વાત્ । યદ્યપિ તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનવ્યતિરે 8 કા પ્રયુક્તવ્યતિરે 9 કપ્રતિગિતદકેજ્ઞાનમાત્રવિષયકજ્ઞાનગ્રાહ્ય 10 મિતિ તદર્થ ઇતિ । તદપિ ન । એવં હિ પૂર્વદલેન પ્રામાણ્યાનુમિતિ 11 માદાય તદેકજ્ઞાનમાત્રવિશેષણ સામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યજ્ઞાનયોગિજ્ઞાને 12 શ્વરજ્ઞાનાન્યાદાય 13 સિદ્ધસાધનત્વાભાવે ઽપિ જ્ઞાનં ગુણ ઇત્યાદિ 14 જ્ઞાનજ્ઞાનપ્રામાણ્યાનુવ્યવસાયસ્ય ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનવિષયકતયા તદેક 15 વિષયકત્વાભાવેન તદંશે બાધાત્ ।
1.ણ-કું. 2.તયા-આ. 3.ઽત્વઽ ઇતિ ન -આ. 4. વિષયત્વં- આ. 5.ત્વ-આ.
6.ત્તજ્જ્ઞા -કું. 7. વર્તમાનપદં ન -આ. 8.ક-કું 9.કા-કું. 10. ત્વ-આ.
11. મીશ્વરજ્ઞાનંવા- આ. 12. ચાદાય- આ. 13. ચ-કું. 14. જ્ઞાનપ્રા-કું.
15. જ્ઞાન-આ.
સ્વતસ્ત્વે અનુમાનાનિ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 33
----------------- -------------- -------
ચાપરિહારાદિતિ દિક્ ॥
પરોક્તસ્વતસ્ત્વનિરુક્તિભઙ્ગઃ