Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa (with commentary) · Chapter 18

sattarkasahitā vedāḥ prāhuryaṃ pūrṇasadguṇam/
dharmārādhyaṃ devateḍyaṃ vande taṃ kamalāpatim//
pūrveṇa saṅgatiṃ darśayannuttarārthamāha-- atheti// saparikara 2 śabdapramāṇasvarūpanirūpaṇānantaramanumānapramāṇaṃ saparikaraṃ asminparicchede kathyate/
1.evamityadhikam - ka. 2.raṃ śa-ṭa.ṭha.ḍa.
pu-2 nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛtīyaparicchedaḥ
vedarūpa 1 śabdaḥ pradhānamityuktatvāttadanugrāhakamanumānamucyate//
nirdeṣopapattiranumānam / upapattirvyāpyam/
kiṃ kāraṇam/ tadanugrāhakam- hetugarbhamidam/ śabdapramāṇānumānugrāhakatvāducyata
ityarthaḥ/ tadanantaram kutaḥ/ vedarūpaḥ śabdaḥ 2 pramāṇamityuktatvāt/ pradhānoktyanantaramevānugrāhakokteravasarādityarthaḥ/ yadvā pramāṇāntarānugrāhaka 3 manuktvā vedānugrāhakoktiḥ kuta ityato vedarūpaḥ śabdaḥ pradhānamityuktatvāditi/"yāthārthameva mānatvaṃ tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ"iti yuktipādīyānuvyākhyāne"yāthārthyameva prāmāṇyaṃ tanmukhyaṃ jñānaśabdayoḥ"iti brahmatarke ca/ tadyāyārthyaṃ jñāne kevalapramāṇe vedarūpapramāṇe ca mukhyamityasya tātparyaṃ - pradhānamityuktatvāditi // vedānugrāhakatvaṃ ca-- vede āropitāni yāni aprāmāṇyakāraṇāni anṛtavyāghātapunaruktyaśakyārthābhidhāyitvagurūpāyabodhakatvārthabodhopāyaśūnyatvādīni tatsarvanirāsena prāmāṇyasthirīkaraṇaṃ, tathā vedabodhyer'the āropitānyathākāraśaṅkānirīsena tadbādhyadharmadevabrahmasvarūpasthirūkaraṇam//
anumānasāmānyalakṣaṇaṃ pramāṇalakṣaṇe bhagavatpādoktamevāhaḥ-- nirdeṣeti// anumetyanumānamucyate/ niṣkrāntā doṣebhyaḥ nirdeṣā sā ca sā upapattiśca nirdeṣopapattiḥ/ upapattidoṣāśca svamate anumānadoṣoktivāde vyaktāḥ/ atropapattipadaṃ arthavādopapattī cetyādāviva hetvābhāsaviviktayuktiparaṃ cet nirdeṣeti vyarthamityata āha --
upapattirvyāpyamiti//
1.paḥ śa-ka.ga.ṭa.rā. 2.pradhanami-ṭha.ḍa. 3.'tva' iti pūritam-ḍa.
svate-vyāni-rūṇam) vyāptivādaḥ pu - 3.
nirdeṣatvena viśeṣaṇānnāsiddhādāvativyāptiḥ/ uktiṃ hi paddhatau"upapattiryuktirliṅgvyāpyamiti paryāya1"iti/ atropapattirvyāpyamityetāvataiva pūrtāvapi yuktiliṅgagrahaṇaṃ bhagavatpādaiḥ"ranumā yuktirevokte"ti"liṅgaṃ heturi"ti coktatvena 2 tadvirodha iti śaṅkānirāsāya/ pramāṇalakṣaṇaṭīkāyāntu -- sāhacaryeṇārthagamakaṃ liṅgamiti sāhacaryaniyamarūpavyāptau niyamāṃśatyāgena sāhacaryamātramuktam/ tadāvaśyakanirdeṣagrahaṇādeva sādhāraṇādau nātivyāptirityabhipretya//
nanu -- lakṣaṇaṭīkāyāmupapattirliṅgamityuktam/ atratūcyate vyāptamiti/
tatkathamityataḥ paryāyatvānna doṣa iti bhāvenāha-- uktaṃ hīti// caturṇāṃ śabdānāmukteḥ kṛtyamāha- atreti// pūrtāviti// tāvataiva nirdeṣapatasārthakyasya 3 lakṣaṇoktervā saṃbhavāditi bhāvaḥ/"anumāyuktireveti"yuktipādīyānuvyākhyāne,"liṅgaṃ heturiti"mithyātvānumānakhaṇḍane coktatvādityarthaḥ//
nanu -- vyāpyaṃ nāma vyāpteḥ karma/ vyāptiścasāhacaryaniyama iti vācyam/ tathā ca lakṣaṇaṭīkāvirodha eva/ tatropapattirliṅgamityuktvā sāhacaryeṇārthagamakaṃ liṅgamityevokterityato niyamāṃśobhipreta eva tatphalasya viśeṣaṇāntaralabhyatvāttadanuktiritibhāvena virodhaṃ nirāha-- pramāṇalakṣaṇaṭīkāyāṃ tviti// sādhāraṇeti// sādhāraṇānaikāntikahetvābhāsādāvityarthaḥ//
1. yā i- ka.ṭa. 2.tvātta -ga.ṭa.rā. 3.kyasaṃbhavā-ṭa.ṭha.ḍa.
pu -4 nyāyadīpayutarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
avinābhāvo vyāptiḥ//
nanvavinābhāvaḥ- sādhyena vinā sādhanasyābhāvo vā; sādhyenāvinā sādhyasāhityena sādhanasya bhāvo vā/ nādyaḥ/ kevalānvayini sādhyā 1 bhāvāprasiddhyāvyāpteḥ/ asya vyatirekavyāptitvena tvanmatenumānānaṅgatvācca/ na dvitīyaḥ/ sādhyasāhityasya vyabhicāriṇyapi satvāt/ sādhyasāhityaniyamobhipretaścet niyamasya nirūcyamānavyāptirūpatvenātmāśrayāt/
nanu vyāpteḥ karma vyāpyamiti vyāpyasvarūpaṃ vyāptijñānādhīnajñānamiti kā vyāptiriti jijñāsāyāṃ paddhatyuktalakṣaṇamāha -- avinābhāva iti// tatpariṣkartuṃ vyāptivādapūrvapakṣe maṇyādyukti2 diśākṣipati-- nanviti/ naño vyatyāsenānvayamupetyādyaḥ kalpaḥ/ yathāśrutānvayamupetya dvitīyaḥ/ phalitārthamāha-- sādhyasāhityeneti// kevalānvayinīti// śabdobhidheyaḥ jñeyatvāt guṇatvāt ityadikelānvayisādhyakahetāvityarthaḥ// sādhyādīti// sādhyasādhanābhāvetyarthaḥ//
siddhāntino mate sarvasya vyatirekitvādabhāvāprasiddhirnetyarūcerāha -- asyeti//
sādhyena vinābhāva ityasya sādhyābhāve sādhanābhāve ityarthakatayā asya vyatirekavyāptitvāt/ siddhānte 3 ca vyatirekavāde vakṣyamāṇadiśānumānānaṅgatvāccetyarthaḥ/ tvanmate - siddhāntino mate/
"avinābhāvo vyāptiḥ sāhacaryaniyama iti yāvadi"ti paddhatyukterāha-- sādhyasāhityeti// ātmāśrayāt--
jñaptāviti bhāvaḥ/
1.dhyādya- ga. 2. ktadi-ṭa.ḍa. 3.ntināpya -ṭha.
svate-vyāni-rūṇam) vyāptivādaḥ pu - 5.
adhodeśanadīpūrordhvadeśavṛṣṭyordeśataḥ kālato vā sāhityāsaṃbhavācca/ etena sāhacaryaniyamo vānopādhika 1 saṃbandho vā svābhāvikasaṃbandho vā sādhyābhāvavadavṛttitvaṃ vā vyāptiriti nirastam/ vyadhikaraṇayoḥ pūravṛṣṭyordeśataḥ kālato vā sāhacaryasya saṃbandhasya 2 cābhavāt/ nadīpūrasya vṛṣṭirūpasādhyābhāvavadadhodeśavṛttitvācceti//
ucyate/ yaddeśakālasaṃbaddhasya yasya yaddeśakālasaṃbaddhe yena vinānupapattistasya tena sā vyāptiḥ/
adhodeśanadīpūrordhvadeśavṛṣṭyoriti// tayorapi liṅgaliṅgibhāvadarśanāt bhinnadeśatvādbhinnakālatvācceti bhāvaḥ/ eteneti// bhinnadeśakālavyāpyavyāpakabhāvāpannapūravṛṣṭisthalīyavyāptāvyāptatvenetyarthaḥ// sāhacaryaniyama iti// pūrvamavinābhāva ityasyābhipretatvamupetya sāhityaniyamo dūṣito 'tra tu pṛthagvyā 3 ptilakṣaṇatvena sākṣādukta 4 tvamupetya punarupanyāsa iti na punaruktidoṣaḥ//
etenetyuktaṃ vyanakti -- vyadhikaraṇayoriti// samānadeśakālabhinnadeśakālasarvavyāptaniṣṭhavyāptiṃ nirūpayati// yaddeśeti/ yena vineti// kevalānvayinyavyāptistūddhariṣyata iti bhāvaḥ/ iyaṃ ca sarvasādhāraṇīti svayamevopapādiyiṣyati/ anupapattisvarūpaṃ cānupapattiścāsaṃbhava ityādinā svayameva vakṣyati//
1.kaḥ sa-ka. 2.vāsaṃ-ka. cāsaṃbha-ga.ṭa.rā. 3.ptala-ṭha. 4.dduṣṭatvamabhipretyapu-ṭha.
pu-6. nyāyadipayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ

anupapattervyāptitvaṃ ca - pramāṇalakṣaṇe pariśeṣorthāpattiranumānamityaviśeṣa itya 1 rthāpattirivānumānamapyāvaśyakānupapattyai gamakamityuktatvāt; upamānepi na hi svasadṛṣenādṛśaṃ kva 2 cciddṛṣṭamityanena gavayaniṣṭhagosādṛśyasya goniṣṭhagavayasādṛśyaṃ vinānupapatterevoktatvāt; paddhatau ca nirdeṣopapattiranumeti pramāṇalakṣaṇastho 3 papattiśabdo na paryāyāntaramātram kiṃ tu sādhye satyupapadyate anyathā tu ne 4 tyupapattiriti bhāvenopapattirvyāpyamati vyākhyātatvāt; pramāṇalakṣaṇaṭīkāyāmapi jīvanavatve sati gṛhe asatvarūpe vyāpye anupapadyamānārthapramitirarthāpattirityanupapadyamānapadayogāt pariśeṣāderanumānatvānaṅgīkāre dhūmopyanupapatyā gamayannānumānaṃ syā 5 diti coktatvāt; --
anupapattervyāptitvaṃ ceti// bhāṣyakārādyabhipretamevetyanvayaḥ/ aviśeṣaśabdārthaṃ ṭīkoktarītyāha -- arthāpattirivetyādi// upamānepīti// śabaropamānasyānumānāntararbhāvoktiprastāvepītyarthaḥ//
paddhatāvupapattiryuktirliṅgavyāptamiti śabdāḥ/ paryāyā ityuktergranthāntarāvirodha ekobhiprāpaya uktaḥ/ abhiprāyāntaramapi prakṛtopayogāyāha-- paddhato 6 ceti// pramāṇalakṣaṇākhyanthagatasya nardeṣopapattiranupetyetadeva ---
1.tyanenārthā -ga.ṭa.rā. 2.kiñciddṛ -ga.ka.rā.ṭa. 3.stha u -ga. sdhaṃ u -rā. 4.neti bhāvena -ga.rā. 5.dityukta-ga.rā.ṭa. 6.taive-- ṭha.ḍa.
svate-vyāni-rūṇam) vyāptivādaḥ pu - 7.
sudhāyāṃ ca"anumāyuktirevokte"tyanuvyākhyānasthayuktiśabdasya yujyata eveti
yuktiriti vyākhyātatvācca; bhāṣyakārādyabhipretameva//
yattu -- vimato gaurgavayasadṛśaḥ gavayagatasādṛśyapratiyogitvāditi pramāṇalakṣaṇaṭīkāyāṃ hetusādhyayoḥ sāmānādhikaraṇyasaṃpādanaṃ tatparamatamāśritya/ ata eva tatraiva iti prayogasaṃbhavādityuktam/ ata eva 1 paddhatau ca asau gauretadgavayasadṛśaḥ asya gavayasya 2 tadgosadṛśatvāditi vaiyidhikaraṇyenaiva prayuktam/ ata eva 3 sudhāyāṃ --"rohiṇyudaya āsannaḥ kṛttikābhyuditāyata"ityanuvyākhyānokte vyadhikaraṇaprayoge kālādipakṣīkāreṇaikādhikaraṇyamāśaṅkyaivaṃ prayogavipariṇāma 4 pramāṇaṃ netyuktam//
-- paddhatāvapanyasya 5 vyāpyamiti vyākhyānātpramāṇalakṣaṇasthetyuktam/ etacca mūlākārasammatametaditi jñāpanārtham/ nanvevaṃ śābarokta 6 pramāṇāntarbhāvaprastāve gaurgavayasadṛśī gavayasya gosadṛśatvāditi prayoge vaiyadhikaraṇyamāśaṅkya sāmānādhaikaraṇyena prayogoktiḥ katham tayā vyadhikaraṇasya gamakatā neti pratīterityata āha-- yattviti// ityanuvyākhyāne 7 ti// bhaktapādīyānuvyakhyānokteḥ 8 //
1.vahipa- ga.rā. 2.syaita-ga.rā. 3.vacasu-ka.rā. 4.mepra-ga.ṭa.rā. 5.tatrasthopapapattiśabdasya ityadhikam-ṭha. 6.śābaropamānāntarbhā--ṭha. 7. nokta iti --ṭa.ṭha. 8.kte-ṭha.ḍa.
pu -- 8. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
anupapattiścā 1 ghaṭanaṃ pramāṇavirodha iti yāvat/ uktaṃ hi pramāṇalakṣaṇaṭīkāyāṃ anupapattiścāsaṃbhava iti//
yā tu -- pareṇa vyāptyā gamakamanumānam anupapatyā gamikārthāpattirityanumānārthāpatyorbhede śaṅkite taṃ prati ṭīkākārīyā, kena cidvinā kasya cidanupapattirhi tayorvyāptiṃ vinā nopapadyata ityanupapattivyāptyorbhedoktiḥ sānupapattiniyāmakordhvādharībhāvakāryakāraṇabhāvādyabhiprāyā,
niyatasāmānādhikaraṇyānaupādhikasaṃbandhādirūpaparābhimatavyāptyabhiprāyā veti na ṭīkāvirodhaḥ//
iyameva ca vyāptiḥ sādhyena vinā sādhanasyābhāvo 'nupapattiriti bhāvenāvinābhāva iti sāhacaryaniyama iti cocyate/
evamanupapattervyāptitve saṃmatamuktvā tatsvarūpamidānīmāha-- anupapattiśceti// yena vinā yasya sattā pramāṇaviruddhā sā tena tasya vyāptirityarthaḥ/ upapatteśca vyāptyapekṣā 2 sarvathāṅgīkāryeti pramāṇalakṣaṇavākyaṭīkoktivirodhaṃ nirāha -- yātviti// parābhimateti// na tvanupapattirūpavyāptyabhiprāyetyarthaḥ/ nanvevamavinābhāvo vyāptiḥ/ sāhacaryaniyama iti yāvat iti paddhatyuktivirodha ityata āha-- iyameveti//
nanvanupapattirvyāptiriti pakṣe vyāpyavyāpakavasthetyata āha -- yasyeti//
1.ścāsaṃbhavaḥ-ga.rā. 2.kṣeti prabhā -ṭha.ḍa.
svate-vyāni-rūpaṇam) vyāptivādaḥ pu - 9.
yasyānupapattiḥ sa vyāpyaḥ/ yena vinānupapattiḥ sa vyāpakaḥ//
iyaṃ ca vyāptiḥ prasiddheṣu dhūmādyanumāneṣu adhodeśe 1 na dīpūrādyanumāneṣvarthāpatyādirūpānumāneṣu
ātmāśrayānyonyāśrayacakrakānavasthāvyāghātā 2 pādakeṣu tarkeṣu kevalavyatirekiṣu kevalānvayiṣu ca sarvatrānugatā āvaśyakī ca / anyathāprayojakatvāpātāt/ heturastu sādhyaṃ māstvi 3 tyevāvyāpteḥ śaṅkyamānatvāt 4 / na cātmāśraya 5 tvādikamāpādyaṃ apādakasamānādhikaraṇatvena kvacitpramitam/ tathātve 'niṣṭatvāyogāt/ uktaṃ ca ṭīkākāraiḥ/ na hi kutrāpyātmāśrayādi 6 kaṃ pramāṇasiddhamiti//
anopādhikasaṃbandhādirūpavyāptiṃ hitvaitadupādāne ko viśeṣa ityata āha-- iyaṃ ceti// kevalānvayiṣu ceti pararītyā/ siddhānte sarvasya vyatirekitvāt/ yadvā
deśakālarūpakevalānvayisādhya 7 kahetvapekṣayaitaduktiḥ/ ekasādṛśyasaṃbandhidharmahetvabhiprāyā vaitaduktiḥ/ āvaśyakī cetyuktaṃ vyanakti-- anyatheti// aprayojakateti// vyāpyatvenābhimatasyeti yojyam / iyameva vyāptiryuktetyetavdyatirekamukhenāpyupapādayati -- heturiti//
nanvātmāśrayādau maṇyādyuktasāmānādhikaraṇyaghaṭitavyāptirevāstu kimanayetyata āha-- na veti// uktaṃ ceti// pramāṇalakṣaṇaṭīkāyāmātmāśrayānyonyāśrayetyādivākyavyākhyānāvasare /
1.śanadī-ṭa.rā. 2.tādyāpādakatarke-ga.ṭa.rā. 3.bhūditye-ga.rā. 4.tvācca-ga.rā. 5.yādika-ka.ga.rā. 6.dipra-ka.ga.rā. 7.dhyahe -- ṭha.ḍa.
pu -- 10 nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
nanu -- dhūmasyānupapattiḥ kiṃ vahnisāmānyaṃ vinā kiṃ vā parvatīyavanhiṃ vinā/ nādyaḥ/ tayā parvatīyavahnyasiddheḥ/ nāntyaḥ/ parvatīyavahnyasiddhau tena vinānupapatterdurjñānatvāt/ siddhau ca tasyā evānumitirūpaphalatvena tatkāraṇatvāyogāt iti1 / uktaṃ hi khaṇḍane -- yato 'nyatvaṃ tatsiddheragre tadasiddherita 2 iti cet/ 3 dhūmasya sāmānādhikaraṇyamapi kiṃ vahnisāmānyena kiṃ vā parvatīyavahnineti vikalpya taddūṣaṇayoḥ sāmyāt//
nanu -- dhūmasāmānyasya vahnisāmānyena sāmānādhikaraṇyajñānaṃ karaṇam/ vastugatyā parvatīyasya vahnervahnitvena jñānaṃ 4 phalam/ vahneḥ parvatīyatvasiddhistu pakṣadharmatābalāditi cetsamamanupapattāvapi//

asyāṃ vyāptau bādhakamāśaṅkate -- nanviti// asiddhau ajñāne satītyarthaḥ/ evaṃ siddhāvityapi // tatsiddheragre tadasiddheriti// parvatīyavahnisiddheḥ pūrvaṃ tadvahnyisiddheḥ/ na ca sāmānyasiddhyā tatsiddhiḥ yato 'nyatvaṃ sāmānyaviśeṣayo 5 rityarthaḥ/ tanmukhena samādhiṃ vācayituṃ pratibandyottaramāha-- dhūmasyeti// yattu -- asya vyatirekavyāptitvena tvanmate 'numānānaṅgatvācceti tadāśaṅkya nirāha--
1. iti padaṃ na -ṭa.rā. 2.tīti ce-ga.rā. 3.cenna-ka.ga.rā. 4.-tatpha-ga.ṭa.rā. 5.na cetyādi nāsti -ṭa.ḍa.
svate-vyāni-rūṇam) vyāptivādaḥ pu - 11.
na ceyaṃ vyatirekavyāptiḥ/ kevalānvayinyapi sādhyaṃ vinānupapatteḥ sadbhāvāt/ vṛṣṭirūpasādhyābhāvavatyadhodeśe pūrarūpasādhanābhāvasyābhāvena vyatirekavyāptyabhāve 'pi pūre vṛṣṭiṃ vināpapatti 1 darśanāt 2 / kiṃ ca vahniṃ vinānupapattirdhūmagatā/ vyatirekavyāptiśca vanhyabhāvagateti kathaṃ tayorabhedaḥ/ vahnyabhāvasya dhūmābhāvena vyāptirapi dhūmābhāvaṃ vinānupapattireva/ sā ca vahnyabhāvena dhūmābhāve sādhye vyāpyagatatvādanvayavyāptitvenaivāṅgam/ dhūmānaiva vahnau sādhye tu dhūmāniṣṭatvānna sākṣādaṅgam/
-- na ceya 3 miti // sāmānādhikaraṇyagarbhā 4 vyatirekavyāptiriyaṃ bhaviṣyatīti vādinaṃ pratyāhaṃ -- kiṃ ceti// nanvastviyaṃ sarvānvayyanumāneṣu vahnyabhāvādinā dhūmābhāvādyanumānumānasthalenyaiva vyāptirvācyeti tadanugateyaṃ na bhavatītyata āha-- vahnyabhāvasyeti// iyameva 5 dhūmānumāne 'pyaṅgaṃ kathaṃ na vyatirekavyāptirityata āha -- dhūmeneti// na sākṣāditi// kiṃ tu vyabhicāranirāsadvāraivāṅgamati bhāvaḥ/ kevalānvayini sādhyā 6 bhāvāprasiddhyāvyāptirityuktadoṣaṃ nirāha--na ca kevalānvayinīti//
1.terda -ga.ṭa.rā. 2.nācca-ga.ṭa.rā. 3.caivamiti-ṭhar. 4.bhavya-ṭha.ḍa. 5.ceddhū-ṭha.ṭa.ḍa. 6.dhyāpra-ṭha.ḍa.
pu-12. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
na ca kevalānvayinyavyāptiḥ/ tatra sādhyābhāvā 1 satvenaiva sādhyābhāve sati sādhanasya yopapattiḥ tadabhāvarūpānupapatteḥ satvāt/ manmate aprāmāṇikasyāpi niṣedhapratiyogitvāt//
tathā ca -- rasasya samānadeśakālena rūpeṇa vineva, pākajarūpādeḥ samānadeśena bhinnakālena pākena vineva 2 ca, kṛttikodaya 3 syābhinnakālayā 4 bhinnadeśayā rohiṇyudayāsatyā vinā, adhodeśanadīpūrasya bhinnadeśa 5 kālerdhvadeśavṛṣṭyā vinānupapattirastīti, sāmānādhikaraṇya iva vaiyadhikaraṇyepyuktarūpā vyāptiryuktā/ pratyuta nadīpūrādau sāmānādhikaraṇya evoktarūpā vyāptirayuktā / na hyūrdhvadeśagato nadīpūraḥ 6 ūrdhvadeśagatāṃ vṛṣṭiṃ vinānupapannaḥ/ kiṃ tu tatopyūrdhvadeśaghatām//
aprāmāṇikasyāpīti// yathā caitattathopapāditaṃ nyāyāmṛte prathamaparicchede/ sarvatrānugateti prāguktamudāharaṇaniṣṭhatayā vyanakti-- tathā cetyādinā// sāmānādhikaraṇya iveti// yathā tatra nyāyamate kathañcitsāmānādhikaraṇyaṃ saṃpādya vyāptirupapādyate tathā kleśena vinaiva yathāsthitaliṅgaliṅganorvaiyadhikaraṇye satyapītyarthaḥ//
nanu tvanmatepi tatra sāmānādhikaraṇyamādāyaiva vyāptirucyatāmityata āha-- pratyuteti 7 // yathāsthitaliṅgaliṅginorvyadhikaraṇayorvyāpyavyāpakabhāvena bādhakamāśaṅkya pratibandyottaramāha-- nanvityādinā//
1.satvādena -ka.ga. vasyāsatvādeva -ṭa.rā. 2.ca iti nāsti-ga.ṭa.rā. 3.yasya samānakā -ga.ṭa.rā. 4.yāro-ga.rā. 5.kālayo-ga.ṭa.rā. 6.svade-ga.ṭa.rā. 7.tataḥ 'vyadhikaraṇa' ityādyevāsti-ṭa.ḍa.
svate-vyāni-rūṇam) vyāptivādaḥ pu - 13.
nanu sādhyābhāvenaiva saṃbandhasya nadīpūrasya vṛṣṭirūpasādhyena kathaṃ vyāptiriticet sādhyābhāvena niyamena saṃbanddhasya dravyatvasya saṃyogarūpasādhyena kathaṃ vyāptiḥ/ yaditu tatra phalabalena vyāptilakṣaṇe pratiyogyasamānādhikaraṇeti viśeṣaṇāvdyāptisiddhiḥ/ tarhyatrāpi phalabalenaiva vyāpterlakṣaṇāntarasyoktatvāttatsiddhiriti samam//
nanu vaiyadhikaraṇye sādhyasya deśaniyamaḥ kathamiti cet/ sāmānādhikaraṇyepi -- dhūmena tadadhobhāga eva vahneḥ, tulonnamanena bhāgāntara evāvanamanasya, vyāpyavṛttinā
dravyatvenāvyāpyavṛtteḥ saṃyogasyāvyāpyavṛttinā saṃyogena vyāpyavṛttidravyatvasya, siddhiriti kathaṃ pakṣa eva pradeśaniyamaḥ/
sādhyābhāvenetyādi// paramate saṃyogasyāvyāpyavṛttitvena vṛkṣaḥ saṃyogīdravyatvādityatra dravyatvasya
sādhyābhāvasaṃbandhasyetyuktam/ phaleti// anumitilakṣaṇaphalabalenetyarthaḥ// pratiyogīti// pratiyogyasāmānādhikaraṇasādhyapratiyogiko yoḥ'bhāvaḥ tadasaṃbaddhatve sati sādhyasāmānādhikaraṇyaṃ vyāptiriti viśeṣaṇādityarthaḥ/ tathāca saṃyogābhāvasya pratiyogisāmānādhikaraṇyānna doṣa iti bhāvaḥ/ vyadhikaraṇayorliṅgaliṅgibhāve bādhakāntaramāśaṅkya pratibandyā nirāha--nanviti// sāmānādhikaraṇyepi pakṣa eva pradeśaniyama ityanvayaḥ/ kuta ityato 'nyatrānyathādarśanāditi bhāvenāha-- dhūmenetyādinā// vahnerityādiṣṭhyantānāṃ siddhiritītyanenānvayaḥ/ iti śabdo hetau/ ata eva paddhatau tulonnamanādīnāmanekeṣāmapi liṅgaliṅgibhāvo darśitaḥ/
pu- 14. nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (tṛ.paricchedaḥ
kathaṃ ca samānakālatvepi kādācitkena patanena sthāyigurutvasya, sthāyinā śarīratvena kādācitkanāśasya ca, siddhiriti kālaniyamaḥ//
vyāptisvabhāvāditi cetsamam/ yatra yadā rasastatra tadā rūpamiti samānadeśakālatveneva, yatra pākajaṃ 1 tatra pāka iti samānadeśatvasātreṇeva, yadākṛttikoyastadā rohiṇyudayāsattiriti samānakālatvamātreṇeva 2 ca, yadāyatra nadīpūrastatpūrvakāle tadūrdhvadeśe vṛṣṭiriti bhinnadeśakālatvenaiva vyāptigrahāt//
nanu -- deśathaḥ kālataśca vaiyidhikaraṇye kathaṃ vyāptigahaḥ/ yatredaṃ tatredamiti vā yadaivaṃ 3 tadaivamiti vā deśataḥ kālato vā sāmānādhikaraṇyenaiva vyāptergrāhgatvāditi cenna 4 / yadīdaṃ tarhīdamityevānupapattirūpavyāptigrahasya sarvānugatatvāt//
"vyāptiprakāramapekṣyaliṅgasya liṅjñānajanakatvaniyamādi"ti paddhatyuktadiśā pareṇa samādhānaṃ vācayitvā samamityāha -- vyāptīti// vyāptisvabhāsādityuktaṃ
vyanakti-- yatra yadeti// vyāptigrahaprakārānupapattimāśaṅkya samādhatte-- nanvityādinā//
nanu vaiyidhikaraṇyepi vyāpyavyāpakabhāve hetutadābhāsavyavasthā na syādityata āha-- atraceti//
1.jarū --ga.rā. 2.ca iti nāsti-ṭa.rā. 3.yadedaṃ tadedamiti-ṭa.rā. 4.t/ ya-ga.rā.
svate-vyāni-rūṇam) vyāptivādaḥ pu - 15.

atra ca yaddeśakālasaṃbaddhasya hetoranupapattiḥ taddeśakāle hetorabhāva evāsiddhiḥ/ na tu pakṣe 'bhāvaḥ/ evaṃ yaddeśakālasaṃbaddhasya hetoranupapattiḥ taddeśakālayoranyatrāpi bhāvo vyabhicāraḥ/ na tu sādhyābhāvavati vṛttiḥ/ evamuktayordeśakālayoranyatraiva vartamāno viruddhaḥ/ na tu niyamena sādhyābhāvavati vartamāna iti na kaścitkṣudropadravaḥ//
tasmādvaiyadhikaraṇyepi vyāptirastyeva/ 1 taduktaṃ bhagavatpādaiḥ//"asatyapi vyāpirastyeveti"/ sāmānādhikaraṇye asatyapyanupapattirūpā vyāptirastyevetyarthaḥ/ 2 ata eva vyadhikaraṇāsiddhirna doṣa iti vakṣyate//
iti svamate vyāptinirūpaṇam