તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 18

સત્તર્કસહિતા વેદાઃ પ્રાહુર્યં પૂર્ણસદ્ગુણમ્।
ધર્મારાધ્યં દેવતેડ્યં વન્દે તં કમલાપતિમ્॥
પૂર્વેણ સઙ્ગતિં દર્શયન્નુત્તરાર્થમાહ-- અથેતિ॥ સપરિકર 2 શબ્દપ્રમાણસ્વરૂપનિરૂપણાનન્તરમનુમાનપ્રમાણં સપરિકરં અસ્મિન્પરિચ્છેદે કથ્યતે।
1.એવમિત્યધિકમ્ - ક. 2.રં શ-ટ.ઠ.ડ.
પુ-2 ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃતીયપરિચ્છેદઃ
વેદરૂપ 1 શબ્દઃ પ્રધાનમિત્યુક્તત્વાત્તદનુગ્રાહકમનુમાનમુચ્યતે॥
નિર્દેષોપપત્તિરનુમાનમ્ । ઉપપત્તિર્વ્યાપ્યમ્।
કિં કારણમ્। તદનુગ્રાહકમ્- હેતુગર્ભમિદમ્। શબ્દપ્રમાણાનુમાનુગ્રાહકત્વાદુચ્યત
ઇત્યર્થઃ। તદનન્તરમ્ કુતઃ। વેદરૂપઃ શબ્દઃ 2 પ્રમાણમિત્યુક્તત્વાત્। પ્રધાનોક્ત્યનન્તરમેવાનુગ્રાહકોક્તેરવસરાદિત્યર્થઃ। યદ્વા પ્રમાણાન્તરાનુગ્રાહક 3 મનુક્ત્વા વેદાનુગ્રાહકોક્તિઃ કુત ઇત્યતો વેદરૂપઃ શબ્દઃ પ્રધાનમિત્યુક્તત્વાદિતિ।"યાથાર્થમેવ માનત્વં તન્મુખ્યં જ્ઞાનશબ્દયોઃ"ઇતિ યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાને"યાથાર્થ્યમેવ પ્રામાણ્યં તન્મુખ્યં જ્ઞાનશબ્દયોઃ"ઇતિ બ્રહ્મતર્કે ચ। તદ્યાયાર્થ્યં જ્ઞાને કેવલપ્રમાણે વેદરૂપપ્રમાણે ચ મુખ્યમિત્યસ્ય તાત્પર્યં - પ્રધાનમિત્યુક્તત્વાદિતિ ॥ વેદાનુગ્રાહકત્વં ચ-- વેદે આરોપિતાનિ યાનિ અપ્રામાણ્યકારણાનિ અનૃતવ્યાઘાતપુનરુક્ત્યશક્યાર્થાભિધાયિત્વગુરૂપાયબોધકત્વાર્થબોધોપાયશૂન્યત્વાદીનિ તત્સર્વનિરાસેન પ્રામાણ્યસ્થિરીકરણં, તથા વેદબોધ્યેર્ઽથે આરોપિતાન્યથાકારશઙ્કાનિરીસેન તદ્બાધ્યધર્મદેવબ્રહ્મસ્વરૂપસ્થિરૂકરણમ્॥
અનુમાનસામાન્યલક્ષણં પ્રમાણલક્ષણે ભગવત્પાદોક્તમેવાહઃ-- નિર્દેષેતિ॥ અનુમેત્યનુમાનમુચ્યતે। નિષ્ક્રાન્તા દોષેભ્યઃ નિર્દેષા સા ચ સા ઉપપત્તિશ્ચ નિર્દેષોપપત્તિઃ। ઉપપત્તિદોષાશ્ચ સ્વમતે અનુમાનદોષોક્તિવાદે વ્યક્તાઃ। અત્રોપપત્તિપદં અર્થવાદોપપત્તી ચેત્યાદાવિવ હેત્વાભાસવિવિક્તયુક્તિપરં ચેત્ નિર્દેષેતિ વ્યર્થમિત્યત આહ --
ઉપપત્તિર્વ્યાપ્યમિતિ॥
1.પઃ શ-ક.ગ.ટ.રા. 2.પ્રધનમિ-ઠ.ડ. 3.ઽત્વઽ ઇતિ પૂરિતમ્-ડ.
સ્વતે-વ્યાનિ-રૂણમ્) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 3.
નિર્દેષત્વેન વિશેષણાન્નાસિદ્ધાદાવતિવ્યાપ્તિઃ। ઉક્તિં હિ પદ્ધતૌ"ઉપપત્તિર્યુક્તિર્લિઙ્ગ્વ્યાપ્યમિતિ પર્યાય1"ઇતિ। અત્રોપપત્તિર્વ્યાપ્યમિત્યેતાવતૈવ પૂર્તાવપિ યુક્તિલિઙ્ગગ્રહણં ભગવત્પાદૈઃ"રનુમા યુક્તિરેવોક્તે"તિ"લિઙ્ગં હેતુરિ"તિ ચોક્તત્વેન 2 તદ્વિરોધ ઇતિ શઙ્કાનિરાસાય। પ્રમાણલક્ષણટીકાયાન્તુ -- સાહચર્યેણાર્થગમકં લિઙ્ગમિતિ સાહચર્યનિયમરૂપવ્યાપ્તૌ નિયમાંશત્યાગેન સાહચર્યમાત્રમુક્તમ્। તદાવશ્યકનિર્દેષગ્રહણાદેવ સાધારણાદૌ નાતિવ્યાપ્તિરિત્યભિપ્રેત્ય॥
નનુ -- લક્ષણટીકાયામુપપત્તિર્લિઙ્ગમિત્યુક્તમ્। અત્રતૂચ્યતે વ્યાપ્તમિતિ।
તત્કથમિત્યતઃ પર્યાયત્વાન્ન દોષ ઇતિ ભાવેનાહ-- ઉક્તં હીતિ॥ ચતુર્ણાં શબ્દાનામુક્તેઃ કૃત્યમાહ- અત્રેતિ॥ પૂર્તાવિતિ॥ તાવતૈવ નિર્દેષપતસાર્થક્યસ્ય 3 લક્ષણોક્તેર્વા સંભવાદિતિ ભાવઃ।"અનુમાયુક્તિરેવેતિ"યુક્તિપાદીયાનુવ્યાખ્યાને,"લિઙ્ગં હેતુરિતિ"મિથ્યાત્વાનુમાનખણ્ડને ચોક્તત્વાદિત્યર્થઃ॥
નનુ -- વ્યાપ્યં નામ વ્યાપ્તેઃ કર્મ। વ્યાપ્તિશ્ચસાહચર્યનિયમ ઇતિ વાચ્યમ્। તથા ચ લક્ષણટીકાવિરોધ એવ। તત્રોપપત્તિર્લિઙ્ગમિત્યુક્ત્વા સાહચર્યેણાર્થગમકં લિઙ્ગમિત્યેવોક્તેરિત્યતો નિયમાંશોભિપ્રેત એવ તત્ફલસ્ય વિશેષણાન્તરલભ્યત્વાત્તદનુક્તિરિતિભાવેન વિરોધં નિરાહ-- પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં ત્વિતિ॥ સાધારણેતિ॥ સાધારણાનૈકાન્તિકહેત્વાભાસાદાવિત્યર્થઃ॥
1. યા ઇ- ક.ટ. 2.ત્વાત્ત -ગ.ટ.રા. 3.ક્યસંભવા-ટ.ઠ.ડ.
પુ -4 ન્યાયદીપયુતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અવિનાભાવો વ્યાપ્તિઃ॥
નન્વવિનાભાવઃ- સાધ્યેન વિના સાધનસ્યાભાવો વા; સાધ્યેનાવિના સાધ્યસાહિત્યેન સાધનસ્ય ભાવો વા। નાદ્યઃ। કેવલાન્વયિનિ સાધ્યા 1 ભાવાપ્રસિદ્ધ્યાવ્યાપ્તેઃ। અસ્ય વ્યતિરેકવ્યાપ્તિત્વેન ત્વન્મતેનુમાનાનઙ્ગત્વાચ્ચ। ન દ્વિતીયઃ। સાધ્યસાહિત્યસ્ય વ્યભિચારિણ્યપિ સત્વાત્। સાધ્યસાહિત્યનિયમોભિપ્રેતશ્ચેત્ નિયમસ્ય નિરૂચ્યમાનવ્યાપ્તિરૂપત્વેનાત્માશ્રયાત્।
નનુ વ્યાપ્તેઃ કર્મ વ્યાપ્યમિતિ વ્યાપ્યસ્વરૂપં વ્યાપ્તિજ્ઞાનાધીનજ્ઞાનમિતિ કા વ્યાપ્તિરિતિ જિજ્ઞાસાયાં પદ્ધત્યુક્તલક્ષણમાહ -- અવિનાભાવ ઇતિ॥ તત્પરિષ્કર્તું વ્યાપ્તિવાદપૂર્વપક્ષે મણ્યાદ્યુક્તિ2 દિશાક્ષિપતિ-- નન્વિતિ। નઞો વ્યત્યાસેનાન્વયમુપેત્યાદ્યઃ કલ્પઃ। યથાશ્રુતાન્વયમુપેત્ય દ્વિતીયઃ। ફલિતાર્થમાહ-- સાધ્યસાહિત્યેનેતિ॥ કેવલાન્વયિનીતિ॥ શબ્દોભિધેયઃ જ્ઞેયત્વાત્ ગુણત્વાત્ ઇત્યદિકેલાન્વયિસાધ્યકહેતાવિત્યર્થઃ॥ સાધ્યાદીતિ॥ સાધ્યસાધનાભાવેત્યર્થઃ॥
સિદ્ધાન્તિનો મતે સર્વસ્ય વ્યતિરેકિત્વાદભાવાપ્રસિદ્ધિર્નેત્યરૂચેરાહ -- અસ્યેતિ॥
સાધ્યેન વિનાભાવ ઇત્યસ્ય સાધ્યાભાવે સાધનાભાવે ઇત્યર્થકતયા અસ્ય વ્યતિરેકવ્યાપ્તિત્વાત્। સિદ્ધાન્તે 3 ચ વ્યતિરેકવાદે વક્ષ્યમાણદિશાનુમાનાનઙ્ગત્વાચ્ચેત્યર્થઃ। ત્વન્મતે - સિદ્ધાન્તિનો મતે।
"અવિનાભાવો વ્યાપ્તિઃ સાહચર્યનિયમ ઇતિ યાવદિ"તિ પદ્ધત્યુક્તેરાહ-- સાધ્યસાહિત્યેતિ॥ આત્માશ્રયાત્--
જ્ઞપ્તાવિતિ ભાવઃ।
1.ધ્યાદ્ય- ગ. 2. ક્તદિ-ટ.ડ. 3.ન્તિનાપ્ય -ઠ.
સ્વતે-વ્યાનિ-રૂણમ્) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 5.
અધોદેશનદીપૂરોર્ધ્વદેશવૃષ્ટ્યોર્દેશતઃ કાલતો વા સાહિત્યાસંભવાચ્ચ। એતેન સાહચર્યનિયમો વાનોપાધિક 1 સંબન્ધો વા સ્વાભાવિકસંબન્ધો વા સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વં વા વ્યાપ્તિરિતિ નિરસ્તમ્। વ્યધિકરણયોઃ પૂરવૃષ્ટ્યોર્દેશતઃ કાલતો વા સાહચર્યસ્ય સંબન્ધસ્ય 2 ચાભવાત્। નદીપૂરસ્ય વૃષ્ટિરૂપસાધ્યાભાવવદધોદેશવૃત્તિત્વાચ્ચેતિ॥
ઉચ્યતે। યદ્દેશકાલસંબદ્ધસ્ય યસ્ય યદ્દેશકાલસંબદ્ધે યેન વિનાનુપપત્તિસ્તસ્ય તેન સા વ્યાપ્તિઃ।
અધોદેશનદીપૂરોર્ધ્વદેશવૃષ્ટ્યોરિતિ॥ તયોરપિ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવદર્શનાત્ ભિન્નદેશત્વાદ્ભિન્નકાલત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ। એતેનેતિ॥ ભિન્નદેશકાલવ્યાપ્યવ્યાપકભાવાપન્નપૂરવૃષ્ટિસ્થલીયવ્યાપ્તાવ્યાપ્તત્વેનેત્યર્થઃ॥ સાહચર્યનિયમ ઇતિ॥ પૂર્વમવિનાભાવ ઇત્યસ્યાભિપ્રેતત્વમુપેત્ય સાહિત્યનિયમો દૂષિતો ઽત્ર તુ પૃથગ્વ્યા 3 પ્તિલક્ષણત્વેન સાક્ષાદુક્ત 4 ત્વમુપેત્ય પુનરુપન્યાસ ઇતિ ન પુનરુક્તિદોષઃ॥
એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- વ્યધિકરણયોરિતિ॥ સમાનદેશકાલભિન્નદેશકાલસર્વવ્યાપ્તનિષ્ઠવ્યાપ્તિં નિરૂપયતિ॥ યદ્દેશેતિ। યેન વિનેતિ॥ કેવલાન્વયિન્યવ્યાપ્તિસ્તૂદ્ધરિષ્યત ઇતિ ભાવઃ। ઇયં ચ સર્વસાધારણીતિ સ્વયમેવોપપાદિયિષ્યતિ। અનુપપત્તિસ્વરૂપં ચાનુપપત્તિશ્ચાસંભવ ઇત્યાદિના સ્વયમેવ વક્ષ્યતિ॥
1.કઃ સ-ક. 2.વાસં-ક. ચાસંભ-ગ.ટ.રા. 3.પ્તલ-ઠ. 4.દ્દુષ્ટત્વમભિપ્રેત્યપુ-ઠ.
પુ-6. ન્યાયદિપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ

અનુપપત્તેર્વ્યાપ્તિત્વં ચ - પ્રમાણલક્ષણે પરિશેષોર્થાપત્તિરનુમાનમિત્યવિશેષ ઇત્ય 1 ર્થાપત્તિરિવાનુમાનમપ્યાવશ્યકાનુપપત્ત્યૈ ગમકમિત્યુક્તત્વાત્; ઉપમાનેપિ ન હિ સ્વસદૃષેનાદૃશં ક્વ 2 ચ્ચિદ્દૃષ્ટમિત્યનેન ગવયનિષ્ઠગોસાદૃશ્યસ્ય ગોનિષ્ઠગવયસાદૃશ્યં વિનાનુપપત્તેરેવોક્તત્વાત્; પદ્ધતૌ ચ નિર્દેષોપપત્તિરનુમેતિ પ્રમાણલક્ષણસ્થો 3 પપત્તિશબ્દો ન પર્યાયાન્તરમાત્રમ્ કિં તુ સાધ્યે સત્યુપપદ્યતે અન્યથા તુ ને 4 ત્યુપપત્તિરિતિ ભાવેનોપપત્તિર્વ્યાપ્યમતિ વ્યાખ્યાતત્વાત્; પ્રમાણલક્ષણટીકાયામપિ જીવનવત્વે સતિ ગૃહે અસત્વરૂપે વ્યાપ્યે અનુપપદ્યમાનાર્થપ્રમિતિરર્થાપત્તિરિત્યનુપપદ્યમાનપદયોગાત્ પરિશેષાદેરનુમાનત્વાનઙ્ગીકારે ધૂમોપ્યનુપપત્યા ગમયન્નાનુમાનં સ્યા 5 દિતિ ચોક્તત્વાત્; --
અનુપપત્તેર્વ્યાપ્તિત્વં ચેતિ॥ ભાષ્યકારાદ્યભિપ્રેતમેવેત્યન્વયઃ। અવિશેષશબ્દાર્થં ટીકોક્તરીત્યાહ -- અર્થાપત્તિરિવેત્યાદિ॥ ઉપમાનેપીતિ॥ શબરોપમાનસ્યાનુમાનાન્તરર્ભાવોક્તિપ્રસ્તાવેપીત્યર્થઃ॥
પદ્ધતાવુપપત્તિર્યુક્તિર્લિઙ્ગવ્યાપ્તમિતિ શબ્દાઃ। પર્યાયા ઇત્યુક્તેર્ગ્રન્થાન્તરાવિરોધ એકોભિપ્રાપય ઉક્તઃ। અભિપ્રાયાન્તરમપિ પ્રકૃતોપયોગાયાહ-- પદ્ધતો 6 ચેતિ॥ પ્રમાણલક્ષણાખ્યન્થગતસ્ય નર્દેષોપપત્તિરનુપેત્યેતદેવ ---
1.ત્યનેનાર્થા -ગ.ટ.રા. 2.કિઞ્ચિદ્દૃ -ગ.ક.રા.ટ. 3.સ્થ ઉ -ગ. સ્ધં ઉ -રા. 4.નેતિ ભાવેન -ગ.રા. 5.દિત્યુક્ત-ગ.રા.ટ. 6.તૈવે-- ઠ.ડ.
સ્વતે-વ્યાનિ-રૂણમ્) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 7.
સુધાયાં ચ"અનુમાયુક્તિરેવોક્તે"ત્યનુવ્યાખ્યાનસ્થયુક્તિશબ્દસ્ય યુજ્યત એવેતિ
યુક્તિરિતિ વ્યાખ્યાતત્વાચ્ચ; ભાષ્યકારાદ્યભિપ્રેતમેવ॥
યત્તુ -- વિમતો ગૌર્ગવયસદૃશઃ ગવયગતસાદૃશ્યપ્રતિયોગિત્વાદિતિ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં હેતુસાધ્યયોઃ સામાનાધિકરણ્યસંપાદનં તત્પરમતમાશ્રિત્ય। અત એવ તત્રૈવ ઇતિ પ્રયોગસંભવાદિત્યુક્તમ્। અત એવ 1 પદ્ધતૌ ચ અસૌ ગૌરેતદ્ગવયસદૃશઃ અસ્ય ગવયસ્ય 2 તદ્ગોસદૃશત્વાદિતિ વૈયિધિકરણ્યેનૈવ પ્રયુક્તમ્। અત એવ 3 સુધાયાં --"રોહિણ્યુદય આસન્નઃ કૃત્તિકાભ્યુદિતાયત"ઇત્યનુવ્યાખ્યાનોક્તે વ્યધિકરણપ્રયોગે કાલાદિપક્ષીકારેણૈકાધિકરણ્યમાશઙ્ક્યૈવં પ્રયોગવિપરિણામ 4 પ્રમાણં નેત્યુક્તમ્॥
-- પદ્ધતાવપન્યસ્ય 5 વ્યાપ્યમિતિ વ્યાખ્યાનાત્પ્રમાણલક્ષણસ્થેત્યુક્તમ્। એતચ્ચ મૂલાકારસમ્મતમેતદિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્। નન્વેવં શાબરોક્ત 6 પ્રમાણાન્તર્ભાવપ્રસ્તાવે ગૌર્ગવયસદૃશી ગવયસ્ય ગોસદૃશત્વાદિતિ પ્રયોગે વૈયધિકરણ્યમાશઙ્ક્ય સામાનાધૈકરણ્યેન પ્રયોગોક્તિઃ કથમ્ તયા વ્યધિકરણસ્ય ગમકતા નેતિ પ્રતીતેરિત્યત આહ-- યત્ત્વિતિ॥ ઇત્યનુવ્યાખ્યાને 7 તિ॥ ભક્તપાદીયાનુવ્યખ્યાનોક્તેઃ 8 ॥
1.વહિપ- ગ.રા. 2.સ્યૈત-ગ.રા. 3.વચસુ-ક.રા. 4.મેપ્ર-ગ.ટ.રા. 5.તત્રસ્થોપપપત્તિશબ્દસ્ય ઇત્યધિકમ્-ઠ. 6.શાબરોપમાનાન્તર્ભા--ઠ. 7. નોક્ત ઇતિ --ટ.ઠ. 8.ક્તે-ઠ.ડ.
પુ -- 8. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
અનુપપત્તિશ્ચા 1 ઘટનં પ્રમાણવિરોધ ઇતિ યાવત્। ઉક્તં હિ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં અનુપપત્તિશ્ચાસંભવ ઇતિ॥
યા તુ -- પરેણ વ્યાપ્ત્યા ગમકમનુમાનમ્ અનુપપત્યા ગમિકાર્થાપત્તિરિત્યનુમાનાર્થાપત્યોર્ભેદે શઙ્કિતે તં પ્રતિ ટીકાકારીયા, કેન ચિદ્વિના કસ્ય ચિદનુપપત્તિર્હિ તયોર્વ્યાપ્તિં વિના નોપપદ્યત ઇત્યનુપપત્તિવ્યાપ્ત્યોર્ભેદોક્તિઃ સાનુપપત્તિનિયામકોર્ધ્વાધરીભાવકાર્યકારણભાવાદ્યભિપ્રાયા,
નિયતસામાનાધિકરણ્યાનૌપાધિકસંબન્ધાદિરૂપપરાભિમતવ્યાપ્ત્યભિપ્રાયા વેતિ ન ટીકાવિરોધઃ॥
ઇયમેવ ચ વ્યાપ્તિઃ સાધ્યેન વિના સાધનસ્યાભાવો ઽનુપપત્તિરિતિ ભાવેનાવિનાભાવ ઇતિ સાહચર્યનિયમ ઇતિ ચોચ્યતે।
એવમનુપપત્તેર્વ્યાપ્તિત્વે સંમતમુક્ત્વા તત્સ્વરૂપમિદાનીમાહ-- અનુપપત્તિશ્ચેતિ॥ યેન વિના યસ્ય સત્તા પ્રમાણવિરુદ્ધા સા તેન તસ્ય વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ। ઉપપત્તેશ્ચ વ્યાપ્ત્યપેક્ષા 2 સર્વથાઙ્ગીકાર્યેતિ પ્રમાણલક્ષણવાક્યટીકોક્તિવિરોધં નિરાહ -- યાત્વિતિ॥ પરાભિમતેતિ॥ ન ત્વનુપપત્તિરૂપવ્યાપ્ત્યભિપ્રાયેત્યર્થઃ। નન્વેવમવિનાભાવો વ્યાપ્તિઃ। સાહચર્યનિયમ ઇતિ યાવત્ ઇતિ પદ્ધત્યુક્તિવિરોધ ઇત્યત આહ-- ઇયમેવેતિ॥
નન્વનુપપત્તિર્વ્યાપ્તિરિતિ પક્ષે વ્યાપ્યવ્યાપકવસ્થેત્યત આહ -- યસ્યેતિ॥
1.શ્ચાસંભવઃ-ગ.રા. 2.ક્ષેતિ પ્રભા -ઠ.ડ.
સ્વતે-વ્યાનિ-રૂપણમ્) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 9.
યસ્યાનુપપત્તિઃ સ વ્યાપ્યઃ। યેન વિનાનુપપત્તિઃ સ વ્યાપકઃ॥
ઇયં ચ વ્યાપ્તિઃ પ્રસિદ્ધેષુ ધૂમાદ્યનુમાનેષુ અધોદેશે 1 ન દીપૂરાદ્યનુમાનેષ્વર્થાપત્યાદિરૂપાનુમાનેષુ
આત્માશ્રયાન્યોન્યાશ્રયચક્રકાનવસ્થાવ્યાઘાતા 2 પાદકેષુ તર્કેષુ કેવલવ્યતિરેકિષુ કેવલાન્વયિષુ ચ સર્વત્રાનુગતા આવશ્યકી ચ । અન્યથાપ્રયોજકત્વાપાતાત્। હેતુરસ્તુ સાધ્યં માસ્ત્વિ 3 ત્યેવાવ્યાપ્તેઃ શઙ્ક્યમાનત્વાત્ 4 । ન ચાત્માશ્રય 5 ત્વાદિકમાપાદ્યં અપાદકસમાનાધિકરણત્વેન ક્વચિત્પ્રમિતમ્। તથાત્વે ઽનિષ્ટત્વાયોગાત્। ઉક્તં ચ ટીકાકારૈઃ। ન હિ કુત્રાપ્યાત્માશ્રયાદિ 6 કં પ્રમાણસિદ્ધમિતિ॥
અનોપાધિકસંબન્ધાદિરૂપવ્યાપ્તિં હિત્વૈતદુપાદાને કો વિશેષ ઇત્યત આહ-- ઇયં ચેતિ॥ કેવલાન્વયિષુ ચેતિ પરરીત્યા। સિદ્ધાન્તે સર્વસ્ય વ્યતિરેકિત્વાત્। યદ્વા
દેશકાલરૂપકેવલાન્વયિસાધ્ય 7 કહેત્વપેક્ષયૈતદુક્તિઃ। એકસાદૃશ્યસંબન્ધિધર્મહેત્વભિપ્રાયા વૈતદુક્તિઃ। આવશ્યકી ચેત્યુક્તં વ્યનક્તિ-- અન્યથેતિ॥ અપ્રયોજકતેતિ॥ વ્યાપ્યત્વેનાભિમતસ્યેતિ યોજ્યમ્ । ઇયમેવ વ્યાપ્તિર્યુક્તેત્યેતવ્દ્યતિરેકમુખેનાપ્યુપપાદયતિ -- હેતુરિતિ॥
નન્વાત્માશ્રયાદૌ મણ્યાદ્યુક્તસામાનાધિકરણ્યઘટિતવ્યાપ્તિરેવાસ્તુ કિમનયેત્યત આહ-- ન વેતિ॥ ઉક્તં ચેતિ॥ પ્રમાણલક્ષણટીકાયામાત્માશ્રયાન્યોન્યાશ્રયેત્યાદિવાક્યવ્યાખ્યાનાવસરે ।
1.શનદી-ટ.રા. 2.તાદ્યાપાદકતર્કે-ગ.ટ.રા. 3.ભૂદિત્યે-ગ.રા. 4.ત્વાચ્ચ-ગ.રા. 5.યાદિક-ક.ગ.રા. 6.દિપ્ર-ક.ગ.રા. 7.ધ્યહે -- ઠ.ડ.
પુ -- 10 ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
નનુ -- ધૂમસ્યાનુપપત્તિઃ કિં વહ્નિસામાન્યં વિના કિં વા પર્વતીયવન્હિં વિના। નાદ્યઃ। તયા પર્વતીયવહ્ન્યસિદ્ધેઃ। નાન્ત્યઃ। પર્વતીયવહ્ન્યસિદ્ધૌ તેન વિનાનુપપત્તેર્દુર્જ્ઞાનત્વાત્। સિદ્ધૌ ચ તસ્યા એવાનુમિતિરૂપફલત્વેન તત્કારણત્વાયોગાત્ ઇતિ1 । ઉક્તં હિ ખણ્ડને -- યતો ઽન્યત્વં તત્સિદ્ધેરગ્રે તદસિદ્ધેરિત 2 ઇતિ ચેત્। 3 ધૂમસ્ય સામાનાધિકરણ્યમપિ કિં વહ્નિસામાન્યેન કિં વા પર્વતીયવહ્નિનેતિ વિકલ્પ્ય તદ્દૂષણયોઃ સામ્યાત્॥
નનુ -- ધૂમસામાન્યસ્ય વહ્નિસામાન્યેન સામાનાધિકરણ્યજ્ઞાનં કરણમ્। વસ્તુગત્યા પર્વતીયસ્ય વહ્નેર્વહ્નિત્વેન જ્ઞાનં 4 ફલમ્। વહ્નેઃ પર્વતીયત્વસિદ્ધિસ્તુ પક્ષધર્મતાબલાદિતિ ચેત્સમમનુપપત્તાવપિ॥

અસ્યાં વ્યાપ્તૌ બાધકમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ॥ અસિદ્ધૌ અજ્ઞાને સતીત્યર્થઃ। એવં સિદ્ધાવિત્યપિ ॥ તત્સિદ્ધેરગ્રે તદસિદ્ધેરિતિ॥ પર્વતીયવહ્નિસિદ્ધેઃ પૂર્વં તદ્વહ્ન્યિસિદ્ધેઃ। ન ચ સામાન્યસિદ્ધ્યા તત્સિદ્ધિઃ યતો ઽન્યત્વં સામાન્યવિશેષયો 5 રિત્યર્થઃ। તન્મુખેન સમાધિં વાચયિતું પ્રતિબન્દ્યોત્તરમાહ-- ધૂમસ્યેતિ॥ યત્તુ -- અસ્ય વ્યતિરેકવ્યાપ્તિત્વેન ત્વન્મતે ઽનુમાનાનઙ્ગત્વાચ્ચેતિ તદાશઙ્ક્ય નિરાહ--
1. ઇતિ પદં ન -ટ.રા. 2.તીતિ ચે-ગ.રા. 3.ચેન્ન-ક.ગ.રા. 4.-તત્ફ-ગ.ટ.રા. 5.ન ચેત્યાદિ નાસ્તિ -ટ.ડ.
સ્વતે-વ્યાનિ-રૂણમ્) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 11.
ન ચેયં વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ। કેવલાન્વયિન્યપિ સાધ્યં વિનાનુપપત્તેઃ સદ્ભાવાત્। વૃષ્ટિરૂપસાધ્યાભાવવત્યધોદેશે પૂરરૂપસાધનાભાવસ્યાભાવેન વ્યતિરેકવ્યાપ્ત્યભાવે ઽપિ પૂરે વૃષ્ટિં વિનાપપત્તિ 1 દર્શનાત્ 2 । કિં ચ વહ્નિં વિનાનુપપત્તિર્ધૂમગતા। વ્યતિરેકવ્યાપ્તિશ્ચ વન્હ્યભાવગતેતિ કથં તયોરભેદઃ। વહ્ન્યભાવસ્ય ધૂમાભાવેન વ્યાપ્તિરપિ ધૂમાભાવં વિનાનુપપત્તિરેવ। સા ચ વહ્ન્યભાવેન ધૂમાભાવે સાધ્યે વ્યાપ્યગતત્વાદન્વયવ્યાપ્તિત્વેનૈવાઙ્ગમ્। ધૂમાનૈવ વહ્નૌ સાધ્યે તુ ધૂમાનિષ્ટત્વાન્ન સાક્ષાદઙ્ગમ્।
-- ન ચેય 3 મિતિ ॥ સામાનાધિકરણ્યગર્ભા 4 વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરિયં ભવિષ્યતીતિ વાદિનં પ્રત્યાહં -- કિં ચેતિ॥ નન્વસ્ત્વિયં સર્વાન્વય્યનુમાનેષુ વહ્ન્યભાવાદિના ધૂમાભાવાદ્યનુમાનુમાનસ્થલેન્યૈવ વ્યાપ્તિર્વાચ્યેતિ તદનુગતેયં ન ભવતીત્યત આહ-- વહ્ન્યભાવસ્યેતિ॥ ઇયમેવ 5 ધૂમાનુમાને ઽપ્યઙ્ગં કથં ન વ્યતિરેકવ્યાપ્તિરિત્યત આહ -- ધૂમેનેતિ॥ ન સાક્ષાદિતિ॥ કિં તુ વ્યભિચારનિરાસદ્વારૈવાઙ્ગમતિ ભાવઃ। કેવલાન્વયિનિ સાધ્યા 6 ભાવાપ્રસિદ્ધ્યાવ્યાપ્તિરિત્યુક્તદોષં નિરાહ--ન ચ કેવલાન્વયિનીતિ॥
1.તેર્દ -ગ.ટ.રા. 2.નાચ્ચ-ગ.ટ.રા. 3.ચૈવમિતિ-ઠર્. 4.ભવ્ય-ઠ.ડ. 5.ચેદ્ધૂ-ઠ.ટ.ડ. 6.ધ્યાપ્ર-ઠ.ડ.
પુ-12. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
ન ચ કેવલાન્વયિન્યવ્યાપ્તિઃ। તત્ર સાધ્યાભાવા 1 સત્વેનૈવ સાધ્યાભાવે સતિ સાધનસ્ય યોપપત્તિઃ તદભાવરૂપાનુપપત્તેઃ સત્વાત્। મન્મતે અપ્રામાણિકસ્યાપિ નિષેધપ્રતિયોગિત્વાત્॥
તથા ચ -- રસસ્ય સમાનદેશકાલેન રૂપેણ વિનેવ, પાકજરૂપાદેઃ સમાનદેશેન ભિન્નકાલેન પાકેન વિનેવ 2 ચ, કૃત્તિકોદય 3 સ્યાભિન્નકાલયા 4 ભિન્નદેશયા રોહિણ્યુદયાસત્યા વિના, અધોદેશનદીપૂરસ્ય ભિન્નદેશ 5 કાલેર્ધ્વદેશવૃષ્ટ્યા વિનાનુપપત્તિરસ્તીતિ, સામાનાધિકરણ્ય ઇવ વૈયધિકરણ્યેપ્યુક્તરૂપા વ્યાપ્તિર્યુક્તા। પ્રત્યુત નદીપૂરાદૌ સામાનાધિકરણ્ય એવોક્તરૂપા વ્યાપ્તિરયુક્તા । ન હ્યૂર્ધ્વદેશગતો નદીપૂરઃ 6 ઊર્ધ્વદેશગતાં વૃષ્ટિં વિનાનુપપન્નઃ। કિં તુ તતોપ્યૂર્ધ્વદેશઘતામ્॥
અપ્રામાણિકસ્યાપીતિ॥ યથા ચૈતત્તથોપપાદિતં ન્યાયામૃતે પ્રથમપરિચ્છેદે। સર્વત્રાનુગતેતિ પ્રાગુક્તમુદાહરણનિષ્ઠતયા વ્યનક્તિ-- તથા ચેત્યાદિના॥ સામાનાધિકરણ્ય ઇવેતિ॥ યથા તત્ર ન્યાયમતે કથઞ્ચિત્સામાનાધિકરણ્યં સંપાદ્ય વ્યાપ્તિરુપપાદ્યતે તથા ક્લેશેન વિનૈવ યથાસ્થિતલિઙ્ગલિઙ્ગનોર્વૈયધિકરણ્યે સત્યપીત્યર્થઃ॥
નનુ ત્વન્મતેપિ તત્ર સામાનાધિકરણ્યમાદાયૈવ વ્યાપ્તિરુચ્યતામિત્યત આહ-- પ્રત્યુતેતિ 7 ॥ યથાસ્થિતલિઙ્ગલિઙ્ગિનોર્વ્યધિકરણયોર્વ્યાપ્યવ્યાપકભાવેન બાધકમાશઙ્ક્ય પ્રતિબન્દ્યોત્તરમાહ-- નન્વિત્યાદિના॥
1.સત્વાદેન -ક.ગ. વસ્યાસત્વાદેવ -ટ.રા. 2.ચ ઇતિ નાસ્તિ-ગ.ટ.રા. 3.યસ્ય સમાનકા -ગ.ટ.રા. 4.યારો-ગ.રા. 5.કાલયો-ગ.ટ.રા. 6.સ્વદે-ગ.ટ.રા. 7.તતઃ ઽવ્યધિકરણઽ ઇત્યાદ્યેવાસ્તિ-ટ.ડ.
સ્વતે-વ્યાનિ-રૂણમ્) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 13.
નનુ સાધ્યાભાવેનૈવ સંબન્ધસ્ય નદીપૂરસ્ય વૃષ્ટિરૂપસાધ્યેન કથં વ્યાપ્તિરિતિચેત્ સાધ્યાભાવેન નિયમેન સંબન્દ્ધસ્ય દ્રવ્યત્વસ્ય સંયોગરૂપસાધ્યેન કથં વ્યાપ્તિઃ। યદિતુ તત્ર ફલબલેન વ્યાપ્તિલક્ષણે પ્રતિયોગ્યસમાનાધિકરણેતિ વિશેષણાવ્દ્યાપ્તિસિદ્ધિઃ। તર્હ્યત્રાપિ ફલબલેનૈવ વ્યાપ્તેર્લક્ષણાન્તરસ્યોક્તત્વાત્તત્સિદ્ધિરિતિ સમમ્॥
નનુ વૈયધિકરણ્યે સાધ્યસ્ય દેશનિયમઃ કથમિતિ ચેત્। સામાનાધિકરણ્યેપિ -- ધૂમેન તદધોભાગ એવ વહ્નેઃ, તુલોન્નમનેન ભાગાન્તર એવાવનમનસ્ય, વ્યાપ્યવૃત્તિના
દ્રવ્યત્વેનાવ્યાપ્યવૃત્તેઃ સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિના સંયોગેન વ્યાપ્યવૃત્તિદ્રવ્યત્વસ્ય, સિદ્ધિરિતિ કથં પક્ષ એવ પ્રદેશનિયમઃ।
સાધ્યાભાવેનેત્યાદિ॥ પરમતે સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન વૃક્ષઃ સંયોગીદ્રવ્યત્વાદિત્યત્ર દ્રવ્યત્વસ્ય
સાધ્યાભાવસંબન્ધસ્યેત્યુક્તમ્। ફલેતિ॥ અનુમિતિલક્ષણફલબલેનેત્યર્થઃ॥ પ્રતિયોગીતિ॥ પ્રતિયોગ્યસામાનાધિકરણસાધ્યપ્રતિયોગિકો યોઃઽભાવઃ તદસંબદ્ધત્વે સતિ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિતિ વિશેષણાદિત્યર્થઃ। તથાચ સંયોગાભાવસ્ય પ્રતિયોગિસામાનાધિકરણ્યાન્ન દોષ ઇતિ ભાવઃ। વ્યધિકરણયોર્લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવે બાધકાન્તરમાશઙ્ક્ય પ્રતિબન્દ્યા નિરાહ--નન્વિતિ॥ સામાનાધિકરણ્યેપિ પક્ષ એવ પ્રદેશનિયમ ઇત્યન્વયઃ। કુત ઇત્યતો ઽન્યત્રાન્યથાદર્શનાદિતિ ભાવેનાહ-- ધૂમેનેત્યાદિના॥ વહ્નેરિત્યાદિષ્ઠ્યન્તાનાં સિદ્ધિરિતીત્યનેનાન્વયઃ। ઇતિ શબ્દો હેતૌ। અત એવ પદ્ધતૌ તુલોન્નમનાદીનામનેકેષામપિ લિઙ્ગલિઙ્ગિભાવો દર્શિતઃ।
પુ- 14. ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (તૃ.પરિચ્છેદઃ
કથં ચ સમાનકાલત્વેપિ કાદાચિત્કેન પતનેન સ્થાયિગુરુત્વસ્ય, સ્થાયિના શરીરત્વેન કાદાચિત્કનાશસ્ય ચ, સિદ્ધિરિતિ કાલનિયમઃ॥
વ્યાપ્તિસ્વભાવાદિતિ ચેત્સમમ્। યત્ર યદા રસસ્તત્ર તદા રૂપમિતિ સમાનદેશકાલત્વેનેવ, યત્ર પાકજં 1 તત્ર પાક ઇતિ સમાનદેશત્વસાત્રેણેવ, યદાકૃત્તિકોયસ્તદા રોહિણ્યુદયાસત્તિરિતિ સમાનકાલત્વમાત્રેણેવ 2 ચ, યદાયત્ર નદીપૂરસ્તત્પૂર્વકાલે તદૂર્ધ્વદેશે વૃષ્ટિરિતિ ભિન્નદેશકાલત્વેનૈવ વ્યાપ્તિગ્રહાત્॥
નનુ -- દેશથઃ કાલતશ્ચ વૈયિધિકરણ્યે કથં વ્યાપ્તિગહઃ। યત્રેદં તત્રેદમિતિ વા યદૈવં 3 તદૈવમિતિ વા દેશતઃ કાલતો વા સામાનાધિકરણ્યેનૈવ વ્યાપ્તેર્ગ્રાહ્ગત્વાદિતિ ચેન્ન 4 । યદીદં તર્હીદમિત્યેવાનુપપત્તિરૂપવ્યાપ્તિગ્રહસ્ય સર્વાનુગતત્વાત્॥
"વ્યાપ્તિપ્રકારમપેક્ષ્યલિઙ્ગસ્ય લિઙ્જ્ઞાનજનકત્વનિયમાદિ"તિ પદ્ધત્યુક્તદિશા પરેણ સમાધાનં વાચયિત્વા સમમિત્યાહ -- વ્યાપ્તીતિ॥ વ્યાપ્તિસ્વભાસાદિત્યુક્તં
વ્યનક્તિ-- યત્ર યદેતિ॥ વ્યાપ્તિગ્રહપ્રકારાનુપપત્તિમાશઙ્ક્ય સમાધત્તે-- નન્વિત્યાદિના॥
નનુ વૈયિધિકરણ્યેપિ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે હેતુતદાભાસવ્યવસ્થા ન સ્યાદિત્યત આહ-- અત્રચેતિ॥
1.જરૂ --ગ.રા. 2.ચ ઇતિ નાસ્તિ-ટ.રા. 3.યદેદં તદેદમિતિ-ટ.રા. 4.ત્। ય-ગ.રા.
સ્વતે-વ્યાનિ-રૂણમ્) વ્યાપ્તિવાદઃ પુ - 15.

અત્ર ચ યદ્દેશકાલસંબદ્ધસ્ય હેતોરનુપપત્તિઃ તદ્દેશકાલે હેતોરભાવ એવાસિદ્ધિઃ। ન તુ પક્ષે ઽભાવઃ। એવં યદ્દેશકાલસંબદ્ધસ્ય હેતોરનુપપત્તિઃ તદ્દેશકાલયોરન્યત્રાપિ ભાવો વ્યભિચારઃ। ન તુ સાધ્યાભાવવતિ વૃત્તિઃ। એવમુક્તયોર્દેશકાલયોરન્યત્રૈવ વર્તમાનો વિરુદ્ધઃ। ન તુ નિયમેન સાધ્યાભાવવતિ વર્તમાન ઇતિ ન કશ્ચિત્ક્ષુદ્રોપદ્રવઃ॥
તસ્માદ્વૈયધિકરણ્યેપિ વ્યાપ્તિરસ્ત્યેવ। 1 તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ॥"અસત્યપિ વ્યાપિરસ્ત્યેવેતિ"। સામાનાધિકરણ્યે અસત્યપ્યનુપપત્તિરૂપા વ્યાપ્તિરસ્ત્યેવેત્યર્થઃ। 2 અત એવ વ્યધિકરણાસિદ્ધિર્ન દોષ ઇતિ વક્ષ્યતે॥
ઇતિ સ્વમતે વ્યાપ્તિનિરૂપણમ્