Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa (with commentary) · Chapter 11

tatra kiṃ pramāṇamityata āha -- svatastve pramāṇaṃ tviti / anumānamiti vakṣyamāṇenānvayaḥ / yadyapi --
"pṛṣṭenāgama evādau vaktavyaḥ sādhyasiddhaye"
iti kathālakṣaṇokteḥ granthasya ca vādakathā rūpeṇa pravṛtteḥ--
"ṛgyajuḥsāmātharvākhyā mūlarāmāyaṇaṃ tathā
bhārataṃ pañcarātraṃ ca vedā ityeva śabditāḥ /
purāṇāni ca 2 yānīha vaiṣṇavāni vido viduḥ
svataḥ prāmāṇyameteṣāṃ nātra kiñcidvicāryate"//
1. paratastva - cha-ka. 2. tu - a .
svata-anu) prāmāṇyavādaḥ pu - 34.
--------- --------- -----
jñānaprāmāṇyaṃ svato grāhyaṃ , parato 'gṛhyamāṇatve sati gṛhyamāṇatvāt yadyadanyenāgṛhyamāṇatve sati grāhyaṃ tattena grāhyam / yathā cakṣuranye 1 nāgṛhyamāṇaṃ rūpaṃ cakṣurgrāhyam

ityādirāgama eva vācyaḥ / tathāpi haitukasya tārkikasyāgame 'tyādarābhāvāttaṃ pratyāgamānukūlā nyāyā evātrocyanta ityadoṣaḥ /
"jñānagataṃ 2 yāthārthyaṃ tadgāhakeṇaiva grāhyaṃ, grāhakāntarānupapattau satyāṃ gṛhyamāṇatvāt yadyato 'nyenānupapadyamānagrahaṇaṃ gṛhyate tattenaiva 3 gṛhyate, yathā cakṣuṣonyenānupapadyamānasākṣātkāraṃ sākṣātkriyamāṇaṃ rūpādi cakṣuṣā sākṣātkriyate"
iti tatvanirṇayaṭīkoktamanumānaṃ tātparyato 'nuvadati--jñānaprāmāṇyamiti // yāthārthyarūpamityarthyaḥ / tatsvarūpamuktaṃprāgasmābhiḥ / cakṣurādirūpānupramāṇavyāvṛttasya sākṣājjñeyaviṣayīkāritvasya lābhāya jñāneti viśeṣaṇaṃ tattajjñānapadam / ghaṭatvavati ghaṭatvaprakāraka 4 jñānatvādirūpaṃ prāmāṇyamityarthyaḥ / yadā tu prāmāṇyapadena kevalaprāmāṇyagrahaḥ tadā jñānapadaṃ spaṣṭārtham / ata eva sudhāyāṃ"prāmāṇya"mityeva -- pakṣoktiḥ -- svata iti // grāhyaprāmāṇyavirodhyupasthāpakasāmagryasamavihitattajjñānaviṣayakasākṣiviṣaya evetyarthaḥ / viśeṣaṇakṛtyaṃ prāgvat / sākṣī ca laukikapratya 5 kṣādirūpānuvyavasāya eva-- parata iti // prāmāṇyaṃ parato grāhyaṃ sāṃśayikatvāt ityādau yatparābhimataṃ sādhyaṃ uktaviśeṣeṇakasākṣijñānādanyenaiva grāhyatvādirūpaṃ tadabhāve sati grāhyatvādītyarthyaḥ /
1. ghrāṇādi - kuṃ. cha. ka. 2. ta - kuṃ. 3. ' eva ' padaṃ nāsti - a.
4. jñāneti na - ā. 5. kṣānu - kuṃ. ā.
sta- anu .) prāmāṇyavādaḥ pu - 35.
--------- ----------- ----
sukhamanubhavāmīti pratyayaḥ ( pa 1 ). doṣaśaṅkādyakaliṅkitajñānasyānuvyavasāyo
vā ( pa 2 ).
tenānumityādigrāhyatvepi nāsiddhiḥ"parasyasvatastvātsvasya ca paratatvādi"tyādi maṇyuktakhaṇḍanasyāpyanavakāśaḥ / kecittu paratogrāhyatvaṃ nāma uktaviśeṣaṇakoktarūpa 1 pratyakṣāgrāhyatvaṃ sākṣijñānādanyotpādyaprāthamikapratītikatvaṃ
2 paratogrāhyam / tacchūnyatve satītyarthaḥ / tena statastvavāde prāmāṇyasyānumityādigrāhyatvepi na viśeṣaṇāsiddhirityāhuḥ / atra satyantamātrasyāprayojakatvādgrāhyatvādityuktiḥ / ghaṭādigatagandhādo satyapi grāhyatve svāśrayagrāhakakoktarūpapratyakṣāgrāhyatvaṃ
neti vyabhicāranirāsāya satyantam/
prāmāṇyasya svato grāhyatve kkacitsaṃśayādyupapādanakleśanirāsāya viśiṣyāpyāha -- sukhamiti // 3 svavṛttivartamānasukhasākṣātkāragocaraḥ sākṣirūpaḥ pratyayaḥ ityarthaḥ / jñānāṃśe laukikapratyakṣādirūpānuvyavasāyaḥ prāmāṇyaviṣayako na veti vipratipattyanānuguṇyādarthāntaratvamiti na śaṅkyam / bāhyābhyantarasādhāraṇapakṣāntarāṇyāha -- doṣeti // duṣṭakaraṇajanyatvaṅkā tanniścayāprāmāṇyādiśaṅkātanniścayādyanāskandighaṭādijñānasyetyarthaḥ / na caivaṃ antyapakṣābheda iti śaṅkyam / tatrānuvyavasāyaviśeṣaṇatvena iha vyavasāyaviśeṣaṇatvena tatra prāmāṇyavirodhyupasthāpakasāmagrītvena atra tu tatkāryadoṣaśaṅkāditvena ca praveśenātyantabhedāt - upasthāpakasāmagrīti // upasthititatsāmagrītyarthyaḥ /
1. 'pratyakṣāgrāhyatvaṃ' iti nāsti -kuṃ. ā.-a. 2. idaṃ nāsti - kuṃ. 3. iyaṃ paṅktiḥ - a pustake nāsti.
svata- anu.) prāmāṇyavādaḥ pu - 36.
1 niṣkampapravṛttihetubhūtajñānasyānuvyavasāyo vā ( pa 3 ) prāmāṇyavirodhyupasthāpakasāmagryasamavahito ' 2 nuvyavasāyo vā ( pa. 8 ) svāgrāhyajñāna prāmāṇya--
atra sarvatrāpi jñānasyetyanena doṣājanyapramārūpajñānasyābhimatatvādidaṃ rūpyamityādibhramagocarānuvyavasāyasyāpekṣatayā tasya tatra prāmāṇyagrāhakatvepi na bādha iti bodhyam / tatraprāmāṇyagrahaṇasya mānasatvena siddhāntepi bhramagocarānuvyavasāyena prāmāṇyāgrahāt / yadvā vakṣyamāṇadiśātrānuvyavasāyatvasya bhramānuvyāvasāye 'bhāvena tasyāpatretvānna bādhaḥ / ata eva jñānāṃśe laukikapratyakṣādirūpasyehānuvyavasāyasyābhimatatayā smṛtyupanītaprāmāṇyaviṣayakānuvyavasāyamādāya na nyāyamate siddhasādhanaṃ śaṅkyam // svagrāhyeti // svena anuvyavasāyena grāhyaṃ yajjñānaṃ ādye siddhānte sukhaviṣayakam svaprakāśarūpaṃ sākṣijñānameva / paramate mānasaṃ sukhavyavasāyarūpam / tadanyapakṣatraye 3 ca ghaṭādigaucaraṃ manovṛttirūpaṃ vyavasāyākhyaṃ sākṣijñānādanyat / tannaṣṭhaṃ yatprāmāṇyaṃ sukhatvavati
sukhatvaprakārakatvādirūpaṃ ghaṭatvavati ghaṭatvaprakārakatvādirūpaṃ vā tadviṣayaka ityarthaḥ / ghaṭajñānānuvyavasāyasya paṭajñānaprāmāṇyāviṣayakatvādbādhavirāsāya svagrahyajñānetyuktam / yadvā prāmāṇyaviṣayaka ityevoktau svaniṣṭhaprāmāṇyaviṣayakatvamādāya siddhānte arthāntaratvanirāsāya -- svagrāhyajñāneti // evaṃ ca nārthāntaratā /
1. niṣkalaṅka -ka. 2. tā - kuṃ . 3. kuṃ . pustake nāsti .
svata-anu.) prāmāṇyavādaḥ pu - 37.
--------- ---------------- --------
- viṣayakaḥ ( sā. 1 ) tatprakārako vā ( sā. 2 ) --
na caivaṃ sākṣyaṃśe svagrāhyavyavasāyaprāmāṇyaviṣayakatvābhāvādvyabhicāraḥ śaṅkyaḥ /
svagrāhyaṃ yāvatsvayamanyacca tāvati prāmāṇyagrahakatvalābhena sākṣyaṃśe hetūnāmavyabhicārāt / yadvā sukhatvavadviśeṣyakajñānatvādirūprāmāṇyalābhāya svagrāhyajñānaprāmāṇyetyuktiḥ / prāmāṇyaviṣayatvaṃ ca sādhyaṃ yanmate vaiśiṣṭyamanuvyavasāya vaidyameva na tanma 1 tena bodhyam / tadvedyamapi svātantreṇa na tadvedyamiti mate tu satvena prāmāṇyaviṣayakatvamabhimatam / tena tatpakṣe siddhasādhanateti śaṅkānavakāśaḥ / ata eva vakṣyati"sattayā tadullekhasya
sādhyatvāt"iti / na ca vādinaḥ satveneti viśeṣamaṃ vyartham vyāvartyāprasiddheriti śaṅkyam / śuktirūpyajñāne prāmāṇyaviṣayakasyāpi mānasadarśanasya svaviṣayasatvānirṇayakasyāpi siddhānte satvāt / paraprasi 2 ddhatvamātreṇa vyāvartyatvopapatteśca / parārthānumāne paraṃ prati siddhasādhanoddhārasyāpi vādiprayojanatvācca / janyakṛtyaja 3 nyānītyatra mīmāṃsakaṃ prati janyatvasyevehāpi vādinaṃ prati prameyatvādivaduparañjarakatvena viśeṣaṇatvopapatteśca/
uktaṃ ca utpattiprāmāṇyavāde maṇāvapi"ubhayasiddhavyāvartakatvaṃ tantram / na tu vyāvartyasyobhayasiddhiḥ / gauravāt"iti
bhāvaḥ /
prāmāṇyamanuvyavasāyaviṣayopi prāganupasthitvānna prakāratayeti vadantaṃ pratyāha -- tatprakārako veti // svagrāhyajñānaprāmāṇyaprakārakovetyarthaḥ / viśeṣaṇajñānahetutāyā nirvikalpabhaṅge nirasiṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ -- tadviruddheti / grāhyaprāmāṇyaviruddhaṃ yatprāmāṇyābhāvatadvyāpyāprāmāṇyādi tadaviṣayakatve satītyarthaḥ /
1. te. bodhyam - a. 2 . ddhimātreṇa - kuṃ 3. nyetyatra- kuṃ.
svata-anu.) pāmāṇyavādaḥ pu - 38.
---------- ----------- --------

tadviruddhāviṣayakatve sati tadvyāpyatvāviṣayakatve 1 sati tatsaṃśayavirodhipratyayatvāt ( he. 1 ) tadvyāpyatvāviṣayakatve sati tadabhāvanaścayavirodhiniścayatvāt ( he. 2 ) tadviṣayakavyavahārahetupratyayatvāt ( he. 3
) tajjñānaprakāraprakārakatayā tatprakāravadviśeṣyakatayā ca tadviṣayakatvācca ( he. 4 ) prāmāṇyānumitivat ityādyanumānam //
viruddhatvaṃ ca tajjñānapratibandhakajñānaviṣayatvam -- tadvyāpyeti // sukhānubhavādiniṣṭhasukhatvavadviśeṣyakatvādirūpaprāmāṇyavyāpyatvetyarthaḥ -- tatsaṃśayavirodhīti // prāmāṇyasaṃśayavirodhitvaṃ nāma tadanutpattivyāpyatvādirūpaṃ jñeyam / viśeṣaṇakṛtyānyagre vyaktāni-- tadviṣayaketi // prāmāṇyaviṣayaketyarthaḥ-- tajjñāneti // grāhyaprāmāṇyāśrayajñānetyarthaḥ / sādhyavaiśiṣṭyanirāso 'grespuṭaḥ-- tadviṣayakatvāt // vyavasāyaviṣayakatvādityarthaḥ-- prāmāṇyānumitivaditi // idaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ samarthapravṛttihetutvāt itiprāmāṇyānumitāvuktasya hetucatuṣṭayasya sādhyadvayasya ca satvāditi bhāvaḥ / 2 ādipadena"prāmāṇyaṃ jñānagrāhakamātragrāhyaṃ aprāmāṇyetarajñānasamavetadharmatvāt jñānatvavat"ityādi sudhoktānumānagrahaḥ 2 /
ādyaviśeṣaṇasya yathāśrutavyāpyākṛtyasaṃbhavepi dvitīyaviśeṣaṇa tadasaṃbhavāt yadyadviruddhāviṣayakatve sati yadvyāpyaviṣayakatve sati yatsaṃśayavirodhijñānaṃ tattadviṣayakamityādisāmānyavyāptimupetya kṛtyamāha /
1. kuṃ - ka. 2. ayaṃ granthaḥ- mu pustake kuṇḍalitaḥ.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 39.
-------- ---------- --------
atrādye hetau tadviruddhāviṣayaketyuktatvātprāmāṇya viruddhāpāmāṇyaniścaye, tadvyāpyatvāviṣayaketyuktatvādvihnimatvāviṣayake, tatsaṃśayavirodhini tadvyāpyatayā dhūmaniścaye , tatsaṃśayavirodhītyuktatvādghāṭādijñāne, pratyayetyuktatvāddharmyajñāne koṭyasmaraṇe ca na vyabhicāraḥ / na colbaṇaviṣayāntarajñāne vyabhicāraḥ / viṣayāntare manaḥsaṃcārādirupatajjñānasāmagryā eva tadvirodhitvāt /
vahnamatvāviṣayaka iti // ayaṃ vahnimān dhūmavatvādityatra vahnivyāpyadhūmavānayamitiniścaye sati ayaṃ vahnimānnaveti saṃśayānudayenoktarūpahetubhāvepi vahnima 1 tvāviṣayakatvābhāvena tatra sādhyābhāvādvyabhicāra iti śaṅkā tadvyāpyasyāviṣayakatvaviśeṣaṇānnirastetyarthaḥ/
viśiṣyavyāptau tu ghaṭatvavadviśeṣyakatvarūpaprāmāṇyāviṣayakepi tatsaṃśayavirodhini
tadvyāpyatayākaṃbugrī 2 vādimadviśeṣyakatvaniścaye vyabhicāro neti jñeyam -- dharmyajñāne // vyavasāyarūpadharmiṇo jñānābhāva ityarthaḥ / dharmijñānasya saṃśayahetutayā tadabhāvasya kāryānutpādavyapyatve na tatra hetusatvāditi bhāvaḥ / dharmijñānaṃ na saṃśayaheturiti matenāha -- koṭīti // koṭismaraṇābhāva ityarthaḥ / etaccopalakṣaṇam / kuṅkumagandhādisaṃśayavirodhini tadabhivyañjakagoghṛtasaṃyogādau ca na vyabhicāraḥ ityapi dhyeyam / viśiṣṭasyāpi hetorvyabhicāramāśaṅkya nirāha -- na ceti // sāmagryā eveti // tathā ca tatra pratyayatvābhāvena hetorevābhāvāditi
bhāvaḥ /
1. dvi - a. 2. vatvā - kuṃ - a.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 40.
---------- ---------------- -------
nanu tathāpi vyañjakasya karacaraṇādeḥ svarūpeṇaiva jñānaṃ vyaṅyapuruṣatvādijātisaṃśayavirodhi / na tu vyāpyatayā / karādijñānasyālokavatsvarūpeṇaiva vyaṅgyadhīhetutvāt / tacca na vyaṅgyaviṣayakamiti tatra vyabhicāra iti cenmaivam / vyaṅgyasaṃśayo hi dvaidhā / vyañjakabhūtaṃ yajjñāna 1 kāraṇaṃ tadabhāvena sāmagryabhāvādvā yathāndhakārasthitaghaṭasaṃśayaḥ /
na ca sāmagryā virodhitve tajjanyajñānasyāpi sāmagrīvirodhitvaprayuktaṃ saṃśayavirodhitvaṃ syādeva / virodhiniścaya 3 pratibandhakatvasya virodhiniścayasāmagrīpratibandhakatvaprayuktatvadarśanāt /"yadvīsāmagrī yatra pratibandhikā tadvīrapitatrapratibandhikā"iti pakṣadharokteriti vācyam / virodhiniścayasya grāhyābhāvāvagāhitvenaiva pratibandhatvenānyaprayuktatvābhāvāt / bhinne viṣaye anumitisāmagryāḥ pratyakṣapratibandhakatvepi anumitestadadarśanāditi bhāvaḥ / sthalāntarepi vyabhicāramāśaṅkate - nanviti // svarūpeṇaiva // karacaraṇādinaivetyarthaḥ-- vyāpyatayā // purūṣatvādipyāpyatayetyarthaḥ / hetusatvamuktā sādhyaṃ netyāha--tacceti // etadapi vyabhicāracodanaṃ sāmānyavyāptimupetyaiveti 4 dhyeyam / vivekena samādhiṃ vaktamāha--vyaṅgyeti // niścayasāmagryabhāvaprayukto vā satyāṃ tasyāṃ tatpratibandhakadoṣaprayukto veti bhāvena 5 tadvaividhyaṃ vyanakti-- vyañjaketi // jñāneti // niścayetyarthaḥ / sāmagrīti //
niścayasāmagryabhāvādityarthaḥ-- yatheti //
1. karaṇaṃ-ka. 2.sthaghaṭa-kuṃ cha ka. 3."sāmagrīpratibadhyasya virodhiniścayapratibadhyatva"ityādhikaṃ-kuṃ. 4.bodhyam-kuṃ a. 5.'tat 'iti na- kuṃ.
sva-anu) prāmāṇyavādaḥ pu - 41.
------ ---------- -------
dūrādidoṣādvā / yathā sthāṇau puruṣa 1 saṃśayaḥ / tatrādye vyaṅgyaniścayasāmagryeva saṃśayavirodhinī / tasyāṃ ca pratyayatvaṃ neti na vyabhicāraḥ / dvitīye tadvyāpyatvena karādi 2 jñānameva doṣajanyasaṃśayavirodhīti 3 tadvyāpyatvāviṣayakatvaṃ neti na vyabhicāraḥ / na ca tadvyāpyatvāviṣayakatvamasiddham / sukhasākṣātkāratvādeḥ prāmāṇyavyāpyatvāgrahaṇe 4 'saṃśayadarśanāt /
tatrālokarūpavyañjakābhāvāditi bhāvaḥ-- dūrādīti // satyāṃ niścayasāmagryāmiti bhāvaḥ--- tadvyāpyatva 5 jñānameveti // anvayavyatirekābhyāṃ tathāvagamāditi bhāvaḥ / ata evoktaṃ jñaptiprāmāṇyavādānte rucidattena"anuvyavasāyatvāsya prāmāṇyaniyatasyāpi tanniyatatvenāgrahatkathaṃ saṃśayanivṛttiḥ / na hi 6 vyāptijñānamātrātsaṃśayanivṛttiḥ / anyathā tailaṃ pṛthivī naveti saṃśayo na syāt"iti / nanu ghaṭatvādiprakārakānubhavatvasya valmīkādau ghaṭatvādviśeṣyakatvādirūpaprāmāṇyavyabhicārepi atra vivakṣitasukhānubhavatvādirūpavyavasāyadharmasya sukhatvavadviśeṣyatvādirūpaprāmāṇyavyabhicāreṇa tadvyāpyatvaviṣayakatvaṃ
tadanuvyavasāyasyāstyeveti bhāvena pariharati--sukheti // darśanāditi // vyāptyanusandhānahīnabālamugdhādāviti bhāvaḥ / vyāpyatvāviṣayakatvāṃśe asiddhiṃ nirasya tadviruddhāviṣayakatvāṃśe vivādābhāvātsaṃśayavirodhitvāṃśe tāṃ nirāha-- na ca dharmīti //
1.tva-cha. 2.karādi padaṃna-kuṃ.cha ka. 3.'tat ' iti na-kuṃ cha. 4. he-mu.
5. tvena-kuṃ a. 6. vyāpya-kuṃ.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 42.
---------- ------------ ---------
na ca dharmijñānādyabhāvādevāsaṃśayātsaṃśayavirodhitvasiddhamiti vācyam / sukhādijñānarūpadharmijñāne jñānatvarūpasādhāraṇadharmadarśane daivātkoṭismaraṇe viṣayāntarāsaṃcāre ca satyapyasaṃśayadarśanāt /

nacādyo heturaprayojakaḥ; jñānasya tatsaṃśayavirodhitvaṃ hi tanniścayatvena vā tadabhāvaniścayatvena vā tadabhāvavyāpyaniścayatvena vā tadvyāpyaniścayatvena veti caturdhā /
koṭyasmaraṇaviṣayāntarasaṃcārādirādipadārtha-- dharmijñāna iti // dharmiṇo jñāne satītyanenānvayaḥ / dharmyākhyajñāna iti vyākhyāne tu na satipadenānvayaḥ / api tu sādhāraṇadharmadarśanapadena / na cāsminpakṣe dharmibhūtajñānānuktiḥ / dharmijñānasyasādhāraṇadharmadarśanatvenaiva hetutvāttenaiva tadukteriti 1 -- asaṃśayeti // tasya prāmāṇyaniścanibandhanatvābhāve kadācitkasyacittatra dharmijñānādyudayasaṃbhavena rūpyajñānaṃ pramā na vetivatsukhajñānaṃ pramā na vetti saṃśayaḥ syāt / kadāpi tadadarśanātprāmāṇyaniścayanimitta eva tadabhāva iti tadvirodhitvaṃ tasya nāsiddhamiti bhāvaḥ /
evaṃ vyabhicārāsiddhī nirasya vipakṣe bādhakābhāvadoṣaṃ ca nirāha --nacādya iti // vipakṣe hetūcchittiṃ saṃbhāvitapakṣānuktetaravyavacchedapūrvakamāha--jñānasyeti // svato virodhābhāvāt 2 svaviṣayakṛtasyaiva virodhasya vācyatvāditi hi śabdaḥ/
1. eke - a. 2. svapadaṃ nāsti - mu. a ā.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 43.
tatra dvitīyatṛtīyayostadviruddhāviṣayakatvaviśeṣaṇena caturthasya tadvyāpyāviṣayakatvaviśeṣaṇena nirastatayā hetorādyaṃ prāmāṇyaniścayatvarū 1 paṃ sādhyaṃ vinānupapatteḥ /
etena tadvitīyahetāvapyaprayojakatoddhṛtā / pakṣīkṛtajñāne prāmāṇyaviṣayakatvaṃ prāmāṇyuvyāpyaviṣayakatvaṃ prāmāṇyābhāvaviṣayakatvaṃ prāmāṇyābhāvavyāpyaviṣayayakatvamubhayodāsīnaviṣayakatvaṃ ceti saṃbhāvite prakārapañcake dvitīyasya tadvyāpyatvāviṣayakatvaviśeṣaṇena tṛtīyādīnāṃ ca trayāṇāṃ tadabhāvaniścayavirodhiniścayatvena nirāsāddhetorādyaṃ prāmāṇyaviṣayakatvarū 2 pasādhyaṃ vinānupapatteḥ / tatrādyaṃ niścayapadaṃ tadabhāvasaṃśayavirodhini tadabhāvaniścaye dvitīyaṃ tu tadabhāvaniścayavirodhini tadabhāvasaṃśaye vyabhicāravārakam /
etenetyuktaṃ vyanakti -- pakṣīkṛtajñānaityādinā // ubhayeti // prāmāṇyatadvyāpyaprāmāṇyābhāvatadvyāpyarūpobhayodāsīnetyarthaḥ / saṅgatayā prasaktamaprayojakatvaṃ pūrvaṃ nirasya viśeṣaṇakṛtyamāha-- tatrādyamiti // tatra dvitīyahetāvityarthaḥ / tadabhāvajñānavirodhijñānatvādityukte vyabhicārādubhayatra niścayapadena tadvāraṇamityarthaḥ--
tadviṣayavyavahārahetu pratyayatvāditi tṛtīyahetau // kuṅkumagandhavyaṅgyavyavahārahetau ghṛtādisaṃyogarūpavyañjakevyaṅgyāviṣayake vyabhicāravārakaṃ pratyayapadaṃ prāmāṇyāviṣayakaṃ ghaṭādijñāne vyabhicāravārakaṃ tadviṣayakavyavahārahetvitipadaṃ iti spaṣṭamiti viśeṣaṇakṛtyamanuktvā sidhyaprayojakatve krameṇa nirāha -- sukheti //
1. pasādhyaṃ - cha. 2. paṃ - cha.
svata- anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 44.
--------- -------------- ---------
sukhasākṣātkārasya tatprāmāṇyābhilāpasya ca madhye prāmāṇyānumityaṅgīkāre 1 cānubhavaviruddhaṃ vyāptismaraṇādi bahu kalpyaṃ
syāt / sukhasākṣātkārasya tatsākṣātkā 2 rābhilāpasya ca madhyepi tatkalyyaṃ syāt prāmāṇyānumiti prāmāṇyābhilāparyormadhye 'pi jñānāntaraṃ kalpyaṃ syāditi na tṛtīyaheturasiddhaḥ / nāpyaprayojakaḥ vyavahartavyajñānasya vyavahārahetutvāt /
sukhamanubhavāmīti pratyayasya na sukhānubhavaprāmāṇyavyavahārahetutvamasti kintu sukhasākṣātkārānantaraṃ ayaṃ sukhānubhāvaḥ pramā sukhasākṣātkāratvāt purvasukhasākṣātkāravadityādiliṅgajanyaprāmāṇyānumiterevetyabhyāsadaśāpannasthale jhaḍiti prāmāṇyānumitisāmagrīsamavadhānaṃ svakāraṇādhīnamiti jñaptiprāmāṇyānte maṇikṛduktadiśā pramāṇyānumityaṅgīkāra ityarthaḥ-- vyāptismaraṇādīti // parāmarśānumitī ādipadārthaḥ / atiprasaṅgaṃ cāha -- sukheti // tatkālyapyamiti // jātivyaktayorekavittivedyatvaniyamamanupetya 3 sākṣātkārasvarūpajñānāntaraṃ sukhajñānamidaṃ sākṣātkāraḥ svavṛttivartamānaviṣayakatvāditi sukhasākṣātkārattvānumitimupetya taddhetuvyāptismaraṇādikaṃ kalpyaṃ syādityarthaḥ / jñānāntaraṃ śābdādirūpamityarthaḥ / atrāpi hetūcchittireva vipakṣe bādhiketyāha -- vyavahartavyeti //
1. vā -ga. 2. ratvā - mu. 3. sukha - mu. a. ā.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 45.
---------- ---------- --------
na ca ghaṭaviśeṣyakatve sati ghaṭatvaprakārakatvalasyaiva prāmāṇyarūpatvāccaturthahetau sādhyavaiśiṣṭyam / tvayāpyaṅgīkṛtasya prāmāṇyollekhamātrasya hetutvāt / tvadanaṅgīkṛtasya sattayā tadullekhasya ca sādhyatvāt / manmate kevalānupramāṇasādhāraṇasya 1 yāthārthyarūpaprāmāṇyaviṣayakatvasya sādhyatvāt kevalapramāṇāsādhāraṇasyollekhasya hetutvācca //
tajjñānaprakāretyādicaturthahetau daladvayakṛtyaṃ paroktaniruktibhaṅge vyanaktamiti vyabhicāraśaṅkānavaśātsandigdhāsiddhisvarūpāsiddhī krameṇa nirāha -- nacetyādinā // sukhaṃ me bhūyāditīcchāyāmuktarūpaprakārakatve satyapi na prāmāṇyamiti tadeva tadityasiddhimiti kaścit / tanna / sukhatvavadviśeṣyakatvādirūpaprāmāṇyascecchāyāmapi satvāt / sukhatvavadviśeṣyakatvādikaṃ tadityaśakyaśaṅkam / manmata ityādivakṣyamāṇavirodhāt-- ullekhamātrasya // viṣayatvamātrasyetyarthaḥ / mātrapadena satvavyāvṛttiḥ / etena yanmate tadvatvamanuvyavasāyasya sarvathaivāviṣayo na tanmate nāyaṃheturvakṣyamāṇadiśā prasādhyāṅgakoveti sūcitam / nanu siddhānte 2 satvāsatvaudāsīnyena tadviṣayakatvābhāvātsādhyāvaiśiṣṭyaṃ syādityata āha -- manmata iti // vādajalpakathayoḥ prayogadaśāyāmityarthaḥ / vahnimātrasādhane parvatīyavahninā paryavasānamiva jñānamātraniṣṭaprāmāṇyena
pakṣadharmatābalātparyavasānamiti bhāvaḥ //
1. ṇayā - ca. mu. 2. satvā iti. na - mu.
svata- anu) prāmāṇyavādaḥ pu - 46.
--------- ------------- ----------
1 keci 2 ttu tathāṅgīkartavyatvaṃ sādhyamiti na sādhyāvaiśiṣṭyamityāhuḥ //
nāpyasiddhiḥ sukhameva sukhatvenānubhavāmi stambhameva stambhatvena 3 jānāmītyanubhavāt / etenoktavakṣyamāṇānumāneṣu bādho nirastaḥ / sukhameva sukhatvenānubhavāmītyādijñāne prāmāṇyaśabdānullekhepi tadarthasya sukhatvavati sukhatvaprakārakatva 4 rūpasya prāmāṇyasyollekhāt / yadvā vimataḥ prāmāṇyavirodhyupasthāpakasāmagryasamavahito 'nuvyavasāyaḥ --
eteneti // tadvadviśeṣyatvollekhā 5 deranubhavasiddhatvenetyarthaḥ / tadeva vyanakti -- sukhameveti // anullekhepīti // idaṃ jñānaṃ pramāṇamityanākarepītyarthaḥ--ullekhāt // viṣayīkaraṇādityarthaḥ/

pūrvoktahetuviśeṣaṇeṣu prativādivipratipatteḥ prasādhyāṅgakatvaṃ manvānaḥ prāguktapakṣatāvacchedakeṣvekaṃ pakṣatāvacchedakaṃ kṛtvānya hetukṛtyāha-- yadveti // yadvā pūrvaṃ prāmāṇyaṃ kvāpi nānuvyavasāyavedyamiti matamupetya prāmāṇyānumitidṛṣṭantena prayogā uktāḥ idānīṃ tu kvacittadvedyamiti matamupetya tadṛṣṭāntenāha -- yadveti // vimata iti // prāmāṇyaviṣayakatvāviṣayakatvābhyāṃ vipratipattiviṣayaityarthaḥ vimaterapi niyataviṣayatvāyāvacchedakamāvaśyakameva tatkimityata āha -- prāmāṇyeti // upasthāpaketi // upasthititatsāmagrītyarthaḥ/ nanvevamuktarūpānuvyavasāyatvasyaiva pakṣatāvacchedakatvasaṃbhave kiṃ vimatyeticenna"yadyapi vimatirapi niyataviṣayatvāyācchedakasāpekṣā /
1. iyaṃ paṅtiḥ nāsti - cha.ka.ga. 2. tta-ca. mu. 3. anubhavāmi - ca. mu.
4. tvādi - cha- ka. mu. 5. katvāde - kuṃ.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 47.
--------- ----------- --------
svaviṣayavyavasāyaprāmāṇyaviṣayakaḥ niṣkampapravṛttihetuvyavasāyaviṣayakānuvyavasāyatvāt ;
tathāpi sāvayavatvasādhitena kāryatvena pṛthivyāḥ sakartukatvasādhanamiva svaniyāmakanayatayā ladhbyā vimatyā pakṣatāvacchedo na viruddhaḥ"iti nyāyāmṛtoktadiśopapatteriti tātparyam / atra prāmāṇyeti viśeṣaṇoktyā pratibaddhānuvyavasāye bādhaśaṅkā anuvyavasāya ityuktyā ghaṭajñānamitiśābdajñāne bādhaśaṅkā nirasteti dhyeyam / atītādyaviṣayakapratyakṣatvādirūpatvādanuvyavasāyatvasya prathamajñānagocarānuvyāvasāyotra pakṣatvena paryavasito jñeyaḥ / uttarajñānagocarasya dṛṣṭāntatvenopādānāt / svaviṣayeti sādhyāṃśaḥ pūrvavadvyākhyeyaḥ / prāmāṇyaprakārako vetyapi dhyeyam / pragupasthiteraprayājekatayā nirvikalpakabhaṅge vyaktatvāt / niṣkampapravṛttihetviti vyavasāyaviśeṣa 1 ṇena saṃśayādigocarānuvyavasāyo anuvyavasāyetyuktyā tādṛśajñānagaucaraśābdajñāne ca na vyabhicāraḥ / anuvyavasāyatvaṃ cātītānāgatāviṣayakapratyakṣatvaṃ na tu
tatprakāraprakārakatayā tatprakāravadviśeṣyakatayā tajjñānatvarūpamiti yuktam / niṣkampetyādiviśeṣaṇavaiyarthyāt / pūrvoktahetusāṅkaryācca / nāpi jñānāṃśe laukikapratyakṣatvam uttara 2 hetusāṅkaryāt / ata eva sāmānyetyādinā vakṣyamāṇajñānadvayepi na vyabhicāraḥ tasyātītādiviṣayakatvāt atra niṣkampapravṛttītyasya saṃvādipravṛttītyarthaḥ / tena śuktirūpyajñānagocarānuvyavasāyo sākṣirūpe tatra prāmāṇyagrahasya mānatvena tanniṣṭhaprāmāṇyāviṣayake na vyabhicāraḥ -- uktarūpeti //
1.ṇantena - mu. 2. hetupadaṃ nāsti - mu . a.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 48.
--------- ---------- ---------
uktarūpavyavasāyāṃśe laukikapratyakṣatvādvā, gṛhītaprāmāṇyena jñānena samānaviṣayakasyottarasya jñānāntarasyānuvyavasāyavat //
atra dvitīyahetau laukikapadam sāmānyapratyāsattyā 1 dijanye vyavasāyaviṣayake jñāne vyabhicāravāraṇāya / 2 jñānāṃśa iti
viśeṣaṇaṃ tu smutyupanīte 'tīta 3 ghaṭajñāne tadviṣayakamahaṃ ghaṭajñānavānā 4 samiti yajjñānamātmāṃśe laukikapratyakṣaṃ tatravyabhicāravāraṇārtham / na ca tava ghaṭajñānamastīti śābdajanyaṃ yadghaṭajñānaviṣayakaṃ jñānaṃ tadanuvyavasāye vyabhicāraḥ śaṅkyaḥ /
niṣkampapravṛttihetuvyavasāyāṃśa ityarthaḥ / laukikatvaṃ cālaukikapratyāsatyajanyatvam / saṃśayādigocarānuvyāvasāye vyabhicāranirāsāyoktarūpavyavasāyāṃśa ityuktiḥ / gṛhītaprāmāṇyeneti bahuvrīhiḥ / 5 ghaṭādijñāne pravṛttisāmarthyādinā prāmāṇyānumityantaraṃ tatraivāyaṃ ghaṭa ityādyukpannasamānādhikaraṇajñāne prāmāṇyaṃ tadanuvyavasāyavedyamiti
prācīnanyāyamate 'bhyupagamāditi bhāvaḥ / upapādayiṣyate cāgre grantha eva /
sāmānyapratyāsattyādīti // jñānatvasāmānyetyarthaḥ / ādipadena yogajapratyāsattajñānapratyāsatyorgrahaḥ -- jñānāṃśa iti // uktarūpavyavasāyāṃśa ityuktaikadaiśānuvādaḥ / viśiṣṭasya hetorvyabhicāramāśaṅkya 6 vivekena samādhimāha-- nacetyādinā //
1. ttijanye - cha. 2.vyavasāyāṃśe - cha. ka. 3. te- ca cha ka ga.
4. ni-kuṃ. 5.yatra - mu. a. 6. vyatirekeṇa - ā.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 49.
--------- ---------- -----------
ghaṭajñānāṃśeghaṭatvavati ghaṭatvaprakārakatvarūpasya tadīyasya prāmāṇyasyāgrahaṇena sādhyā1 bhāvepi laukikapratyakṣatvābhāvena hetvabhāvāt / ghaṭajñānaviṣayakajñānāṃśe tu hetoḥ satve 'pi ghaṭajñānatvavati ghaṭajñānatvaprakārakatvarūprāmāṇya 2 grahaṇena sādhyasadbhāvāt //
na ca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ / uttarasya jñānāntarasya pūrveṇa prāmāṇyagrahaṇenāvyavahitatve tasyaiva vyavahitatve tu prāmāṇyasmaraṇasyaiva --
"svargasādhanaṃ yāga iti jñānasya prāmāṇye niścite tatsamānaviṣayakajñānāntare aprāmāṇyaśaṅkā bhavatīti jñānāntaramagṛhītapramāṇyamapi"ityādimaṇikṛdukteruttarajñānānuvyavasāye prāmāṇyaviṣayakatvaṃ vipratipannamiti vadantaṃ prati sādhyasatvaṃ dṛṣṭānte vyanakti-- na ca dṛṣṭānta ityādinā // uttarasyeti //
anumityādinā gṛhinaprāmāṇyakāt pūrvajñānāduttarasyetyarthaḥ -- tasyāveti // viśeṣaṇajñānatayetyanvayaḥ / prāmāṇyānumitireva prāmāṇyaghaṭakaghaṭatvādiviśeṣaṇajñānatvena prāmāṇyānumityanantarameva ghaṭaghaṭatvanirvikalpakaṃ vinaiva ghaṭatvādiviśiṣṭavyavasāyotpattau taduttarakāle vinaśyatprāmāṇyajñānasatvāditi bhāvaḥ /
na ca vakṣyamāṇadiśā pūrvottarajñānayoḥ prāmāṇyasyaikatvepyuttarajñānagatatvena pūrvamabhānānna tatropanaya iti śaṅkyam /
1. dhyasyā - cha. 2. sya - kuṃ.
svata- anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 50.
---------- ----------- ---------
viśeṣaṇajñānatayā tvadabhapretāyā viśeṣaṇopasthitiviśeṣyendriyasannikarṣatadasaṃsargā-
graharūpaviśiṣṭajñānasāmagryāḥ satvena jñānāntārānuvyavasāyasya prāmāṇyaviśiṣṭavyāvasāyaviṣayakatvāt //
nanu tajjñānaviṣayaketyādisvatastvaniruktau tacchebdena vyaktiviśeṣo na vivakṣyate / kintu grāhyaprāmāṇyāśrayībhūtajñānamātram /
yadavacchena yatra yadgrṛhītaṃ tatra tadgrahatvasyaivaupanasāmagrītvāt / candanakhaṇḍa ityādipratyakṣe tathā darśanāt / tathāca tadviṣayakatvāvacchedena pūrvajñāne prāmāṇyagrahāttadviṣayakatvena jñāte dvitīyajñāne tadupanayo bhavatyeveti bhāvaḥ -- sannikarṣeti //
saṃyuktasamavāyarūpetyarthaḥ -- taditi // viśeṣaṇaviśeṣyayoḥ prāmāṇyatadāśrayajñānayorasaṃsargetyarthaḥ /

yattu maṇāvuktaṃ"tajjñānaviṣayakajanyajñānājanyajanyajñānaviṣayatvaṃ 1 svatastavam / tadanya 2 grāhyatvaṃ hi paratastvam / manasā cauvaṃ prāmāṇyagrahasya tajjñānaviṣayakajanyajñānajanyatvānna paratastvahāni -"riti taddhṛdi kṛtvā prakārāntareṇa sādhyavaikalyamāśaṅkate -- nanviti // grāhyaprāmāṇyāśrayajñānaviṣayakajñānājanyatve sati svagrāhyajñānuprāmāṇyaviṣayakattvaṃ sādhyārthaṃ manvānasyeyaṃ sādhyavaikalayaśaṅketi dhyeyam / tajjñānaviṣayakajñānasāpekṣatvopapādanāyāha -- tacchabdeneti // mātramiti // grāhyaprāmāṇyāśrayayatkiñcijjñānāmityarthaḥ / pūrvajñānasya grāhyaprāmāṇyāśrayatvalābhāya sāpekṣattvopapādanāya cāha -- samāneti / prāmāṇyasya bhinnatve tajjñānasāpekṣatvāyogāt / tataśca kimityata āha -- evañceti //
1. vā - mu. 2. thā- mu.
svata- anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 51.
----------- -------- ---------
samānaviśeṣyakatve sati samānaprakārakayośca jñānayo rviśeṣyaprakāraghaṭitaṃ prāmāṇyameka 1 meva / evaṃ coktānuvyavasāyasya grāhyaprāmāṇyāśraya dvitīyajñānaviṣayakajñānānapekṣatvepi prathamajñānaviṣayakajñānasāpekṣatvā nna statastvamiti sādhyavaikalyamiticenna / vyavasāyaprāmāṇyama 4 nuvyavasāyasya 3 viṣayo na veti vipratipattāva 4 nuvyavasāyaviṣayatvamātrasādhanat / tasya ca dṛṣṭānte satvāt / tajjñānaviṣayaketyādinoktasvatastvasyāpi pakṣadharmatābalātsiddheśca //
tatpadenoktarūpajñānamātre 'bhimate sati prāmāṇyasyaikattve ca satītyarthaḥ -- sāpekṣatvāditi // prāmāṇyarūpa viśeṣaṇopanāyakattveneti bhāvaḥ-- sādhyavaikalyamiti // jñānaprāmāṇyaṃ tajjñānaviṣayakajñānājanyajñānagrāhyaṃ na veti vipratipattau tadṛśajñānagrāhattvasyaiva svatastvavādinā sādhyatvāt / tasya ca dvitīyajñānaprāmāṇye 'bhāvena tadanuvyavasāye tajjñānaviṣayakajñānājanyattve sati svagrāhyajñānaprāmāṇyaviṣayakatvarūpasādhyasyābhāvāditi bhāvaḥ / paroktasvatastvepi na doṣa ityāha -- tajjñāneti // dṛṣṭānte sādhyānugamārthaṃ 5 svagrāhyajñānaprāmāṇyaviṣayaka ityeva sādhyakaraṇepi ttvadabhimataviśiṣṭasādhyasiddhiḥ hetoḥ pakṣadharmato syādeva / niṣkampapravṛttihetuvyavasāyaviṣayakānuvyāvasāyatvādirūpahetunā prathamajñānagocarānuvyavasāyarūpapakṣaniṣṭhena --
1. prakāra- ka. 2. pya - ka. 3. yavi - cha - ka. 4.pya - ka 5.svapadaṃ na -ā.
svata - anu) prāmāṇyavādaḥ pu - 52.
---------- ----------- ------------
yadvā anumityanuvyāvasāyo dṛṣṭāntaḥ / na ca navīnanyāyamate tatrāpi svataḥ prāmāṇyābhāvātsādhyavaikalyam / tathātve tatprāmāṇye kadācitsaṃśayaviparyayavyatirekapramānyatarāpātāt //
- prāmāṇyaviṣayakatvaṃ siddhyat 1 anuvyavasāyasya tajjñānaviṣayakajñānānapekṣattvāduktarupameva siddhyatīti bhāvaḥ //
anumityādiprāmāṇyaṃ svata iti prācīnamatānurodhenāha-- yadveti // etena bhinnabhinnadṛṣṭānyakathanena manmate sarvatra svatastvamiva tvanmate na sarvatra prāmāṇyasya paratastvam / kvacitsvatastvasyā 2 bhyupagamāt / tathāca kimardhajaratīyena sarvatrāpi svatastvamevopeyamiti sūcitam //
nanu maṇau"yattvanumānasya nirastasamasta 3 bhramāśaṅkasya svata eva prāmāṇyagraha ityuktamācāryaiḥ taddhūmati vahnijñānatvamanumiteḥ prāmāṇyaniyatamanuvyavasāyeco 4 panītam tato viśeṣadarśanānna tatrāprāmāṇyaśaṅketi / prāmāṇyaniścacayādivāprāmāṇyaśaṅkāvirahādarthaṃ niścitya niṣkampavyavahāra ityabhiprāyam 5"iti
prācīnamatasyānyathātātparyasyoktatvātkathaṃ tanmate 'yandṛṣṭānta iti bhāvenāśaṅkya tenāpyaṅgīkarayati -- yacetyādinā //
saṃśayeti // anumitiḥ pramā na veti saṃśayaḥ apramaiveti viparyayaḥ pramā na bhavatīti prāmāṇyavyatirekaviṣayapramā nā syāt / tadvirodhinaḥ prāmāṇyaniścayasyānudayādityarthaḥ / na ceṣṭāpattiḥ / nirastasamastavibhrametyuktivirodhāt /
1. ti/ pracīnamatasyānyathātātparyasyāsiddhatvāt - a. 2. pya - ā mu.
3. vi - a. 4. no - kuṃ. 5. ya"ityuktatvā - a.
svata - anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 53.
---------- -------- -------
nanu vahnijñānapramāṇyaniyatasya dhūmavadviśeṣyakatve sati vahniprakārakatvasyānumityanuvyāvasāyena grahaṇā 1 ttatrāsaṃśaya iti cenna / anumatervahnimatvamātraviṣayakatvena bahirarthasya dhūmatvasyopanāyakābhāvenānuvyavasāyāviṣayatvāt //
2 vyatirekapramāpatteraniṣcatvācceti bhāvaḥ / ata eva na dharmyajñānādinopapattiḥ / kadāpi vibhramābhāvopagamāt / atra saṃśayaviparyayayorekarāśīkaraṇādanyatareti sādhu /
maṇyuktameva saṃśayādinivṛtyupāyamāśkate -- nanviti // niyatasyeti // yatra dhūmavadviśeṣyakatve sati vahniprakārakatvaṃ tatra vahnimadviśeṣyakatve sati vahniprakārakatvamiti vyāpteriti bhāvaḥ / kiṃ dhūmavadviśeṣyakatvamanumityupanītameva tadanuvyavasāyena gṛhyata ityucyate atha parāmarśopanītamiti hṛdi vikalpyādyaṃ nirāha -- anumiteriti // upanāyaketi // anuvyavasāye bhāvakābhāvenetyarthaḥ / upalakṣaṇaṃ caitat / prāmāṇyanayatasyāpi tatvenābhāne saṃśayā 3 nirāsāt / dhūmavadviśeṣyakatvāde rvahnimadviśeṣyakatvavyāpyatvasya bahirarthasyānumitau sarvathābhānābhāvena tadanuvyavasāye tasyopanāyakābhāvenānuvyavasāyāviṣayakatvādityāpi dhyeyam / yattu prāmāṇyavyāpyasya svarūpeṇaiva jñānaṃ saṃśayādivirodhītyetadihaivānanyagatyā kalpyata iti tanna / svatastvenāpyupapatyānanyagaterabhāvāt /
1. nna tatra saṃśaya - cha. 2. vyabhicāra - ā. 3. dera - mu - a- ā.
svata-anu) prāmāṇyavādaḥ pu - 54.
-------- ---------- ---------
na ca liṅgaparāmarśastadupanāyakaḥ / yatrānumitidvayecchā tatra parāmarśānantaraṃ prathamānumitirūpasādhyasiddheḥ satvepyanumititsādhīnapakṣatāyāḥ satvenānumatityanantataraṃ tadanuvyavasāyakāle upanāyakaparāmarśanāśāt / jñānāntaropanītasya jñānāntarānuvyavasāyena grahaṇe 'piprasaṅgācca / vahnamanuminomītyanuvyavasāyena dhūmatvasyānullekhanāt 1/
dvitīyaṃ nirāha -- na ceti // anumitidvayeccheti // nanu pūrvaṃ mamānumitidvayaṃ syāditīcchā paścālliṅgaparāmarśaḥ paścādanumitiḥ / anantaraṃ dvitīyānumityutpattivelāyāṃ dhūmavattvopanāyakasya parāmarśasyānāśepi dvitīyotpattisamaye pūrvotpannecchāyā abhāvādanumitsāyā abhāvena dvitīyānumityutpāda evāyukta iti canna / anumitsāpadenānumitsāviṣayasidhyananuguṇānantaritatvasya vivakṣitattvāt / tathaiva pakṣatālakṣaṇe 'bhidhāvāditi bhāvaḥ / pakṣatāyā ityupalakṣaṇam / vinaśyadavasthaparāmarśabhāvādityapi dhyayam /

anumityanantaramiti // dvitīyānumi 2 tyutpatyanantaramityarthaḥ / anumityantaramiti pāṭhe jāyata iti śeṣaḥ / nanu tadāparāmarśanāśepi tajjanyasaṃskārasahitānuvyavasāyasyāstu tadgrahaṇamityata āha -- jñānāntareti //
ghaṭajñānānuvyavāsāye paṭajñānopanītasya bhānāpatterityarthaḥ / nanu tadupanītasya tajjanyajñānāntarūnuvyavasāyena grahaṇamityuktau na doṣaityata āha -- vahnimiti // etena parāmarśaniṣṭhaprāmāṇyānumityupanītaṃ dhūmavadviśeṣyakatvamiti prattyaktam /
1. lekhāt - ca, lekhācca - kuṃ. 2. utpattipadaṃ na - mu.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 55.
---------- ---------- --------
etenaiva dhūmavatve parāmarśopanīte 'nantaraṃ vahnimatvaviṣayatvena jāyamānānumitiḥ surabhicandanamiti jñānavadviśiṣṭavaiśiṣṭya 1 jñānasāmagrīmahimnā liṅgopahitalaiṅgikaviṣayeti saivopanāyaketi nirastam / anumitervahnimatvamātraviṣayatvānubhavabalena pratyakṣajñāna eva sāmagrīmahimnaḥ saṃkecāt / asaṃkoce vā dhūmavati dhūmaprakārakatvarūpasya 2 prāmāṇyasyānumityanuvyāvasāyena grahaṇe 3 dhūmavattvāṃśe 4 'numitiḥ svataḥ prāmāṇyādṛṣṭāntasiddhiḥ / kiñcaivaṃ vahnimatvāṃśasya
sākṣādanumityupanītatvādvahnimadnaśeṣyakatve sati vahniprakārakatvarūpaṃ prāmāṇyamevānumityanuvyavasāyasya 5 viṣayostviti na sādhyavaikalyam /
saiveti // anumitirevetyarthaḥ / etenaivetyuktaṃ vyānakti-- anumiterityādinā // svata iti // jñānānuvyavasāyavedyaprāmāṇyakatvarūpasvataḥprāmāṇyādityarthaḥ--dṛṣṭānteti // dhūmatvāṃśe anumityanuvyavāsāyavaditi dṛṣṭāntetyarthaḥ / nanvevaṃ tatreva kvāpi vipratipannaprāmāṇyamanuvyavasāyavedyaṃ na syāt / saṃśayādyabhāvasya jñānānuvyavasāye prāmāṇayyavyāpyaviṣayakatvādevopapatteḥ / tata eva niṣkampapravṛttyupapatteścetyata āha -- kiñcaivamiti / dhūmavatvāṃśe svataḥ prāmaṇye satītyarthaḥ-- sākṣāditi/ dhūmavatvāṃśa iva jñānāntaranairapekṣyeṇetyarthaḥ /
1. bodha- cha. 2.'sya' iti na ca.cha.ka.mu. 3. ṇāt - cha. kuṃ.
4. eva -kuṃ. 5. 'sya ' iti na -mu,
svata-anu) prāmāṇyavādaḥ pu - 56.
-------- --------------- -------------
yadvā ahaṃ sukhīti jñānaprāmāṇyaṃ tadanuvyavasāyaviṣayaḥ tasminsatyaprakāśamānatvarahitatvāt vyavasāyavat / na cāsiddhiḥ / tathātve 1 tatprāmāṇye kadācitsaṃśayādyāpātāt /
prāmāṇyamevetyevakāreṇa prāmāṇyāṃśa eva saṃśayādyabhāvasyopagamena tatraiva tanniścayasvīkāro yukto na tu vyāpyāṃśe tanniścayasvīkāraḥ prāmāṇyavyāpyatvenāpi tanniścayāvaśyaṃbhā 2 vaścetyācaṣṭe /
evaṃ prācīnamate 'vipratipannaṃ navīnamate prasādhyāṅgakaṃ dṛṣṭāntamuktvā prayoga uktaḥ / adhunā navīnamatepyavipratipannadṛṣṭāntakaṃ prayogamāha-- yadveti // yadvā pūrvamanuvyavasāyapakṣakānprayogānuktvedānīṃ tadviṣayapakṣakaprayogāvāha -- yadveti // vastutastviti ca //
yadvā tadvattvāderbāhyārthāsya nānuvyavasāyaviṣayatetyatastarhi sukhatvavattvāderabāhyatvāttatrāstu svato vedyateti bhāvenāha -- yadveti // viṣaya iti // sattayetyapi dhyeyam / tasminnityanena tadanuvyavasāyaparāmarśaḥ / sādhyāviśeṣanirāsāya nañdvayam -- tathātva iti // jñānānuvyavāse sati tatprāmāṇyāprakāśa ityarthaḥ / 3 dharmyajñānābhāvātkoṭismṛterapi kadācitsaṃbhavāditi bhāvaḥ / nanu"āntaraprāmāṇyamapi na svataḥ / tasya svatastve vā na sarvasya tathātvam / viśeṣyaniṣṭhātyantābhāvapratiyogiprakārānavacchinnatvādikaṃ prāmāṇyam svato gṛhītumaśakyamiti parata eva gṛhyata"iti maṇikṛdukteḥ kathamanuvyavasāyavedyatāsādhanamityata statsvarūpaṃ nirdhārayannena viśiṣyāpyāha -- vastutastviti //
1. kadācitprāmāṇye saṃ - ca- cha. 2.vācce -mu. 3. dharmijñānabhāvāt - mu.
dharmijñānasya bhāvāt - a.
svata- anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 57.
---------- ------------ ---------
vastutastu tadvati tatprakārakatva 1 rūpaṃ yāthārthameva prāmāṇyam tajjñānasyaiva pravartakatvāt / tatrānuvyavasāyasya vyavasāyagataṃ yatkiñcidviśeṣayakatvaṃ rajatatvaprakārakatvaṃ 2 jñānatvaṃ ca viṣaya ityatra na vivādaḥ / kintu viśeṣyasya yadrajatatvavaiśiṣṭyaṃ tadviṣayakatva eveti tadeva sādhyate /
niṣkampapravṛttihetuvyavasāyaviṣayabhūtaṃ dharmidharmivaiśiṣṭyaṃ sattayānuvyavāsaya 3 viṣayaḥ niṣkampapravṛttihutuvyavasāyaviṣayatvāt viśeṣyavat / nacāprayojakatā / vaiśiṣṭyapratītisāmagryā vakṣyamāṇatvāt ;
tadvatīti // viśeṣyatvaṃ saptamyarthaḥ / tadvadviśeṣyakatve sati tatprakārakajñānatvarūpetyarthaḥ / tadvadviśeṣyakatvamātrasya bhrame 'pi satvāt /
niṣkampeti / saśaṅkapravṛttihetuvyavasāyaviṣaye bādhanirāsāya hetvantaṃ vyāvasāyaviśeṣaṇam / hetau ca vyabhicāranirāsāya / vaiśiṣṭyaṃ ca paramate samavāyādibhiḥ siddhānte svarūpasambandhādibhiḥ / yanmate vaiśiṣṭyamanuvyavasāyaviṣayopi na svātantryeṇa tadviṣaya ityabhyupagamastanmate siddhasādhanirāsāya sattayeti viśeṣam / vādinaṃ prati tatsārthakyamādyasādhya vivṛtāvasmābhiruktaṃ dhyeyam -- vaiśiṣṭyeti // sattayetyapi yojyam -- vakṣyamāṇatvāditi // uttara 4 bhaṅgabādhoddhāre nanveva mityādigranthenetyarthaḥ / tathāca tādṛśavyavasāyaviṣayatvasyaivoktasādhye sāmagrītvena sāmagrīmupetya kāryānabhyupagame vyāghātāprasaṅgānnāprayojakatvami 5 tyarthaḥ /
1. jñānatva - cha. ka. 2. jñānatvaṃ, itināsti - kuṃ. 3. sya -mu. 4.
4. ratrabādho - mu - a - ā. 5. ti bhāvaḥ - ā.
svata- anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 58.
-------- ---------- ---------
yadvā vimato 'nuvyavasāyaḥ svagrāhyajñānaprāmāṇyaviṣayīkaraṇayogyaḥ / anuvyavasāyatvāt / gṛhītaprāmāṇyajñānaviṣayakajñānāntarānuvyavasāyavvasāyavat /
anumityanuvyavasāyavadvā / vyavasāyaviṣayabhūtaṃ dharmadharmivaiśiṣṭyaṃ vā svaviṣayavyavasāyaviṣayakānuvyavasāyaṃ prati sattayā viṣayatvayogyaṃ --

dvitīyaniruktyanurodhena prayogatrayamāha -- yadveti // iti sāmānyataḥ svatastvaṃ sādhyamityanvayaḥ / tatrādyamanuvyavasāyapakṣakam / uttaraṃ tu dvayaṃ tadviṣayapakṣakam / tatrāpyādyaṃ vyavasāyaviṣayapakṣakam / antyaṃ 1 tanniṣṭhaprāmāṇyapakṣakamiti vyaktam / vimata iti // prāmāṇyaviṣayīkaraṇayogyatvatadayogyatvābhyāṃ vimativiṣayaḥ / vimaterapi niyataviṣayatvāyāvacchegakasyāpekṣitatvāttadāha -- anuvyavasāya iti // vakṣyamāṇadiśā tatprakāraprakārakatvādirūpānuvyavasāyatvena niyatā ladhvī vimatireva pakṣatāvacchedaketyarthaḥ / ata eva pramānuvyavasāye na bādhādiḥ / vakṣyamāṇarūpānuvyavasāyatvasya tatrābhāvāt / bādhanirāsāya svagrāhyajñāneti sādhyaviśeṣaṇam / yogyatvaṃ ca svaviṣayajñānadvārā prāmāṇyāvacchinnasahajaśaktikatvaṃ dhyeyam / vakṣyamāṇarūpānuvyavasāyatvāditi hetvartho dhyeyaḥ / tenāpramāgocarānuvyavasāye na vyabhicāraḥ / gṛhīteti // ayaṃ
ca dṛṣṭānto"na ca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ"
ityādinā prāgeva sādhita iti bhāvaḥ / prācīnamatarītyāha -- anumitīti // ayamapi dṛṣṭānto navīnamatepi prāksādhitaḥ -- vyavasāyeti // pramārūpo vyavasāyo 'trābhāmataḥ -- viśeṣyavaditi //
1. tu - mu. a. ā.
svata-anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 59.
-------- ---------- ----------
vyavasāyaviṣatvāt viśeṣyavat ; tattajjñānaprāmāṇyaṃ vā svāśrayajñānaviṣayakānuvyavasāyaviṣayatvayogyaṃ tadviṣayatvayogyopādhyaghacitajñānadharmatvāt tattajjñānatvavaditi sāmānyataḥ svatasttavaṃ sādhyam /
na cāntyahetorasiddhiḥ / prāmāṇyopādhorviṣayasatvasya vyavasāyaviyatvenānuvyavasāyaviṣayatvayogyatvāt / yogyāyogyopādhighaṭite pramāpramānyataratvadau vyabhicāranirāsāya nañdvayam /
tadviśeṣyavadityarthaḥ /"prāmāṇyaṃ jñānagrāhakamātragrāhyaṃ aprāmāṇyetarajñānavṛttidharmatvāt jñānatvavat"iti -
"pratyakṣavacca prāmāṇyaṃ svata eva"
ityetadvyākhyānasudhāyāmuktamanumānaṃ pariṣkṛtyāha -- tattajjñāneti / yogyamiti // 'yogyatvaṃ ca sākṣiniṣṭāṃ sahajāṃ grahaṇaśaktiṃ prati svaviṣayajñānadvārāvacchedakatva"miti pūrvoktaṃ dhyeyam / tadviṣayatvāyogyopādhyaghaṭitetyuktyā sudhāsthāprāmāṇyetarapadārtho vivṛtaḥ / tena viśeṣyāvṛtyaprakāraka 1 tvarūpaprāmāṇye vyabhicāro nirastaḥ / sāmānyataḥ // pratibaddhāpratibaddhasādhāraṇyeneti vā prāmāṇyamātrasādhāraṇyeneti vā natvahaṃ sukhīti jñānaprāmāṇyamitivadviśiṣyetyarthaḥ / vaiśiṣṭyasatvāviṣayakatva eva vivādādāha -- viṣayasatvasyeti // anyataratvādāviti // tadviṣayatvayogyopādhighaṭita jñānadharmatvādityuktāvuktasthale hutusatvepi sādhyābhāvādvyabhicāraḥ prapnotīti tannirāsāya tadviṣayatvayogyopādhyaghaṭitetyuktarityarthaḥ /
1. tvādi - mu - a.
svata- anu ) prāmāṇyavādaḥ pu - 60.
---------- ---------- ----------
anuvyavasāyatvaṃ ca vyavasāyaprakāraprakārakatayā tatprakāravadviśeṣyakatayā ca tadviṣayapratyakṣatvaṃ vā jñānāṃśe laukikapratyakṣatvaṃ veti na kaściddoṣaḥ /
viśeṣyaniṣṭhātyantābhāvapratiyogiprakārānavacchinnatvatadvatitatprakārakatvā 2 dirādipadārthaḥ / jñānadharmatvādityevoktāvapramātvādau vyabhicāra iti bhāvaḥ /
nanvatra sarvānumāneṣvabhimatamanuvyavasāyatvaṃ yadijñānagaucarajñānatvaṃ tadā jñānamiti śabdajajñāne bādhādirdeṣaḥ / saviṣayakajñānagocarajñānatve tu ghaṭajñānamiti śābdajñāne doṣaḥ / jñānagaucarapratyakṣatvetvapramāgocarānuvyavasāye sāmānyapratyāsattijanyajñānagocarapratyakṣe ca bādhādireva / jñānadaucaranityajñānatve 3 īśvarajñānamādāya siddhasādhanatetyata āha -- anuvyavasāyatvaṃ ceti // etena"tārkikābhimatānuvyavasāya evāsmākaṃ sākṣīti"praguktaṃ vivṛtaṃ dhyeyam / atra dalakṛtyaṃ prageva vyaktam /
nanu yadi vyavasāyaprakāraprakārakatayetyādirūpamanuvyavasāyatvaṃ tarhīdameva prāmāṇyaviṣayakatvamiti siddhasādhanatā 4 doṣa iti cenna / sattayā pramāṇyollekhasyāsminpakṣe sādhyasyābhimatatvāt / yadā tu prāmāṇyaviṣayakatvamātrameva sādhya 5 miti mataṃ tatpakṣe prakārāntareṇāha -- jñānāṃśa iti //
1. iyaṃ paṅtiḥ cha- pustake nāsti. 2. nyataratvā-mu. 3. tvī-mu. 4. dirde- mu -a. 5.mabhi-mu-a.
svata-anu) prāmāṇyavādaḥ pu - 61.
-------- ------------- ----------
aprāmāṇyaṃ tu visaṃvādādyanusaṃdhāne satyeva gṛhyata iti na svatastvadgrahaḥ / prāmāṇyadhīstu saṃvādādyanusaṃdhānaṃ vināpi dṛṣṭeti viśeṣaḥ /
nanu gṛhītāprāmāṇyajñānasamānaviṣayakajñānāntarāprāmāṇye saṃśayādarśanena tatrānuvyavasāyavedyatve siddhe 'nyatrāpi
tathetyaprāmāṇyadhīrapi svataḥ syāditi cenna // aprāmāṇyopādhervyavasāyaviṣayābhāvasya tadanupanītatvenānuvyavasāyāyaugyatvāt /
laukikatvaṃ tu sāmānyapratyāsatyādyajanyatvam / jñānāṃśe iti viśeṣaṇaṃ tu smṛtyupanīta atīta 2 ghaṭajñāne tadviṣayakamahaṃ ghaṭajñānavāniti yajjñānamātmāṃśe laukikapratyakṣaṃ tatra bādhādinirāsāyeti bhāvaḥ / nanvevaṃ jñānadharmatvabāhyāryatvayoraviśeṣādvisaṃvādāpekṣatvasyobhayatra sāmyādapyaprāmāṇyamapi svato gṛhyateti tataḥ kaḥ prāmāṇyasya viśeṣa ityata āha -- aprāmāṇyaṃ tviti //
vivariṣyate caitatprāmāṇyānumityasaṃbhavavāde -- dṛṣṭeti // abhyāsadaśāpannasthala iti bhāvaḥ /
nanu anuvyavasāyaḥ svagrāhyajñānāprāmāṇyaviṣayīkaraṇāyogyaḥ / anuvyavasāyatvāt
gṛhītāprāmāṇyakajñānasamānaviyakajñānāntakarānuvyavasāyavadityābhāsasāmyamāṅkya nirāha--nanvityādinā // vyavasāyeti // vyavasāye idaṃ rūpyamityādibhrame aviṣayo yo 'bhāvo rajatatvābhāvastasyetyarthaḥ / tadabhāvavati tatprakārakatvaparūpatvādaprāmāṇyasya tadghaṭakepādhirūpasyābhāvasyedaṃ rūpyamiti jñāne 'nullekhena nedaṃ rūpyamiti jñāna evollekhena kathaṃ tasyānuvyavasāyayogyatvam /-------------------------------------------------------------------------
1.yasattvābhā - cha. 2. te - mu. ā. -ā .
svata-anu) prāmāṇyavādaḥ pu - 62.
-------- ----------- ----------
taduktaṃ bhagavatpādaiḥ"prāmāṇyaṃ ca svata eva anyathānavasthānāt"iti / jñāyata iti śeṣaḥ / uktānumānasādhyāna vinoktahetūnāṃ pakṣe 'vasthityayogādityarthaḥ /
svatastve 'numānāni

nanūktarūpaṃ yāthārthyaṃ na sākṣiṇo -
tathā ca tatra bādha eva doṣa iti bhāvaḥ-- taduktamiti // svatastve etānyanumānānyanavadyānītyetadviṣṇutatvanirṇaya uktamityarthaḥ / tatpaṭhitvā prakṛtānuguṇamarthamāha -- prāmāṇyaṃ ceti //
svatastve 'numānāni

nanu aprāmāṇyaghaṭakopādherabhāvasya vyavasāyāviṣayatayā tadanuvyavasāyavedyatvamaprāmāṇyasya bādhitamiti yathocyate tathaiva prāmāṇyaghaṭakopādherdharmivaiśiṣṭyasya vyavasāyaviṣayatvepi na tadanuvyavasāyaviṣayatā / tasya bahirthātvāt anyathā dharmadharmyaṃśa iva vaiśiṣṭye asti na veti kadāpi saṃdeho na syādīti bhāvena"astu tāvadidaṃ prāmāṇyaṃ tathāpyanuvyavasāyāyānantaraṃ vyavasāyasya prāmāṇye arthasya tadvatve ca saṃśayasyānubhavasiddhatvānnārthatadvattvaṃ tasya viṣayaḥ"iti maṇikṛduktaṃ hṛdi kṛtvā śaṅkate -- nanviti // tadvati tatprakārakajñānatvarūpamityarthaḥ /
vakṣyamāṇopādānasaukaryāyaitaduktiḥ / svarūpajñānaṃ sākṣīti siddhāntā 2 vaṣṭhambhenāha-- sākṣiṇa iti // mānasajñānānubhavo anuvyavasāya iti matāvaṣṭambhenāha--anuvyavasāyasya veti //
svatasvānumāneṣu bodhoddhāraḥ prāmāṇyavādaḥ pu - 63.
--------------------- ------------- -----------
anuvyavasāyasya 1 vā viṣayaḥ / rajatatvaprakārakatve sandehādarśanena tasya tadviṣayakatvepi rajatatvavadviśeṣyakatve saṃdehadarśanena rajatatvavatvarūpebahirarthe tasyāsāmarthyāt / tathāca svatastvānumānāni bādhitaviṣayāṇīti cenna / sukhatvavatvāderbahirarthatvābhāvena sākṣivedyasukhavedyasukhādijñāne svataḥ prāmāṇyāpratihateḥ /
kiñca kiṃ rajatatvādivaiśiṣṭyamanuvyāvasāyāviṣaya eva kiṃ vā vyavāsāyaviṣayatayā tadviṣayopi svātantryeṇa tadaviṣayaḥ / nādyaḥ / anuvyavasāyasya sasaṃbandhitāvacchedakarajatatvādivaiśiṣṭyaviśayakatvaniyamāt /
tadvaddiśeṣyakatvasandehasya tadvatvasandehaparyavasānādrajatatvavatvarūpetyuktam-- tasyeti // anuvyavasāyasyetyarthaḥ /
sarvaprāmāṇyasya svatastvānāpatterāha--kiñceti //"nārthatadvatvaṃ tasya viṣayaḥ"iti maṇyukterubhayathā saṃbhavāt svātantryeṇeti kaiścidvyākhyānācca dvedhā vikalpaḥ --saṃbandhiteti // vyavasāyasaṃbandhini rajate yā saṃbandhitā tadavacchedaketyarthaḥ --niyamāditi // saṃyogapratyakṣādau tathā darśanāditi bhāvaḥ / na ca saṃyoganirvikalpe vyabhicāraḥ / tadabhāvasya vakṣyamāṇatvāt / tasyāpi saṃyogyaṃśe savikalpakatvācca /
1. sasabandhikavyavasāyasya - ga. 2. matā - a.mu.
sva-a-vā-dvāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 64.
--------------- ---------- --------
dharmadharmyaṃśayoriva tadvaiśiṣṭyāṃśepi vyavasāyapratyāsatteḥ satvena tadapratītau hetvabhāvācca / sajataṃ jānāmītyanuvyavasāyepi rajatarajatatvayoḥ --
sākṣātkārapadenāsādhāraṇadharmaprakāreṇa sasaṃbandhikasākṣātkārasyābhipretatvācca / ata eva guṇatvaprameyatvādisāmānyapratyāsattijanye sasaṃbandhīkasaṃyogādisākṣātkāre
na vyabhicāraḥ / na caivamapi saṃyogatvasāmānyapratyasattijanye saṃyogasākṣātkāre vyabhicāraḥ / evaṃ hi laukiketyapi sākṣātkāro viśeṣaṇīyaḥ --dharmeti / bāhyārthatvepi rajatasthaṃ rajatatvaṃ tadādhārabhūtaṃ viśeṣyaṃ ca yathānuvyavasāyasya viṣayaḥ tathā rajate rajatatvavaiśiṣṭyamapi viṣayostu, na hi vyavasāyaḥ svaviṣayamadhye dharmadharmiṇorevopanāyako na vaiśiṣṭyasyetyatra niyamakasya satveneti vārthaḥ /
nanu dharmadharmyaṃśayoḥ saṃśayo na kadācit tadvatvāṃśe tu sostīti saṃśaya eva tadapātītau hetu 1 kalpaka iti cenna / tasyānyathopapattervakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ/
nanu vaiśiṣṭyasyāpi bhāne bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogi 2 tvarūpasya rajatatvādigatasya prakāratvasyāpi bhānaprasaṅgenedaṃ 3 rajatatvena jānāmītyevānuvyavāyo bhavennatvidaṃ rajataṃ jānāmītyata āha -- rajatamiti //
apītyu 4 pagamavādaḥ / rajatatvevetyevākāro natvevaṃ tathāpatyirthaḥ / yadvā vaiśiṣṭyasyānuvyavasāyāviṣayatve doṣāntaramāha--rajatamiti // na kovalaṃ samūhālambana ityaperarthaḥ /
1. tuḥ - mu. 2. tvādi - mu. 3. ca -mu. 4. tyabhyu - a. ā, mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 65.
------------------ ------------- ----------
svarūpeṇaiva bhāne tasya purovarti 1 rajatatve jānāmīti samūhālambanarūpānuvyavasāyādviṣayabhedābhāvāpātācca / vyavasāyagatasya rajatatvavaiśiṣṭyaviṣayakatvasyāsiddhyāpātācca / nahyanuvyavasāyādanyena tatsiddhiḥ/ na ca vaiśiṣṭyamagṛhṇannananuvyavasāyastadviṣayakatvagra 2 haṇe śaktaḥ /
nanu vaiśiṣṭyaviṣayakavyavahārādiliṅgakānumityā vyavasāyaprāmāṇyānumityā vā tatsiddhiḥ / na tvanuvyavasāyena / idaṃ rajatvena jānāmītihi tadākāro natvidaṃ rajatamiti / tṛtīyārthaśca na vaiśiṣṭyam / vyavasāyepi tadarthollekhāpatteḥ / kiṃ tu vyavasāyagataṃ rajatatvaprakārakatvam / tasmādvaiśiṣṭyaṃ nānuvyavasāyaviṣaya iti cenmaivaṃ / vaiśiṣṭyaviṣayakatvasyānumeyatve 'numi 3 titaḥ prāktatra kadācitsaṃśayādyāpātāt /
4 idaṃ rajatamiti vyāvasāyamānākrāratayotpādyanepīti vārthaḥ--svarūpeṇaiva // asaṃbaddhavetyarthaḥ/ asiddhīti--rajatarajatatvayoḥ svarūpeṇaiva bhāna ityanukarṣaḥ / tadviṣayakatveti // vaiśiṣṭyaviṣayakatvetyarthaḥ /
vyavahārādīti // pravṛttirādipadārthaḥ / vyavasāyo vaiśiṣṭyaviṣayakaḥ tadviṣayavyavahārapravṛttihetutvāt saṃmatavadityanumityā idaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ samarthapravṛttihetutvādityādiprāmāṇyānumityā vetyarthaḥ /
1. rajatatve -ca. mu. 2. he- ca. cha. ka.ga.mu. 3.teḥ - ca.
4. iyaṃ paṅktiḥ - a. pustake nāsti.
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 66.
---------------- -------------- --------
bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogitvādanyasya prakāratvasyābhāvenedaṃ rajatatvena jānāmītyākāreṇaivānuvyavasāye 1 dharmadharmyaṃśaviṣayakatvasyeva vaiśiṣṭyaviṣayakatvasyāpi bhāne 'nubhavasiddhe tatyāganānyatastatsiddhikalpane dharmadharmyaṃśaviṣayakatvasyāpyanyataḥ siddhikalpanāpātācca / na ca vyavasāyasya vaiśiṣṭyaviṣayakatvamagṛhṇan dharmyaṃśādiviṣayakatvamātraṃ gṛhṇannanyo 'nuvyavasāyo 'nubhūyate /
na ca vyāvartakatvaṃ vā tajjñānajanakajñānaviṣayatvaṃ vā --
tadvadviśeṣyakatvasya prāmāṇyarūpatvāditi bhāvaḥ -- tatsiddhiḥ // vyavasāyavaiśiṣṭyaviṣayakatvasiddhirityarthaḥ /"idaṃ rajataṃ jānāmīti nānuvyavasāyākāraḥ / bahirviśeṣyake manaso 'sāmarthyāt / kiṃ tvidaṃ rajatatvena jānāmītī"tyādimaṇyuktamāha -- idaṃ rajatatveneti // vaiśiṣṭyaviṣayakatvasyeti // vyavasāyagatasyetyanuṣaṅgaḥ -- dharmyaṃśeti // idantvaviśiṣṭedamaṃśaviṣayakatvasyevetyarthaḥ / viśeṣyāṃśeti vārthaḥ--anyata iti // anu 2 vyavasāyādanyato vyavahārādiliṅgato vyavasāya 3 prāmāṇyānumitito vetyarthaḥ / saṃśayābhāvatadbhāvau tvanyathopannāviti bhāvaḥ / nanu tadaṃśe 'nuvyavasāyāntarataḥ siddhiranubhavasiddhetyato nirāha -- na ceti //

anyasya prakāratvasyābhāvenetyetasyāsiddhimāśaṅkya nirāha --na ca vyāvartakatvamityādinā // viśeṣyaniṣṭhavṛttibuddhijanakatvaṃ vyāvartakatvaṃ--tajjñāneti // vaiśiṣṭyajñānetyarthaḥ / viśeṣaṇajñānasya viśiṣṭajñānajanakatvāditi--bhāvaḥ-- vaiśiṣṭyavaditi //
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 67.
---------------- ------------- -----------
viśeṣyāniṣṭho rajatatvādiniṣṭho jñānena saha svarūpasaṃbandhaviśeṣo vā prakāratvamiti vācyam / bahirarthānāṃ teṣāṃ vaiśiṣṭyavadvyavasāyaviṣayatvābhāvenānuvyavasāye bhānāyogāt / kḷptasya bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogitvasya tyāgena
svarūpasambandha 1 viśeṣakalpanāyogācca / idaṃ rajatatva 2 viśiṣṭatayā jānāmītyanuvyavasāyācca /
vaiśiṣṭyasya yathā vyavasāyaviṣayatvaṃ tathābhāvenetyarthaḥ / vaiśiṣṭyasya bāhyārthatvepi vyavasāyaviṣayatvāttatpratiyogitvarūpaprakāratvasyānuvyavasāye bhānaṃ yuktamiti bhāvaḥ / jñānena saha svarūpasambandhaviśeṣo na bahirartha ityata āha-- kḷptasyeti // atītādisthale vyāvṛttibuddhijanakatvarūpavyāvartakatvāyogāt / viśeṣaṇajñānahetutvapakṣe ca dvitīyasyāyogena tatra bhāsamānetyādirūpasyaiva prakāratvasya kḷptatvāditi bhāvaḥ /"vaiśiṣṭyaviṣayakatvasyāpi bhāne 'nubhavasiddhe"iti prāguktasiddhamityata āha -- idaṃ rajatatve 3 ti //
nanu idaṃ viśeṣyakarajatatvavaiśiṣṭyaprakārakajñānavānahamityanuvyavasāyāditi hyāsyārthaḥ / na ca vaiśiṣṭyaṃ vyavasāye prakāraḥ / prāganupasthitatvena saṃsargamaryādayaiva bhānāditi cenna / viśeṣaṇajñānahetutāyā nirvikalpakabhaṅge nirasiṣyamāṇatvena
prāganupasthitasyāpi vaiśiṣṭyasya vyavasāye rajatatvasyeva prakāratayā bhāne bādhakābhāvāditi bhāvaḥ /
1. viśeṣapadaṃ nāsti -cha. 2. tvena - mu. 3. tveneti - mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 68.
vyavasāyasya tvaduktarajatatvaprakārakatvenaivedaṃ rajatamityākārasyedaṃ rajatamityabhilapanaṃ rajatārthi 1 pravṛttiṃ ca prati hetutvasya ca sambhave tasya vaiśiṣṭyaviṣayakatvābhāvāpātācca /
anuvyavasāya eva tṛtīyārthollekhastu tatra vaiśiṣṭyabhāne 'pyadhikasya rajatatve vyavasāyaṃ prati prakāratvasyāpi bhānāt / ava evānuvyavasāyasyedaṃ rajatamityākāratvābhāvopi / vaiśiṣṭyasya svātantryeṇābhānāt /
evaṃrūpānuvyavasāye vipratipattiriti ce 2 ttarhīdaṃ rajatatvena jānāmītyākāropi vaiśiṣṭyābhāne 3 pyupadyatā 4 mityatiprasaṅga ityāha -- vvavasāyasyeti // ityākārasya hetutvasya ca saṃbhava ityanvayaḥ /
vaiśiṣṭyasya tṛtīyārthatve vyavasāyepi tṛtīyārthollikhāpatteriti prāguktadoṣaṃ nirāha -- anuvyavasāya eveti // prakāratvasyeti // bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogitvarūpasyetyarthaḥ / vyavasāye tvātmāśrayāpatter noktarūpaprakāratvasya bhānāmiti bhāvaḥ / vaiśiṣṭyasyāpi bhāne vyavasāyasamānākāratā syādityata āha -- ata eveti // ata evetyuktaṃ vyanakti -- vaiśiṣṭyasyeti // svātantryeṇeti // vyavasāya iva jñānāviśeṣaṇatayetyarthaḥ /
"bahirviśeṣyake manasosāmarthyā"diti maṇau viśeṣyapadaprayogasūcitaṃ"na ca tanmātraṃ prāmāṇyam / bhramasādhāraṇatvāt /
1. naḥ - cha. 2. nna / tarhī -kuṃ. 3. ve-kuṃ. 4. tecettarhyati - kuṃ.
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 69.
----------------- ---------- ----------
nanvanuvyavasāye vaiśiṣṭyasya vyavasāyagatasya rajatatvavadviśiṣayakatvasya ca bhānepi prāmāṇyāntargataṃ vyavasāyaniṣṭhaṃ rajatatvavadviśeṣyakatvaṃ na bhāsate / na ca rajatatvavadviṣayakatve sati rajatatvaprakārakatvameva prāmāṇyam manmate bhramasādhāraṇyāditi cenna / rajatatve tṛtīyārthollekhabalena prakārakatvasyeva rajate 'pi dvitīyārthollekhabalena viśeṣyakatvasyā 1 nuvyavasāyena gṛhītatayā samānasaṃvitsaṃvedyatayā ca vyavasāyeta 2 dviśeṣyakatvasyāpi grahaṇāt /
asti hi doṣaśaṅkādyavatāradaśāyāmidaṃ ---
kiṃ nāma rajatatvavadviśeṣyakaṃ rajatatvaprakārakamidaṃ jñānaṃ"ityādipakṣadharoktaṃ hṛdi kutvāśaṅkate - nanviti // na bhāsata iti // manaso bahirasāmarthyāditi bhāvaḥ / ta 3 dviṣayakatvamevāstu prāmāṇyam / kiṃ rajatatvavadviśeṣyakatvenetyata āha -- naceti // manmate // tārkikamata ityarthaḥ / tanmate śuktau rajatatvādyārore sati tadāśrayasya eva śaktā / na tu viśeṣyatva iti vādinaṃ pratyāha--samāneti // prakāratvaviśeṣyatvayoriti vā prakāratvatadviśeṣyakatvayoriti vārthaḥ / nanvevaṃ bhramepi prāmāṇyāpattiriti cetkasya doṣaḥ / manmata ivāsata evāropaḥ svīkrīyatām / tadanadhikaraṇāviśeṣyatvādikamadhikaṃ vā niveśyatāmiti bhāvaḥ / rajate dvitīyārthollekho 'siddha ityata upapādayati -- astīti //
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 70.
--------------- ------------ ----------
rajatvena jānāmītyanuvyavasāye 'pi tadanavatāradaśāyāṃ rajataṃrajatatvena jānāmītyanuvyavasāyaḥ / tasmānnādyaḥ / dvitīye 1 siddhaṃ prāmāṇyasya svatastvam / vāśiṣṭyarūpasya tadvatvasyāpyanuvyavasāyena grahaṇāt /
nanvevamapyanuvyavasāyasya śrutasāśrivākyavadanyaviṣayatayā vaiśiṣṭyagrāhakatvepi tatsaṃśayavirodhitvarūpaṃ 2 sattāniścayarūpatvaṃ
nāstīti na tadghaṭitaprāmāṇye niścayarūpatā / na hyanyaviṣayatayāpyarthagrahaṇārthasatvasiddhiḥ /
na ca bāhyārtheṣu vyavasāyasyāsāmarthyam / upanāmake sati sāmarthyasambhavāt / na copanītaṃ viśeṣaṇatvena bhātīti niyamaḥ / paramāṇumahaṃ jānāmītyādau vyabhicārāditi bhāvaḥ --siddhamiti // svātantryeṇa jñānagrāhyatvasya svatastvaniruktāvapraveśāt / satvena tathātvasya 3 satvācceti bhāvaḥ /
nanvarthasatvaghaṭitasyaiva prāmāṇyarūpatvāttasyānuvyavasāyavedyatā na prapteti bhāvena śaṅkate --nanviti // śruteti // sākṣiṇā śrutaṃ tenoccaritaṃ vākyaṃ sākṣivākyaṃ tasyevetyarthaḥ / gṛhe ghaṭostīti śruṇomītyādisākṣivākyasyeti yāvat / anyaviṣayatayā tadgrāhakatvāt śrutasākṣivākyavadityuktaṃ bhavati / hetoraprayojakatvaṃ nirāha --nahiti //
1. 'pi - ca mu. 2. pasa -ca . 3. sambhavā - mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ) pāmāṇyavādaḥ pu - 71.
-------------- ------------- ----------
gehe ghaṭamicchāmi gehe ghaṭasaṃśayaḥ gehe ghaṭajñānamityādivākyajanyajñānenāpi ghaṭasatvasidhyāpātāditi cenna / yatra jñānasyā 1 nyadvāreṇārthaviṣayatayā tatra dvāriṇā dvāraṃ satvenārthaviṣayakamiti grahaṇe dvāriṇopi satvenārthaviṣayateti dṛṣṭānusāreṇa kalpane 'natiprasaṅgāt / na hi dvāramicchādikaṃ satvenārthaviṣayatayā dvāriṇā jñānena gṛhītam / doṣaśaṅkādinānāskandito vyavasāyastvanuvyavasāyena tathā gṛhītaḥ / gehe ghaṭajñānaṃ sākṣiṇā śruta 2 vākyaṃ ca yadisatvenārthaviṣayatayā dvāriṇā 3 jñānena gṛhītaṃ tadā tenāpi ghaṭasatvaṃ sidhyatyeva /

anyaviṣayatayā vaiśiṣṭyagrahaṇe 4 pi tatsatvādhāraṇarūpatvamanuvyavasāyasyāviruddhamiti 5 vaktuṃ sāmānyanyāyaṃ ca 6 vadannatiprasaṅgaṃ nirāha -- yatreti // pakṣe taddarśayati -- doṣeti // duṣṭakaraṇajanyatvaśaṅkā bhramatvādiśaṅkādinetyarthaḥ--tatheti // satvenārthaviṣayakatayetyarthaḥ / tarhi pūrvoktasthalepyevaṃ syādityata āha -- geha iti // icchāsaṃśayagrahaṇo 'satvenārthaviṣayakatayā dvāragrahaṇabādhādgehe ghaṭajñānamityevektam / etenānuvyavasāyaḥ sattayārthaviṣayakaḥ satvenārthaviṣayatayā vyavasāyaviṣakatvāt tādṛśaṃ yadgehe ghaṭajñānamiti jñānaṃ śrutaṃ sākṣivākyaṃ ca tadvat / gehe ghaṭasaṃśaya ityādijñāne 7 tu hetorevābhāvānna vyabhicāra ityuktaṃ bhavati / pūrvapakṣyukto heturaprayojaka ityāha -- yadi ceti //
1. pya- ca cha ka mu. 2. dva- ca mu. 3. dva- mu ā. 4. nuvyavasāyasyāsāmarthyaṃ - mu .
sva- a- bā - ddhāraḥ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 72.
---------------- ---------------- ----------
yadi ca savyavadhānatvamātreṇa satvāniścāyakatvaṃ tarhi gehe mama ghaṭaprametyāpta 1 vākyajanyajñānenāpi ghaṭasatvaṃ na sidhyet /
nanu tatrārthatathātvaghaṭitaṃ prāmātvaṃ gṛhṇajjñānaṃ ghaṭasatvaṃ svātantryeṇāpi gṛhṇātīti cenna / mama 2 mate 'nuvyavasāyasyāpi prāmāṇyagrānahakatvenātrāpi svātantryesya suvacatvāt /
vaiśamyāmāśaṅkya prakṛtepi samamityāha--nanvityādinā // svātantryeṇāpīti // vyāvasāyavaditi bhāvaḥ-- suvatvāditi // vyavasāyanaṣṭhasya tadvitvaghaṭitaprāmāṇyasya jñānatvavatsakṣādevānuvyavasāyaviṣayatā / na tu vyavasāyadvārā / parantu tadvatvasya tadayayogyatayā cākṣuṣajñāne saurabhasyevopanītasya bhānam / iyāṃstu viśeṣaḥ / yadakṣopanāyakasyāpi sāmagrīsadbhāvājjñānaviṣayatā / tatra tu sāmagryabhāvattadaviṣayateti bhāvaḥ /
etena yatkaiściduktaṃ ghaṭajñānavānahaṃ ayaṃ ghaṭa ityatra vailakṣaṇyasya sarvasaṃmatayā tanniyāmakasyopanāyakabhānasāmagrīsamavadhāna tadasamavadhānādepavaśyakalpanāt / yatropanāyakamapi bhāsate tatropane 3 yāṃśe 4 svātantryam / ata eva surabhicandanamityatra
svātantryam / svātantryaṃ ca jñānaniṣṭhaṃ saṃśayādivirodhitāvacchedakameva kiñcitphalakalpyam / svarūpasambandhaviśeṣaviśayatvāditi / tannirastam / svātantryeṇopanāyakatve 'jñānayamānatvasya prayojakatve gauravāt /
1. di- ku. 2. manma-mu. 3.nayāṃ - mu. 4.asvā-mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 73.
arthasatvaniścayatvamātreṇa tadghaṭitaprāmāṇyaniścayatvopapattau svātantryasyanapekṣitatvācca / svātantrādapyanāśaṅkitadoṣānyadvārā grāhakasya /
"ṛṣibhirbahudhāgītaṃ chandobhirvividhaiḥ pṛthak / tadetadṛcābhyuktam"/
ityādivatsaṃvādenādhikyācca / evaṃsatyanuvyavasāyasya dharmyaṃśepi prāmāṇyaniścarūpatvābhāvāpātena tatrāpi kadācitsaṃdehāpātācca /
gehe ghaṭaprametyādiśabdasthale pramātvena jñānamānasyāpi svātantryeṇopanāyakattvāṅgīkāreṇa vyabhicārācca / gṛhītaprāmāṇyakajñīnasamānaviṣayakajñānānuvyavasāyasthale 1 pramātvena jñāyamāsyāpi jñānasya svātantryeṇopanāyakatvācca /
nanu viṣayasattāniyatasattākajñānavṛttidharmāviśeṣaṇatve sati jñānaviśeṣaṇatayā bhānamevāsvātantryam / tadabhāva eva svātantryamiti ghaṭapramāvānahamityādau tathā bhānepi ghaṭajñānavānahamityādau na svātantryeṇa bhānam / tatra śaddhajñānaviśeṣaṇatayaiva bhānāt / anuvyavasāyamātrasya prāmāṇyaviṣayaka 2 ttvavivādādityata āha / arthasatveti // nanu svātantryeṇā 3 bhāne kathamanuvyavasāyasya prāmāṇyasaṃśayādivirodhitā / kathaṃ vā niṣkampapravṛttihetutetyata āha // svātantrādapīti // anāśaṅkitadoṣeti bahuvrīhiḥ / tadrūpānyadvāreṇetyarthaḥ / trayotaśe gītāyāṃ kṣetrakṣetrajñasvarūpaṃ ṛṣibhirbahudhā gītamityanāśaṅkitadoṣa ṛṣigānachandorūpadvāreṇārthagrāhakasya kṛṣṇavākyasyādhakyaṃ tathā nirdeṣa ṛṣagdvāreṇārthagrahakasya chandogyādyupaniṣadvākyasya yathādhikyaṃ tathetyarthaḥṭha / svātantryasyānapekṣitatvādityatra
vipakṣe bādhakaṃ cāha -- evaṃsatīti// arthasatvaniścayamātreṇaiva saṃśayādivirodhitārūpaprāmāṇyaniścayatvopapattāvapi svātantryābhāvena tadabhāva ityarthaḥ /
1. pramātveneti nāsti - mu. 2. tve -mu. 3. ṇabhāne - mu .
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 74.
-------------- ------------- -----------
nanu dharmiṇassadekarūpatvāttatrāsaṃ 1 śaya iti cet / korthaḥ kiṃ sādhāraṇadharmajñānaṃ nāstīti kiṃ vā viśeṣadarśanamastīti ? nādyaḥ / pratītiviṣayatvasya sadasatsādhāraṇyāt / antye dharmitvasya sadekaniṣṭhatvena viśeṣatvepi tasya satvāniścaye kathaṃ saṃśayavirodhitā /
yadvā svātantryābhāver'thasatva niścayarūpataiva na yuktetyata āha --evaṃsatīti // savyavadhānatvamātreṇa 2 satvāniścāyakatva ityarthaḥ / dharmyaṃśe rajatādirūpedamaṃśa ityarthaḥ /
dharmaṃśepi saṃśayānutpādo nārthasatvaghaṭitaprāmāṇyaviścayarūpatvena"idantvarajatatvavaiśiṣṭyam purovartino nānuvyavasāyavedya"miti maṇyukteḥ /"svātantryeṇa iti śeṣa"iti pakṣadharokteḥ / kintvanyathaiveti śaṅkate -- nanviti // sadeketi // purataḥ sanneva dharmī natvasanniti dharmiṇaḥ satvāvyabhicārānna tatra saṃdeho na tu tadaṃśe prāmāṇyaniścayatvasatvenetyarthaḥ-- sadasaditi // purato sadityarthaḥ / manmate tvasanmātretyarthaḥ-- viśeṣatvepīti // tathāca taddharśanamātraṃ na viśeṣadarśanaṃ kiṃ tu tadvaiśiṣṭyasatvadarśanameveti tasya ca tatrābhāve kathaṃ tatra na saṃśayaḥ syāditi bhāvaḥ -- tasyeti // dharmitvavaiśiṣṭyasyetyarthaḥ /
tathā ca dharmitvarūpedantvavaiśiṣṭyāṃśe 'nuvyavasāyasya tatsattāniścayatvarūpaprāmāṇyaniścayatvābhāve dharmyaṃśeti saṃśayaḥ syādeveti bhāvaḥ/
1. saṃdeha - ca ka ga. 2. ṇārtha - a. mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 75.
--------------- ------------ ---------
na hi saṃdigdhasattākaḥ karādiḥ puruṣatvasaṃśayavirodhī /
apicaivaṃ tvadīye ayaṃ vahnyanubhavaḥ pramānāpramā vā dāha 1 samarthaviśeṣyakatve sati
satvāniścayepi saṃśayanivṛttirastvityata āha -- na hīti // saṃdigdhasattākaḥ // aniścitasattāka ityarthaḥ / yadvā tatsatvānirṇaye tatsatvepi saṃdehaḥ syāt / tataśca dharmisaṃdeha iti bhāvenāyaṃ grantho yojyaḥ /

evamidanttvavaiśiṣṭyavaiśiṣṭyāṃśe tatsattāniścayatvarūpaṃ prāmāṇyaniścayatvamanuvyavasāyasya dharmyaṃśe svataḥ prāmāṇyamupapādya"nanu vyavasāyasyedantvarajatatvaviśiṣṭedaṃviṣayakatve 'nuvyavasāya eva māna"mityādinā"na svataḥ prāmāṇyagrahaḥ"ityantena maṇyuktakhaṇḍanaṃ nisyedānīṃ"nanu vahnijñānasya dāhasamarthaviṣayatvaṃ na dāhasamarthoyamiti vyavasāyagrāhya"mityādinā śaṅkitasya"ucyata"-- ityādinā yatsamādhānamuktaṃ tatsamānanyāyenānyatrāpyanuvyavasāyasya svataḥ prāmāṇyaṃ vyanakti/ api caivamiti // savyavadhānatvamātreṇārthasatvaniścarūpatvābhāva ityarthaḥ // tvadīya iti // prāmāṇyānumāna ityanvayaḥ / maṇikṛdukta ityarthaḥ / pracīnarūtyāha--prameti //"prathamamaprāmāṇyābhāva eva prāmāṇyaṃ vyatirekiṇā sādhyam"iti maṇikudukterāha--nāpramā veti //
1. sāmarthyavadvi - ca. mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 76.
--------------- ------------------ ---------
vahnitvaprakāraka 1 niścayatvāt vyatirekeṇāpramāvaditi prāmāṇyānumāne dāhasāmarthyavadviśeṣyakatve satīti viśeṣaṇasya kena siddhiḥ / taddhi na tāvaddāhasamarthoyamiti vyavasāyena siddham / vyavasāyaviṣayatayā 2 viśeṣyasya viśeṣya 3 tvasya tadaviṣayatvāt / nāpyanuvyavasāyena / bahirthe dāhasāmarthye manaso 'sāmarthyāt /
nanu smutyupanīte vyavasāye smutyupanītaṃ yaddāhasāmarthyaṃ tadvadviśeṣyakatvaṃ manasā paricchidyate /
vyavasāyeti // viśeṣyasya 4 vyavasāyaviṣayatvāddhetoḥ viśeṣya 5 tvasya vyavasāyaviṣayatvādityarthaḥ / kvacidvyavasāyaviṣayatāviśeṣasya viśeṣyatvasyeti pāṭhaḥ / tadā tu na kleśaḥ / dharmadharmivaiśiṣṭyānāṃ vyavāsāyaviṣayatvena dharme vaiśiṣṭye cāvidyamāno dharmimātraniṣṭho viṣayatva viśeṣa ityarthaḥ /"vyavasāyatadviṣayatayostadiṣayatvāt"iti maṇivākyaniṣkṛṣṭārthasyāyamanuvādaḥ--bahirtha iti // dāhasāmarthyavaiśiṣṭyagrahaṇa eva vā vaiśiṣṭyagrahaṇaśaktāvapi svātantryeṇa tadgrahaṇe vāsāmarthyāditi bhāvaḥ /
smṛtīti // ayaṃ vanhiriti vyavasāyaviṣayakānuvyavasāyajanyasmṛtyupanītaṃ yaddāhasāmarthyavatvaṃ tadvadviśeṣyakatvaṃ vanhirityanubhāvo dāhasāmarthyavadviśeṣyako mama vṛtta iti mānasā paricchidyata ityarthaḥ /
1. niścayapadaṃ nāsti - ka ga. 2. tāviśeṣasya - kuṃ cha ka. 3. ka - mu.
4. vyavasāyaviṣayatayā - mu. 5. ka - mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 77.
-------------- ----------- ----------
nacaivaṃ smṛtyupanīte vyavasāye smṛtyupanītaṃ yadrajatatvaṃ tadvadviśeṣyakatvamapi manasā paricchidyatām , tathā ca prāmāṇyasya svatastvaṃ syāditi vācyam / mana 1 saivaṃ prāmāṇyagrahepi prathamānuvyavasāyenāgṛhītatayā yāvajjñānagrāhakasāmagrīgrāhyatvasya tajjñānaviṣayakajñānānapekṣijñāna 2 grāhyatvasya cābhāvena paratastvāhāneriti cet hantaivaṃ pāścātyasmṛtyupanīte dāhasāmarthye mānasajñānamiva prāthamikavyavasāyopanīte rajatatvavaiśiṣṭye 'nuvyavasāya eva sattāniścayarūpostu /
tulyanyāyattvātprāmāṇyāṃśepyāśaṅkyeṣṭāpatyā nirāha -- na caivamiti // dāhasāmarthyavadviśeṣyakatvagraha ityarthaḥ / idaṃ rajatamiti vyavasāyaviṣayakānuvyavāsāyasya ca tādṛśajñānasāpekṣatvāditi bhāvaḥ / hanteti harṣe / pāścātyā vā smṛtiḥ tadupanīta
ityarthaḥ--pāścātyeti prāthamiketi 4 hetugarbham --dāhasāmarthye // dāhasāmarthyavatva ityarthaḥ--mānasajñānamiveti // anuvyavasāya ivetyarthaḥ / pāratantryeṇa tadviṣayatopagamādiṣṭāpattinirāsāyāha --sattāniścayeti //------------------------------------------------------------------------
1. sācaivaṃ - cha-ka. 2. viṣayatva - cha-janyatvasya- ka. 3.// prathameti // rajatamahaṃ jānāmītyādyanuvyavasāyenetyarthaḥ--mu. 4. ca-mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 78.
------------- ------------ ----------
aviśeṣāt / tvatpakṣe vyavasāyasya yathārthatvena smṛtito 'viśeṣācca / anumitau prāmāṇyaniyatasya dhūmavati vahnimatvajñānasyānuvyavasāyena gṛhītatvānna tatrāpāmāṇyaśaṅketi vadatā tvayā
liṅgopahitalaiṅgikaviṣayatayānumitirūpavyavasāyopanīte dhūmavatve 'nuvyavasāyasya sattāniścayarūpatvāṅgīkārācca /
nanvindriyasyāyaṃ svabhāvo yaduvanītamupanītāntaravṛttitvenaiva gṛhṇātiti cenna / surabhicandanamiti cākṣuṣajñānānupapatteḥ / manasastathā svabhāva ityasyāpi mānābhāvenāyuktatvāt / saṃśayānupapattereva manasastādṛśasvabhāvakalpaketi cenna / tasyā 1 anyathopapādayiṣyamāṇatvāt / nimīlitanetrasyāpi"ahaṃ gauraḥ"ityādipratyayānāpatteśceti bhāvenāha -- aviśeṣāditi // vaiparītyamevocitamityāha -- tvatpakṣa iti // vyavasāyasyeti // anāśaṅkitadoṣatvāt grahyaprāmāṇyāśrayavyavasāyasyeti bhāvaḥ /
nanūpanītaṃ tadvatvaṃ upanītavṛttitvena gṛhyata iti kalpyata ityato 'yamapi niyamo netyāha--anumitāviti // anumitau kadāpi prāmāṇyasaṃdehābhāvena tatra prāmāṇyaṃ svata iti prācīnamataṃ dṛṣayatā sarvatra paratastvavādinā maṇikṛdānumitau prāmāṇyaśaṅkābhāvo na prāmāṇyaniścayanibandhano 'pitu tatprāmāṇyavyāpyasya dhūmavadviśeṣyakatve sati vahniprakārakajñānatvasya yajjñānaṃ tannimittaka eveti vadatā tvayetyarthaḥ / tadabhiyuktavyākhyānānurodhenāha // liṅgopahitetyādi // parāmarśopanītavyāpyuktavyāpakaviṣayakaviṣayakadhūmavatparvato 'gnimānityevaṃrūpetyarthaḥ /
1. pya - mu.
sva-a-bā-ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 79.
-------------- ----------- ---------
na ca dāhasāmarthye saṃskāra eva pratyāsattiḥ / sa ca nirviṣayaka iti na tadviṣayatayā bhanam / iha tu pratyāsattī 1 bhūto vyavasāyaḥ saviṣayaka iti vaiṣamyamiti vācyam / saṃskare satyapyasmṛtidaśāmuktamānasajñānābhāvāt /
nanu mānasajñānasya dahasamartha eva mama vahnatvaprakārakaṃ jñānaṃ vṛttimityākāratvena tatra dāhasāmarthyaṃ vahnaniṣṭhameva bhāti /
nanu pañcamānuvyavasāye pratyāsattībhūtānyāviṣayatayārthasya bhānena tasyārthasattāniścayarūpatvepi prathamānuvyavasāye tadṛśānyaviṣayatayā tadvatvarūpārthasya bhānānna tatsattāniścayarūpatvamato 'viśeṣādityuktaheturasiddha ityāśaṅkya nirāha -- na ceti // dāhasāmarthye // dāhasāmarthyavattva ityarthaḥ-- saṃskāra eveti // dāhasamarthoyamiti prācīnavyavasāyajanyasaṃskāra eva na tu tajjanyasmṛtirityarthaḥ /
yadyapi smṛteḥ pratyāsattitvepi tasyāḥ surabhicandanamityādau saurabhādijñānasyeva tāṭasthyenaiva tathātvannaitaccodyāvakāśaḥ / tathāpi saviṣayakatvātsaṃbhāvitatvābhiprāyeṇetaccodyamapi śaṅko 2 tthānadārḍhyārthaṃ kṛtamiti dhyeyam /

bhānamiti // pañcamānuvyavasāye dāhasāmarthyavatvasya saṃskāraviṣayatayā na bhānamityarthaḥ-- ihatviti // prathamānuvyavasāya ityarthaḥ / asmṛtidaśāyāmiti // ata eva tvayapa"pragbhavīyasaṃskārātsmṛtaṃ prāmāṇyaṃ vanhijñānādau sādhyamāna"mityādyuktam /
1. ttirūpo - cha. 2. agnimagrantho - mu, mandāśaṅko - ā.
sva- a- bā- ddhāraḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 80.
----------------- ----------- -------
na tu smṛtiviṣayatayā / smṛtistu pratyāsattimātram / anuvyavasāyasya tu purovṛttiviśeṣyakaṃ rajatatvavaiśiṣṭyāvagāhijñānaṃ vṛttamityākāratvena jñānaviṣayatvenaiva vaiśiṣṭyaṃ viṣayaḥ / na tu purovṛttiniṣṭhatveneti vaiṣamyamiti cenna / tatrāpi dāhasamartha eveti viṣayasaptamyātītavyavasāyaviṣayatvenaiva dāhasāmarthyasya bhānāt /
atrāpi sukha 2 jñānasya doṣaśaṅkādirahitastambhādijñānasya ca prāthamika evānuvyavasāye mama sukha eva sukhatvena jñānaṃ vṛttaṃ stambha eva stambhatvena jñānaṃ vṛttamityākāradarśanācca /
nanu tathāpi 3 tatra yasya vyavasāyasya viṣayatayā dāhasāmarthyaṃ bhāti sa na pratyāsattiḥ / yātu smṛtiḥ pratyāsattir na tadviṣayatayā tadbhāti iha tu ---
etaccopalakṣaṇaṃ yadasādhāraṇaṃ kāraṇamāsādya manobahirgaucarāṃ pramāṃ janayati tanmānāntaramiti vyāpteḥ saṃskārasya mānāntaratvāpatteścetyapi dhyeyam /
smṛteḥ pratyāsattitvepyaviśeṣāditi heturasiddha iti bhāvena śaṅkate -- nanviti // tatrāpīti // pañcamānuvyavasāyepītyarthaḥ--dāhasāmarthyasya // dāhasāmarthyavatvasyetyarthaḥ / tatrāpītyasyaiva vivaraṇaṃ prāthamika evānuvyavasāya iti // prakārāntareṇa vaiṣamyamāśaṅkya nirākaroti 4 // nanu tathāpītyādinā // tatreti // pañcamānuvyavasāya ityarthaḥ / ihatviti //
1. mama- ca, mu. 2. khādi--ca,cha, mu. 3. yatra- cha. 4. nirāha- ā, mu.
svatastve saṃśayopapādānam prāmāṇyavādaḥ pu - 81.
----------------------- ----------- ----------
vaiśiṣṭyaṃ pratyāsattībhūtavyavasāyaviṣayatayā bhātīti cenna / anyaviṣayatayā grahaṇe śrutasākṣivākyasāmye 'viśiṣṭe 'sya vaidharmyamātrattvāt / tasmātprāmāṇyagrahaṇe sākṣī samartha iti etadapyuktaṃ"anyathe"tyādinā / sākṣī dharmyaṃśa iva vaiśiṣṭyāṃśepi sattāniścayarūpo na cedasya vyavasāyasyedaṃ vaiśiṣṭya viṣaya ityādilokasiddhavyavasthityayogādityarthaḥ //
svatastvānumāneṣu bādhoddhāraḥ

ihatviti // prāthamikānuvyavasāya ityarthaḥ / aviśiṣṭa iti vibhāgaḥ /
svatastvānumāneṣu bādhoddhāraḥ

nanu tathāpi svatastve 'nabhyāsadaśāyāṃ saṃśayo na syāt / jñānagrahe prāmāṇyāt /
--------------------------------------------------------------------------- uktānumāneṣu pratikūlatarkaparāhatiṃ maṇyādyuktāmāśaṅkate -- nanviti // tathāpīti // prabalabādharūpadoṣābhāvepītyarthaḥ -- prāmāṇyagrahāditi // anyathā svatastvabhaṅṅāpatteriti bhāvaḥ--agrahe ceti // jñānasyetyanuṣaṅgaḥ / yathā hi tvanmate jātivyaktyorekavittivādyatvaniyamepi doṣavaśādidaṃ rūpyamitibhrama 1 sthale śuktitvahayagrahaḥ tathā manmatepi jñānaprāmāṇyayorekavittivedyatvaniyamepi saṃśayasthale jñānagrahe satyapi tena tatpāmāṇyāgrahepi na svatastvabhaṅgaḥ /
1. bhramapadaṃ na -kuṃ.
sva-saṃ-danaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu- 82.
----------- ------------------------------
agraheca dharmijñānābhāvāditi cenna 1 / asati pratibandhesākṣivedyatvaniyamo vā sākṣivedyatvayogyatā vā svatastvamityu 2 ktam / aprāmāṇyasaṃśayasthale ca prāmāṇyagrahaṇaśaktipratibandhakāprāmāṇya 3 grahaṇasāmagrīsamavahitaiva / anyathāprāmāṇyāsaṃśayogāt / evaṃ ca jñānaṃ gṛhṇatā sākṣiṇā śaktipratibandhātprāmāṇyāgrahaṇepyasmaduktasvatastvāhānyā svatastvapakṣepi dharmijñānasya prāmāṇyaniścayasya ca saṃbhavena saṃśayo yukta eva /
asmābharuktasvatastvasya tatrāpi satvāditi bhāvena"dharmyupalabdhāvapi vyāghātādidarśanena sākṣiṇi pratibaddhe prāmāṇyaviṣaye manasi saṃśayopapatteḥ"iti tatvanirṇayaṭīkāṃ vivṛṇvānaḥ samādhatte--asati pratibandha iti // prāmāṇyavirodhyupasthāpakasāmagryasamavadhāne satītyarthaḥ / atra sarvatra sākṣī pāguktarūpa 4 eva jñeyaḥ--grahaṇeti // niścayetyarthaḥ--anyatheti // uktarūpasāmagryabhāva ityarthaḥ / astu sāmagrī tataḥ kimityata āha--evaṃ ceti //
prāmāṇyavirodhyupasthāpakasāmagrīsamavadhānesatītyarthaḥ -- dharmijñānasyeti // vyavasāyarūpasya saṃśaye dharmiṇo yajjñānaṃ tasyetyarthaḥ -- saṃśayo yukta eveti // mānaso 'yaṃ bodhyaḥ / na tu sākṣirūpaḥ tasya sudṛḍhanirṇayarūpatvāt /
1. t - kuṃ 2. tihyu - cha-ka. 3. grāhaka -cha. 4. rūpapadaṃ nāsti - ā.
sva-saṃ-danaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 83.
---------- ---------------- --------
na hi jñānatvapramātvagagrahaṇa 1 śaktyorekapratibandhakapratibadhyatvamapi svatastvāntargatam //
tadgrahaṇaśaktyorbhinnatvepi jñānatvagrahaṇaśaktivatprāmāṇyagrahaṇaśaktiḥ sahajā / na tva prāmāṇyagrahaṇaśakta 2 rivāhitetyetāvataiva prāmāṇyasya svatastvāt / dṛśyate ca vahnau dahaprakāśanaśaktyoḥ sajatvepi pratibandhakabhedaḥ //
astu vā 3 tayorekaiva grahaṇaśaktistathāpi tasyā --
asmādukta svatastvāhānyetyuktaṃ vyanakti -- na hīti // asati pratibandhake jñānagocarasākṣivedyatvanaiyatyamityasya pratibandhe sati sākṣiṇā jñānaṃ prāmāṇyaṃ cobhayaṃ na gṛhyata iti yadyarthastadā paraṃ svatastvahāniḥ / nahyevaṃ vivakṣyata iti bhāvaḥ /
nanu jñānatvapramātvagrahaṇaśaktyoraikyopagame 'nyata 4 rāgrahaṇe dvayorapya 5 grahaṇamavarjanīyam / bhede tu svatastvahānireva / jñānagrahaṇaśaktyatiriktaśaktigrāhyatvāt / anyathāprāmāṇyasyāpi svatastvāpattirityato"mānasyādoṣaśaṅkayā prāmāṇyagrahaṇaśaktiḥ pratibaddhā"iti prakṛtinayasudhāvākyena bhedapakṣasya"karaṇānāṃ 6 5 anajananaśaktyaiva tadyāthārthyajanakatvaṃ svatastva"mityādijijñāsānayasudhāvā 7 kyenābhedasya capratīterbhedābhedarūpapakṣadvayepi samādhimāha -- tadgrahaṇeti // na tvaprāmāṇyagrahaṇaśaktiriti // sahajetyanukarṣaḥ / kiṃ tu doṣāhitetyarthaḥ //
1. yoreka - kha. 2. ritye- kuṃ cha ka-ga. 3.yadvā -kuṃ 4. ra -kuṃ. 5. ra -kuṃ.
6. ca -mu. 7. vākyādinā - ā a.
sva- saṃ- danaṃ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 74.
------------- ------------- --------
enaṃ mā dahetyādau dāhaśakteriva viṣayabhedena pratibandhāpratibandhau yuktau /
nacaivaṃ pratibandhakābhāvarūpasyādhikasya hetoranupraveśātsiddhasādhanam / nyāyamate 'pratibaddhenāpyanuvyavasāyena prāmāṇyā 1 grahaṇāt /
nāpyapasiddhāntaḥ /"aprāmāṇyagrahaṇakāraṇābhāvasyāpi prāmāṇyagrahaṇopayogāṅgīkārepi na kadācidāsmākaṃ hāniḥ"iti
ṭīkokteḥ /"pratibandhakābhāvo na hetuḥ"ityutpattisvatastva 2 vāde vakṣyamāṇatvācca /
mādahepīti /."amānonā pratiṣedha"iti niṣedhārthakamāśabdo 'yam / na māṅ /
tena"māṅi lu"ṅityuktaluṅabhāvaḥ sādhu -- ṭīkokteriti // tatvanirṇayaṭīkokterarthato 'nuvādoyam /
nanu tatra"na prakṛte kācidasmākaṃ hāniḥ"iti hi pāṭhaḥ / tathā ca prakṛte vedopauruṣeyatve kāciddhānirnetyabhyupagamavādenāpyupapannāsā ṭīkoktiḥ / evaṃ ca jñānagrahahetvatiriktahetusāpekṣagrāhyatve kathaṃ na prāmāṇyasya svatastvahānirityatastatvanirṇayaṭīkāsthaṃ"na hi dāhābhāva eva vetrabījaṃ vetrāṅkuraṃ janayatītyetāvatā dāhābhāvo vetrāṅkurasya kāraṇaṃ bhavati / kiṃ tu tato viparītakāryānutpāde sati vetrabījaṃ svamāhimnaivāṅkuraṃ karoti / anyathotsargāpavādau kvāpi na syātāṃ"iti pūrvavākyaṃ hṛdi kutvāha -- pratibandhaketi /
sva- saṃ-danaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 85.
------------ ---------------- --------
yatra pūrvaṃ doṣaśaṅkāderabhāvepi kāraṇāntaropanipātātpaścāttatsaṃśayastatra pūrvaṃ prāmāṇyaṃ niścīyata eva / tadā pratibandhakābhāvāt /
evaṃ pratibandhakena prāmāṇyaniścamupetya saṃśayamupapādya kvacit prāmāṇyaniścayamupetyāpi saṃśayamupapādayati-- yatreti // yadvā astvevaṃ prāmāṇyavirodhyupasthāpakasāmagrīsamavadhānasthale prāmāṇyaniścayepi vivikṣitasvatastvāhānyā saṃśacopapattiḥ / tatsāmagrīsamavadhānātprākkāle tu katham / tatra prāmāṇyāniścaye svatastvāhāneḥ / yajjñānaṃ yatra pratabandhakaṃ tatsāmagryapi tatra pratibandhaketyasyābhāvāt / prāmāṇyaniścaye 1 vodīritasandeho na syādityata āha --yatreti // niścīyata eveti // manaseti bhāvaḥ / na tu sākṣiṇā dṛḍhanirṇayatvāt /
sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tatsākṣidarśanaṃ iti /
mānase darśane doṣā naiva syuḥ sākṣidarśane //
yatkvacidvyabhicārisyāddarśanaṃ mānasaṃ hi tat /
iti ca jñānapādīyānuvyākhyānokteriti jñeyam /
etena yaduktaṃ maṇau"niścitepi prāmāṇye doṣāntarāttatra saṃśayaḥ iti cenna //
pravṛttiprasaṅgāt"iti tannirastam / prāmaṇyaniścayakāle 'pratibandhādiṣṭāpatteḥ / paścāttu tasya nāśātpratibandhāccāpravṛtyupapatteḥ /
etena prāmāṇyaniścaye jāgrati kathaṃ sandeha iti nirastam / uttarakāle tasya nāśāt / prāmāṇyaniścaye prāmāṇyasandehātsaṃśayopapatteśca /
yattu"na ca prāmāṇyasaṃśayādviṣayasaṃśayavatprāmāṇyajñāne prāmāṇyasaṃśayāt prāmāṇya saṃśaya iti vācyam / prāmāṇyajñānepi

svataḥ prāmāṇyagrahe saṃśayānupapatteḥ"iti maṇivacanaṃ tadapyatenaiva nirastaṃ bodhyam / doṣopanipātasthale mānasaprāmāṇyaniścaye doṣavaśena prāmāṇyāniścaye tatsaṃśayopapatteriti //
1. codīcīna - mu. ā. a.
sva-saṃ-danaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 86.
---------- ------------ -------
kecittu dharmijñānasya saṃśayāhetutvātsaṃśayarūpa evānuvyavasāya utpadyate / dharmijñānasyāhetutvepi saṃśaye dharminiyamo dharmijñānajanakaniyamādeva yuktaḥ /
evaṃ vāstavaṃ mūlagranthādyuktaṃ saṃśayopapādānaṃ pradarśyādhunā yaduktaṃ maṇau"dharmijñānaṃ ca saṃśayahetuḥ / anyathā dharminiyamaḥ
koṭyuktaṭatvaṃ ca na syāt"iti granthena dharmijñānābhāvena saṃśayābhāvopapādanadūṣaṇaṃ tadapi neti bhāvena prauḍhyā samādhidvayamanyāpadeśenāha -- kecitvityādinā ahetutvāditi //
viśeṣyendriyasannikarṣakoṭismṛtirūpaviśaṣaṇajñānatadubhayāsaṃsargāgrahādiviśiṣṭajñāna sāmānyasāmagrīta eva tadutpattau tadatiriktā saṃśaye dharmijñānārūpā viśeṣasāmagrī na kalpyā / tathāca saṃśayasthale dharmiṇo vyavasāyasyaivājñānena prāmāṇyaniścopapatyā svatastvāhīniḥ prāmāṇyādisaṃśayaśca yukta iti bhāvaḥ /
nanu turagādauvegena gacchataḥ puṃso 'nekavṛkṣendriyasannikarṣepi kvacideva panasatvādisaṃdeho na sarvatretyevaṃvidho dharminiyama eva saṃśaye dharmijñānahetutāṃ vyavasthāpayatītyata āha -- dharmijñānasyāhetutvepīti // dharmijñānajaraketi // tvayāpi hi sarvatra sannikarṣe 'viśiṣṭepi kvacideva dharmijñānaṃ nānyatretyatra viṣayamāhātmyādikaṃ niyāmakaṃ vācyam / tadeva saṃśaye niyāmakamastu / taddhetorevāstu hetutvaṃ madhye kiṃ teneti nyāyāt / teṣāmananugatatvepi dharmijñānahetutvenānugamasaṃbhavāditi bhāvaḥ /
sva-saṃ-danaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 87.
---------- --------------- ----------
koṭyuktaṭatve tu koṭerdharmyasaṃspṛṣṭatvenājñātordhvatvādisādhāraṇadharmeṇa bhūyassāhacaryadarśanameva hetuḥ / na tu saṃśayadharminiṣṭhatvena jñātasādhāraṇadharmeṇa bhūyassāhacaryadarśanam / gauravāt / ūrdhvatādisādhāraṇadharmajñānaṃ tvaniyatādṛṣṭādihetujanyasmatirūpamityāhuḥ /
yattu"dharmijñānasāmagrītvena hetutve lāghavāddharmijñānatvenaiva hetutvamastu"iti śaromaṇivacanam / tanna / kḷptasāmagryaivopapattāvapūrvadharmijñānahetutākalpanasya gurutvāt /
nanu dharmijñānasyāhetutve saṃśaye koṭyuktaṭatvaṃ na syāt / tasyāvyāpyavṛttitayā jātitvāyogena saṃśayadharmiṇi saṃśayakoṭisahacaritānekadharmopalambharūpasya vā saṃśayadharmivṛttitayā gṛhyamāṇadharmeṇa saha koṭirbhūyassahacāropalambharūpasya vā koṭyaktatvasya vācyatayā tādṛśasya dharmijñānāhetutve 'nupapatterityata āha -- koṭyuktaṭatve tviti // darśameva heturityanvayaḥ -- dharmyasaṃśayaspṛṣṭatvena // dharmyasaṃbaddhatvenetyarthaḥ / nanu sādhāraṇadharmadarśanasya saṃśayahetutvāddharmajñānārthaṃ dharmijñānamāvaśyakamityata āha -- ūrdhvatādisādhāraṇeti //
kecidityuktāsvārasyabījaṃ tu vyavasāyarūpasaṃśayadharmiṇaḥ sukhādivat jñātaikasatvena koṭismṛteḥ pūrvaṃ tasya sākṣiṇā grahaṇe pratibandhābhāvāddharmijñānamāvaśyakamityasmaduktadiśaiva saṃśayopapādanaṃ sādhu / na tu dharmijñānānabhyupagameneti jñeyam / ata eva"jñānamavaśyavedya"miti vakṣyati / anyattu guruṭīkāyām /
sva-saṃ-danaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 88.
---------- ------------- ----------
itare tu anyatra viparyaye dharmijñānasya hetutvepi vartamānavyavasāyadharmike 'vyavasāyarūpe 'pramāyāṃ pramātvaviparyaye
tasyāhetutvavadanyatra saṃśaye dharmajñānasya hutvepi prāmāṇyasaṃśaye tasyāhetutvaṃ yuktam / na ca pragāropyasya prāmāṇyasyānupasthiter na tadaropa iti vācyam / svatastvapakṣe pramāyāṃ prāmāṇyapratimiteriva bhrame prāmāṇyāpopasyāpi tadanapekṣatvādityāhuḥ //
anyatreti // śuktirūpyādiviṣayaka ityarthaḥ / śuktyādāveva rajatatvādyāropo nānyatretyetanniyāmakatayā rūpyādiniṣṭhacākacakyādimattayā śuktyādijñānasya tadāropahetutvamāvaśyakamiti bhāvaḥ -- vartamānetyādi // yathā hi ghaṭādipramāyāṃ tadanuvyavasāyena vyavasāyopanītatadvatvādighaṭikaprāmāṇyagrahaḥ, tathā śuktirūpyādyapramāyāmapi tadanuvyavasayena tadupanītatadvatvādighaṭitaprāmāṇyaṃ dharmijñānaṃ vinaiva taduttarakṣaṇa eva paricchidyata ityupetaṃ tadvadityarthaḥ / prāmāṇyānupasthiteḥ kathaṃ tadāropa ityāśaṅkya nirāha -- na cetyādinā // ata eva pūrvapakṣe maṇikṛtāpyuktam"apramāpi prametyeva gṛhyate"ityādīti bhāvaḥ /
atrārucibījaṃ tu jñānagrahasya sākṣitvātprāmāṇyasandehasya mānasatvāt jñānagraheṇa ca prāmāṇyacagraheṇa
svatastvabhaṅgāpattinirāsāya praguktarīterevānusartavyatvāditi jñeyam /
dharmijñānahetutvaṃ tena prāmāṇyaniścayaṃ copetya saṃśayopapādanaṃ prakārāntareṇa darśayati -- anyotviti //
sva-saṃ-danaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 89.
--------- ------------ ---------
anye tu saṃśayasthalepyuktarītyā sāmagrīsatvenādāvevānuvyavasāyena prāmāṇyaniścayepyanuvyavasāyanāśāntaraṃ smṛtyupanīte vyavasāye tatsaṃśayoyukta eva / nahyanuvyavasāyakāla eva saṃśayo na tu tadavyavahitottarakāla iti yogādisaṃpatti vinā jñātuṃ śakyam / paramatepi na prāmāṇyasaṃśayakāle vyavasāyosti / dharmijñānānantarabhāvikoṭismaraṇakāla eva vyavasāyanāśādityāhuḥ /
ukteti // bādhoddhāragranthoktarītyetyarthaḥ / tadā vyavasāyasyāpi dharmiṇo nāśānna saṃśaya ityata āha -- smutīti // anuvyavasāyāhita saṃskārajanyasmṛtyupanīta ityarthaḥ/nanūpanītasya kathaṃ saṃśaye viśeṣyatayā bhāvamityata āha -- paramatepīti//
atrāpi kalpe saṃśayā 1 disthale jñānagrahasya sākṣitvātprāmāṇyagrahasya ca mānasatvānmānasaprāmāṇyaniścayasya nāśepi jñāna 2 grahasākṣaṇā 3 auttarīkānusmṛtisiddhasauṣuptikātmasvarūpānubhavarūpasya sadā satvena tena prāmāṇyāgraheṇa jñānagraheṇa prāmāṇyagrahaṇamupetya tannāśena saṃśayopapādanasyāśakyatayā tadupapādanasya prāguktadiśaiva kāryatvātkimanena prakāreṇa / na ca jñānajñānaṃ mānasam / tathātve kadācittajjñānatve saṃśayādyāpātāt / uktaṃ hi jñānapāde /
"icchā jñānaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ bhayābhayakṛpādayaḥ /
sākṣisiddhā na kaściddhi tatra saṃśavānkvacit"//
ityarucibījaṃ dhyeyam /
siddhāntānanuguṇasyāpyetatpakṣatrayasya tārkikaṃ prati dūṣaṇatayā --------
1. yasthale - ā. 2. grāhaka - ā. 3. autpattikā - ā.
etadapyuktaṃ"anyathe"tyādinā / pratibandhadaśāyāṃ kāryājananamātreṇa śakteḥ sahajatvābhāve vahnbhāve dāhādiśakteḥ sahajatvamiti vyavasthityanupapatterityarthaḥ //
svatastve saṃśayopapādanam

-- vaktuṃ śaktamiti bhāvenātropanyāsa iti bhāvaḥ -- etadapīti // uktarītyā saṃśayasthale svatastvepapādanamapītyarthaḥ /
svatastve saṃśayopapādanam

na cāprayojakāḥ svatastvahetavaḥ / paratastve prāmāṇyajñānasyāpi prāmāṇyaṃ saṃvādādiliṅgajanyānumitirūpeṇānyena 1 jñānena grāhyam, evaṃ tatprāmāṇyamapyanyeneti phalamukhyekānavasthā /
na cāprayojakā iti // hetavaḥ santu svatogrāhyatvarūpasādhyaṃ māstvityatra vipakṣe bādhakasya sādhyasādhane 'nukūlatarkasyābhāvāditi na cetyarthaḥ / pūrvaṃ 2 kvaciddhetāvaprayojakatvoddhārasya prātisvikarūpeṇa kṛtatvepi sāmānyatoyamuddhāra ityadoṣaḥ / ata eva hetava ityuktiḥ /"tatprāmāṇyasyāpyanyena
grahaṇāṅgīkare 'navasthānāt"iti ṭīkāṃ vivṛṇvāno maṇyādyuktidiśaivānvasthādvayamāha-- paratastva iti // jñāna 3 grāhakasākṣivyatiriktena yena kenāpi grāhyatva ityarthaḥ-- phalamukhīti // phalaṃ prāmāṇyajñānaṃ mukhamupasthitiheturyasyāḥ sā phalamukhītyarthaḥ /
1. jñāneneti na - kha. 2. kvacitkkacit - mu. 3. grahaṇa - ā.
prāmāṇyaniścayasya pravartakatvam prāmāṇyavādaḥ pu - 91.
---------------------------- ------------- ----------
evaṃ prāmāṇyasyānumeyatve liṅgavyāptyādijñānaprāmāṇyāniścaye 'siddhyādiprasaṅgena tanniścayārthaṃ liṅgā 1 dyantaraṃ, tajjñānaprāmāṇyaniścayaśca svīkāryaḥ, evaṃ tatra tatrāpīti kāraṇamukhyanyapītyanavasthādvayāpapatteḥ //
na ca yatra doṣaśaṅkādirūpākāṅkṣā tatraiva saṃvādāpekṣeti nānavastheti vācyam /
tathātve pratibandhanirāsārthameva saṃvādāpekṣā na tu prāmāṇyagrahārthamiti manmatapraveśāpatteḥ /
kāraṇāntarānava 2 sthopalakṣaṇatayaikatrānasthānirdhāraṇāya vā parābhyupagamānurodhena vānumeyatva ityāpādakanirthāraṇoktiḥ / pūrvaṃ tu sāmānyamupetya paratastva ityādyevoktam / na tu viśiṣyate dhyeyam -- kāraṇamukhīti // pūrvavadyākhyeyam / jñānānāṃ prāmāṇyamanumitigrāhyaṃ anumitiprāmāṇyaṃ tu svata iti pracīnamate phalamukhānavasthābhāvātkāraṇāmukhyā apyuktirityeke /
anyetu tanmate kvāpi svaprakāśatvābhāvāttatrāpyanavasthāstyeva / ata eva paratastva iti sāmānyoktiḥ / na tvanumeyatva iti viśiṣyetyāhuḥ/
yatra tu prāmāṇyajñāne 'prāmāṇyaśaṅkayā prāmāṇyasaṃśayastatra prāmāṇyajñānaprāmāṇyaniścayādeva prāmāṇyaniścaya ityādimaṇyuktamāśaṅkate-- na ca yatreti // doṣeti // duṣṭakaraṇajanyatvādiśaṅkārūpetyarthaḥ /"na cākāṅkṣāyāmeva pramāṇāntarāpekṣatvādanavasthābhāva"iti tatvanirṇayānukaraṇādākāṅkṣetyuktiḥ -- uktaṃhīti //
1. ṅganta - cha. 2. sthādyu - ā.
pra-ni-pra-katvaṃ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 92.
-------------- -------------- ----------
uktaṃ hi bhagavatpādaiḥ"ākāṅkṣāyā eva buddhidoṣātmakatvā"diti //
na cāvaśyavedyatvābhāvānnānavasthā / jñānamavaśyavedyamiti vakṣyamāṇatvāt / kṛṣyādau sandehātpravṛttāvapi bahuvittavyavasāyasādhye pāratrikaphalage 1 yāgādau niṣkampapravṛtyarthaṃ prāmāṇyasyāpyavaśyavedyatvāt //
nanu tatrāpyarthaniścaya eva hetuḥ / samānaviṣayatvāt / āvaśyakatvācca / na tu prāmāṇyaniścaya iti cenna /
tatvanirṇaye / ākāṅkṣeti buddhidoṣaityaprāmāṇyaśaṅketi cānarthāntaram //
tatvanirṇayaṭīkoktarītyā prakārāntareṇānavasthābhāvamāśaṅkya nirāha -- na ceti// jñānasyeti śeṣaḥ -- avaśyavedyamiti // etena caramaprāmāṇyajñānasya jñānābhāvena kocismaraṇābhāvena viṣayāntarasañcāreṇa vā prāmāṇyasaṃśayānivaśyaṃbhāvānnānavastheti
maṇyādyuktaṃ nirastaṃ dhyeyam / nanvastu jñānasyāvaśyavedyatayā jñātatvena tatprāmāṇyāniścaye tatsaṃśayo 'varjanīyaḥ / tathāpi kṛṣyādāviva pravṛttirastvityata āha -- kṛṣyādāviti //
"yatrāprāmāṇyasaṅkā nāsti karakalādijñāne tatra vyavasāya evārthaniścayaḥ tata eva niṣkampapravṛttiḥ"ityādimaṇyādyuktamāśaṅkate -- nanu tatrāpīti // pāralaukikayāgādāvapītyarthaḥ -- āvaśyakatvācceti // prāmāṇyaniścayapravartakatvādināpyarthaniścayasyābhyupeyatvāditi bhāvaḥ //
1. ke - kha.
pra-ni-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 93.
pītaḥ śaṅkhaḥ ityādā 1 vākārāntarārtho 1 llekhābhāvena śaṅkhaḥ pītatvenaiva bhātītyanubhavena caikākāraniyate saṃśayānyajñānarūpe
niścaye satyapi pītārthino 'pravṛttidarśanāt /
na cāprāmāṇyajñāna 2 rūpasahakārivirahādapravṛttiriti vācyam / evaṃ tarhyaprāmāṇyasyāpyanumeyatvena tadananumitidaśāyāṃ pītārthinaḥ pṛvṛttiḥ syāt /
kiñcāprāmāṇyajñānātpravṛttau prāmāṇyajñānānnivṛttiḥ syāt /
kimirthaniścaya eva pravartakaḥ uta prāmāṇyavirodhijñānavirahasahakārisahitaḥ, atha prāmāṇyavirodhijñānaviraho na sahakārī kiṃ tu pravartakatāvacchedakaḥ, yadvār 1 'taniścaya eva pravartakaḥ 3 aprāmāṇyādijñānaṃ pratibandhakaṃ pratibandhakāntarasampādakaṃ vā, iti vikalpān hṛdi kṛtvādyovyabhicārityāha -- pīta iti // 4 śuklovetyākārāntaretyarthaḥ-- vdvyākārārtheti / 5 akārāntareti kvacitpāṭhaḥ //
dvītīyaṃ śaṅkate -- na cāprāmāṇyavirodhino niścayasaṃśayasādhāraṇajñānābhāvarūpasahakārītyarthaḥ / iṣṭāpattimāśaṅkyāha -- kiñceti // nanvāprāmāṇyajñānasya pratibandhakatvaṃ sarvasiddhamityastu tadvirahattatra pravṛttiḥ / prāmāṇyajñānapravartakatvamadyāpi na siddhamiti kathaṃ tadabhāvānnavṛttirāpādyata ityastatsādhayati -- kiṃñceti//
1. dau vdyākārārtho - kuṃ - anekākārārtho- kha. 2. rūpapadaṃ na - kha. 3. etāvannāsti - kuṃ. 4. vākaroti / śukleveti vāśabdarūpavākārāntaretyarthaḥ-- kuṃ. ā. 5. vdyākārārtheti kvacitpāṭhaḥ -- ā.
pra-ni-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 95.
-------------- ------------ --------
kiñca tadabhavavati tatprakārakatvarūpāprāmāṇyaśaṅkādyabhāvo 'nekābhāvaghaṭitatvādguruḥ / prāmāṇyaniścayastu na tatheti ladhuḥ / evamaprāmāṇyaśaṅkādyabhāvavattadvatitprakārakajñānatvarūpaprāmāṇyātyantābhāvaśaṅkādyabhāvaḥ evaṃ tadvyāpyadoṣajanyatvādiśaṅkādyabhāvopi heturityabhāvā aneke / prāmāṇyaniścayatvekaḥ / abhāvānāṃ prāmāṇyaviścayavirodhyabhāvatvenaikatve tvāvaśyakatvāllāghavācca prāmāṇyaniścaya eva sahakārī /
na cāprāmāṇyājñānamapyāvaśyakam / prāmāṇyaniścayasyāpyapramātvena 1 jñānasyāpravartakatvāditi vācyam / manmate tasyāpi niścitaprāmāṇyakasyaiva pravartakatvāt /
na cāprāmāṇyaśaṅkābhāvaḥ kḷptaḥ prāmāṇyaniścayastu kalpya iti vācyam / gṛhītaprāmāṇyajñānasamānaviṣayakajñānāntare niṣkampapravṛtta janaka 2 jñānatvamātreṇa sāmagrīsatvena tatkḷpteruktatvāt /
śaṅkādītyādipadena niścayagrahaḥ --- virodhyabhāvatveneti // virodhiniścaya 3 viṣayābhāvatvenetyarthaḥ //
taulyamāśaṅkya nirāha -- nicāprāmāṇyājñānamapīti // manmata iti // anavasthā tu nirasiṣyata iti bhāvaḥ -- kḷpta iti // sarvatra satvāditi bhāvaḥ-- jñānāntara iti // kḷpteruktatvādityanvayaḥ /

1. jñāne tasyā - mu. 2. jñānamātre ca - mu. 3. yābhāvatvenetyarthaḥ - ā.
pra-ni-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 95.
---------- ----------- ----------
phalamukhagauravasya cādoṣatvāt / anyāthānumitau vyāptijñānaṃ na hetuḥ / kiṃ tu sahacāradarśanavato vyabhiyārājñānam / evaṃ pakṣe liṅgajñānaṃ na hetuḥ / kiṃ tu pakṣajñānavataḥ pakṣe liṅgasaṃsargrāgrahaḥ / evaṃ pravṛttau viśiṣṭajñānaṃ na hetuḥ / kiṃ tu bhedāgrahaḥ / evamarthendriyādisabandher'thābhāvājñānaṃ pravartakam na tvarthaniścayaḥ / ityādyatiprasaṅgaḥ /
1. etena uktarūporthaniścaya eva pravṛttihetuḥ / apramātvenājñātatvādīkaṃ daṇḍagatadārḍhyavatkāraṇatāvacchedakam / tadabhāvātpītaḥ śaṅkha 2 iti jñānānna pravṛttiriti nirastam / lāghavena prasātvena jñānatatvasyaiva tadavacchedakatvaucityāt/
bādhoddhāragrantha ityarthaḥ-- sāmagrīsatveneti // prāmāṇyaniścayasāmagrīsatvenetyarthaḥ/ kalpyatvamupetyāha -- phalamukheti // kāraṇatākalpanāvasare 'vacchedakagauraveriva prāmāṇyaniścayakalpanasyānupasthitatvātpaścāttadupasthitāvupajīvyavirodhena gṛhītakāraṇatvābādhakatvāditi bhāvaḥ / vipakṣe bādhakaṃ cāha -- anyatheti // evaṃ kḷptatve gauravasyādauṣatve ca prāmāṇyaniścayasyāpravartakatvamupetyāprāmāṇyājñānasahitārthaniścayasyaiva pravartakatva ityarthaḥ //
tṛtīyakalpaṃ nirāha -- eteneti // ukteti // aprāmāṇyajñānaśūnyārthaniścaya evetyarthaḥ / etena 3 tyuktaṃ vyanakti -- lāghavenetyādinā //
1.etevaive - a. 2. śaṅkhapadaṃ nāsti - kuṃ. 3. naive - a.
prā-ni-pra-katvaṃ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 96.
-------------- ------------- ---------
anyathā anumityādau sahacārādijñānameva hetuḥ vyabhicāritatvādinājñātatvaṃ kāraṇatāvacchedakamiti syāt /
etevaivārthaniścaya eva pravartakaḥ / pītaḥ śaṅkha ityādau tvaprāmāṇyajñānaṃ pravṛtta pratibandhakamiti nirastam / nirviśeṣeṇaiva pratibandhakasya maṇyādestvanmate svābhāvarūpakāraṇavighaṭanarūpatayā pratibandhakatvepi manmate śaktivighaṭakatvena pratibandhakatvepi yathā jātiviśeṣarahitasya vyabhicārādijñānasya madadvayepyanumityādijanakībhūtavyāptyādijñānavighaṭakatvenaiva tatpravabandhakatā tathaivāprāmāṇyajñānasyāpi pravṛttihetubhūtajñānavighaṭakatvenaiva pratibandhakateti vaktavye arthaniścayasya pītaḥ śaṅkha ityādau satvena tadvighaṭanāsaṃbhavāttena vi 1 ghaṭanīyasya prāmāṇya 2 jñānasya hetutvasiddheḥ /
caturthakalpaṃ nirāha -- etenaiveti // aprāmāṇyajñānaṃ prāmāṇyavirodhijñānamityarthaḥ / etene 3 tuktaṃ durgamatvādyudvyanakta -- nirviṣayasyetyādinā // 5 jātiviśeṣahīnasya sākṣādavirodhino jñānasya pratibandhakatvaṃ tajjanakajñānavighaṭakatvenaiveti vyāpteryathetyādinā vivakṣita 6 tvānmaṇyādau nirviṣaye vyabhicā 7 ro neti bhāvena nirviṣayasyetyādyuktiḥ //
1. ttaddhi -mu. 2. ṇyādi - cha kha. 3. etenaivetyuktaṃ -mu. 4. nirviśeṣasyetyādinā- mu. 5. vakṣyamāṇavyāptau - ā a. 7. ranirāsāya - ā a.
pra-ni-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 97.
-------------- ------------- -------
jñānaṃ hi jñānāntarasya viṣayadvāraiva virodhīti svaviṣayaviruddhaviṣayakameva jñānaṃ vighaṭayati / anyathā vyabhicārādijñānamapi
svābhāvarūpahetuvighaṭanatayā anumityādipratibandhakaṃ vā sahacīrādijñānagataśaktivighaṭakatvena pratabandhakaṃ vā syāt / na tu vyāptyādijñānavighaṭakatvam / bādhādistu grāhyābhāvaviṣayakatvena sākṣādvirodhitvātsvata evānumitipratibandhakaḥ / jñānaniṣṭhaprāmāṇyaviṣayakajñānaṃ tu ghaṭhaviṣakapravṛtterna sākṣādvirodhi /
kiñcoktaprakāreṇāprāmāṇyajñānavatprāmāṇyātyantābhāvādijñānānāmapi pratibandhakatvādabhāvakūṭasya kāraṇatā kalpyetyatigauravam /
nanu jñānamapi maṇyādivadbādhapratipakṣavacca kāraṇībhūtasvābhāvavighaṭanarūpatayaivāstu pratibandhakaṃ kiṃ kāraṇībhūtajñānavighaṭakatayetya āha -- jñānaṃ hīti // svamatāvaṣṭambhenāha -- śaktavighaṭakatveneti // bādha 1 vaiṣamyamāha -- bādhādistviti // astu jñānaṃ hītyādinoktamaprāmāṇyajñānaṃ tu bādhādivatsyādītyata āha -- jñānaniṣṭheti // aprāmāṇyeti // prāmāṇyavirodhītyarthaḥ / kiṃ tu prāmāṇyaniścayasyaiveti 2 tadghaṭakatayaiva pratibandhakamiti prāmāṇyajñānasya hetutvasiddhiḥ / tadvatvābhāvasya pravṛttiviṣayābhavatvepi na tanmātraprāmāṇyamiti bhāvaḥ //
janakajñānavighaṭakatvamanupetya bādhavatpravṛtto svakāraṇībhūtābhāvavighaṭanarūpatvenaiva pratibandhakatve doṣāntaramāha // kiñceti //
1. dhādi - ā. 2. śeṣaḥ tathā ca - a.
prā-ni-pra-katvaṃ ) prāmāṇyavādaḥ pu - 99.
--------------- ------------ ---------
tato varamekaḥ prāmāṇyaniścayo hetuprāmāṇyādijñānaṃ tu tadvighaṭakamiti / maṇyādau tu tvanmate tadvighaṭanīyasyaikasyābhāvādabhāvakūṭasya hetutāstu/etenaiva upādhijñānasyādheyavyabhīcārajñānarūpānumitipratibandhakāntarasampādanenānumitipratibandhakatvamivāpāmāṇyasandehasyāpi mānasārthasaṃdeharūpapravṛttipratibandhakāntarasampānena
pravṛttipratibandhakatvam / uktaṃ hi --"aprāmāṇyasaṃśayenārthaniścayaṃ paribhūyārthasaṃśaya"itīti nirastam /
ukteti --"evamaprāmāṇyaśaṅkādyābhāvavadi"tyādinoktaprakāreṇetyarthaḥ / atigauravamiti -- aprāmāṇyajñānābhāvaḥ kāraṇamityetadeva prāmāṇyajñānādguru / tatrāpyabhāvakūṭaḥ kāraṇamityuktāvatigauravamityarthaḥ / śakteranaṅgīkārādanyacasya pratibadhyasyabhāvaprāmāṇyajñānābhāvādiṣu cānugataikahetutāvacchedakasyāsaṃbhāvādabhāvakūṭasyaiva hetutāyāstvayā vācyatvāditi bhāvaḥ //
nanvevaṃ maṇyādyabhāvasthale maṇimantrādyabhāvakūṭasya kāraṇatā kḷptapteghanīyaṃ prāmāṇyajñānamiti kimarthamatigauravāśrayaṇamiti bhāvaḥ //
pakṣe pakṣaṃ pratyācaṣṭe -- etevaiveti // upādhervyabhicāronnāyakatvapakṣamupetyetyoktam -- ādheyavyabhicārajñāneti // sandehaniścayasādhāraṇajñānamātrasya pratibandhakatvājjñānapadaprayogaḥ-- uktaṃ hīti // maṇāvityarthaḥ /
prā-ni-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 99.
------------- ------------- -------
mānasārthasandehasyāpi pītaḥ śaṅkha ityādāvuktarītyārthaniścaya 1 sadbhāvena tadvighaṭakatvāyogena sadarthatvarūpaprāmāṇyaniścayavighaṭanenaiva pratibandhakatvasyaivocitatvāt / tasmāgasaṃsargagrahavyabhicārajñānādeḥ pravṛtyanumityādipratibandhakatvānyathānupapattyaiva tadvighaṭanīyasya 2 saṃsargāhavyāptijñānādeḥ pravṛtyanumityādihetutvavadaprāmāṇyajñānasya pravṛttipratibandhakakatvā 3 nyathānupapatyaiva tadvighaṭanīyasya prāmāṇyajñānasya
taddhetutvasiddhiḥ //

yadyapi paraprakriyayā na niścitaprāmāṇya 4 jñānaṃ pravartakam / prāmāṇyaliṅgajñānādinārthajñānasya nāśāt /
etenaivetyaktaṃ vyanakti -- mānasārthasandehasyāpīti // tadvighaṭakatvāyogenetyādinānvayaḥ / jñānaṃ hītyādinoktarītyā pramāṇyaniścayavighaṭanevaiva pratibandhakatvasyocitatvādityarthaḥ / arthasandehasya prāmāṇyaniścayavirodhitvaghaṭanāya sadarthatvarūpetyuktam-- tasmāditi // anyasya vighaṭanīyasyābhāvajjñānasya jñānāntaravighaṭakatvāccetyarthaḥ / anumityādityādipadena liṅgaparāmarśādigrahaḥ / aprāmāṇyajñānasyetyupalakṣaṇam / arthasandehasya cetyapi dhyeyam -- taddhetutveti // pravṛttihetutvetyarthaḥ //
āśuvināśino jñānasya pravṛttikāle 'bhāvātkathaṃ pramātvena jñātasya pravartakatvam / uktaṃ ca maṇau"jñānaṃ gṛhītaprāmāṇyaṃ na pravartakam / prāmāṇyānumiteḥ pūrvameva tasya nāśāt / kiṃ tu tajjñānasamānaviṣayakamaprāmāṇyaśaṅkaśūnyajñānāntaramevetyādī"tyetaccodyamanūdya samādhimāha -- yadyapīti //
1. sya - kha. 2. syaiva - cha. 3. nupapatyaiva - ga. 4. ka - kuṃ. / maṇapustakeṣu tyādītināsti.
prā-ni-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 100.
------------- ------------- ------------
kiṃ tu tatsamānaviṣayakamaprāmāṇyaśaṅkārahitamittaraṃ jñānāntarameva / tathāpi manmate sākṣirūpasya sukhādijñānasya svaprakāśatvena svasyaiva svaprāmāṇyaniścayarūpatvāt / ghaṭādijñānasya tu paragrahyatvepi tadgāhakeṇa nityena sākṣiṇā pramāṇatvevaiva grahaṇāttasya ca svaprakāśatvenānavasthābhāvānniścitaprāmāṇyameva jñānaṃ pravartakam / kiñcādye jñāne prāmāṇyaniścayena kathaṃ dvitīye tacchaṅkābhāvaḥ //
svaprakāśatveneti //
"yadi sākṣī svayaṃ bhāto na mānaṃ kena gamyate /
akṣajaideśca mānatvamanavasthānyathā bhavet"//
iti vaiśiṣikanayānuvyākhyāne tathā --
"nayamena sukhadyeṣu prāmāṇyaṃ sākṣagocaram /
svaprāmāṇyaṃ sadā sākṣī paśyatyeva suniścayāt"//
iti jñānapādīyānuvyākhyāne cokteriti bhāvaḥ -- ghaṭādijñānasya tviti //
manovṛttirūpajñānasyetyarthaḥ //
"icchā jñānaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ bhayā 1 bhayakṛpādayaḥ /
sākṣisiddhā"
ityukteriti bhāvaḥ-- nityeneti // auttarikānusmṛtisiddhātmasvarūpabhūtasauṣuptikānubhavarūpasya tasya nityatvāditi bhāvaḥ -- anavastheti // pūrvoktadvividhānavasthābhāvādityarthaḥ / tathā ca 2 maṇāvukto doṣaḥ pareṣāmeva / nāsmākam /"anyathā bhaṭṭamate prāmāṇyasyānumitigrahyatve anavasthā syāt / gurumate prāmāṇyasya svagrāhyatvaṃ na svagrāhyam/ svarūpaprāmāṇyabahirbhūtatvāta / kintu paragrahyatve 'navasthānā"dityapi maṇikṛdukto doṣo nāsmatpakṣe / svagrāhyatvasyāpi sākṣivedyatvāditi bhāvaḥ //
1. tathā - kuṃ. 2. maṇikṛduktadoṣāḥ - a.
prā-na-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 101.
------------ ------------- ----------
nanu yadīdaṃ rajataṃ na syā 1 ttadā rajatatvaprakārakapramāviṣayo nasyāditi tarkaprabhāvādvitīye śaṅkābhāvaḥ / tarkeṇārtha 2
satvaśaṅkānivartanena tadghaṭitāprāmāṇyaśaṅkānivartanāditi cenna / kḷptasāmagrīkasya ladhoścānuvyavasāyarūpaprāmāṇyaniścayasya tyāgenānyasya viparītasyoktarūpatarkānusandhānaniyamasya kalpane 'nubhavavirodhāt //
nanu samānaviṣayakajñānāntara ivāprāmāṇyaśaṅkānivṛttāveva prāmāṇyajñapterupakṣayānna
pravṛttihetutā kalpyā /"aprāmāṇyaśaṅkāpratibandhadvārā niṣkampapravṛttāvupayujyate prāmāṇyajñānaṃ"iti maṇyukterityato dvitīyajñānepi prāmāṇyaniścaya eva pravartaka iti bhāvenāha -- kiñceti dvitīya iti // gṛhītaprāmāṇyajñānasamānaviṣayake jñānāntara ityarthaḥ -- kḷpteti //"na ca dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ uttarasya jñānasya"ityādinā svatastvānumānāvasaroktarītyā kḷptasāmagrīkasyetyarthaḥ / anyatra kḷptatvācca dvitīyajñānādāvapi prāmāṇyaniścaya eva pravartaka iti bhāvenāha //
1. tarhi - mur. 2. thā - mu.
prā-ni-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 102.
-------------- -------------- ------------
kiñcāprāmāṇyaśaṅkānantaraṃ pravṛttau prāmāṇyaniścayo heturiti tāvadavivādam / tatra 1 niśśaṅkapravṛttitvameva kāryatāvacchedakaṃ lāghavāt / na tu śaṅkānantaraniśśaṅkāpravṛttitvaṃ gauravāt /tatra prāmāṇyaniścayo 'prāmāṇyaśaṅkānirāsopakṣīṇa iti gauravādinā nirastam / anyathā vyāptyādiniścayopi vyabhicārādiśaṅkānirāsopakṣīṇaḥ syāt /
kiñca prāmāṇyaniścayasyāprāmāṇyaśaṅkānivartakatvenopakṣaye tvatpakṣe prāmāṇyasyānumeyanāvaśyakena prāmāṇyavyāpyatayā liṅgajñānenaivāprāmāṇyaśaṅkānivṛttisambhavātprāmāṇyajñānasya pravṛttāvanupayogāttadgrahaṇacintā vyarthā /
kiñcāprāmāṇyeti // avivādamiti //"parataḥ 2 pakṣe prāmāṇyagraho na kvacitpravartakaḥ"iti maṇyukterasti vivādaḥ / tathāpi"yatracānabhyāsadaśāyāmaprāmāṇyaśaṅkārthaniścayaṃ paribhūyayārthasaṃśayastatra prāmāṇyaniścayādhīnajñānānarthaṃ niścitya niṣkampaṃ pravartate"ityuktyā tatra sthale prāmāṇyaniścayasya niyatapūrvavṛttitvāllaghutvāddhetutvamavaśyaṃ vācyamiti bhāvenaivamuktiḥ / anyatropakṣayātkathaṃ hetutetyata āha -tatra prāmāṇyeti // gauravādineti // gauravātigauravā 3 dinā pūrvameva nirastamityarthaḥ / atiprasaṅgaṃ kiñcadvyanakti -- anyatheti //
yadapi maṇau"nanvevaṃ bahuvittavyayāyāsasādhye"ityādinā prāmāṇyajñānasyānupayogamāśaṅkyāprāmāṇyaśaṅkānivartakatvenopayogakathanaṃ tadapyayuktamityāha -- kiñca prāmāṇyeti /
1. ta - mu. 2. stva - mu. 3. tiprasaṅga - kuṃ. ā a mu.
prā-ni-pra-katvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 103.
------------- ------------- ------------
yadyapi vyavasāyaḥ śaṅkānivartakavarīkṣākāle nāsti / tathāpi smṛtyupanītasya vyavasāyasya prāmāṇyaniścaya eva pravartakaḥ /
yadvā tvanmate gṛhītaprāmāṇyena jñānena samānaśīlatvādaprāmāṇyaśaṅkārahitaṃ jñānāntaramivi manmate nirastapratibandhena sākṣaṇā gṛhītaprāmāṇyaṃ jñānāntarameva pravartakam / etadapyuktam"anyathe"tyādinā / prāmāṇyaniścayasyāpravartakatve vyāptyādiniścayo 'numityādiheturitivyavasthāyogādityarthaḥ //
prāmāṇyaniścayasya pravartakatvam

aprāmāṇyaśaṅkānivṛttisthale vyavasāyasya nāśena pravṛttikāle 'bhāvātkathaṃ pramātvena jñānaṃ pravṛttiheturityāśaṅkya dvedhā samādhimāha -- yadyapītyādinā // smṛtīti // pararītyedam / yadvā siddhānte sākṣirūpanityajñānaviṣayasyāpi
smṛtyupanītatvaprakāro jijñāsānayabhāṣyaṭīkābhāvadīpe 'smābharukto dhyeyaḥ -- etapīti // prāmāṇyaniścayasyāpravartakatve 'tiprasaṅga ityetadapītyarthaḥ //
prāmāṇyaniścayasya pravartakatvam

evaṃ 1 prāmāṇyaniścayasya pravartakatvasādhanena tanniścayasya parate 2 jñāyamānatve 'navasthādvayamuktvā aprāmāṇyaśaṅkāśūnyasyārthaniścasya pravartakatvepi tadarthameva prāmāṇyaniścayasyāvaśyakatvādanavasthādvayaṃ durvārameva paratastvapakṣa ityāha // kiñceti //
1. evaṃ iti na - a. 2. jā - mu. ā.
paratastve anavasthoktiḥ prāmāṇyavādaḥ pu - 104.
--------------------- ---------- ---------
kiñcāprāmāṇyaśaṅkābhāvasya pravartakatvepi tadarthameva prāmāṇyaniśyo vācyaḥ / nanu dharmyajñānādināpi śaṅkābhāvo yuktaḥ / na hi jñānaṃ jñātaṃ sadeva pravartakam / satyapyarthajñāne tadajñānenāpravṛtyadarśanāditi cenna / na tāvaddharmyajñānaṃ yuktam /
1. yadvā prāmāṇyaniścayasya pravartakatvapakṣe tasyāvaśyavedyatvepyaprāmāṇyaśaṅkāśūnyārthaniścayasya pravartakatvapakṣe tadananaśyakatvānnānavasthetyata āha 1 / kiñceti // pravartakatvepīti --- pravartakārthaniścayasahakāritvepītyarthaḥ / yadyapi siddhānte parīkṣāyāprāmāṇyaśaṅkānivṛttāveva sākṣiṇā prāmāṇyaniścayena prāmāṇyaniścasyāprāmāṇyaśaṅkābhāvārthatvaṃ nāsti /"sā ca buddhidoṣamātraṃ nirasyati / tasminniraste sākṣī svamahimnaiva prāmāṇyaṃ gocarayati"iti tatvanirṇayaṭīkādyukteḥ / tathāpi"yatra tu prāmāṇyajñāne 'prāmāṇyaśaṅkayā prāmāṇyasaṃśayaḥ tatra prāmāṇyajñāne prāmāṇyaniścayādeva prāmāṇyaniścayaḥ"itimaṇyuktestaṃ pratyetadāpādanamityadoṣaḥ /
nanu tacchaṅkābhāvaḥ prāmāṇyaniścayarūpapratibandhādiva svahetvabhāvādapi saṃbhavatīti bhāvena"prāmāṇyaniścayānavaśyaṃbhāvāt"iti maṇyādyuktaśaṅkate // nanviti // tathātve pravṛttirna syādityata āha // nahīti --"jñānaṃ hyabubhutsitagrāhyatayā tīvrasaṃvedanaṃ"ityādiprathamapādīyasudhāvākyaṃ vivṛṇvannāha // na tāvaditi -- koṭyasmaraṇaṃ cāyuktamiti kalpāpekṣayā tāvacchabdaḥ // ajñānaṃ hi tadarthayogyatvābhāvena vā sannikarṣādisāmagryabhāvena vā sahakārivihaprayuktasāmagryabhāve -----
1. ayaṅgranthaḥ kuṃ. pustake kuṇḍalitaḥ. 2. samastaṃpadam - a. kuṃ.
pa-ana-ktiḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 105.
----------- ----------- ---------
yogyasya dharmiṇo jñānasya manassaṃyuktātmasamavāyarūpasamprayogavatvenaivotpatyā jñānatvena 1 jñānajñānasāmagryāḥ satvāt /
na ca jñānajñāne bubhutsā hetuḥ sā ca sārtrikīti vācyam / jñānasya sukhādivadyogyātmaviśeṣaguṇatvenābubhutsitagrāhyatvāt / bubhutsāyā jñānarūpadharmijñānasādhyatvenānavasthānācca /
na vā pratibandhena 2 veti caturdhā 2 / ādyadvayaṃ na prakṛta ityāha / yogyasyetyādinā -- manassaṃyuktetyādyuktiḥ pararītyā / siddhānte tvātmasaṃyuktamassamavāyetyarthaḥ / samavāyastādātmyaṃ jñeyam / su 4 svādyanubhavarūpasākṣyāśeyena vāyaṃ granthaḥ siddhānte yojyaḥ / satyapi dharmijñāne sādhāraṇadharmādarśanādasandeha iti śaṅkāpanodāyoktaṃ jñānatvena jñānajñānaneti //
na ca jñānatvanirvikalpakavilambāttadabhāvaḥ / nirvikalpasyapyanutpattau bījābhāvānnirasiṣyamāṇatvādveti bhāvaḥ / etena"sukhādivatsatyāṃ sāmagryāṃ vedyatvāparihārāt"iti tatvanirṇayaṭīkā vivṛtā //
sahakāryantaravirahānna jñānajñānamiti tṛtīyamāśaṅkya nirāha // na ceti // anavasthānācceti // bubhutsāhīcchāviśeṣaḥ /
tasyāḥ svaviṣayajñānasādhyatvādbubhutsāhetujñānasya dharmijñānaviṣayakasya tadviṣayabubhutsāsādhyatvāt sā ca tadviṣayajñānasādhyeti pūrvapajñānavyaktibubhutsāvyaktiparamparayānavasthānāccetyarthaḥ /
1. ekaṃ jñānapadaṃna - mu. 2. pustake nāsti - mu. / ajñānaṃ hi dvedhā / yogyatvābhāvena vā sannikarṣādisāmagryabhāvena vā / na dvayaṃ prakṛta ityāha - a.
4. sukhānu - ā.
pa-ana- ktiḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 106.
------------ ---------- ----------
vartamānasvīyajñāne bubhutsāyā adarśaranācca //
na ca dharmyajñānarūpaphalabalātsukhādusāmagrī tajjñānasāmagrī vā 1 jñānapratibandhikā kalpyata iti vācyam / dharmyajñānasyādyapyasiddhyānyonyāśrayayāt / jñānasyājñānaṃ tatra kadācitsaṃśayādyāpātācca / koṭyasmaraṇaṃ cāyuktam / jñānatvarūpasādhāraṇadharmadarśanasya yāgādau niṣkampapravṛttyarthaṃ prāmāṇyādirūpaviśeṣabubhutsāyāśya satvena tatsmaraṇasāmagryāḥ satvāt /
bhaviṣyadādijñānajñāne kathañcidbubhutsāsambhavepi na vartamāne / tathāca tatra vyabhicārānnakvāpi sā jñānajñānaheturityāha - vartamāneti // svīyeti // yadyapi svasyedamityarthe 'ṇikṛte svaśabdasya dvārādiṣu pāṭhena"dvārādīnāñce"tisūtreṇa vakārātpūrvamaijāgamenaukāre sati sauveti bhāvyaṃ / tathāpi svasmai hitamityarthe"prāk krītāccha"iti chapratyaye svīyeti sādhviti jñeyam /
cuturthaṃ nirāhī / na ca dharmyajñāneti -- vyavasāyarūpadharmiṇo 'jñānetyarthaḥ / jñānasyājñāna iti // ananuvyavasāya ityarthaḥ / etena"na ca jijñānasāyāmevānubhavo 'nubhūyate"ityādibhāṣyaṭīkā vivṛtā dhyeyā / koṭyasmareṇanetyetannirāha / koṭyasmaraṇaṃ ceti --"jñāne hi jñāte tatprāmāṇyānupalabdhau kathaṃ saṃśayo na syāt"iti tatvanirṇayaṭīkāṃ vivṛṇvā 2 na āha -- jñānatveti //
1. jñānajñāna - kuṃ-cha-kha-ga-ka. 2. nnāha - mu.
pa-ana-ktiḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 107.
----------- ---------- ----------
na ca viṣayāntarasañcarādasaṃdeha iti yuktam / yāgādau niṣkampapravṛttihetvasaṃdehaprayojakaviśeṣāvadhāraṇāya viṣayāntarasañcārasyaiva niroddhavyatvāt / na hi prekṣāvanto bahuvittavyayāsasādhye sādhanatvāniścayepi 1 viṣayāntarasañcārasampāditāsandehamātreṇa caityavandanādau pravartante /
kiñcoktarītyā sampannasāmagrīkeṇa kḷptena prāmāṇyaniścayenaivāsandehasambhave kathaṃ viṣayāntarasañcārādikalpanam /
api ca viṣayāntarasañcārepi sukhādijñānaprāmāṇye niyamenāsandeho dṛśyata iti nāsāvasandehahetuḥ / anyathā sukhādikamapi kukhatvādinā nāvaśyavedyam / tatrāsandehastu dharmyajñānādineti syāt / tatra sāmagrīsatvādavaśyavedyateti cetsamaṃprāmāṇyepi //
maṇyuktamanyadapi nirāha / na ceti -- parakīyapravṛttihetubhūtaḥ śaṅkābhāvaḥ prāmāṇyaniścayahetuka eva / na tu viṣayāntarasañcārahetuka iti tu durjñānamityata āha -- kiñcoktarītyeti // bādhoddhāragranthoktarītyā sampannasāmagrīkeṇa prāmāṇyaniścayapravartakatvāvādoktarītyā kḷptenetyarthaḥ / vyabhicārāccāsandehaheturevāyaṃ na bhavatītyāha / api ceti // anyatheti -- kḷptāsandehahetutyāgenākḷptahetukalpana ityarthaḥ / samamiti -- atrāpi sāmagryāḥ bādhoddhāragrantha upapāditatvāditi bhāvaḥ /
1. saṃdehasaṃbhave - ka.
pa-ana-ktiḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 108.
---------- ---------------- ------------

etena śaṅkāviśrāntibhūmau sukhādijñāne prāmāṇyavyāpyasya sukhajñānatvāderviśeṣasya darśanādevāsaṃśaya iti nirastam / prāmāṇyavyāpyatayā sukhajñānatvaduḥkhajñānatvādijñānādapi pāmāṇyajñānasya laghutvāt / sukhajñānatvādeḥ prāmāṇyavyāpyatvāgrahepyasaṃśayadarśanācca / janmāntarīyavyāptigrahakalpanasya 1 cātiprasaṅgitvāt / tasmātprāmāṇyasyāvaśyavedyatvādanavasthādvayaṃ duṣpariharam /
yadapi"viśeṣadarśānānna tatrāprāmāṇyaśaṅkā"iti maṇivacanaṃ tadvivaraṇapūrvaṃ tadapi netyāha / eteneti // vyāpyatayeti -- svarūpajñānamātrasyāprayojakatvāditi bhāvaḥ / prāmāṇikaṃ gauravaṃ na doṣāvahamityāha / sukhājñānatvāderiti -- yadvā vyabhicārānnāyasaṃśayaheturityāha // sukheti -- vyabhicārāsiddhimāśaṅkya nirāha // janmeti atiprasaṅgitvāditi -- jñānahetukatvavyabhicārasthale sarvatraivaṃ parihārasambhavāditi bhāvaḥ / yadvā 2 nārikela dvīpavāsino vahnyanumānāpatteriti bhāvaḥ 2 / evamiyatā granthena"avaśyavedyatvābhāvānnanavasthetyabhiprāya iti cenna / niśśaṅkaṃ pravṛttāvavaśśevedyatvāt"iti tatvanirṇayaṭīkāvākyoktaṃ niśśayaṅkapravṛtyarthaṃ taddhetvaprāmāṇyaśaṅkābhāvārthaṃ cāvaśyavedyamityatītavādatraye copapādyopasaṃharati /
tasmāditi -- atītavādoktadīśā niśśaṅkapravṛtyarthaṃ atra vāde uktadiśā dharmyajñānādinā śaṅkabhāvāyogenāprāmāṇyaśaṅkābhāvārthaṃ ca prāmāṇyaniścacasyāpekṣitatvādityarthaḥ /
1. syāti - kha. 2. iyaṃ paṅtiḥ nāsti - a.
pa-ana-ktiḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 109.
----------- ------------- ----------
etadapyuktaṃ"anyathā"ityādinā / paratastve uktānavasthādvayāpatteriryarthaḥ /
nanu tvanma 1 te yadyapi prāmāṇyagrahaṇārthaṃ saṃvādavisaṃvādabhāvārūpaparīkṣā nārekṣitā / tathāpi doṣaśaṅkādirūpapratibandhanirāsārthaṃ sāpekṣitaiva / tathā catatrāpidoṣaśaṅkāyāṃ tannirāsāya parīkṣāntaramityanavasthā tulyaiveti cenna / sākṣivedyasukhāduḥkhādijñāne doṣaśaṅkāyā abhāvena parīkṣānavasthābhāvāt / uktaṃ hi bhagavatpādaiḥ /
"na parīkṣānavasthā syātsākṣisiddhe tvasaṃśayāt" iti //
paratastve anavasthoktiḥ

etadapīti -- paratastve prāmāṇyajñānasyāpītyādinoktamityarthaḥ /
"avaśyaṃ tatsvataḥ prāmāṇyagrahaṇavādināpyaṅgīkartavyaṃ"ityādi ṭīkāryaṃ niṣkṛṣya vaktuṃ svamate 'navasthādoṣaṃ śaṅkāpūrvamuddharati -- nanvityādinā // uktaṃ hīti //
jñānapādīyānuvyākhyāna ityarthaḥ //
paratastve anavasthoktiḥ

evaṃ parastve anavasthādvayoktyā svatastvahetūnāmaprayojakatvaṃ nirasya vipakṣe 'numityasaṃbhavabādhakāntarādapi nāprayojakāḥ svatastvahetava iti bhāvenāha---
kiñceti //
1.te 'pi - kha.
paratastve prathamaprāmāṇyānumityasaṃbhavaḥ prāmāṇyavādaḥ pu - 110.
---------------------------------- ---------- --------
kiñca prāmāṇyamanumeyaṃ cetkathaṃ prāthamikaṃ tajjñānam / aprasiddhaviśeṣaṇatvenānānumānāpravṛtteḥ / pravṛttigatasaṃvādarūpavaucitryeṇa taddhetujñāne vaicitryānumānepi vahnyarthipravṛttihetorvahnitvavati vahnitvaprakārakatvādirūpaprāmāṇyasya viśiṣyāsiddheḥ //
na ca prāmāṇyamātraniṣedhe vyāghātadaṇḍabhayena viśeṣyavṛttiprakārakatvarūpaṃ prāmāṇyaṃ sāmānyata 1 eva prasiddhaṃ vahnijñāne sādhyajñānaṃ pakṣadharmatābalādvahnitvavati vahnitvaprakārakatvādau paryavasyati /
nanuktamatra maṇau"prathamaṃ ca prāmāṇyajñānaṃ vyatirekiṇā"iti tatrāha -- aprasiddheti 2 // sādhyāprasiddhau tannirūpitavyāptyajñānāditi bhāvaḥ / nanu saṃvādapravṛttihetuvilakṣaṇahetusādhyā tadvilakṣaṇakāryatvādityanumānena siddhyādvaisakṣaṇyaṃ prāmāṇyarūpameva setsyatītyata āha -- pravṛttīti // dāhasamarthaviśeṣyapravṛttiprakāratvādirādipadārthaḥ //
prakārāntareṇaprasiddhimāśaṅkya nirāha // na ceti -- viśeṣyavṛttiprakārakajñānaṃ nāsti, pramānāstītyādiniṣedhasya kvacitpramāprasiddhi vinānupapattestadarthaṃ tatprasiddhya 4 bhyupagame vyāghātarūpadaṇḍaprasaṅgāttadbhayena kvacitprasiddheravaśyavāccatvāt -- sāmānyataḥ siddhamityuktam // sādhyamānamiti -- vahnijñānaṃ viśeṣyavṛttiprakārakaṃ samarthapravṛttihetutvāditi vyatirekiṇā sādhyamanamityarthaḥ //
1. taḥ siddhaṃ - kuṃ - ga- kha. 2. aprasiddha iti - mu. 3. ṣyakatvādi - kuṃ vahnyavṛttiprakārāvacchinnatvādirādipadārthaḥ - a. 4. dvyana - kuṃ.
pastve-praprā-ṇyātya-bhavaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 111.
---------------------- ------------ --------
evaṃ ca nāprasiddhaviśeṣaṇatvaṃ nāpyasādhāraṇyamiti vācyam / prathame casvārthānumāne
vyāghātānupasthiteḥ / svayaṃ niṣedhasya ca taddhīpūrvakatvāt /
na ca tatra 1 prāgbhavīyasaṃskārajanyā smṛtirūpā tatprasiddhiḥ / prathamaprāmāṇyajñānasya prāmāṇyasvatastvenaivopapattau tatkalpakābhāvāt /
atha prathamaṃ ayaṃ vahnitvenānubhavo vahnitvaprakārakatve sati ---
nāpyasādhāraṇyamiti -- vyaktaviśeṣe sādhyasyāniścayena sapakṣānirṇayāditi bhāvaḥ/ nanu svārthānumāne parakīyavyāghācānavatārepi svakīyaprāmāṇyaniṣedhānupapattyaiva tatsiddhiḥ syādityata āha // svayamiti - tathā ca sā dhīreva kathaṃ syāditi mṛgyata iti bhāvaḥ /
"prāgbhavīyasaṃskārādviśeṣyāvṛtyaprakārakatvaṃ tadvati tatprakārakajñānatvaṃ vā tatprāmāṇyaṃ tanmātraṃ smṛtaṃ vahnijñānādau sādhyamānaṃ"ityādinā maṇigṛduktaṃ tatsampradāyavidāṃ matamanūdya nirāha // na ca tatreti -- prathamaprāmāṇyānumitisthala ityarthaḥ / upapattāviti -- tadupapattiprakāraśca bādhoddhāragranthe saṃśayopapādanagranthādaucokta iti bhāvaḥ /
"vayaṃ tu brūmaḥ prathamaprāmāṇyābhāva eva prāmāṇyaṃ vyatirekiṇāsādhyaṃ"ityādinoktaṃ maṇikṛdabhimataṃ pakṣamāśaṅkate -- atheti // bhramavyāvṛtyarthamayāmityuktiḥ / dravyatvādinā vahnyanubhave 'bādhāya 2 vahnitvenetyuktiḥ /
1. kha ka. pustake"tatra"iti nāsti. 2. bādhavāraṇāya - a.
paratastve-praprā-ṇyātya-bhavaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 112.
------------------------ ------------ ----------
-- vahnitvābhāvavadviśeṣyako na samarthapravṛttijanakatvāt vyatarekeṇāpramāvadityanumānenāprāmāṇyābhāva evānumeyaḥ / tata eva niṣkampapravṛtteḥ / na ca tatrāpi sādhyāprasiddhāprasiddhirdeṣaḥ / abhāvasādhyake 1 vyatirekiṇi sādhyaprasiddhiṃ vinaiva sādhyābhāvarūpasya 2 bhāvasya hetvabhāvyāpyatvagrahāt /
"vahnitvābhāvavati vahnitvaprakārakona"iti maṇyuktasādhyasya yajñapatiṭīkānurodhenārthoktirvahnitvaprakārakatvesatītyādisatyantaṃ na 3 nañarthabhūtābhāvaviśeṣaṇam / 4 evaṃ ca atra vahnitvamiti jñāne vahnitvābhāvavadvahnitvaviśeṣyakatvasatvepi viśeṣaṇābhāvaprayuktaviśiṣṭābhāvarūpasādhyasatvānna vyabhicāraḥ / ata eva 4 maṇau
"dāhasamarthaviṣayakaprayatnajanakatve sati vahnitvaprakārakatvādisamarthapravṛttijanakatvābhāvayoḥ"ityagre tadīyagranthānurodhātsamarthetyādihetūktiḥ / 5 anyathā sādhye viśeṣyavaiyarthyāt 5 / vahniviṣayaketi samarthapravṛttirviśeṣaṇīyā / tena na ghaṭādijñāne vyabhicāraḥ / evamapyatra vahnitvamiti jñāne vyabhicāra iti cet / evaṃ tarhi vahnitvaprakārakatvesatīti viśeṣaṇam / nanu prāmāṇyaniścayābhāve kathaṃ pravṛttirityata āha -- tata eveti // aprāmāṇaṇyābhāvajñāyata ityarthaḥ / prāmāṇyaviśyasyāpi tanmate tatraivopayogāditi bhāvaḥ -- abhāvasādhyaka iti / vyāptijñānārthā hi sādhyasiddhiḥ / vyāptiśca sādhyābhāvahetvabhāvayoreva /
1. kevala - ga. 2. pabhā- kuṃ. 3."na"iti nāsti -mu.ā. 4. ayaṃ granthaḥ
-mu. ā. pustake nāsti. 5. mu. ā. pustake nāsti.
pastve-praprā-ṇyatya-bhavaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 113.
--------------------- ------------- --------
yadvā vahnitvābhāvavadviśeṣyako netyeva sādhyam / pakṣadharmatābalādaprāmāṇyābhāvasiddhiḥ / na ca ghaṭādirūpātsapakṣādvyāvṛtyāsādhāraṇam / tasyānityadoṣatvāditi cenmaivam / prathamasya prāmāṇyagrahaṇasyopāye pṛṣṭhe 'prāmāṇyābhāvagrahaṇopāyakathanasya vyadhikaraṇatvāt //
tathāca tayoreva jñānamāvaśyakam / tatra ca sādhyābhāvo 'prāmāṇyameva / taccabhāvarapaṃsādhyabhūtasvābhāvarūpapratiyogijñānaṃ nāpekṣate iti tadaprasiddhāvapi yatrāprāmāṇyaṃ tatra samarthapravṛttijanakatvābhāva iti hetvābhāvena vyāpyatvagrahasambhavā1 diti bhāvaḥ /
vahnitvaprakārakatve satīti viśeṣaṇavaiyarthyaṃ manvānaḥ pakṣadharādyuktasādhyaniṣkarṣamāha -- yadveti // kathaṃ tarhi tadabhāvavati tatprakārakatvarīpāprāmāṇyasyābhāvaḥ siddhyetyata āha -- pakṣeti // uktahetorvahnitvaprakārakatvarūpāprāmāṇyaniṣedho viśeṣaṇābhāvo bādhādviśeṣyābhāvamādāyaiva viśiṣṭaniṣedhe paryavasatīti tanmātrābhāvasādhane viśiṣṭābhāvaḥ siddhyatīrthaḥ / 3. atrāpi pūrvavaddhetuviśeṣaṇaṃ dhyeyam / tena na praguktavyabhicāraḥ-- ghaṭādirūpātsapakṣāditi // tasya nirviṣayakatvena tatra sādhyasatvaniścayāditi bhāvaḥ -- anityeti // anukūlatarkābhāvavelāyāmeva doṣatvādiha ca hetūcchittirūpavipakṣabādhakasyānukūlatarkasya satvenādoṣatvādityarthaḥ-- vyadhikaraṇatvāditi // arthāntaratvarūpanigrahasthānāpatteriti bhāvaḥ / idaṃ prameyamityādau prameyatvābhāvāprasiddhya tadghaṭitāprāmāṇyābhavānumānāsaṃbhavāccetyapi dhyeyam /

1. dityarthaḥ - ā. kuṃ. 2. vahnitvā -ā. mu. 3. atra ca vahnitvaprakārakaniścayatvādityapi hetuviśeṣaṇaṃ dhyeyam -a.
na coktavyatirekyeva pakṣadharmatābalādvahnitvavadviśeṣyakatvarūpaṃ prāmāṇyaṃ gṛhṇātīti vācyam / vyāptyā vyāpakatāvacchedakāvacchinnatvenopasthāpitasyāpūrvasya vyanaktiviśeṣasyaiva pakṣadharmatayā pakṣasambandhasidhyā tathānupa 2 sthāpitasyoktarūpaprāmāṇyasya pakṣasambandhabodhane tasyā asāmarthyāt /
etena aprāmāṇyābhāvānumityanantaraṃ ayaṃ vahnitvenānubhavo vahnitvalavadviśeṣyakaḥ avanhyaviśeṣyakatve sati ---
nanu viruddhaprakāradvaye tadabhāvavadviśeṣyakatvābhāve tadvadviśeṣyakatvamādāyaiva paryavasānam / anyathā hetoḥ pakṣasaṃbandho na ghaṭata ityāśayena"tadabhāvavati tatprakārakatvavyatirekatvavyatirekaḥ siddhyaṃstadvati tatprakārakatvamādāya siddhyati / tṛtīyaprakārābhāvāt"iti maṇyuktamāśaṅkya niṣedhati - naceti // vyāptyeti // yaddharmāvacchinnanirūpitavyāptiryaddharmāvacchinnasya gṛhītā taddharmāvacchinnasya pakṣadharmatayā taddharmāvacchinnasyaiva siddhiḥ syāt / na tu prāmāṇyasyetyarthaḥ /
na cāyaṃ niyamo 'nvayini hetau na vyatirekiṇīti śaṅkyam / vyatirekasahacāreṇānvayavyāptirgṛhīta iti matābhiprāmāyeṇa śaṅkyam / vyatirekasahacāreṇānvayavyāptirgṛhīta iti matābhīprāmāyeṇa vā vyatirekiṇyapi hetvabhāvavyapyābhāvaviṣayatvanaiyatvanaiyatyābhiprāyeṇavaivamuktiḥ-- tasyā iti //"idaṃ
vahnitvaprakārakaṃ jñānaṃ vahnitvavadviṣayakaṃ"ityādinā maṇyuktaṃ pakṣāntaraṃ nirāha -- eteneti // viṣayapadaṃ viśeṣyaparamiti tadīya vyākhyānoktarviśeṣyaka ityuktam //------------------------------------------------------------------------
1. sthita - ga. 2. sthi- kuṃ-ca.ga. 3. yadvedaṃ - a.
pastve-praprā-ṇyātya-bhavaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 115.
---------------------- ----------- ----------
-- siviśeṣyakatvāditi vyatirekyantareṇa tatsiddhariti nirastam / vaiśiṣṭyamanuvyavasāyavedyamiti parataḥ 1 pakṣe sādhyāprasiddheḥ //
kiñcāprāmāṇyamapi yadyanumeyaṃ tarhi kathaṃ tatprasiddhiḥ / yenāprāmāṇyābhāvasādhakahetau sādhyābhāvarūpāprāmāṇyavyāpakābhāvapratiyogitvajñānam / yadi tu bādhānantaraṃ smṛtyupanīte bhrame vahnitvābhāvavati vahnitvena jñānaṃ mama vṛttamityaprāmāṇyaṃ manasā paricchidyate tarhi pravṛttisāmārthyānantaraṃ ----
sādhyāprasiddheriti / na ca prāgbhavīyasaṃskārānusaraṇādadoṣa iti śaṅkyam / nirastatvāt / ādāvevaivamanumānasambhave prathamamaprāmāṇyābhāvānumānasya vyarthatvāccetyapi 3 dhyeyam / aprāmāṇyacābhāvānumānepi vyatire 4 kavyāpyāprasiddhyā vyāptyasiddhirita bhāvenāha -- kiñceti // dvitīyānuvyavasāye 5 nāprāmāṇyaṃ prasiddhamityāśṅkye -- yaditviti // nāyaṃ vahniritibādhāntaramityarthaḥ-- smṛtīti // vahnibhramānuvyavasāyajanyasmṛtītyarthaḥ -- aprāmāṇyamiti // bādharūpānubhavajanyasmṛtyupanītamityarthaḥ / prāmāṇyasyāpi pañcamānuvyavasāyavedyatvamastvityāha --tarhiti // tathā ca pañcamānuvyasāyamādāya sādhyaprasiddhyā prāmāṇyānumānasyaiva prāthamikatvasaṃbhave kiṃ prāmāṇyābhāvānumāneneti bhāvaḥ / abhyupetya cedamuktam / vastutastu prāmāṇvānumānamevāyuktam /
1. parapakṣe -mu. 2. bodhyam -mu.a. 3. ke-mu. 4.numāne - kuṃ.
smṛtyupanīte vyavasāye smṛtyupanītaṃ vahnitvavaiśiṣṭyaviṣayakatvameva manasā paricchidyatām /ādāveva vā vyavasāyagataṃ tadupanītavahnitvavaiśiṣṭyaviṣayakatvamanuvyavasāyainaiva paricchidyatām kimanayā kṛsṛṣṭyā //
etena vahnitvavadviśeṣyakatvamicchādau manasā praviddhamiti nirastam / tathātve uktarītyā prāmāṇyasyaiva manasā paricchedasambhavāt //
kiñca pramāsamarthapravṛtyoḥ kāryakāraṇabhāvo niyamagarbhaḥ / niyamaścānantyavyabhicārābhyāṃ na vyaktyoreva /
pañcamānuvyavasāyavedyatvopagame ca prathamānuvyavasāyavedyatvasya sutarāmupeyatvasyopapāditatatvāditi bhāvenāha -- ādāveva veti // kusṛṣṭyeti // pūrvamaprāmāṇyābhāvānumānaṃ paścātprāmāṇyānimānaṃ aprāmāṇyaprasiddhyarthaṃ pañcamānu vyavasāyānusaraṇāmityādirīpākusṛṣṭyetyarthaḥ /
nanu vahnitvavati vahnitvenecchāvānahāmityanuvyavacasāyenecchopanītaṃ ta 2 dvatvamicchāyāṃ gṛhyate / evaṃ dveṣādāviti tatra prasiddhaṃ vahnijñāne sādhyatām / evaṃ ca nāprasiddhiritya āha -- eteneti // uktarītyeti // bādhoddhāragranthoktarītyā vyavasāyopanītasyetyarthaḥ /
evamanumayatvapakṣe prāmāṇyasyāprāmāṇyasya cāprasiddhyuktyā tannirūpitavyaptyāsiddhimuktā hetoḥ pramityasiddhimāha -- kiñceti // niyameti // yā pramā sā samarthapravṛttipūrvabhāvinītyevaṃrūpaniyametyarthaḥ-- vyabhicā 3 rābhyāmiti // etatpramāvyaktyabhāvepi vyaktyantareṇa pravṛttidarśanādityarthaḥ /
pastve-praprā- ṇyatya-bhavaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 117.
---------------------- ---------- ----------
kintu pramātvāvacchedeneti pramātve jñāte pravṛttikāraṇatvajñānaṃ tenaiva ca pramātvajñānamityanyonyāśrayaḥ //
na ca guṇajanyatvādyavacchedena niyamaḥ /
"niyamaśca na vyaktyoreva vyabhicārādatiprasaṅgācca"/ ityutpattiprāmāṇye tvayaivoktiriti bhāvaḥ -- anyonyāśraya iti // yadi kvacinmanasā prāmāṇyagrahopagameva tatra pravṛttikāraṇatvagrahānnanyonyāśrāyastarhi prathameva prāmāṇyaṃ manasā gṛhyatām /
kamanumāneneti bhāvaḥ / etacca prāmāṇya 1 jñānaṃ pravṛttikiraṇamityupetyoktam / aprāmāṇyābhāvajñānameva pravṛttikāraṇamiti pakṣe pramātvapadamapramātvābhāvaparaṃ jñeyam /
yadvā"tadabhāvavati tatprakārakatvavyatirekaḥ sidhyaṃstaddhati tatprakārakatāmādāya sidhyati / tṛtīyaprakārābhāvena tena vinā sādhyasyopasaṃhartumaśakyatvāt"iti granthenāprāmāṇyābhāvānumānameva prāmāṇyānumānamityuktatvātpramātvapadaprayogaḥ /
etena dāhasamarthaviṣayakaprayatnajanakatve sati vahnitvaprakārakaniścayatvādityapi hetuḥ parāstaḥ / prathamaṃ janakatvasya durjñānatvāt / dāhasamarthaviśeṣyakavahnitvaprakārakaniścayatvādityādirapi dāhasamarthaviśeṣyakatvasyādau durjñānatva 2 sya prāgevoktatvānnirastaprāyaḥ / dāhasamarthetyevamādirūpahetūnāṃ pramātvasāmānyā 3 nanumāpakatvācca /
pramātvasamaniyatadharmāvacchedenāstu tadgraha ityāśaṅkya nirāha-- na ceti // ādipadena doṣābhāvajanyatvāduṣṭatvāduṣṭakaraṇajanyatvādigrahaḥ-- pramātvasyeti //
anityajñānaniṣṭhasyetyarthaḥ /
1. pramātva - mu- a. 2. nasya - kuṃ. 3. nyānu - mu.
pastve- praprā-ṇyātya-bhavaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 118.
----------------------- ------------- ---------
janyatāvacchedakasyā 1 pramātvasyā 1 jñāne guṇajanyatvasyaiva durjñānatvāt //

kiñca na pravṛttisāmarthyena prāmāṇyānumānam / candratārādijñāne tadabhāvāt / pravṛtteḥ prāmāṇyajñānadhīnatvenānyonyāśrayācca / maṇiprabhāyāṃ maṇibhrame vyabhicārācca / maṇiprabhāyāṃ maṇibhrame vyabhicārācca / nāpi saṃvādena / jñānāntarasaṃvaidasya vyabhicārāt / pramāsaṃvādasyādyapyasiddheḥ / visaṃvādābhāvasya cānupasañjātabā 2 dhabhramepi satvāt / visaṃvādayogyatvābhāvasya ca pramātvājñāne durjñānatvāt / guṇajanyatvasya doṣābhāvajanyatvasya 3 doṣājanyatvasya 3 ca pramārūpakāryakalpyatvena janyatāpacchedakapramātvājñāne guṇajanyatvāderdujñānatvena cānyonyāśrayāt //
yuktipādīyasudhoktadiśā vādāvalyuktadiśā ca prāmāṇyānumāpakasaptahetūnaprakāroti -- kiñceti // sāmarthyena // viṣayalābharūpeṇetyarthaḥ / tadanyasyāstu pakṣateti vādinaṃ pratyāha -- pravṛtteriti // prāmāṇyajñānādhīnatveneti // sādhitvatparamatepyaprāmāṇya 4 jñānābhāvārthamapyapekṣitatvāditi bhāvaḥ / manmate pravṛttimātraṃ na prāmāṇyajñānādhīnamiti vadantaṃ pratyāha -- maṇīti // vyabhicārāditi // bhramāntarasaṃvādibhrama iti bhāvaḥ /
nanu bhavanmatepyaprāmāṇyasya paratastvātsādhyāprasiddhistadanumāne syāt /
1. cha.-ka-kha-pustake samastaṃ padaṃ vartate. 2. dhe-kuṃ-cha-ga-kha-ka.
3.etannāsti-mu. 4. abhāvajñānārthaṃ- mu.
manmate tu utsargataḥ prāmāṇyaṃ gṛhṇannapi sākṣī bādhānantaramuktarītyā visaṃvādalakṣaṇādapavādādaprāmaṇyamapi gṛhṇāti / 1 uktaṃ hi sudhāyām / sākṣī apavādakasadbhāve 'prāmāṇyamapi gṛhṇāti iti //
yā tu viṣṇutatvanirṇayaṭīkāyāṃ"anumeyamevāprāmāṇyaṃ"ityuktiḥ sā sākṣiṇo 2 'prāmāṇyagrahaṇe visaṃvādāpekṣā niyatetyabhipretya / ata eva tatraiva"na punarjñānagrāhakamātragrāhyatvaṃ"ityuktam / vādālyāṃ ca"
aprāmāṇyasyānumetvāvasāyāt"ityuktvā ---
tatra janmāntarīya saṃskārānusaraṇasya vā prathamaṃ prāmāṇyābhāvānumānadvārānusaraṇasya vā pañcamānuvyavasāyaprasiddhatvānusaraṇādervā kāryatve mamāpi sāmyadityata āha -- manmate tviti // utsargataḥ // svasvābhāvasāmarthyata ityarthaḥ / svata evāstu kiṃ visaṃvādenetyata āha -- uktarītyeti //"aprāmāṇyaṃ tu
visaṃvādādyanusandhāne satyeva gṛhyate"ityādinā"svato 'prāmāṇyagrahe asāmarthyāt ityādeḥ svatastvānumānavāde uktatvāttatroktarītyetyarthaḥ -- uktaṃ hīti //
ādyapāde ----
pratyakṣavacca prāmāṇyaṃ svata evāgamasya hi /
anavasthānyathā hi syādaprāmāṇyaṃ tathānyataḥ //
ityetadvyākhyāvasara ityarthaḥ / sudhāvākyasyārthato nuvādaḥ--- sākṣītyādi // uktiriti //"duṣṭabuddhīnāmevāprāṇāṇyaśaṅkā"ityetadvyākhyāvasara ityarthaḥ / nanvevamidamapramāṇaṃ na veti sandehādirapi -------------
1. uktamapi-cha. 2. ṇā-ka-kha.
jñaptau paratastvānumānabhaṅgaḥ prāmāṇyavādaḥ pu - 120.
------------------------- ------------- ------------
"na cāprāmāṇyaṃ kvacidapi nirapekṣeṇa sākṣiṇā niścitacaraṃ"ityuktam / aprāmāṇyaśaṅkādikaṃ tu mānasameva / uktaṃ hi bhagavatpādaiḥ /
"yatkvacidyyabhicārisyāddarśanaṃ mānasaṃ hi tat"iti /
"sudṛḍho nirṇayo yatra jñeyaṃ tatsākṣidarśanam"//
iti ca / tasmātprāmāṇyasya paratastve prāthamikaṃ tajjñānameva na sambhavatīti / etadapyuktaṃ"anyathā"ityādinā / paratastve prāthamika 1 prāmāṇyānumiterevāsambhaveneyaṃ pramā iyaṃ tvaprameti vyavasthityasambhavādityarthaḥ //
paratastve prathamaprāmāṇyānumityasambhavaḥ

yaccoktaṃ svāśrayaviṣayakaniścāvadhikatṛtīya ---
sākṣī kiṃ netyāha -- aprāmāṇyeti // uktaṃ hīti // jñānapade //
paratastve prathamaprāmāṇyānumityasaṃbhavaḥ

evaṃ svatastvānumānānāṃ bādhaṃ vipakṣe 'navasthādvayasyānumityasambhavasya coktyāprayojakatvaṃ coddhṛtya paroktānumānavirodhanirāsāya tāni dūṣayitumanuvadati -- yacceti // paroktasvatastvānirūktibhaṅgena saṃśayasyānyathopapādanena ca paroktahetūnāmaprayojakatvādyuktāvapi prabaladoṣoktyarthaṃ punarārambhaḥ /
1. prathama - kuṃ - cha.
jñaptau paratastvānumānabhaṅgaḥ prāmāṇyavādaḥ pu - 121.
------------------------ -------------- ----------
-- kṣaṇaṃ 1 vṛttisamānādhakaraṇasaṃśayaviṣayī 2 bhūtaṃ jñānaprāmāṇyaṃ grāhyajñānaprakāraprakārakatayā tadviśeṣyaviśeṣyakatayā ca svāśrayagrāhakayāva 3 jjñānāgrāhyam /
"vivādaṃpadaṃ na yāvatsvāśrayagrāhyaṃ svāśrayaniścaye satyapi taduttaratṛtīyakṣaṇe aprāmāṇyasaṃśayaṃ vinā 4 sandihyamānatvādaprāmāṇyavat"iti maṇyuktāvapi"vipratipattau yathā sādhyamuktaṃ tadabhāva iha sādhyaṃ jñeyaṃ"iti pakṣadharāditadīyaṭīkoktarītyā pariṣkārapūrvakaṃ tadīyaprayogānuvādaṃ karoti -- svāśrayeti // kimavacchedena vivādaviṣayaityajñānāttadabhimataṃ vivādaniyāmakaṃ pakṣatāvacchedakaṃ ṭīkādyanuktamapi svayaṃ vyaktīkṛtavāniti jñeyam / svasya
prāmāṇyasyāśrayo vyavasāyaḥ / tadviṣayaniścayasamānādhikaraṇo yaḥ saṃśayaḥ tadviṣayī 5 bhūtaṃ jñānaprāmāṇyamityarthaḥ / saṃśayāviṣaye prāmāṇye tathā niścate vyadhikaraṇasaṃśayaviṣaye tathā caturthakṣaṇavartisaṃśayaviṣaye 6 yatkiñcidavadhikatṛtīyakṣaṇavartisaṃśayaviṣaye cīsiddhityato viśeṣaṇāni / jñānaprāmāṇyāṃśasyādhikasyātrapraveśānna 7 pakṣatāvacchedakaikyanimittaṃ siddhasādhanaṃ śaṅkyam aprāmāṇyeva siddhasādhanatānirāsāya jñānaprāmāṇyamityuktiḥ / tādṛśānumityādegrāhyatvena bādhanirāsāya sādhye yāvadityuktiḥ / jñānaṃ ghaṭajñānamityādiśabdajanyajñānāgrahyatvasya svatastvepi satvādgrāhyajñānaprakāra 8 ityuktiḥ / daladvayakṛtyamapa prāgeva vyaktam //
1. varti-ka-ga-ca. 2. kuṃ-cha-ga-ka. 3. jñānagrāhakāgrā - ka-cha. 4. vā-kuṃ-a-ā. 5.ya-kuṃ-a. 6.tathā-a. 7.hetupa-a-ā. 8.retyādyu-kuṃ-a-ā.
jñaptau-parastva-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 122.
--------------------- ----------- ------------
tajjñānaviṣayakasamānādhikaraṇajñānājanyasamānādhikaraṇajñānāprakāro vā / svāśrayaviṣayakaniścayāvadhakatṛkatṛtīyakṣaṇavṛttisamānādhikaraṇasaṃśayakoditvāt /
svāśrayaviṣayakaniścayasamānakālīyasāmagrījanyasaṃśayaviṣayadharmikaprāmāṇyasaṃśaya-
janyasaṃśayāviṣayatvācca /
atra maṇyuktamekaṃ sādhyaṃ vipratipattāvuktasādhyāntarasyāpyupalakṣaṇaṃ matvā dūṣaṇasaukaryāya svayamāha -- tajjñāneti // 1 tadartho viśeṣaṇa kṛtyaṃ ca paroktasvatastvaniruktibhaṅge vyaktam / matadvayepīśvarajñānasatvātkrameṇāprasiddhibādhavāraṇāya samānādhikaraṇapadadvayam -- niścāvadhiketi // niścotpattikṣaṇavadhikatyerthaḥ / tena svāśrayaviṣayakaniścayasthitikṣaṇāvadhikatṛtīyakṣaṇavṛtyarthasaṃśayakoṭāvarthevyabhicāro na śaṅkyaḥ //
"svāśrayaniścaye satyapi taduttaratṛtīyakṣaṇe sandihyamānatvāt"iti maṇyuktahetossatisaptamībalena
sāmānādhikaraṇyalābhāyarūpaṃ taṭṭīkoktamekamarthamupetyaiko heturuktaḥ / samānakīlīnatā 2 rūpamarthāntaraṃ copetya hetvantarāha--svāśrayaviṣayaketyādi // 3 saṃśayaviṣayakatvādityasya pūrvavatsaṃśayakoṭitvādityarthaḥ / tenātra pūrvatra ca na vyavasāye vyabhicāraḥ 3 //
svāśrayaniścaye 'prāmāṇyasaṃśayaṃ vinā 4 sandihyamānatvāt iti maṇyuktyabhamataṃ hetuṃ vyanakti -- svāśrayaviṣayakakiñcidityādi // svāśrayaviṣayakaniścayaśabdena yāvanniścayo maṇikṛto nābhimataḥ /
1. etada-kuṃ-a-ā. 2. lābha-kuṃ-a-ā. 3. ayaṃ granthaḥ-a. pustake nāsti.
4. vā-kuṃ-a-ā. 5.saṃśayaviṣayatvādityasya pūrvavatsaṃśayakoṭitvādityarthaḥ-a.
jñaptau-parastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 123.
----------------------- ------------- ----------
aprāmāṇyavat //
yadvā uktahetutatrayamadhye ekaṃ pakṣatāvacchedakaṃ kṛtvānyau hetūkartavyau //
yadvā etajjñānaprāmāṇyametajjñānaprāmāṇyasaṃśayapūrvakālīnaitanniścayāviṣayaḥ / etajjñānaviṣayakaniścayāvadhiketyādyuktahetuktahetutrayāt // aprāmāṇyavat //
prāmāṇyānumiterapi pramāṇyāśrayaviṣayakaniścayatvena taddharmikaprāmāṇyasaṃśayajanyasaṃśayaviṣayatvenāsiddhyāpatteḥ / kintu yatkiñcidanuvyavasāyarūpaniścaya evābhimata iti bhāvena kiñcinniśyadharmiketyuktam -- aprāmāṇyavaditi // pakṣībhūtaprāmāṇyasaṃśayakoṭībhūtāprāmāṇyavadityarthaḥ / matadvayepi tasya paratastve sādhyahetī saṃmatāviti bhāvaḥ //
hetupakṣatāvacchedakaikyanibandhanasiddhasādhanatā 1 śaṅkāpi yathā na bhavati tathā pakṣātāvacchedakīkṛtya dvitīyatṛtīyau vādyatṛtīyau vā hetūkartavyāvityarthaḥ //
2 "anabhyāsadaśāpannaitajjñānaprāmāṇyaṃ"ityādinā maṇyuktaṃ pakṣāntaraṃ cāha -- yadvaitajjñānaprāmāṇyamiti // vastuto yadanuvyavasāyānantaraṃ tṛtīyakṣaṇe saṃśayaviṣayībhūtaṃ prāmāṇyaṃ tadvyakterevaitatpadena grahaṇam / ato nāsiddhirhetūnāmiti bhāvaḥ / bādhavāraṇāya kālīnetyantam -- pūrveti // avyavahitapūrvakālīnetyarthaḥ / etajjñānaniścayānantaraṃ sandihyamānatvādityuktahetumupalakṣaṇaṃ matvāha-- hetutrayāditi //
/ etāvat nāsti - cha. 1. naśaṃ- kuṃ. 2. yadvā ana -a.
jñaptau-parastva-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 124.
-------------------- ------------ ----------
vimataṃ vyavasāyaprāmāṇyaṃ 1 na tadanuvyavasāyavedyam / tadavadhikatṛtīyetyādyuktahetutrayāt / aprāmāṇyavaditi viśiṣya prayoktavyam / tasmādanumānaviruddhāni svatastvānumānāni //
atra sādhyaviśeṣaṇaprayojanaṃ svatastvaniruktāvuktaprāyam / ādya 2 hetau rajatatvādirūper'thepi kiñcidavadhakatṛtīyakṣaṇa 3 vuttisaṃśayaviṣayatvasya. tathā svāśrayaniścayāvadhikacaturthalakṣaṇavṛttisaṃśayaviṣayatvasya, tathā caitrīyasvāśrayaniścayāvadhikatṛtīyakṣaṇavṛttimaitrīyasaṃśayaviṣayatvasya ca satvāttatra vvabhicāraḥ /
evaṃ svatastvavādimātrasādhāraṇaṃ vā gurubhinnasvatastvavādimātrasādhāraṇaṃ vā dvedhā prayogaṃ maṇyabhamataṃ pradarśya anabhyāsadaśāpannajñānaprāmāṇyaṃ na svāśrayagrāhyamiti gurumatāsādhāraṇyena prayogoktamupalakṣaṇa 4 mabhipretya siddhāntitavirodhiprayogāntaramāha-- vimatamiti // yadvetyanuṣaṅgaḥ / uktasaṃśayaviṣayībhūprāmāṇyasyaiva vyavasāyaprāmāṇyapadena grahaṇamiti dyotanāya vimatamityuktiḥ-- tasmāditi // uktarītyā prayogasambhavādityarthaḥ / na tu

saṃśayānavatārastalīyapakṣakānumānāni / maṇyādyuktānāṃ saṃśayastharīyapakṣakāṇāṃ bhinnaviṣayatayā virodhābhāvāta / yadvā saṃśayasthale tathātvasiddhāvanyatrāpi tathātvameva kalpyam / na vairūpyamityāśayena sarvānumānānītyarthaḥ /
dūṣaṇasujñānatāyai padakṛtyaṃ vivecayati -- atra sādhyetyādinā // svatastvaniruktāviti // paroktasvatastvaniruktibhaṅgaprastāva ityarthaḥ /
1. naita - ka. 2. dye-kuṃ-ga. 3. janya-ga. 4. mupe- kuṃ-a.
jñaptau-parastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 125.
--------------------- -------------- -------
1 tadvāraṇāya krameṇa svāśrayaniścayāvadhikatvena tṛtīyakṣaṇa 2 vṛttitvena samānādhikaraṇatvena ca saṃśayo viśeṣitaḥ //
prathamaṃ vyavasāyaḥ, anantaraṃ jñānatvanirvikalpakaṃ vinā jñānāṃśaṃ nirvikalpasya ghaṭāṃśe savikalpakasya narasiṃhākārasya dharmijñānarūrasyānuvyavasāyasyotpattiḥ, anantare dvitīye 3 tadanuvyavasāyasya sthitikṣaṇe koṭismiraṇaṃ, anantaraṃ tṛtīyakṣaṇe prāmāṇyasaṃdehaḥ, caturthakṣaṇer'thasaṃdeha iti sthitiḥ //
ādye pūrvadaladvayena tava ghaṭatvaprakārakaṃ jñānaṃ tava ghaṭatvavadviśeṣyakaṃ jñānamitiśabdajñānayoḥ siddhasādhananirīsaḥ / yāvadityuktyā nyāyamate pañcamānuvyasāyādau bādhanirāsaḥ phasam / dvitīye ādyona jñānapadena tatpadasya prāmāṇyaparāmarśitāpatyā bādhanirāsaḥ, dvitīyena tu vyāpārānubandhitayā tādṛśātmādināprasiddhinirāsaḥ, phalam / tṛtīyenāpi vyāpārānubandhitayātmādigrāhyatayā bādanirāsaḥ phalam / samānādhikaraṇapadadvayena 4 tādṛśeśvarajñānagrāhyatvābhāvādbādhanirāsaḥ phalamuktaprāyamityarthaḥ /
uktārthaparijñānāya pakṣadharādyuktatadīyaprakriyāmāha - prathamamiti // nirvikalpakasyeti // jñānatvavaiśiṣṭyaviṣayakatvasyetyarthaḥ / savikalpakasyeti //
ghaṭatvaprakārakatvapurovṛttiviśeṣyakatvaviṣayakasyetyarthaḥ / saṃśayahetutvopapādanāyaivamuktiḥ / ghaṭāṃśopi nirvikalpakasya tadayogāt --koṭīti // koṭidvayasmaraṇaṃ samūhālambhanarūpamityarthaḥ / sādhāraṇadharmadarśanarūpadharmijñānasyobhayakoṭisādhāraṇyāditi bhāvaḥ -- artheti //
1.rātta-kuṃ. 2. vartitvena - kuṃ. 3. ye 'nu-ka-kha-ga-ca-cha. 4.nātādṛ-mu-a,
yetā - ā.
jñaptau-parastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 126.
---------------------- -------------- ------------
dvitīyahetāvapi tṛtīye pramāṇyasaṃdehakṣaṇe 'nuvyavasāyanāśātprāmāṇyasaṃśayaghaṭitā yār'thasaṃdehasāmagrī tasyā 1 anuvyavasāyasamakālīnatvaṃ nāstīti nārthe vyabhicāraḥ / na tu svāśrayaviṣayakaniścasamānakālīyasaṃśayaviṣayatvaṃ hetuḥ / prāmāṇyasaṃśayotpattikṣaṇe ' 2 nuvyāvasāyasya nāśenāsiddheḥ /
tṛtīyahetāvapi ghaṭaviṣayakaniścayadharmikaprāmāṇyasaṃśayajanyasaṃśayāviṣayatvaṃ paṭepyastītyarthe vyabhicāraḥ / tadvāraṇāya 3 grāhyamāṇyāśrayaviṣayakatvena niścayo viśeṣitaḥ /
idaṃ rajataṃ na vetyevaṃ rūpeṇārthasandeha ityarthaḥ / arthaghaṭikapūrvabhāviprāmāṇyasandehasyaiva koṭismṛtirūpatvāccaturthakṣaṇer'thasandeha iti bhāvaḥ //
prāmāṇyasaṃśayaghaṭiteti // koṭismṛtirūpatvāttasya tadghaṭitā 4 manassaṃyogādirūpā yā sāmagrītyarthaḥ / sāmagrījanyeti
viśeṣaṇaṃ vyarthaṃ evaṃ ca nārthe naikāntyamityāśaṅkya tatsārthakyaṃ vaktumāha-- natviti // dvītīyaheturmaṇikṛdabhimata evotprokṣito na sākṣādukta iti evameva tasyābhimatiḥ 5 kiṃ sāmagrīpadaprakṣepeṇetyato 'siddhirūpabādhakopadarśanetatkṛtam / asiddhivārakatvepi yathoktaviśeṣaṇaviśeṣyabhāvena vaiyarthyamiti bhāvaḥ-- paṭepīti // paṭajñānasyāpi grāhyaprāmāṇyāśrayatayā tadgrāhyakānuvyavasāyagrāhyatvena sādhyābhāvāditi bhāvaḥ-- viśeṣata iti //
1. ma-kuṃ 2.tadanu. -kuṃ 3.grāhyapadaṃ na- ka. 4.tātma-mu-a-ā. 5.kutona /
ityādikaṃ - a-ā.
jñaptau-parastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 127.
---------------------- ------------- ------------
tathāpi vyāvasāyaprāmāṇyasya svāśrayaviṣayikā yā 1 prāmāṇyānumititastaddharmikaprāmāṇyasaṃśayajanyasaṃśayaviṣayatvādasiddhiḥ / tadvāraṇāya kiñciditi viśeṣaṇam / evaṃ ca nāsiddhiḥ / 2 anumitiprāmāṇyasaṃśayena vyavasāyaprāmāṇyasaṃśayepyanuvyavasāya 2 prāmāṇyasaṃśayena tatsaṃśayābhāvāt / na tu prāmāṇyasaṃśayājanyasaṃśayaviṣayatvaṃ hetuḥ / arthasyāpi tadajanyasaṃśayaṃ pratyapi viṣayatvena vyabhicārāt / atra sarvatra vipakṣe hetūcchittireva bādhikā / svatastvapakṣe 'nuvyavasāyasyaiva prāmāṇyaniścayarūpatvāt dvitīye tatsthitikṣaṇe tadabhāvaghaṭitā yā saṃśayasāmagrī tadabhāvena tṛtīyakṣaṇe prāmāṇyasaṃśayānupapatteḥ //
tathā ca tasyāpyanuvyavasāyagrāhyatayā taddharmikaprāmāṇyasaṃśayajanyasaṃśayayogyatvena hetvabhānna vyabhicāra iti bhāvaḥ -- nāsiddhiriti // akhaṇḍābhāvānnāsiddhivārakatvaṃ doṣa 3 iti bhāvaḥ-- anuvyavasāyeti // tasya prāmāṇyaniyamena kadāpi tatra 4 sandehābhāvāditi bhāvaḥ / hetūcchittiṃ vyanakti -- svatastvetyādinā // prāmāṇyaniścayeti // tathā caviśeṣadarśane kathaṃ
sandeha iti bhāvaḥ -- tadabhāveti // prāmāṇyaniścayarūpaviśeṣaṇadarśanābhāvetyarthaḥ //
1. prāmāṇyapadaṃ na -kuṃ-ka-kha-ga-cha. 2. anumitiprāmāṇyasaṃśayenevānuvyavasāya
-ga. 3. dūṣaṇaṃ -ā. 4. prāmāṇyasaṃ- mu,a-ā.
jñaptau-parastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 128.
---------------------- ----------- ------------
ata eva dvitīye prāmāṇyaniścayasthitikṣaṇe tadabhāvaghaṭisaṃśayasāmagryabhāvena prāmāṇyasya svāśrayaniścayasamānakālīnasāmagrījanyasaṃśayaviṣayatvāyogāt / anuvyavasāyasya prāmāṇyagrahakatve grāhakaprāmāṇyasandehe grāhyasandehaniyamena vyavasāyaprāmāṇyānumiteḥ 1 prāmāṇyasandehanevānuvyavasāya 2 prāmāṇyasandehenāpi kādacidvyavasāyaprāmāṇyasandehāpātāt / na ceṣcāpattiḥ / anuvyavasāyasya prāmāṇyaniyamāditi //
ucyate /
ādye sādhye 'pasiddhānto bādho vyāghātaśca /
ata eva // prāmāṇyaviścayasya tanniścayatvādevetyarthaḥ / dvitīya ityasya vivaraṇaṃ sthitikṣaṇa iti / tṛtīya hetūcchittiṃ vyanakti -- anuvyavasāyasyeti //
pratijñādoṣāṃstāvadāha--ādyo sādhya ityādinā // uktarūpeṇa svāśrayagrāhakatvasya prāmāṇyagrāhakatvarūpatayā tādṛśenānumityādinā grāhyatvasya paramatepi siddhatvāttadabhāvasādhane 'pasiddhāntaḥ / prāmāṇyagrāhakeṇa prāmāṇyaṃ na grahyamityukte bādho vyāghātaśca sphuṭa eva / svātantryeṇetyuktāvapi bādhoddhāragranthoktarītyā bādha eva / uktarūpasādhyasyārthepi satvena vyabhicāraprasaktya tadvārakahetuviśeṣaṇavaiyarthyācceti bhāvaḥ // aṃśa iti // sarvaṃ jñānaṃ guṇa iti śabda janyajñānaprāmāṇyāṃśa
ityarthaḥ / tatpakṣīkaraṇasyāpi prāguktatvāditi bhāvaḥ /
1. tiprā - kuṃ. 2. sya - ka - kha - cha.

jñaptau-pastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 129.
---------------------- ------------- -----------
dvitīyeṃ'śe siddhasādhanam / upapādataṃ caitatparoktasvatastva 1 niruktibhaṅge //
kiñca sādhye svaśabdaḥ kiṃ pakṣīkṛtaprāmāṇyamātra 2 paraḥ ? kiṃ vā samabhivyāhṛtaparaḥ / nādyaḥ / aprāmāṇyasyāprāmāṇyavatyaprāmāṇyaprakārakatvarūpaprāmāṇyāśrayagrāhakeṇa jñānena grāhyatayā tadagrāhyarūpasādhyasyāprāmāṇyarūpe dṛṣṭānte 'bhāvāt / nāntyaḥ / ghaṭarūper'the vyabhicārāprasaktyā hetau 3 tṛtīyapadasya vyarthatvāt /
asminpakṣe hi samabhivyāhṛto ghaṭa eva svaśabdārthaḥ /
ata evāha --upapāditaṃ caitaditi // bādhavyāghātayoḥ kaṇṭhato 'nuktāvapi upapāditaprāyatvādupapāditamityuktam //
dṛṣṭāntahetudoṣau pakṣabhedenāhaḥ- kiñceti // aprāmāṇyasyeti // śuktau rūpyatvabhramānantaraṃ bādhāvatāradidaṃ jñānamaprametyanuvyavasāye yadaprāmāṇyavatyaprāmāṇyaprakārakatvarūpaṃ prāmāṇyaṃ tasyāpi pakṣatvena tatprāmāṇyāśrayagrāhakeṇa taddhaṭakītabhūtāprāmāṇyasya grāhyatayā tatra sādhyavaikalyamityarthaḥ / aprāmāṇyavadityatra 4 pakṣībhūtaprāmāṇyasaṃśayakoṭibhūtāprāmāṇyavadityarthasya taṭṭīkoktāvapi tādṛśaprāmāṇyaghaṭakasyāpi tathātvamapi bhāvaḥ / vyabhicārāprasaktiṃ vyanakti / asminpakṣa iti //
1.paratastva ityādikaṃ - kuṃ -ka-ga-cha. 2. mātrapadaṃ na -kuṃ-ga. 3. hetāviti na -kuṃ -ka-kha-ga-cha. 4. sya-mu-a-ā.
jñaptau-pastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 130.
--------------------- ----------- --------
ghaṭe ca ghaṭāśrayī 1 bhūtakapālagrāhakayāvajyajñānāgrāhyatvarūpaṃ sādhyamastyeveti kathaṃ tatra vyabhicāraprasaktiḥ /
kiñcetairanumānaiḥ pramāṇyasya kiṃ sākṣagrahaṇayogyatvābhavaḥ sādhyate 2 niścayarūpaphalābhāvo vā / nādyaḥ dharmyaṃśa iva vaiśiṣṭyāṃśepi tvanmate vyavasāyopanīyatvarūpā manmate vyavasāyopanīte tasminsākṣaṇaḥ sahajaśaktirūpāyogyatāstītyuktatvena bādhāt / saṃśayasya niścayarūpaphalābhāvenaivopapattyā yogyatvābhāvasādhane 'prayojakatvācca / antye 'pi phalābhāvasādhanaṃ kiṃ doṣaśaṅkādirūpeṇa prāmāṇyavirodhyupasthāpaka ---
nanu grāhyajñānaprakāretyatra grahyajñānaśabdasyāpi svāśrayaparatayā ghaṭāśrayakapālasya niṣprakāraprakāratayā tadviśeṣyaviśeṣyakatayā ghaṭāśrayagrāhakayāvajjñānamaprasiddhamiti cenna / tādṛśajñānāprasiddhireva tadgrāhyatvaṃ tadabhāvarūpasādhyasatvāt / ata eva"sādhyamastyeva"ityaktam /
yadvā 3 kāpālaviṣayatādṛśajñānāprasiddhireva tadviṣayatvarūpaphalābhāvo ghaṭe na siddhaḥ / yena tatra vyabhicāraprasaktirna syāditya 4 rucetyāha - kiñceti // dharmyaṃśa ityupalakṣaṇam / dharmadharmyaṃśayorivetyarthaḥ -- asminniti // vaiśiṣṭyāṃśaviṣaya ityarthaḥ --uktatveneti // bādhoddhāragranthe --apratibandheti //
1. yabhū-kuṃ-ka-ga-kha. 2. uta-kha. 3. nanu -ā. 4.tyata āha - a.
jñaptau-pastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 131.
---------------------- ------------- ---------
--sāmagrīsamavadhānenāpratibandhadaśāyāmuta pratibandhadaśāyām / nādyaḥ / tadā prāmāṇye 1 saṃśayābhāvenāśrayāsiddheḥ / svarūpāsiddheśca / nāntyaḥ / iṣṭāpatteḥ /
na ca phalābhavenaiva yogyatvābhāvasmidhyati / bādhasyoktatvāt / vahnau dāhadaśakteriva sākṣaṇi prāmāṇyagrahaṇasyeva doṣaśaṅkādipratibandhena prāmāṇyāgrahaṇa 2 śakteḥ sahajatvepi maṇyādipratibandhenādāhasyeva doṣaśaṅkādipratibdhena prāmāṇyagrahaṇasyopapatteśca / uktaṃ hi ṭīkākāraiḥ /"na hi gokṣurakāpasarpaṇasāpekṣatvena gajasya gamanaśaktiḥ paratantrā"iti /
sādhye saṃśayavelāyāmagrāhyamityanuktervikalpadvayāvakāśa iti bhāvaḥ --iṣṭāpattiriti // apratibaddhasākṣavedyatvasya sākṣayogyatvasya vā svatastvasyāsmadabhimakatasyānapāyāditi bhāvaḥ //
nanu phalābhāvena yogyatvābhāvānumānātsvatastvahānirevetyata āha -- na ceti // bādhasyoktatvāditi // tvanmata ityādinetyarthaḥ / śaktirūpayaugyatvasatve tadagraho 'yukta ityata āha --vahnāviti // pratibandhābhāvasāpekṣatve kathaṃ na svatastvahānirityata āha -- uktaṃ hiti // vādāvalyāmityarthaḥ /
nanu maṇyuktahetūnāṃ svoktahetupratipakṣatvenātropanyāsādupādheḥ pratipakṣonnākatvapakṣe pratipakṣe pratipakṣāntaravadupādhyudbhāvanaṃ vyarthamityato maṇikṛnmatāvaṣṭambhenāha -- upādhervyabhicāretyādi //
1. ṇya-ga. 2.ṇasyopapatteśca- ityetāvadevavartate - ka.
jñaptau-pastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 132.
--------------------- ---------------- --------
kiñcoktenānavasthārūpeṇa prathamasya prāmāṇyagrahaṇasyānipapattirūpeṇa ca tarkeṇa parāhatiḥ / api copādhervyabhicāronnākatvapakṣe 'nuvyavasāyaviṣayatvayogyatārahitopādhighaṭitatvamupādhiḥ / tadagrāhyopādhighaṭitatvaṃ ca tadagrāhyatvaṃ
vinānupapannam / pratyakṣāgrāhyagurutvaghaṭitagurutvavattvādau tathā darśanāt / 1. tvadiyo hetustu tadgrahyatvepi grahaṇarūpaphalābhāvenaivopapanna ityupādhissādhyavyāpakaḥ /
dharmadharmivadvaiśiṣṭyāṃśepi yogyatāyā upapāditatatvenānuvyavasāyayogyatārahitopādhighaṭitatvaṃ pakṣībhūtaprāmāṇye sādhanavati neti sādhanāvyāpakatvaṃ spaṣṭam / sādhyavyāpakatvaṃ kathamityataḥ sādhyaṃ prati prayojakatvamasya vyanakti -- tadgrāhyeti // pūrvoktopādherniṣkupyānuvādoyam /
hetoraprayojakatvamāha -tvadiya 2 iti // tadgrāhyatvepi -- tadgrahaṇayogyatvepītyarthaḥ / evaṃ copādhihetatvoranukūlatarkabhāvābhāvoktyā -
anukūlena tarkeṇa sanāthe sati sādhane /
sādhyavyāpakatābhaṅgatpakṣe nopādhisambhavaḥ //
ityasyānavakāśa iti bhāvenāha -- sādhyavyāpaka iti //
sākṣaṇo jñānagocarasya jñānatvāṃśepi savikalpakatvāttatsiddhyarthaṃ paroktaṃ nirāha // kiñceti //
dvitīyo - kuṃ- kha. 2.dvitīya -kuṃ.
jñaptau-pastvā -na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 133.
---------------------- ------------ ---------
kiñcānuvyavasāyasya narasiṃhākāratve ghaṭaniṣayakaṃ pramāṇaṃ na vetyeva saṃśayaḥ syāt / na tu ghaṭaviṣayakaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ na veti/ jñānatvasya dharmitāvacchedakatvenājñānāt / kiñcedye saṃśayasya tṛtīyakṣaṇavṛttitvamasiddham / asarvajñenātīndriyātisūkṣmakṣaṇeyattāyā niścetumaśakyatvena svāśrayaniścayāvadhikatṛtīyakṣaṇa eva saṃśayo na tu caturthādāviti
nirṇetumaśakyatvāt /
yadi tvanuvyavasāyasya prāmāṇyaviścayarūpatvābhāvāddvitīyakṣaṇe tanniścāyābhāvaviśiṣṭakoṭīsmaraṇarūpasaṃśayasāmagryāḥ satvena saṃśayasya tṛtīyakṣaṇavartitvakalpanaṃ tarhi saṃśayasya tṛtīyakṣaṇavṛttitvenānuvyavasāyasya prāmāṇyaniścayarūpa 1 tvābhāvarūpaṃ paratastvaṃ tvāyā sādhyata ityanyonyāśrayaḥ /

ajñānāditi // evaṃ ca tadarthaṃ jñānatvavaiśiṣṭyajñānāntarāṅgīkāre ca svāśrayaniścayāvadhikatṛtīyakṣaṇavṛttitvamasiddhamiti bhāvaḥ /
nanu niścayapadena savikalpaka eva vivakṣyata ityata āha -- kiñceti // 2 hetutrayasādhāraṇadoṣānuktvā prātisvikarūpeṇāpi doṣamāha -- kiñcādya iti // asiddhamiti // sandagdhasiddhamityarthaḥ / anyonyāśraya iti //
1. rūpapadaṃ na - kuṃ - ga - kha - cha. 2. yadvā evaṃ - mu - a - ā.
jñaptau-pastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 134.
---------------------- ------------ ---------
na ca caturthādikṣaṇavṛttināpi saṃśayena paratastvasiddhiḥ / dvitīyakṣaṇotpannena koṭismaraṇena prāmāṇyaniścayarūpapratibandhakavaśāttṛtīyakṣaṇe saṃśayānutpādepi tṛtīyakṣaṇotpannena pratibandhakadhvaṃsena viśiṣṭaṃ tatkṣaṇe 1 tiṣṭhadyatsaṃśayasāmagrīrūpaṃ koṭasmaraṇaṃ tena caturthakṣaṇe saṃśayotpādanasambhavāt /
siddhe cānuvyavasāyasya prāmāṇyaviścayatvābhāve saṃśayasya tṛtīyakṣaṇavṛttitvāsiddhiḥ / tatsiddhau ca tatsiddhirityarthaḥ /
nanu māstu hetuniścayaḥ caturthādikṣaṇavṛttisaṃśayaviṣayatvenāpyuktasādhyasiddhirastvityataḥ prathamakṣaṇe dharmijñānarūpānuvyavasāyena
prāmāṇye niścitepi caturthakṣaṇādau tatra saṃśayo nānupapanna ityaprayojako heturityāha -- na cetyādinā // dvitīyeti // anuvyavasāyāsthitikṣaṇotpannenetyarthaḥ-- prāmāṇyaniścayarūpeti // pūrvatanadharmijñānākhyaprāmāṇyaniścayarūpetyarthaḥ -- tatkṣaṇa iti // 2 tṛtīyakṣaṇa ityarthaḥ / sāmagrīrūpamiti // tadā tanmate dharmijñānasya nāśepi tasya koṭismaraṇa evopayogena tadabhāvasyādoṣatvāt / tasya nāśepi smṛtyupanīte tasmin jñānaṃ pramāṇaṃ na veti saṃśayopapatteśca /
na ca tasya prāmāṇyatvenaiva smṛtyopanayaḥ tathaiva prāganubhavāditi vācyam / doṣeṇa prāmāṇyāṃśapratibandhasambhavāt /
1. ṇavṛtti - kha. 2. caturtha - a.
jñaptau-pastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 135.
--------------------- ------------ ---------
dvitīyahetāvapyanavyavasāyasya prāmāṇyaviṣayakatve siddhe dvitīye 'nuvyavasāyasya 1 sthitikṣaṇe prāmāṇyaniścayābhāva 2 viśiṣṭakoṭismaraṇarūpasaṃśayasāmagryāḥ satvena tasyā 3 anuvyavasāyarūpaniścayasamānakālīnatvasiddhiḥ / siddhe ca tasminnuktarūpasāmagrījanyasaṃśayaviṣayatvena prāmāṇyasyānuvyavasāyaviṣatvāsiddhirityanyonyāśrayaḥ /
evaṃ tṛtīyahetāvapyanuvyavasāyasya prāmāṇyaniyame siddhe kiṃ pramaiva pramātvena gṛhītā apramaiva veti saṃśayasya prāmāṇyānumitidharmikatvameva ----------
vastutastu manmate doṣasthale vyavasāyasya sākṣavedyatvātta 4 tprāmāṇyasya ca mānasatvāttanmātropanayo na viruddha iti bhāvaḥ /
dvitīyahetāvapīti // svāśrayaniścayasamānakālīnatvaṃ saṃśayasāgagryāmasiddhamiti yojyam /
nanu dharminiścayarūpānuvyavasāyasya prāmāṇyacaviṣayakatvādeva viśeṣādarśanaviśiṣṭā
koṭismaraṇādisāmagrī tatkālīneti jñāyata ityato durjñānametadityāha -- anuvyavasāyasyetyādinā // dvitīya
ityasyārtho 'nuvyavasāyasya sthitikṣaṇa iti /
tṛtīyahetāvapīti // anuvyavasāyadharmikaprāmāṇyasaṃśayajanyasaṃśaviṣayatvaṃ durjñānamiti yojyam / anuvyavasāyasya prāmāṇyaniyamadeva tatsujñānamityata āha -- anuvyavasāyasyeti //
1. yasthi - ka-kha-cha. 2.rūpapratibandhakābhāva-kuṃ-ga. 3. tasyāniścaya - ka- kha-cha. 4. daprā-kuṃ.
------------------------------------------------------------------------ nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( prathama paricchedaḥ pu - 136.
---------------------- ---------------- ----------
na tvanuvyavasāyadhmikatvamityasyārthasya siddhyā vyavasāyaprāmāṇyā 1 nuvyavasāyadharmikaprāmāṇyasaṃśayajanyasaṃśayāviṣayatvasiddhe 2 tasminnanuvyavasāyasya prāmāṇyaniyamasiddhityanyonyāśraya eva /
etena prāmāṇyaṃ parato jñāyate anabhyāsadaśāyāṃ sāṃśayikatvāt aprāmāṇyavat / paratastvaṃ ca yatprativādinā niṣidhyate tadeva 3 sādhyate / atra ca bhāgāsiddhirna doṣaḥ /
siddhe ca tasminniti // vyavasāyaprāmāṇyasyetyādiparāmarśaḥ / siddhāntepa saṃśayādisthalīyaprāmāṇyānuvyavasāyasya 4 pramātvāniyamāditi bhāvaḥ /
evaṃ maṇyuktānumānāni nirasya dvitīyastabake kusumājalāvudayanoktaṃ sudhāyāmāśaṅkitamanumānaṃ ca nirāha -- eteneti // nirastamityanvayaḥ / nanu paratvasyānyatvarūpasya kovalānvayitvena svatastvepyupapatyār'thāntarāmityatastatpariṣkaroti -- paratastvaṃ ceti // tatprakāraprakāretyādinā prāguktarūpajñānā 5 grāhyatvaṃ niṣidhyata iti tadevetyarthaḥ /
tathā ca"svagrāhyatvepi kadācitparagrāhyatvātsvasyāpyanyāpekṣayā paratvāt"ityādimaṇyuktakhaṇḍanānavakāśa iti bhāvaḥ -- atra ceti //
nanu"anabhyāsadaśāyāmiti bhāgāsiddhivāraṇārthaṃ"iti vardhamānokteḥ kathaṃ bhāgasiddhiśaṅketi cenna / prāmāṇyamātrasya pakṣatvena sāṃśayikatvādityuktau kvacidasiddheranabhyāsadaśāyāmityuktā 6 vabhyāsadaśotpanna 7 jñānaprāmāṇyepakṣaikadeśe 'nabhyāsotpannepi sarvatra sandehābhāvena bhāgāsiddhiśaṅkāyāṃ pracīnamatābhipretadoṣatvoktiriti jñeyam /
1. ṇyasyānu-kha-cha-ca. 2. tu-mu-ca-ga. 3.'sādhyate' iti na-kuṃ-ga-cha. 4. syāpramātvādi ni-a. 5. jñānagrā-mu. 6.ktyā-a. 7. nne-a.
jñaptau-pastvā-na-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 137.
--------------------- --------- ----------
uddeśyasya pakṣatāvacchedakadharmasamānādhikaraṇasādhyapratītirūpasya phalasya tatsamānādhikaraṇasādhanapratītirūpasya 1 karaṇasya cāvighātāt / yatra 2 sarvatra pakṣe sādhyapratītiruddeśyā tatraiva sā dauṣaḥ / atra ca na kācana kṛsṛṣṭiḥ /
nāpi sāmānyavipratipattyanānuguṇyamiti nirastam / bādhāprayojakatvādyuktadoṣāt /
uddeśyasyeti // yathā bhaugāyatanatvādirūpā 3 vyagraśarīrādilakṣaṇenāpi kevalapyatirekiṇetarabhedādisādhanam anyathā tanna syāt/ tathehāpi yāvati heturasti tāvati pakṣe pakṣatāvacchedakasāmānādhikaraṇyena sādhyasiddhisambhavāt / tāvata evoddeśyatvāt / uddeśyasiddhiphalakatvādanumānasyetyarthaḥ / tarhi 4 doṣa eva na syādityata āha -- yatra tviti // tathā ca maṇau yadanabhyāseti viśeṣaṇamudayanoktahetuviśeṣaṇaṃ bhaṅtvā pakṣaviśeṣaṇaṃ kṛtaṃ tadasiddhivārakaṃ vyarthamityupetyeti jñeyam /
maṇyuktapakṣāpekṣayātra guṇaviśeṣaṇamāha - atra ceti // pracīnoktānumānapakṣe pakṣatāvacchedakanirvacanakleśo vā hetupakṣatāvacchedakaikyanibandhanaḥ siddhanādhanatā klośo vā hetupakṣatāvacchedakaikyanibandhanaḥ siddhasādhanatā kleśo vā narasīṃhākārajñānaviśeṣaṇadurjñānatva -------
1. kā-kuṃ-ga. 2. tu- kuṃ-ga-cha. 3. vyāpta-mu-a-ā. 4. sā-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 138.

--------------------- ------------ ------------
etenaiva prāmāṇyaṃ parato jñāyate / prāmāṇyāprāmāṇyānyataramātrakoṭikasaṃśaya 1 viṣayatvādaprāmāṇyavadityādyapi nirastam /
tasmājjñaptāvuptattau ca prāmāṇyaṃ svata eveti /
2 kleśo vā netyarthaḥ / aprayojakatvādityādipadena pratikūlatarkaparāhatisopādhikatvādigrahaḥ / sudhāktadiśā svataḥ pramāṇatvenāṅgīkṛtadharmijñānānumitiprāmāṇye vyabhicārasya ca grahaḥ -- etenaiveti // bādhādinaivetyarthaḥ / dṛṣṭāntaghaṭanāya hetāvaprāmāṇyapadam / anyataparaśabda ubhayaparaḥ / prāmāṇyāprāmāṇyobhayamātrakoṭiketyarthaḥ / saṃśayaviṣaye gha 3 ṭādyarthevyabhicāranirāsāya prāmāṇyāprāmāṇyāntarakoṭiketyuktiḥ / idaṃ jñānaṃ 4 guṇo na vā
pramāṇamapramāṇaṃ veti tadaṅtīkṛtacatuṣkoṭikasaṃśayaviṣayajñāna 5 gaṇatve vyabhicāranirāsāya mātretyuktiḥ / 6 yadi ca viṣayakatvādityasya koṭitvādityarthastadā guṇatve vyabhicāravāraṇāya mātrapadamiti jñenam 6 / ādipadena prāmāṇyaṃ parato jñāyate svato 'grāhyatve sati grāhyatvādityādergrahaḥ /
upapādatajñāptisvatastvenaivotpattāvapi tatsiddhaprāyamiti bhāvenottaravādopatrepaṇāyoktamupasaṃharati -- tasmāditi // svatastve sādhaka 7 bhāvādbādhakābhāvātparatastvapakṣe tadubhayāvādityarthaḥ / utpattau svatastvaṃ ca sudhoktadiśā jñānajanakamātrādhīnajanmatvamiti spaṣṭamiti bhāvaḥ /
1.koṭitvāt -kuṃ-ga-ca-cha. 2. kleśādiḥ-mu-a. tvādikle-ā-mu. 3. ṭatvā-mu-a-ā. 4. guṇupadaṃ nāsti-a-ā.
5.guṇa iti na -mu-a. 6.ayaṃ-granthaḥ nāsti-kuṃ-a. 7. kā-mu-a-ā.
utpattau paratastve cirantanānumānabhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 139.
------------------------------------ ------------- ----------
etadapyuktaṃ"anyathā"ityādinā / phalābhāvamātreṇa svarūpayogyatvābhāvasādhane lokasiddhasarvavyavasthāyogādityarthaḥ //
// jñaptau paratastvānumānabhaṅgaḥ

etadapīti // niścayarūpaphalābhāve yogyatvābhāvo netyetadapītyarthaḥ -- loketi // pratibandhakasthalīyadāhādyabhāvepi vahnyodastacchaktatāstīti lokasiddhavyavasthetyarthaḥ /
// jñaptau paratastvānumānabhaṅgaḥ

nanu kathametat anityapramā jñānahetvatiriktahetujanyā kāryatve sati tadviśeṣatvāt / apramāvat /
etaditi // utpattau ca prāmāṇyaṃ svata evetyetadityarthaḥ / kuta ityataḥ kusumāñjalyuktena tatvanirṇayaṭīkādyāśaṅkitenānumānena virodhaṃ mānābhāvaṃ ca hetudvayamāha --anityaprameti // prametyevodayanoktāvapīśvarajñānāṃśe bādhavāraṇāya tadabhipretaṃ svayamuktamanityeti // ata eva anityapramātvaṃ kāryatāvacchedakaṃ iti rucidattoktiḥ / hetvadhīnatve 1 jñānahetvadhīnatve na sādhye siddhasādhanamato-- jñānahetvatiriktahetujanyeti // tadviśeṣatvāt // jñānaviśeṣatvādityarthaḥ / īśvarajñāne vyabhicāranirāsāya -- kāryatve satīti // jñāne taddoṣanirāsāya viśeṣyam //
1. "jñānahetvadhīnatve"iti nāsti - ā- kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam prāmāṇyavādaḥ pu - 140.
----------------------- ------------ ----------
anyathāpramāpi pramā syāt / yadi doṣapratibandhānna pramā 1 tarhi jñānamapi 2 sā
na syādityanukūlatarkasanāthānumānavirodhāt / svatastve ca mānābhāvāditi cenna / pramāyā jñānatvena taddhetorjñānahetutatayā tadatiriktajanyatvasādhane bādhāt / virodhācca /
nāpi jñānatvaprayojakahatvatiriktahetujanyeti sādhyam / pratyakṣatvādiprayojakānāmindriyādīnāṃ ----
etena maṇau janyatvādīti hetvanuvādo 'nucita iti sūcitam / kusumāñjalau maṇau coktamanukūlatarkamāha-- anyatheti // pramātvasya jñānasāmagrīmātraprayojyatve 'prāmāyāmapi pramātvaṃ syāt / tatrāpi jñānasāmānyahetoḥ satvāditi bhāvaḥ -- jñānamapīti // jñānatvapramātvayorekasāmagrīprayojyatvādekāṃśe
pratibandhe 'parāṃśeti tathātvāditi bhāvaḥ / mānābhāvācceti cānvayaḥ / vyāghātaṃ cāha -- virodhācceti // 3 jñānājanakajanyatvārthatvepyuktadoṣāveveti bhāvaḥ //
maṇikutotprekṣya dūṣitānapi pakṣān śiṣyāṇāṃ subodhāyānūdya nirā 4 karoti -- nāpīti // pratyakṣatvādītyādipadenānumititvopamititvāśābdatvānāṃ tathā cākṣuṣatvādītyatra rāsanatvādīnāṃ dvitīyacaturthādipadānāṃ ca parāmarśopamānaśabdajñānānāṃ rasanādīnāṃ ca grahaḥ /
1. tadā-ka. 2."sā"iti na -mu-ca. 3.jñānajanakājanyārthatve -kuṃ 4.rāha-mu-ā-a.
u-pa-ci-nuna-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 141.
-------------------- ----------- -------------
cākṣuṣvādiprayojakānāṃ cakṣurādīnāṃ ca jñānatvaprayojakātiriktatvena yathāyathaṃ taismiddhasādhanāt /
nāpi jñānasāmānyasāmagryatiriktasāmagrījanyeti sādhyam / sāmagrīśabdena kṛtsnakāraṇacakravivakṣāyāṃ sāmagrībhe 1 de kāryabhedaniyamena pramāyā jñānabhinnatvāpatteḥ / katipayakāraṇaca 2 kravivakṣāyāṃ coktarītyendriyādibhiḥ siddhasādhanāt //
/ etenānityajñānatvāvacchinnakāryatā 3 bhinnakāryatva ---
siddhasādhanādityupalakṣaṇam / jñānatvasyeśvarajñānavṛttitvena 4 karaṇāprayojyatayā tatprayojakasāmagryaprasiddhya sādhyaprasiddhirityapi bodhyam //
nanu jñānatvaprayojakahetvityasya jñānatvāśrayajanakasāmagrītyartho vivakṣitaḥ / tena nendriyādībhiḥ siddhasādhanam / teṣāmapi tadāśrayajanakasāmagrītvena tadanyatvābhāvādityata āha -- nāpi jñānasāmānyeti // jñānatvāśrayasāmagrītyarthaḥ --- sāmagrībheda iti // sāmānyaviśeṣakāryasthalepi sāmānyakāryasāmagrīto viśeṣa 5 kāryasāmagrī na bhinnā kintu militaiveti bhāvaḥ -- siddhasādhanāditi // indriyādīnāmapi jñānatvāśrayakatipayakāraṇānyatvāditi bhāvaḥ //
jñānatvasya nityavṛttitayānavacchedakatvādāha-- anityajñānatveti // anityajñānatvenā 6 navacchinnā niyatā 7 vyāvartitā vā 8 yā kāryatā ---
1. dayaniyamena-ga. 2. cakrapadaṃ - na-mu-ca. / ayaṃ granthaḥ-ka-ca. pustake nāsti. 3. anya-mu-cha-ga. 4.karaṇa-kuṃ. 5.kāryapadaṃ na-mu. 6. nāva-kuṃ .a-ā. 7.nityavyāvartitā -kuṃ. 8. vā iti - na -ā-kuṃ.
---pratiyogikakāraṇajanyeti sādhyata iti nirastam / indriyādibhiḥ siddhasādhanāt //
etena anityapramā pramā 1 pramobhayahetubhinnahetujanyā janyatvāt, pramāpramānyatarapratibandhakajanyā vā pramāpramānyataratvāt,
svavirodhyanubhavapratibandhakajanyā vā ---------
-- anityajñānamātravṛttirātmamanoyogādiprayojyā kāryatā tadanyakāryatvaṃ pramāniśaṣṭhapraṇāniṣṭhaṃ ca tatpratiyogikaṃ tannirūpitaṃ yatkāraṇaṃpramārūpakāryakāraṇaṃ 2 apramārūpakāryakāraṇaṃ guṇadoṣalakṣaṇaṃ tajjanyetyarthaḥ / 3 doṣajanyatve bādhādguṇajanyatvena sādhyaparyavasānaṃ dṛṣṭānte pramāyāṃ doṣajanyatvena sādhyānugamo jñeyaḥ -- siddhasādhanāditi // kāryatvapadena pramādivṛttikāryatva 4 miva pratyakṣamātravṛttikāryatvamanumityādimātravṛttikāryatvaṃ cākṣuṣādijñānamātravṛttikāryatva 4 mapi bhavatīti tattatpratiyogikakāraṇānīndriyādīnyapi bhavantīti taismiddhasādhanamityarthaḥ -- pramāprameti // tadubhayaheturjñāsāmānyasāmagryātmamanoyogādiḥ / tadbhinnaheturguṇo doṣaśca / tajjanyatvaṃ ca pakṣadṛṣṭāntayoḥ pramāpramayoḥ pūrvavajjñeyam / prametyuktyā siddhasādhanatvasyāprametyuktyā bādhasya na nirāsaḥ / na ca
prāgabhāvavyaktiviśeṣaṇārthāntaram / bhāvatvena viśaṣaṇāt /
yanmate guṇādervirodhipratibandhakatvaṃ svakāryatvaṃ ca tanmatenāha -- pramāpramānyatareti // 5 anityaprametyevaṃ prāguktapakṣānukarṣo 6 'trottaratra ca jñeyaḥ 5 / anyatarapratibandhakaśca guṇo doṣaśca / tajjanyatvaṃ pūrvavat / hetau janyaprameti yojyam /
1.bhrama-cha. 2. etannāsti -kuṃ. 3. anityaprameti prāguktapakṣānukarṣaḥ sarvatrajñeyaḥ / doṣa,-a. 4. etāvat-ā. pustake nāsti. 5. iyaṃ paṅktirnāsti-ā-a.
r6. ṣaḥ sarvatra - mu.
u-pa-ci-nuna-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 143.
------------------- -------------- -----------
--anityānubhatvāt apramāvat ṣa cākṣuṣapramā cākṣuṣabhramājanakajanyā anityapramātvāt rāsanapramāvaditi nirastam /
pramājanakavyaktiviśeṣasyobhayahetubhinnatvenāpramāpratibandhakatvena 1 cākṣuṣabhramājanakatvena ca siddhasādhanāt /
nāpi anityapramā apramāvyāvṛttadharmāvacchinnakāryatāpratiyogikāraṇajanyā apramāvijātīyakāryatvāt / ghaṭavaditiyuktam /
pramāpramābahirbhūtamīśvarajñānamiti mate tu yathāśrutameva / anumityādipratibandhakapratyakṣasāmagrījanyatvena siddhasādhanavāraṇāya svavirodhītyanubhavaviśeṣaṇam / apramārūpo 'nubhava ityarthaḥ / svaśabdasya pakṣībhūtānityapramāmātraparatvenānumityādeḥ svavirodhitvābhāvānnoktadoṣaḥ / svavirodhismṛtipratibandhakānubhavasāmagrījanyatayā siddhasādhanatāvāraṇāyānubhavadam -- apramāvaditi // tatra doṣajanyatvena sādhyānugamo dhyeyaḥ -- cākṣuṣabhramājanaketi // pakṣe guṇajanyatvena dṛṣṭānte rasanendriyasaṃprayogajanyatvena sādhyaṃ bodhyam /

ādyasūtraṃ smṛtyanubhavasādhāraṇaṃ 2 sādhyam 3 dvitīyamanubhavasādhāraṇaṃ 4 tṛtīyaṃ cakṣurādipratyakṣasādhāraṇamiti sādhya 5 trayaṃ vivektavyam --vyaktiviśeṣasyeti //
nirdeṣārthakaraṇasamprayogādirūpasyetyarthaḥ -- apramāpratibandhakatveneti // tadanutpādavyāpyatvarūpapratibandhakatvenetyarthaḥ // apramāyāḥ ----
1. svavirodhyanubhavapratibandhakatvena - cha. 2. dhyeyam - ā. 3. tṛtīyaṃ -ā. 4. caturthaṃ-ā. 5. catuṣṭayam-mu."sādhyatrayamiti"nāsti-ā. / iyaṃ paṅktirna.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 144.
----------------------- -------------- ---------
apramāvyāvṛttadharmāvacchinnakāryatvamindriya 1samprayogasya tatpratiyogikakāraṇamindriyādīti tajjanyatvena siddhasādhanāt /
nāpi anityapramā apramā 2 kāraṇavijātīyakāraṇajanyā apramāvijātīyakāryatvāt ghaṭavat / anyathā
kāryavaijātyamākasmikaṃ syāditi yuktam / hetau vijātīyatvaṃ yadi viruddhajātyadhikaraṇatvaṃ tada pramātvasyājātitvenāsiddheḥ / yādi 3 tu -----
svavirodhyanubhavatvādapramāpratibandhakatvenetyanenaiva svavirodhyanubhavapratibandhakatvenetyasyāpyuktatvānna tasya pṛthaguktiḥ / -- indriyasaṃprayogasyeti 4 // 5 indriyasamprayogatvasyāpramāvyāvṛttattvena tadavacchinnakāryatvaṃ tasyetyarthaḥ / 6 indriyādisamprayogasye 7 ti dhyeyam / agra indriyādīti śravaṇāt -- tajjanyatveneti // saṃyogatvāvacchinnaṃ prati dravyatvena janakatvādindriyasyāpi dravyatvāditi bhāvaḥ //
maṇukṛtā siddhāntitānumānānyapyanūdya nirāha // nāpyanityaprametyādinā // 8 apramāvijātīyeti // apramākāraṇa vijātīyetyarthaḥ 8 / taduktamevānukūlatarkamāha--anyatheti // vijātīyakāraṇājanyatva ityarthaḥ -- ajātīyatveneti // idaṃ rajatamityādau dharmyaṃśe satvepi dharmāṃśe 'phabhavena pramātvasyāvyāpyavṛttitvāt / jñānatvasamaniyatatvācceti bhāvaḥ //
1.saṃyogasya-cha. 2. kāraṇapadaṃ na -mu-ca. 3."tu"iti na-mu-ca. 4. tvasyeti-ā. 5. indriyasaṃprayogasyetyatra. i-mu. 6 indriyasaṃprayogatvasyetyatra i - ā. 7. tyapi - ā. 8. etannāsti - ku-ā.
u-pa-ci-nuna-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 145.
------------------- ------------ -----------
viruddhadharmamātrādhikaratvaṃ tadā paṭajñānavijātīyakārye ghaṭajñāne vyabhicāraḥ / anumityādīsādhāraṇaghaṭajñānamātrānugatakāraṇābhāvāt / pākajarūparasādau kāraṇavaijātyepi 1 kāryavaijātyadarśanācca /
syādetat /anityapramātvaṃ anityajñānatvāvacchinnakāryatvapratiyogikakāraṇatābhinnakāraṇatāpratiyogi 2 kāryatāvacchedakam / anityajñānatvavyāpyakāryatāvacchedakadharmatvāt apramātvavat /
ghaṭajñānajātīyamapi kāryaṃ tadvijātīyakāryakāraṇavijātīyaghaṭendriyasannikarṣādijanyamiti na vyabhicāra iti maṇyuktinirāsāya vyabhicāraṃ vyanakti-- anumityādīti // aprayojakatvaṃ cāha --pākajeti // na ca tatrāpi tatprāgabhāvarūpahetuvaijātyamastīti vācyam / bhāvarūpavijātīyeti sādhyārthatvāt / anyathā prāgabhāvenaiva siddhasādhanatāpatteriti bhāvaḥ //
maṇyuktānumānāntaramāśaṅkate syādtaditi // pramātvasya nityavṛttitayā kāryatāvacchedakatvādanityapramātvamityuktiḥ / evaṃ sādhyepi jñeyam / anityajñānatvāvacchinnaṃ yatkāryatvaṃ tatpratiyogikā tannirūpitā kāraṇatā ātmamanoyogādiniṣṭhā tadbhinnā yā kāraṇatā guṇadoṣaniṣṭha tatpratiyogikakāryatāvacchedakamityuktau pakṣe guṇajanyavāvacchedakatvena 3 dṛṣṭānte doṣajanyatāvacchedakatvena 3 sādhyasiddhiḥ / anyathā bādhāditi bhāvaḥ / hetāvanityajñānatve vyabhicāranirāsāya vyāpyāntaṃ dharmaviśeṣaṇam / abhedepi vyāpyatvamiti pakṣe tu nyūnavṛttitvaṃ vyāpyatvaṃ bodhyam / ghaṭa 4 nityajñānatvādau tadvāraṇāya viśeṣyam -- bādhakaṃ vineti //
1. kāryapadaṃ na -ga-ka-kha. 2. ka-mu-ca-ga. 3. idaṃ nāsti -kuṃ. 4.ṭādi-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 146.
------------------------- --------- --------
na ca viśeṣyāsiddhiḥ / anityapramātvaṃ kāryatāvacchedakam bādhakaṃ vinā kāryamātravṛttidharmātvāt apramātvavadityanena tatsiddheḥ / nīlaghaṭatvādau pratyekānugakaprayojakadvayādeva nilarūpaghaṭatvayoḥ siddhyā samājasyārthikatvaṃ bādhakam / janyaghaṭajñānatvādau 1 tu svāvacchinnakāryatvapratiyogikakāraṇāsambhavo bādhaka iti na tatra vyabhicāra iti cenmaivam / ghaṭajñāna iva vakṣyamāṇarītacyānityapramāmātre 2 pyanugata 3 guṇābhāvenānumāna 4 dvayepi bādhāt / dvitīye viśeṣaṇāsiddheśca /
avacchedakāntaropapannakāryatāśrayavṛttitvaṃ vā svāvacchinnakāryatāpratiyogikakāraṇāsambhavo vā ekavyaktikatvaṃ vā gauravaṃ vetyādi yatkāryatāvacchedakatve bādhakaṃ taddhvinetyarthaḥ -- apramātvavaditi // tatra bādhakacatuṣṭayasyāpyabhāvāddhetusādhye vyakte iti bhāvaḥ //
hetau viśeṣaṇakṛtyaṃ maṇyuktameva dūṣaṇa 5 jñānasaukaryāyāhaḥ-- nileti // prayojakadvayāditi // ghaṭatvaprayojakānnīlatvaprayojakāccetyarthaḥ-- samājasya // ghaṭatvanīlatvarūpāvacchedakāntaropapannakāryata śravaṇavṛttitvamityarthaḥ -- sveti // svāvacchinnaṃ yatkāryatvaṃ tannirūpitānugataikakāraṇāsambhava ityarthaḥ -- ghaṭajñāna iveta // janyaghaṭajñāna ivetyarthaḥ -- viśeṣaṇeti // svāvacchinnakāryatvapratiyogikaikakāraṇāsambhavarūbādhakasyaiva satvena bādhakaṃ vinetyarasyāsiddherityarthaḥ -- vyartheti // jñānatvādau nityavṛttitvabādhakābhavenaiva vyabhicāranirāsāditi bhāvaḥ //
1.tu iti na -kuṃ - ga. 2. apipadaṃ na - kuma. 3. kāraṇābhā - kuṃ.-ka.
4. dvayābhāvepi - ga. 5. jñānapadaṃ na -mu.
u-pa-ci-nuna-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 147.
------------------ ------------ ----------
bādhakarāhityasyaiva hetutvasambhave vyarthaviśeṣyatvācca / sādhakābhāvena satpratipakṣatvācca / apramāmātrānugatadoṣābhāvena dṛṣṭāntasya sādhyasādhanavaikalyācca //
nanu pramāviśeṣyahetūnāṃ bhūyo 'vayavendriyasannikarṣādīnāṃ pramāmātre sannikarṣatvādinānanugamepi guṇatvenānugatirastīti kathaṃ bādha iti cenna / guṇatvasyājātitvena pramāmātrajanakatvarūpatayānyonyāśraya 1 yāt //
na ca bādhakaṃ vinetyatra prāguktabādhakacatuṣṭayameva bādhakapadena vivakṣitam / ato jñānatvādau vyabhicāranirāsāya viśeṣyamiti
vācyam / sāmānyaśabdasya viśeṣaṇaparatvamupetya viśeṣya 2 kṛtyokterayuktatvāditi bhāvaḥ //

sādhaketi // anugatakāraṇatāvacchedakena hi kāryatāvacchedakamupeyam / prakṛte cānugatakāraṇaṃ neti vakṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ -- dṛṣṭāntasyeti // anumānadvayepītyanukarṣaḥ / anugatadoṣābhāvenādyahetau kāryatāvacchedakatvasya dvitīye svāvacchinnakāryatetyādibādhakābhāvasya cābhāvena sādhanakaivalyam / anugatakāraṇābhavena sādhyavaikalyaṃ cetyarthaḥ -- ajātitveneti // saṃyogatvajñānatvādinā sāṅkaryāditi bhavaḥ / etena dṛṣṭānte bhramahetūnāṃ doṣatvenānugamopa prayuktaḥ -- anyonyāśrayāditi //
1. tvā - ca . 2. viśeṣaṇakṛ - ku - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 148.
---------------------- --------------- ------------
etadapyuktaṃ"prāmāṇyaṃ ca svata eva anyathānavasthānāt"iti / utpadyata iti śeṣaḥ / jñānātmikāyā bhramepi dharmyaṃśe 'nuvṛttāyāśca pramāyāḥ 1 jñānahetvanyahetujanyatvaditi sādhane dhaṭādivadajñānatvādyapatyā pramā jñānaṃ ghaṭastu netyādivyavasthāyogādityarthaḥ //
utpatto paratastve cirantanānumānabhaṅgaḥ

anatyapramātvasya kāryatāvacchedakatvasiddhāvuktarūpaguṇatvasiddhiḥ/ tatsiddhau ca tatsiddhityanyonyāśrayayādiryarthaḥ -- cirantanānumānabhaṅgaḥ / udayanoktānumānasyaiva maṇikṛtā pariṣkṛtatvena nūtanānumānākāraṇāttadbhaṅgena maṇyuktānumānabhaṅgopīti cirantanetyevoktam //
// 2 utpattau paratastve cirantanānumānabhaṅgaḥ

atha mataṃ grāhyapramā vā viśeṣyaniṣṭhaviśeṣaṇajñānaṃ vā avidyamānāsaṃsargrāgraho vā guṇaḥ //
yaduktamanugataguṇābhāvenānumānadvaye bādhādityādi tanneti bhāvenānuguṇamāśaṅkya nirāha -- atheti // yadyapi"pramāmātre nānugato guṇa"ityevoktaṃ maṇau tathāpi pakṣadharapragalbhakhyātṛbhiranugataguṇasyoktatvāttanmatāśaṅkeyam --grāhyeti // yena yadgrāhyaṃ tatra tatpramāhetustyirthaḥ -- viśeṣyaniṣṭheti // viśeṣyasambaddhetyarthaḥ /
1. jñānahetvajanyahetujanyatvādisādhane - kha. 2. paratastve 'numānabhaṅgaḥ -ā.
anityapramāmātrānugataguṇabhaṅgaḥ prāmāṇyavādaḥ pu - 149.
----------------------------- ------------ --------
1 pramāmātre 'nugate hetuḥ / nācātra 2 pramāṇābhāvaḥ / ādye 3 pakṣe viśiṣṭajñānatvena viśeṣaṇajñānajanyāṃ 4 dhārāvāhikottarapramāṃ prati viśeṣyamapi viṣayīkurvantyāḥ pūrvasyā grāhyamāyāḥ kāraṇatve kḷpte pramāntaraṃpratyapīśvaraniṣṭhāyā grāhyapramāyā guṇatvakalpanāt / dvitīyepi viśiṣṭajñānarūpaṃ sāmānyaṃ prati viśeṣaṇajñānasya viśeṣaṇajñānatvenarūpeṇa sāmānyena kāraṇatve"yatsāmānyayoḥ kāryakāraṇabhāvo bādhakābhāve sati tadviśeṣayorapi saḥ
"iti nyāyena viśiṣṭapramāṃ prati viśeṣyaniṣṭhaviśeṣaṇajñānatvena kāraṇatvakalpanāt / tṛtīyepi saṃsargagrahasāmānyaṃ pratyasaṃsargāgraha 5 mātrasya kāraṇatvena tadviśeṣasyāvidyamānāsaṃsargrāgrahasya saṃsargapramāṃ prati kāraṇatvakalpanāt iti//maivaṃ-
ādyapakṣe dhāravāhakapūrvapramāyāṃ grāhyapramātve satyapi tasyā viśeṣaṇajñānatvenaiva kāraṇatayā grāhyapramātvena tadabhāvāt //
tenāśabdaityādau na doṣaḥ / avidyamāno yo saṃsargaḥ dharmidharmasaṃmbandhābhāvaḥ tadagraha iti tṛtiyapakṣārthaḥ / matatrayepi krameṇa yuktīrāha -- ādyetyādinā // pramāntaraṃ pratīti / 6 anubhavaṃ pratītyarthaḥ -- viśiṣṭeti // janyaviśiṣṭajñānetyarthaḥ --
tadabhāvāditi // 7 kāraṇatvābhāvādityarthaḥ /
1. prāmāṇyamātre -kha. 2. mānābhāvaḥ-cha-ka-kha-mu. 3. dyapa-kuṃ-ga-ca. 4. nyadhā-ca-ga-kha-kuṃ. 5. mātrapadaṃ na - mu. 6. anuttarapramāṃ pra- ā. 7. etannāsti - kuṃ - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. praricchedaḥ pu - 150.
----------------------- -------------- ----------
tatra tasyāḥ samānādhikaraṇāyā eva kāraṇatvakḷptyā pramāntarepi samānādhikaraṇāyā eva 1 kāraṇatvakḷptyā pramātvepi samānādhikaraṇāya eva 1 tatkalpanāprasaṅgācca //
īśvarajñānasya bhramaṃ pratīvopādānasākṣātkāratayaiva kāraṇatvasya kḷptatvena grāhyapramātvena kāṇatvakalpanasya prāmāṇyaparatastvaniścayādhīnatvenānyonyāśrayācca/
grāhyapramātvenaiva kāraṇatvamityatra kalpakābhāvāditi bhāvaḥ //
na ca śābdapramāyāṃ grāhyaviśeṣasya vākyārthasya pramāheturiti pramāsāmānye grāhyapramāsāmānyaṃ heturiti vācyam / tathāpa grāhyapramāmātrasyātiprasaktatayā tadgrāhyapramāyāṃ tadgrāhyapramāheturityananugama evetyanugataguṇālābhāvat / apramātve dṛṣṭānte sādhyavaikalyasyaivamapyaparīhārācceti bhāvaḥ //
nanvastu viśeṣaṇajñānatvenaiva hetutetyata āha -- 2 tatreti // 3 yadvā grāhyapramātvena tatra kāraṇatvepi na sarvatrānugataguṇālābha ityāha -- 4 tatreti // uktaviśiṣṭapramāyāṃ tasyāḥ viśeṣaṇapramātvena hetubhūtapūrvapramāyā ityarthaḥ -- kḷptyeti // anyathātiprasaṅgānnirvikalpakādarānāpatteśceti bhāvaḥ //
nanvīśvarajñānasyā 5 kārāntareṇa hetutvātkḷpter 6 vā pramātvasya guṇaprayojyatvānyathānupapatyāvaitatkalpyata ityata āha --
īśvareti //
1. etāvannāsti-cha-kha-mu. 2. yatreti-ā. 3. yadvetyādi nāsti-a. 4. yatreti-ā. 5. syapra-ā.a. 6. kḷptavapra-ā.
a-pratra-gu-ṅga) prāmāṇyavādaḥ pu - 151.
-------------- ----------- -----------
liṅgābhāsavipralambhakavākyajanyayoryādṛcchikasaṃvāvena pramāyostvaduktavyadhikaraṇajanyatvavatsamānādhikaraṇadoṣajanyatvasyāpi satvenāpramāṇyāsyāpyapātācca //
dhārāvāhike bhrame pūrvasya bhramasyottarabhramaṃ pratitvaduktarītyā grāhyabhramatvena kāraṇatve kḷpte bhramāntarepi grāhyabhramāḥ kāraṇatvena kalpyaḥ / sa eva ca bhramamātre 'nugate doṣaḥ / evaṃ ca saṃvādādiśukādivākyamūlatvena nityapramāvadvisaṃvādīśukādīvākyamūlatvena nityabhramopi siddhyedityatiprasaṅgācca // ādyadvitīyayorviśeṣṭajñānaṃ
prati viśeṣaṇajñānakāraṇatvasyaiva māṃ pratyasiddheśca / vakṣyate caitannirvikalpakabhaṅge //
yādṛcchiketi // yādṛcchikasaṃvādena hetunāvagatapramātvayorityarthaḥ -- aprāmāṇyasyeti //
nacāyaṃ doṣaḥ siddhāntepīti vācyam // viṣayasatvābhāvaviśiṣṭasyaiva doṣasyāpramāhetutvāt / nacaivaṃ paramate yuktam / uktarūpadoṣābhāvadeva pramātvopapattau guṇasya hetutānāpatteriti bhāvaḥ //
natyabhramopīti // anyathā prāguktāpramātvadṛṣṭānte sādhyasādhanavaikalyāpatteḥ / itonyasyānugatadoṣasyābhāvena kāryatāvacchedakatvāsiddheriti bhāvaḥ -- viśeṣaṇajñānakāraṇatvasyaiveti // dūre yatsāmānyayoriti nyāyāvatāra ityevakārārthaḥ / 1 prāmāṇikatvenasiddhamityata āha -- vakṣyata iti //
1. ayaṃ granthaḥ nāsti -kuṃ-a--prāmāṇikatvamasiddhamityata āga - ā,
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 152.
----------------------- ------------- ----------
dvatīyatṛtīyayonirvikalpaka 1 rūpapramānanugamācca //
nanu nirvikalpakepyavidyamānasyāsaṃsargasyāgrahostyeveti cenna / asaṃsargāgraharūpo yaḥ saṃsargagrahapratibandhakastadabhāvatayā saṃsargagraha eva hetutvāt //
na ca nirvikalpakaṃ pramāpramābahirbhūtam / tathāpi nirvikalpakasya guṇājanyatvepyapramāyā api tadupadatteḥ / tṛtīye 'vidyamānāsaṃsarga 2 śabdenoktasya vidyamānasaṃsargasya yoyama 3 grahastasya dhārāvāhikadvitīyādipramānanugamācca /
rucidattādistu viśeṣyaniṣṭhaviśeṣaṇajñānaṃ gaṇa ityayuktam / lohitaḥsphaṭika ityādau lauhityasākṣātsambandhaviṣayabhrame anvayavyabhicārāt / lauhityarūpaviśeṣaṇasya paramparāsambandhena viśeṣyaniṣṭhatvāt / na ca tatsambandhaviṣayakapramāyāṃ tatsambandhena viśeṣyavṛtti yadviśeṣaṇaṃ tajjñānatvena na hetuteti vācyam / evaṃ hi tatsaṃmbandhaviṣayakatadviśeṣaṇaviśeṣyakapramātvaṃ kāryatāvacchedakam / tatsaṃmbandhena 4 tadviśeṣaṇajñānatvaṃ kāraṇatāvacchedakamityananugama eva / kiñca / bhāvatvaviśiṣṭapratyakṣe vyabhicāraścetyadūṣayat //
/ ananugamācceti //nanvīśvarajñānamādāya dvitīyamapinirvikalpake anugamayituṃ śakyamiti cenna / tasya sādhāraṇahetutvena viśeṣākāreṇa hetutvakalpakābhāvāditibhāvaḥ / tṛtīyamanugatamiti śaṅkate -- nanviti // ananugamo na doṣāyeti śaṅkate -- naceti // bahirbhūtamiti //

1. rūpapadaṃ nāsti-mur. 2. gāgrahaśa-kuṃ-ca-ga. 3. ya grṛ-kuṃ-ca-ga. 4.taddhiśeṣyavṛtti-a. / ayaṃ granthaḥ nāsti-kuṃ - a.
a-pratrā-gu-ṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 153.
--------------- ------------- ----------
dhārāvāhikadvitīyādapramānanugamācca / avidyamānāsaṃsargasya saṃsargarūpatayā tadagrahasyāsaṃsargāgrahaviśeṣatvābhāvācca //
kiñcānityapramāmātrānugataguṇāṅgīkāre pramārūpānumityādau pramātvasyānityapramāmātrānugataguṇena anumititvaśābdatvādeśca liṅgaparāmarśaśabdakāraṇakatvādīnaivopapatyā yathāyathaṃ liṅgaparāmarśādipratiniyataguṇoktirvyarthā //
guṇadauṣānyatarājanyatvāditibhāvaḥ / -- saṃsargarūpatayeti // nañdvayena vidhyamānasaṃsarga 1 lābhama vinā paryavasānābhāvāditi bhāvaḥ -- asaṃsargāgrahaviśeṣatvābhāvācceti // tathāca yatsāmānyayoriti nyāyāvatāreṇa kathaṃ tasya guṇatvalābhāya iti bhāvaḥ //
evamanugataguṇapakṣatrayaṃ pratyekaṃ dūṣayitvā saṃhatyapi dūṣayituṃ"bhūyo 'vayavendriyasannikarṣayathārthaliṅgasādṛśyavākyārthajñānānāṃ yathāyathaṃ pratyekameva guṇatvaṃ"iti maṇyuktaṃ 2 viruddhaṃ ceti bhāvenāha -- kiñceti // yadvā uktaprakārapakṣa eva yukta ityāha -- kiñceti //
na ca pramātvānumititvādirūpakāryatāvacchedakabalāttadanuguṇonugataguṇaḥ kaścitsvīkārya iti śaṅkyam / nīlaghaṭatvādāviva pramātvānumititvādeḥ svasāmagrīmahāmahimnaivaiketra samājenāvacchedakāntaropapannakāryatāśrayavṛttikatvarūpabādhakena tasya kāryatāvacchedakatvāt / ata eva pramātvasyānumititvādeścaprayojakasāmagrīsamājasya pramāmātrānugata guṇeneti liṅgaparāmarśaśabdakāraṇakatvādinetyuktiḥ //
r1. gaparya - mur - gābhāvaṃ vi - ā. 2. ktiviru -mu. -a -ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 154.
----------------------- ---------------- -------
kiñca paratastvanādinā 1 hi viṣayasatvanairapekṣyeṇa svata evāpramāvyāvṛttaṃ jñānasādhāraṇakāraṇādikaṃ kiñcitkāraṇaṃ pramāyāṃ sādhanīyam / natu 2 jñānasādhāraṇasyaiva viṣayasatvaviśeṣaṇenāpramāvyāvṛttiḥ sādhanīyā / svatastvavādīnāpi pramāyāṃ jñānasādhāraṇakāraṇasya viṣayasatvasya 3 svīkṛtatvena siddhisādhanāt //
ata eva sudhāyāṃ"jñānajanakamātrādhīnajanmatvaṃ svatastvaṃ"iti mātraśabdena janakāntarameva niṣiddham / na tu viṣayasatvam / tasyātītādiviṣayakānumityādīsādhāraṇatvena prāmāṇyaśarīrāntargatatvena ca tadajanakatvāt //
pūrvoktamatatrayepi viṣayasatvameva guṇa iti phalitamiti 4"taccānena sādhitamityādinā"vakṣyan viṣayasatvaṃ ca na guṇa ityāha // kiñceti // aprameti // apramākāraṇavyāvṛttamityarthaḥ / 5 jñānasādhāraṇakāraṇasyeti pararītyoktiḥ / svamate grāhyajñānaviśeṣaṇajñānayorahetutvāditi jñeyam 5 -- aprameti // apramākāraṇavyāvṛttiḥ-- ata eveti // viṣayasatvasyānumatatvādevetyarthaḥ-- sudhāyāṃ jijñāsādhikaraṇasūdhāyāmityartha //
nanu viṣayasatvasyāpi pramājanakatayā janakāntaraviṣedhe viṣayasatvamapi sudhāyāṃ niṣaddhameva / atastadanupraveśe sati na siddhasādhanamityata āha -- tasyeti // viṣayasatvasyetyarthaḥ / atīteti // anumityādipramāṇyāya pūrvaṃ tatra viṣayasatvasya vācyatayā tasyedānīntanānumityajanakatvāditi bhāvaḥ //
1.pīhi-mu. 2. nanu-kuṃ-ca-ga. 3. ca-mu. 4. tivakṣyan - kuma- a. 5 .iyaṃ paṅktirnāsti - mu- ā.
a-pratra-gu-bhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 155.
---------------- -------------- ----------
etena yādṛcchikasaṃvādena pramāyāṃ liṅgābhāsena śabdābhāsena ca janyāyāmanumitau śābdapratītau ca pakṣasya vastutaḥ sādhyavatvaṃ yogyatā ca guṇa iti nirastam // spaṣṭayiṣyate caitat //
taccānena sādhitam / viśeṣaṇajñānasyāsaṃsargāgrasya ca bhramasādhāraṇyāt / viśeṣyaniṣṭhaśabdenāvidyamānaśabdena ca viṣayasatvasyaivokteḥ /
tadajanakatvāditi // yattu pramāṇapaddhatau sādhanapadena pramātṛprameyayorvyavaccheda iti kāraṇatvamātramupetya sādhakatamatvābhāvavacanaṃ tadabhyupetyavādeneti bhāvaḥ--eteneti // viṣayatvasya guṇatvābhāvavacanenetyarthaḥ / vāstavasādhyavatvayogyatayorviṣayasatvarūpatvāditi bhāvaḥ //
kathamidaṃ sādhyatvādikaṃ viṣayasatvagarbhamityata āha -- spaṣṭayiṣyata iti // uktarabhaṅga ityarthaḥ//
nanvastu viṣayasatvaṃ na guṇaḥ / tathāpi grāhyaprametyādyuktapakṣatrayepi kimāgatamityata āha-- tacceti // jñānasādhāraṇakāraṇasya viṣayasatvena viśeṣitatvamanena pakṣatrayeṇa sādhitaṃ tvayetyarthaḥ / kathamityato vyanakti -- viśeṣaṇetyādinā // viśeṣyaniṣṭheti // grāhyaprameti pramāśabdenetyapi dhyeyam //
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 156.
------------------------ ---------------- ---------
anyathā bhramepi viśeṣyāniṣṭhaviśeṣaṇajñānaṃ vidyamānāsaṃsargāgrahaśca pramāvyāvṛttatvāddoṣa iti tajjanyatvenaiva paratastvaṃ syāt //
tasmādbhrame svata eva pramāvyāvṛttaṃ pittīdikamiva pramāyāmapi stata eva bhramavyāvṛttaṃ bhūyovayavendriyasannikarṣādikamadhikaṃ vācyamiti kimanena //
etena anityapramātvaṃ apramākāraṇatāva 1 cchedakarūpānavacchinnakāraṇatāpratiyogikakāryatāvacchedakam / bhramāvṛttikāryatāvacchedakatvāt / ghaṭatvavadityādyapi nirastam / 2 kāryatāvacchedakatvasyaiva nirāsāditi //
paratastvavādināhītyādinoktaprameyānaṅgīkāre bādakamāha -- anyatheti // svata evāpramāvyāvṛttasya jñānasādhārāṇasyādhikasyāniṅgīkāre viṣayasatvenaiva paratastvasvīkāra ityarthaḥ / grāhyabhramopyatropalakṣyaḥ / yadvā ādyapakṣasyātiphalgutvāddvitīyatṛtīyayorevātra pūrvatra ca doṣotkīrtanamiti bodhyam -- svata eveti // viṣayasatvanairapakṣyeṇetyarthaḥ //
evaṃ pramātvamātre 'nugatakāraṇadūṣaṇena maṇyuktamanumānāntaramapi nirastamityāha -- eteneti // aprameti // apramākāraṇatādoṣādiniṣṭhā tadanavacchedakaṃ rūpaṃ viśeṣyaniṣṭhaviśeṣaṇajñātvādikam / tadanavacchinnakāraṇatānirūpitakāryatāvacchedakamityarthaḥ /
1.navacchedakarūpāvacchanna - kuṃ - ca - ka. 2. ' bhramāvṛtti' ityadhikaṃ -cha-ka-kha.
yajñapatyaktavakrānumānabhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 157.
------------------------- ------------- ---------
etaduktaṃ"anyathā"ityādinā / anugataguṇābhāvepyanityapramātvasya kāryatāvacchedakatve ghaṭatvādikaṃ kāryatāvacchedakaṃ na tu nīlaghaṭatvādikamiti vyavasthāyogādityarthaḥ /
anityapramāmātrānugataguṇabhaṅgaḥ

dṛṣṭānte daṇḍatvādikamevāpramākāraṇatānavacchedakarūpaṃ bodhyam / hetāvapramātve vyabhicāravāraṇāya bhramādyavṛttīti //
bhramaniṣṭhātyantābhāvapratiyogītyarthaḥ / natyā 1 nityavṛttipramātvādau tannirāsāya viśeṣyam //
ādipadena anityarajatapramātvaṃ rajatāpramākāraṇatānavacchedakarūpāvacchinnakāramatāpratiyogikakāryatāvacchedakaṃ rajatabhramāvṛttikāryatāvacchedakadharmatvādghaṭatvavadityādigrahaḥ -- kāryateti // anugataguṇanirāsena svāvacchinna kāryatvapratiyogikakaraṇāsambhavarūpabādhakasyaiva bhāvena bādhakaṃ vinā kāryamātravṛttidharmatvātkāryatāvacchedakamityasyāsaṃbhavāt / tathāca bādhāsiddhī iti bhāvaḥ /
rajatānumityādisādhāraṇaguṇābhāvena rajatapramātvepi na kāryatāvacchedakatvamiti jñeyam //
anityapramāmātrānugataguṇabhaṅgaḥ

1. tyāvṛtti - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 158.
----------------------- -------------- ---------
athāpi syāt / pramāmātrānugataguṇābhāvepi paratastvaṃ setsyati / na hyanityapramātvasyoktakāryatāvacchedakatvaṃ paratastvam / kinti tasya svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāśrayamātravṛtti 1 tvam / taccānityapramāmātrānugataguṇābhāvepyananugataguṇairapi setstyati /
tatra ca pramāṇaṃ anityapramātvaṃ svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāśrayamātravṛtti svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāpratiyogikakāraṇatvāśrayamātrānutpādyakāryamātravṛtt idharmatvāt / apramātvavadityanumānam /
yajñapatimāśaṅkate --- athāpīti // athāpītyādyuktameva vyanakti//
prameti // ukteti // apramākāraṇatetyādinoktetyarthaḥ -- tasyeti // anityapramātvasyetyarthaḥ -- sveti // svasyānityapramātvaṃ ya svāśrayastanmātravṛttayastaditarāvṛttitve sati tadvṛttayo ye dharmāḥ janyapratyakṣapramātvādayastadavacchinnakāryatāśraya eva vartamānatvamuktakāryatāśraya 2 eva vartamānatvaṃ uktakāryatāśraya 2
tvavyāpyatvamiti yāvat //
taduktameva 3 pañcamātrānumānamāha -- anityapramātvamiti // bādhanirāsāyā nityeti // sādhyamuktārtham / sādhyahetvoḥ svapadaṃ samabhivyāhṛtaparam / evaṃ cānityapramātvāśraya eva yo na vartate dharmaḥ anityajñānatvādiḥ tadavacchinnakāryatānirūpitakāraṇāśrayo manassaṃyogādiḥ tanmātrānutpādya kāryamanityapramā tanmātravṛttidharmatvāditi hetvarthaḥ / anityajñānakāraṇamātrānutpādyakāryamātravṛttidharmatvāditi phalitorthaḥ //
1.dharmatvaṃ - cha. 2. etāvannāsti -- mu-ā-a. 3. pañcamātreti nāsti - kuṃ.
yapakta-vanuna-ṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 159.
----------------- ------------- ---------
anena sāmānyakāraṇamātrānutpādyakāryamātravṛtti 1 dharmatvarūpeṇa hetunā sādhyamānaṃ viśeṣakāraṇajanyatvaṃ sarvapramānugataguṇasya bādhitvenānanugataguṇajanyatvamādāya paryavasyati //
atra ca sādhye ādyaṃ mātrapadaṃ svatastvapakṣepyanityapramātvasya svādhikadeśavṛttinānityajñānatve 2 nāvacchinnakāryatāśraya eva vartamānatvātsiddhasādhanamiti śaṅkānirāsāya / dvitīyaṃ tu sarvāsāṃ pramāṇāṃ guṇajanyatvasiddhyartham //
heteraprayojakatāṃ nirasyan sādhyaparyavasānaprakāramāha -- aneneti 3 ananugateti // pratyakṣapramāhyekaikānugatetyapi yojyam / anyathā janyapratyakṣapramātvāderavacchedakatvāyogena bādhāpatteriti bhāvaḥ 3 //
sādhye mātrapadadvayaṃ vyavacchedārthakaṃ na tu kātsnārthakamityupetya duṣaṇajñānasaukaryāya vyāvartyaṃ vyanakti -- atra ceti //
dvitīyamiti // 4 anityapramātvaṃ tādṛśakāryatāśraya eva varti na tvanyatretyasya vyavacchedārthakamātrapadena lābhāttasya 5 janyapratyakṣapramātvānumititvepamititvaśābdatvāśrayeṣu sarvatra vartanaṃ 6 teṣāṃ sarveṣāṃ guṇajanyatva evopapadyate / anyathā bādhāt / kātsnryārthatve tu yatkiñcittādṛśadharmāvacchinnakāryatāśraye sarvatra
vartitvopapatyoṣṭāsiddhervyavacchedārthaṃ eva dvitīyopīti bhāvaḥ //
hetāvapi mātrapadāni vyavacchedārthānītyupetyānutpādyāntaviśeṣaṇakutyaṃ vaktumāha -- hetāviti //
1.dharmapadaṃ nāsti -ka-cha-kha. 2. tvāva-kha. 3.ayaṃ granthaḥ nāsti - kuṃ.
4. anityapramātvamiti na -a. 5. da-kuṃ. 6.labhyate / anyathā -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 160.
----------------------- ------------ ---------
hetau 1 prathamamātrapādābhāve etadghaṭapaṭānyataratve vyabhicāraḥ / ghaṭatvapaṭatvayoḥ kāryatāvacchedakayoretadghaṭapaṭānyataratvādhikaraṇamātravṛttitvābhāvena sādhyābhāvāt /
2 anyataratvasya ca svānugatakāraṇābhāvena kāryatāvacchedakatvāt //
( ataḥ 3 svāśrayamātrāvṛttidharmāvacchannakāryatvapratiyogikakāraṇatāśrayamātrānutpādyeti kāryaṃ viśeṣitam /
ghaṭāpaṭānyataratve sādhyasatvādetadityuktam / etadghaṭapaṭānyataratve sādhyābhāvaṃ vyanakti -- kāryateti // yayor 4 ghaṭatvapaṭatvayoḥ kāryatāvacchedakatvaṃ na tayoḥ svāśrayamātravṛttitvaṃ tato 'dhikadeśavṛttitvāt / anyataratvasyāpyanugatakāraṇā bhāvena kāryatānuvacchedakatvāt / evaṃ ca / 5 svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāśrayavṛttitvarūpasādhyābhāvādityarthaḥ / etena prathamamātrapadasyāpi kṛtyamuktaṃ dhyeyam // 7 prathamamātrapadaṃ hitvā svāśrayāvṛttidharmāvacchinnetyāderevoktāvetadghaṭapaṭānyataratvasya svāśrayavṛttikuḍyatvādidharmāvacchinnakāryatāpratiyogikakāraṇatāśrayaḥ kuḍyādyasādhāraṇaṃ tanmātrānutpādyaṃ yadetadghaṭapaṭarūpaṃ kāryaṃ 8 tadvṛttitvena etadghaṭapaṭānyataratve uktahetoḥ satvepi mūloktadiśā sādhyābhāvena vyabhicāraḥ /
datte tu mātrapade na doṣaḥ / kuḍyatvasya etadghaṭapa 9 ṭānyataratvānyatarāśraye avṛttidharmatvepitadvṛttitve sati tatodhakadeśavṛttidharmatvābhāvena tatra hetorevābhāvāt//
1. kāryamātravṛttitvādityetāvatyukte -kuṃ. tvādyamātrapadābhāve-ka-kha-ca-cha. 2. ayaṃ granthaḥ-ga. pustake nāsti. 3. kuṇclito granthaḥnāsti-kha-ca-cha-mu. 4. yoḥ kārya-kuṃ. 5. ayaṃ granthaḥ nāsti-kuṃ 6. etenetyāhabhya 'asiddhiraprasiddhi' ritiparyantaṃ-a. pustake nāsti. 7. svāśrayamātra-kuṃ. 8. tanmātravṛ-mu-ā.
ṭatvā - kuṃ a.
yapakta-vanuna-ṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 161.
---------------- ------------ ---------
tenaitadghaṭapaṭānyānyatvāśrayakāryasya tadubhayānyānyatvādhikaraṇamātrāvṛttighaṭatvapaṭatvāvacchinnakāryatvapratoyogikakāraṇatvāśrayamātrotpādyatvena hetvabhāvānna vyabhicāraḥ //
/ prathamamātrapadābhāve ) hetu 1 statra vartate / anyataratvāśrayāvṛttikuḍyatvādirūpadharmāvacchinnā yā kāryatā tatpratiyogikakāraṇatvāśrayayībhūtaṃ yatkuḍyakāraṇaṃ tanmātrānutpādye etadghaṭapaṭarūpe kārye 'nyataratvasya vṛtteḥ / mātrapade datte tu na vyabhicāraḥ /
yadyapyatra vivakṣitaṃ tanmātrānutpādyatvaṃ tadutpādyate sati tato 'dhikotpādyatvam / taccoktasthale nāsti /
etadghaṭapaṭānyataratvasya kuḍyakāraṇotatpādyatve sati tatodhikotpādyatvarūpatanmātrānutpādyatvasya bādhāt / tathāca
hetvābhāvādena na tatra vyabhicāraḥ / tathāpi tanmātrānutpādyatvaṃ taditarānutpādyatve sati tadutpādyatvarūpatanmātrotpādyatsyābhāva 2 vatvarūpa yattadanutpādyatvaṃ tadastyevaitadghaṭapaṭānyataratvāśraye etadghaṭapaṭarūper'tha iti tāvanmātreṇa tatra hetusatvamupetya vyabhicāre codite mātrapadena tannirāsaḥ //

mūle tu prakṛtābhimatatanmātrānutpādyatvasya tatrābhāvāta / kuḍyādyasādhāraṇakāraṇetaretareśvarajñānotpādyatvena taditarānutpādyatvasyāprasiddhyā tadabhāvasya durgrahatvācca vyabhicāracodanā na yuktetyaruccyaiva prathamamātrapadasyedaṃ kṛtyamityādyanuktvā svāśrayamātrāvṛttidharmāvacchinnakāryatvapratiyogikakāraṇatāśrayamātrānutpādyeti kāryaṃ viśeṣitamityevoktam //
1. ayaṃ granthaḥ ga pustake nāsti. 1. stuta - mu ka kha. 2. varūpaṃ - mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 162.
----------------------- -------------- ---------
svāśramātrāvṛttipadenā 1 nyataratvādhikadeśavartinorghaṭapaṭatvayorapi saṅgṛhītatvena tadavacchinnakāryatāpratiyogikakāraṇatvāśrayībhūtaṃ yadghaṭādikāraṇaṃ tanmātrotpādye ghaṭādāva 2 pyanyataratvasya vṛtyā tadanutpādyakāryamātravṛttitvarūpahetvabhāvāt //
dvitīyamātrapadābhāve 'siddhiḥ / anityapramātvasya svāśrayādhikadeśavṛttinānityajñānatvenāvacchinnā yā kāryatā tatpratoyogikakāraṇatvāśrayo yo manaḥsaṃyogādiḥ tadutpādyapramārūpakāryavṛttitvena tadanutpādyakāryavṛttitvābhāvāt / mātrapade datte tu nāsiddhiḥ /
3 kecittu prathamamātrapadābhāve ityādiḥ prathamamātrapadakṛtyaparatayāpi pāṭha upalabhyata iti pakṣe tu 4 tanmātrānutpādyetyasya taditarānutpādyatvaviśiṣṭatadutpādyatvābhāvatvarūpata 5 nmātrānutpādyārthakatvepīhāprasiddhinirāsāya taditarānutpādyatvamātraṃ vivakṣiṇīyam / tacca gaganādau prasiddhamiti tadabhāva etadghaṭapaṭānyataratvāśrayakārye grahītuṃ śakya iti vyabhicāraḥ codanopapādyā asiddhiraprasiddhiḥ / tathāca nāsiddhivarakatve doṣa ityāhuḥ //
1.nyānyatvādapi - kuṃ-ga. 2. apipadaṃ na -ka-cha. 3. kva-mu.ā. 4. tadanu - kuṃ. 5. tadanu - kuṃ .
yapakta-vanuna-ṅgaḥ) pramāṇyavādaḥ pu - 163.
--------------- ------------- ---------
pramāyā jñānasāmānyakāraṇotpādyatvepi tanmātrā 1 nutpādyatvāt / tathātve hyapramāpi pramāsyāt //
tṛtīyaṃ mātrapadaṃ tu kāryākāryavṛttidharmeṣu vyabhicāravaraṇāyeti cenmaivam //
svatastvepyanityapramāmātravṛttinā tattatpramātvarūpeṇa dharmeṇāvacchinnā yā tattatpragabhāvanirūpitā kāryatā tadāśrayamātravṛttisyānityapramātve satvena siddhanādhanam //
na ca prāgabhāvasyāpi tattatprāgabhāvatvena tattadvyaktiṃ prati na hetutā kintu prāgabhāvatvena kāryamātraṃ 2 prati hetuteti vācyam / utpannasya 3 ghaṭasya svaprāgabhāvepyanyaprāgabhāva 4 satvena punarutpattidoṣatādasthyāt //
tathātva iti // tanmātrotpādyata ityarthaḥ / kāryakāryeti // 5 pramātvādāvityarthaḥ / anityajñānatvasya tato 'dhikadeśavṛttitvena tatra sādhyābhāvāt / prāgabhāvanirūpītā prāgabhāvaniṣṭhakāraṇatānirūpitā 6 tattatpramātvāvacchinnakāryatetyarthaḥ //
utpannasyeti // ghaṭotpattisamavahitottarakṣaṇe tadghaṭasāmagrīsatvena tayā tasyaiva ghaṭasya punarutpattiprasaṅgadoṣanirāsāya hi prāgabhāve hetutoktā / prāgabhāvatvenaiva hetutve hetutāvacchedakāvacchinnayatkiñciddhetisatvepi kāryotpattiniyamena
tādṛśaprāgabhāvāntarasatvātpunastadutpattidoṣo na parihṛta eva syāditi na prāgabhāvatvena hetutā kintu tatprāgabhāvatveneti prāguktadoṣa eveti bhāvaḥ //
1. trotpādyatvābhāvāt - cha. 2. trahe - kha-ca. 3. paṭasya -kha-ca-ga. 4. vasyasa - ca-cha. 5. prameyatvā - kuṃ-a. 6. etatpra - ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 164.
yadī tu siddhasādhanavāraṇāya sādhye kāryatāśabdena bhāvakāraṇanirūpitā kāryatābhipretā / tarhi sāmānyakāraṇamātrānutpādyakāryamātravṛttitvahetorabhāvarūpaviśeṣakāraṇenāpyupapattyāprayojakatā / tattadghaṭatvādau vyabhicāraśca /
bhāveti // bhāvaniṣṭhakāraṇānirūpitetyarthaḥ / aprayojakateti // sāmānyasāmagrīmātrānutpādya 1 kāryamātrāvṛttitvasya viśeṣakāraṇajanyatvaṃ vinānupapattyā tadākṣepakatvepi viśeṣakāṇa 2 tvasya bhāvatvaṃ vināprayojakaiveti bhāvaḥ / tattadghaṭatveti // ghaṭatvena mṛtpiṇḍatvenaiva kāryakāraṇabhāvo na tadghaṭatvena 3 mṛtpiṇḍatvena hetuhetumadbhāvaḥ / ekavyāktikatvena bādhakena tadghaṭatvasya kāryatāvacchedakatvāt / bādhakaṃ vinā kāryamātravṛttidharmatvāditi hetunaiva kāryatāvacchedakatva 4 sādhanāt / tathāca svāśrayamātravṛtteḥ svasya vānyasya vā dharmasya kāryatāvacchedakasyābhāvena tadavacchinnakāryatāśrayamātravṛttitvarūpasādhyābhāve 5 pi na svāśrayamātrāvṛttighaṭatvarūpadharmāvacchinnakāryatāpratiyogika 6 kāraṇamātrānutpādyakāryaṃ tadghaṭa eva / svaprāgabhāvabhūtādhikakāraṇajanyatvāt / tathāca tanmātravṛttitvarūpahetusatvādvyabhicāra ityarthaḥ
//
1. dyena svakārya - ā. 2. ṇasya - mu-ā. 3 'na' ityadhikamasti-mu.
4. tvāsā-kuṃ. 5. apipadaṃ na -kuṃ. 6. ke-mu.
yapakta-vanuta-ṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 165.
---------------- ------------ -----------
tadvāraṇāya hetāvapi kāryamātretyatra kāryaśabdena bhāvakāraṇotpādyakāryavivakṣāyāṃ svatastvavādinaṃ pratyasiddhiḥ / pratyakṣapramādāvindriyārthasannikarṣāderguṇasya satvāsiddhiḥ ----
yatsāmānyanyāyena viśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvo na tatvena rūpeṇa kinti sāmānyenaiva / na caivaṃ tanmṛtpiṇḍatvena hetuhetumadbhāvābhāve mṛtpiṇḍāntarādetadghaṭotpattiḥ syāditi vācyam / mṛtpiṇḍāntare etadghaṭaprāgabhāvābhāvādeva tata utpatyaprasakteḥ / 1 tatprāgabhāvatvena hetutva 2 kalpanaṃ pūrvoktadiśotpannasya punarutpattibādhakādeveti bhāvaḥ -- bhāvakāraṇeti // svādhikaraṇamātrāvṛttidharmāvacchinnakāryatāpratiyogikakāraṇamātrānutpādyabhāvakāraṇakāryetyukto tādṛśakāraṇā 3 dadhikabhāvakāraṇajanyakāryamātravṛttitvādityarthalābhāt /
4 tadghaṭatvādau ca svaprāgabhāvarūpādhikakāraṇajanyakāryamātravṛttitvenoktahetvabhāvānna vyabhicāra iti bhāvaḥ --- asiddhiriti // anityatvapramātvavyāpyīnityapratyakṣapramātvādyāśrayaniṣṭhakāryatānirūpitā 5 nugataguṇābhāvādanityajñānasāmānyasāmagrīto 'bhāvāditi bhāvaḥ / ata evoktaṃ rucidattenāpi"sandigdhāsiddhe"riti //
yattūktasthale vyabhicāravāraṇāya yāvatkāryamātravṛttidharmatvāditi viśeṣaṇam / tattadghaṭatvādeśca tādṛśaikakārya 6 mātravṛtti 7 tvāditi tanna / tathāpi nīlaghaṭatvādau vyabhicārānirāsāt /
1. tatta-kuṃ. 2. tvāka-kuṃ-ā. 3. ṇādhi-kuṃ. 4. tatta-kuṃ. 5. danu-ā.
6. mātrapadaṃ na -mu. 7. dharma ityādhikaṃ -ā. 8. mātrapadaṃ na -a-ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 166.
----------------------- -------------- ---------
ityāditvanupadameva nirasiṣyate //
yajñapatyukta 1 vakrānumābhaṅgaḥ

etena sādhye svāśrayamātravṛtyaneka 8 mātravṛttidharmeti viśeṣaṇamiti nirastam / aprayojakatvavyabhicārayoparihārāt / yajñayatyukterarvācīnatvānna tannirīso mūlārūḍhatayā pradarśitataḥ //
yajñapatyukta 3 vakrānumānabhaṅgaḥ

atha mataṃ anityapratyakṣapramātvamanumitipramātvaṃ śābdapramātvaṃ ca kāryatāvacchedakam bādhakaṃ vinā kāryamātravṛtti 2 tvāt ghaṭatvavaditi pratyekameva prayoktavyam /
anityapramātvaṃ kāryatāvacchedakaṃ bādhakaṃ vinā kāryamātravṛttidharmatvāt iti maṇyuktānumāne prāgalbhādinoktānugataguṇapakṣaṃ nirasya yajñapatyuktapramāmātrānugataguṇa 4 mākṣipyānumānaṃ ca nirasya yatpakṣadhareṇaiva pakṣāntaramuktaṃ"yadyapi yathāśrutaṃ sādhyaṃ bādhitaṃ anityatvapramānugatahetvasiddheḥ ata eva svarūpāsiddhirapi tathāpyanityapramātvamityanena anitya 5 pratyakṣapramātvādikameva vivakṣitaṃ kāryatāvacchedakavyāpakatvameva sādhyaṃ tādṛśakāryamātravṛttidharmavyāpakatvāditiheturiti vā smartavyamiti"tadanurodhena pramāmātrānanugataguṇapakṣamāśaṅkate -- atheti // 6 matamiti // iti prayoktavyimityanvayaḥ -- bādhakaṃ vineti // avacchedakāntaropapannakārya 7 tāśrayavṛttitva 8 svāvacchinnakāryatāpratiyogikakāraṇāsambhava ityādibādhakaṃ vinetyarthaḥ //
1. vakrapadaṃ na -ca-mu. 2. dharma-cha. 3. vakrapadaṃ na -mu. 4. pakṣiyamanumāna -mu-a-ā. 5. sākṣātkāri-a-ā. 6.
prathamiti pra-mu-a-ā. 7. kāraṇatvānāśrayavṛttisvā-ā. 8. tvaṃsvā-kuṃ- ā.
pratyakṣādipramāsu pratyekānugataguṇabhaṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 167.
----------------------------------- --------- ---------
bādhakaṃ ca samājasyārthikatvamanugatahetvabhāvaśca / tena nīlaghaṭatvādau ghaṭajñānatvādau ca na vyabhicāraḥ / etādṛśapratyakṣapramātvādikaṃ pratyanityapramātvasya vyāpakatvameva 1 pramātvasya paratastvam / evaṃ ca tattatprāgabhāvanirūpitakāryatayā 2 nārthāntaram /
na cātrāpyanugatahetvabhāvo bādhakaḥ /
nityavṛttitvādi 3 kāryatāvacchedakatvabādhakasya jñānatvādāviva nilaghaṭatvādāvabhāvāt / viśiṣṭahetorapi tatra vyabhicāra ityato vivakṣitapakṣadharādyuktabādhakaśabdārthoktyoktadoṣaṃ nirāha -- bādhakaṃ ceti // samājasya melanasya ārthikatvaṃ avacchedakāntaropapannakāryatāśrayavṛttitvamityarthaḥ -- anugateti // svāvacchinnakāryatāpratiyogikā 4 nugatahetvabhāva ityarthaḥ -- teneti // bādhakaṃ vinetyatra vivakṣitabādhakābhāvarūpaviśeṣaṇanetyarthaḥ//
evaṃ janyapratyakṣapramātvādeḥ paratastvapraptavapyanityapramātvasya tanna praptamityata āha -- etādṛśeti// pramātvasya anityeti yojyam / yadvā īśvarajñānapramāṇyasyāpi paratastvaṃ prāptamiti bhāvena pramātvasyetyevoktiḥ -- evaṃ ceti // anityapra 5 tyakṣatvādeḥ kāryatāvacchedakatvenānityapramātvasya tadvyāpakatve sādhyamāne satītyarthaḥ -- bādhaka iti //
1. 'pramātvasya 'iti nāsti mu-ca. 2. tāmādaya-cha. 3. rūpa ityādhikaṃ - kuṃ.
4. numāneha - a. 5. pramātvāde - ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 168.
----------------------- --------------- ---------
pratyakṣapramāyāmindriyārthasannikarṣasyārthasya ca anumitipramāyāṃ yathārthaliṅgaparāmarśasya śābdapramāyāṃ yathārthavākyārthajñānasya ca guṇa 1 syānugamāt / bhrametvartho 'sanniti na heturna vā 2 tasya sannikarṣa iti ceducyate /
pratyakṣapramāmātre na sannikarṣortho hetū / śuktau rūpyabhramakālepi 3 tayoḥ satvena śuktitvena śuktipramāprasaṅgāt /
svāvacchinnakāryatānirūpitaikakāraṇābhāvarūpabādhatasatvādbādhakaṃ vinetyuktaviśeṣaṇāsi 4 ddhiriti bhāvaḥ //
maṇyādyuktamevāha -- pratyakṣeti // anityeti yojyam -- guṇasyeti // anvayavyatirekāditi maṇyukteriti bhāvaḥ / sādṛśyajñānamupamitau guṇa iti maṇyuktamapyatra nānūditam / upamānasyānumānānatirekasyānyatra vyaktatvāt -- sannikarṣārthāviti // alpanirāsatvātsannikarṣasya pūrvaṃ nirdeśaḥ /
yadvā"nāsikāstanayordhmārghaṭo"rityādinirdeśena"alpāctaraṃ pūrvaṃ"ityasya prāthikatvādar 5 thasya yau sannikarṣāviti bhramanirāsāyaivaṃ nirdeśādadoṣaḥ /
anvayavyabhicāramāha -- śuktāviti // tayoḥ śuktirūpārthatatsannikarṣayorityarthaḥ / idantvena pramātva 6 sya satvācchuktitvenetyuktiḥ // tathāyānugatahetvabhāvarūpabādhakasyaiva bhāvādbādhakaṃ vinetyasiddhamiti bhāvaḥ //
1. sya cā -cha. 2. tatra-mu-ca. 3. apipadaṃ nāsti - cha. 4. ddheri- kuṃ .
5. dadoṣaḥ- a. 6. syeṣṭatvācchu-mu. syeṣṭatvādāha- śuktatveneti - ā.
7. iyaṃ paṅktirnāsti -a.
prati-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 169.
--------------------- ------------ ----------
doṣaḥ pratibandhaka iti cettarhyāvaśyakatvāddoṣābhāvādeva pramāstu /
kiñca ṣaḍvidhasannikarṣānyataradyogipratyakṣādau pratyabhijñāyāṃ ca tattādau nāsti / tatra ca yogajadharmasaṃskārādiḥ pratyāsattiśce 1 ttarhi bhramepi doṣastathā syāt /
maṇyādinā dāhābhāvepi vahnerdāhahetutvābhāvavadihāpyahetutvaṃ na sannikarṣādeḥ prāpyata iti bhāvenāśaṅkya nirāha -- doṣa iti // doṣābhāvādeveti // tasya cānityapramāmātre 'nugatahetutvātkimuktasṛṣṭyeti bhāvaḥ /
nanvevaṃ dāhasthalepi maṇyādyabhāva eva hetuḥ syānna vahniḥ / anvayavyatirekabalādvahnerdāhahetutve sannikarṣāderapyastu hetutvam / sannikarṣotkarṣeṇa pramotkarṣadarśanācceti cet / kimatra sannikarṣapadena laukika evābhimatothālaukikapratyāsattisādhāraṇaṃ sannikarṣamātramitita 2 kalpau hṛdi kṛtvā'dye vyatirekavyabhicāramāha -- kiñca ṣaḍvidheti // saṃyogasaṃyuktasamāvāyasaṃyuktasamāvetasamāvāyasamavāya 3 samavetasamavāya viśeṣaṇaviśeṣyabhāvarūpetyarthaḥ / anyataradityasya prāgvatsādhutvaṃ dhyeyam / yogipratyakṣādivityādipadena sāmānyaja pratyakṣagrahaḥ / pratyabhijñāyāmityupalakṣaṇam / surabhicandanamityādipratyakṣaṃ ca grāhyam / tena
tattādāvityādipadenopanītagandhādīgrahaḥ / dvitīyamāśaṅkyānvayavyabhicāreṇanirāha -- tatra ceti // saṃskārādirityādipadena jñānasāmānyayorgrahaḥ -- tatheti // pratyāsattirityarthaḥ / tathāca tādṛśapratyāsattau satyāmapi tatra pramānudayādvyabhicāra iti bhāvaḥ /
1. dbhame- cha-ga-ka-kha-kuṃ. 2. vikalpau-a-ā. 3. svasa - mu. 4. janyapra-ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 170.
------------------------ ------------- -------------
kiñca cakṣurādivatkāraṇatvena dharmigrāhakamānāsiddhorthaḥ sannakarṣeṇānvayathāsiddhatvādatītādiviṣayakayogipratyakṣādivasatvācca na pratyakṣapramāhetuḥ / anyathā vartamānaviṣayakānumitāvapyartho hetuḥ syāt //
1 api ca tvanmate bhramepi yasminnaṃśe bhramatvaṃ tadrajatatvādikaṃ viśeṣaṇaṃ sadeva / vaiśiṣṭyaṃ tvamadapyasatkhyātibhītasya tava mate na bhāti 1 //

evamarthasyāpyananthāsiddhānvayavyatirekau na staḥ / anyathākhyātivicāre sudhoktarītyā kvacidviśeṣaṇābhāvātkvacitadviśeṣyābhāvāditi bhāvenāha -- kiñceti // nanu sannakarṣeṇaivārthonyathāsiddhaśceccakṣurādirapi tathā syādityata uktaṃ cakṣurādivadityādi // rūpādyupalabdhayaḥ karaṇasādhyāḥ kriyātvāt chidikriyāvadityanumānena sidhyaccakṣurādikaṃ karaṇatvenaiva siddham / natvartha ita vaiṣamyamiti bhāvaḥ--- atīteti // atītānāgataviṣayake yogipratyakṣe sāmānyajapratyakṣe cetyarthaḥ -- anyatheti // uktadiśānyathāsiddhyakalpana ityartha//
anvayavyabhicārāccārtho na heturiti bhāvenāha -- apiceti // sadeveti // tathā ca tatrānvayavyabhicārānnārthaḥ pramāyāṃ heturiti bhāvaḥ / nanu vaiśiṣṭyāṃśa eva bhramatvam / taccāsadeva / ato na vyabhicāra ityata āha -- vaiśiṣṭyaṃ tviti // taveti // maṇikṛta ityarthaḥ //
pradi-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 171.
---------------------- --------- ----------
kiñca tvanmate pratyakṣapramāyāmapi viśeṣaṇajñānameva heturna tu viśeṣaṇam / viśeṣyaṃ tu bhrame 1 sadeva //
nanu tathāpi laukikapratyakṣapramāyāṃ vaiśiṣṭyarūportho 'guṇaḥ //
etena"bhrame tvartho 'sanniti na hetuḥ"iti prāguktaṃ pratyuktam //
2 nanu viśeṣaṇamanyatra sadapi purato 'sadeveti cettarhi viśeṣaṇamarthaścedasambhavi / viśeṣyaṃ cedyavyabhicārītyāha -- kiñcatvanmata ityādinā // sadeveti // tathāca śuktipramāsyāt / nāsti ca sā ato na viśeṣyarūporthaḥ pramāyāṃ guṇatayā heturiti bhāvaḥ //
3 /nanu maṇikṛnmate vaiśiṣṭyarū 4 pārtha eva pramārūpajanyapratyakṣamātre guṇostu / bhrame ca vaiśiṣṭyarūporthaḥ purato 'sanniti tasya bhramā 5 hetutayā bhrānteḥ pramātvānāpattiḥ / anyatra satvena bhrāntau bhānopapa 6 tteśceti cenna / yatra 7 ka ca na satvamātreṇa tadgocarajanyapratyakṣaṃ pratyananyathāsiddhaniyatapūrvakṣaṇa 8 vṛttitvābhāvena hetu 9 tvānirdhāraṇātpurato 'satvenāhetutvasya sannikarṣābhāvenopapatyā puratassatvasya sannikar 10 ṣa evopayogena 11 sarvathāpi 12 tadahetutvasyaiva 13 nyāyyatvācceti dhyeyam//
ra14 prācāṃ matamāśaṅkate --nanviti // uktatvāditi // cakṣurādivadityādinā granthanetyarthaḥ / 15 vaiśiṣṭyarūporthorthapadena na vivakṣituṃ śakyaḥ / kintu viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ vā 15 / 16 taccānvayavyabhicārānna pramāyāṃ
heturiti bhāvenāha -- kiñceti //
1.pi-ga-ka-ca-cha. 2.artho heturityartrāthapadena kiṃ viśeṣaṇamabhihitamatha viśeṣyaṃ tadubhayavaiśiṣṭyaṃ vā ādyadvitīyau pratyāha - a. 3. / ayaṃ granthaḥ nāsti - a. 4. portha-kuṃ-a-ā. 5. mahe-mu. 6.ttiśca-kuṃ -ā. 7.citsa-mu, kutracitsa-ā. 8.varti-kuṃ-a. 9.tā nivāraṇāt / pu,-mu-ā. 10. rṣopa-mu-ā. 11. sarvatrāpi-ā. 12. pyarthāhe -mu-ā. 13.
syanyā-mu-syaiva satvācce-ā. 14. tṛtīyaṃ śaṅkate - a. 15. iyaṃ paṅktirnāsti -a. 16. tabhrame anvayavyabhicārācca nārthaḥpramāṇaṃ heturiti bhāvenāha - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 172.
bhrame tu cirantanamate 'sadapi vaiśiṣṭyaṃ saduparaktatvena bhātīti cenna / artho na heturityuktatvāt //
kiñca yadvaiśiṣṭyamasat na tadaṃśe tvanmate bādhastatprayuktabhramatvaṃ vā sambhavati/ tvanmate 'sato 'bhāvavirahātmatvarūpapratiyogitvābhāvena svapratiyogikābhāvapramārūpabādhāyogāt / yatra tu rajatatvāṃśe 1 te sambhavataḥ na tadasaditi nārtho bhramavyāvṛtto hetuḥ/ evaṃ bāṣpe dhūmabhrameṇotpannāyāṃ yādṛśacchikasaṃvādena pramāyāmanumitau na yathārthaliṅgaparāmarśosti /
yaditi 2 bhinnaṃ padaṃ -- tvanmate // prācīnatārkikamate -- svaprayogiketi // prā māṇikasya ghaṭāderevātyantābhāvopagamenāprāmāṇikātyantābhāvānaṅgīkārāt / tadanaṅgīkāre heturabhāvavirahetyādi / bādhāyogādityuktyā tatprayuktabhramatvasyapyayoga uktaprāya iti bhāvaḥ / ta iti // 3 bādhabhramatve ityarthaḥ / uktarūrūpabādhayogādeva tatprayuktabhramatvaṃ ca sambhavatīti bhāvaḥ / pratyakṣapramāyāmavagataguṇāsambhavamuktvā"dṛśyate ca yādṛcchikasaṃvādinā guṇābhāvopi 4 pramājanakatvaṃ"iti tatvanirṇayaṭīkāṃ vivṛṇvannanumitāvapi prāguktānugataguṇaṃ nirāha -- evamityādinā //
1.tatsaṃ-cha. 2. nnapa-ā-kuṃ. 3. bādhabhramatva ityartha' iti nāsti-ā. bhramāja-a.
pradi-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 173.
---------------------- ----------- -----------
naceśvare sostīti vācyam / uktarītyā doṣajanyatvasyāpi satvena bhramatvasyāpyāpatteḥ / īśvarajñānasya satya 1 parāmarśatvena kāraṇtva 2 kalpanasya paratastvasiddhyadhīnānyonyāśrayācca / bhramaghaṭādisādhāraṇenopādanādyaparokṣajñānatvena kāraṇatve 3 ca tasya na guṇatā / anyathāsmadādiniṣṭhānāṃ saṃśayapratyakṣānumiti nirvikalpakānāṃ yathākramamīśvaraniṣṭhairviśeṣadarśanaliṅgaparāmarśavākyārthajñāna ------------
nanu samānādhikaraṇasya tasya tatrābhāvepi kāryamātraṃ pratikāraṇasyeśvarīyajñānasya salliṅgaviṣayakasya tatrāpi satvamasti sāmānādhikaraṇyasyāprayojakatvāt / ato na vyatirekavyabhicāra iti bhāvenāśaṅkya nirāha - naceti / doṣeti // asmadī 5 yāsalliṅgaparāmarśarūpetyarthaḥ /
īśvarajñānamapi kiṃ salliṅgaparāmarśatvena heturutopādānādijñānatvena / ādye doṣamāha -- īśvareti // antye tu na tasya guṇatvena hetutvam / tathātve bhramasyāpi guṇajanyatāpattiriti bhāvenāha -- bhrameti // bhramasādhāraṇena ghaṭādisādhāraṇenetyarthaḥ / upādānādipratyakṣatvena hetutetyupapādanāya ghaṭādītyuktiḥ / vipakṣe 'naṣṭaprasaṅgadyotanāya bhrametyuktiḥ / atiprasaṅgāntarāṇyāha -- anyatheti // tenāpi rūpeṇa hetossalliṅgaviṣayakatvamātreṇa guṇatva ityarthaḥ /
1. liṅgaparā - mu-ca. 2. tvasya - kuṃ-ka-ga-cha-kha. 3. na tasya guṇatā - mu-ga-ka-ca. 4. śābdajñānanirvi- ga. 5. yasalliṃ - mu-ā. 'asmadīyeti nāsti"a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 174.
------------------------ -------------- ----------
-- viśeṣajñānarjanyatvādyathākramaṃ niścayatvānumititvaśābdajñānatvasavikalpakatvāni syuḥ /
apicaivaṃ vyadhikaraṇasya 1 parāmarśasya guṇatve doṣatvamapi tasyaiva 2 syāt / sāmānādhikaraṇyasyāprayojakatvāt / tathācābhāsānumitimūlatvena nityabhramaḥ siddhyet / kiñcaivaṃ sati sthāṇau karādiviparyayajanyasya purūṣatvabhramasyeśvaranaṣṭhayā vakrakoṭaratvādipramayā janyatvātsthāṇupramātvaṃ syāt /
yena kenāpi rūpeṇa hetorapīśvarajñānasya guṇatvakalpanetiprasaṅgāntaraṃ cāha -- apiceti / evamityasya vyaktīkaraṇaṃ vyadhikaraṇasyetyādi /

nityabhrama iti // nanu sati sambhave tyāgāyogāttatra samamānādhikaraṇa 3 evāsallaṅgaparāmarśarūpadoṣa sambhavānna vyadhikaraṇadoṣakalpaneti cenna / gandha 5 pragabhāvāvacchinno ghaṭo gandhavān pṛthivītvādityādā 6 evābhāsānumitau samānādhikaraṇadoṣāsambhave vyadhikaraṇasyaiva 7 kalpyatve 'nugatilābhālāya sarvatra doṣatvakalpanaucityāditi bhāvaḥ /
nanu guṇe samānādhikaraṇyamaprayojyakam / doṣe tu tanniyamaḥ prayojakaḥ / gandhaprāgabhāvāvacchinna ityādau 8 bādhitatvapramādireva kaścitkalpyata ityata āha -- kiñceve satīti // vyadhikaraṇasyāpi guṇasya hetutve satītyarthaḥ /
sthāṇupramātvamiti // na ca samānādhikaraṇo doṣaḥ prabala iti śaṅkyam /
1. parāmarśasyeti -nāsti - kuṃ. 2. tavetyādhikaṃ-ka-. 3. ṇasyevāsalliṃ -kaṃ.
4. ṣasya saṃ--kuṃ. 5. nāyaṃ prāga-a. 6. vabhāvānu- ā. 7 doṣatvakalpanau- a. 8. bādhitatva iti nāsti -ā.
pradi-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 175.
---------------------- ------------- ----------
nanu tarhyanumitisamānādhikaraṇaṃ vastutaḥsādhyavyāpyavataḥ pakṣasya vyāpyavatvena jñānaṃ guṇostviti conmaivam / lāghavena vastutaḥ sādhyavatpakṣasya jñānenaiva pramātvasambhavāt / sa ca viṣayasatvopahitatvānna guṇa ityuktam /
kiñca 1 prāgabhāvāvacchinno ghaṭo gandhavān pṛthivītyādinumāne vastuto 'nekatartṛke lāghava-----
yādṛcchikasaṃvādini pramānudayāpātāt / na cārope sati nimittānusaṇamiti nyāyena tatra 2 pramātvādṛṣṭyā na viśeṣapramātveneśvarajñānaṃ heturiti yuktam / prāmāṇyasiya svatastve nāpyupapattyā īśvarajñānasyāpyanumitipramāyāṃ na guṇatvena hetutvamiti suvacatvāditi bhāvaḥ /
evaṃ yādṛcchikasaṃvādini pūrvoktaguṇavyabhicāramuktvā 3 tatsthairyāya vyadhikaraṇasya guṇatvamanekadoṣoktyā nirasyedānīṃ prakārāntareṇa tatra guṇavyabhicārābhāvamāśaṅkya doṣāntaramāha // nanvityādinā // yādṛcchikasaṃvādini dhūmābhāvepi vahnivyāpyasyālokādeḥ satvena tādṛśe 4 pakṣe bāṣpe dhūmajñānaṃ vyāpyavatvajñānaṃ bhavatīti na tatra vyabhicāra iti bhāvaḥ -- vastuta iti // vastutaḥ sādhyavāna 5 yaḥ tādṛśapakṣajñānanaivetyarthaḥ -- sa ceti // uktarūpapakṣasya jñānamityarthaḥ / tacceti vaktavye vidheyaguṇā 6 pekṣayā pulliṅgaprayogaḥ /
uktarūpaguṇasyānvayavyabhicāraṃ cāha -- kiñceti // aneketi //
1. gandhaprā-ga-kha-ca-cha-ka. 2. tatpra-mu-a. 3. tsaukaryā-mu. 4. doṣāntarapa-a. 5. yaḥ iti nāsti-kuṃ-a. 6.ṇapadāpe-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇcvam ( pra. paricchedaḥ pu - 176.
----------------------- ---------------- ----------
-tarkānugrahādekakartṛkatvanaṣayānumānecoktaguṇasadbhāvātpramā jñāyeta /
na ca bādhā 1 bhāvasahakṛtasatyaparāmarśādirguṇa iti vācyam / āvaśyakatvādbādhā 2 bhāvenaiva pramātvasambhavena guṇasya hetutvāsiddheḥ /
prasādaḥ sakartukaḥ kāryatvāt ghaṭavaditya 3 numāna ityarthaḥ -- ukteti // vastutaḥ sādhyavyāpyavata ityādinoktetyarthaḥ /
etena pakṣatāvacchedakāvacchedena jñāpyavati pakṣe liṅgajñānaṃ guṇa iti rucidattoktaṃ nirastam / vastutonekakartṛkaityādinoktadoṣānatilaṅghanāt / lāghavena vastuto jñāpyavatpakṣasya jñānenaiva pramātvasambhavāt / tasya ca viṣayasatvopahitatvenāguṇatvāt /
etenaiva pakṣatāvacchedakāvirodhisādhyakānumitipramāyāṃ yathārthaliṅgaparāmarśo guṇa iti pakṣadharoktamapi pratyuktam / gandhaprāgabhāvetyuktasthale tvaduktaguṇe satyapi pakṣatāvacchedakāvirodhisādhyapramāyā anusatvopāhitatvāt / ghanagarjitasthalena vyabhicārācca /"dṛśyate ca yādṛcchikasaṃvādino 'nāptavākyasya guṇābhāvepi yathārthajñānajanakatvaṃ"iti tatvanirṇayaṭīkāvākyaṃ vivṛṇvānaḥ prāguktaṃ śābdapramāyāmapyanugataguṇaṃ nirāha -- evamiti // ghaṭostīti vaktavye pramādādinā paṭastītyuktavākyamādipadārthaḥ //
1. dhakā-ka-chatha. 2. dhakā-ka.ca. 3. tyādyanu-ā. 4. evapa-ā.
pradi-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 177.
----------------- -------------- ------------
evaṃ vipralambhakādivākyajanyāyāṃ śukādivākyajanyāyāṃ ca yādṛśacchikasaṃvādena pramāyāṃ na yathārthavākyārthajñānamasti / 1 na ca tatrāpīśvare tadastīti śaṅkyam / vyadhikaraṇajanyatvena pramātvavatsamānādhikaraṇadoṣajanyatvenāpramātvaṃ ca syādityādyatiprasaṅgāt 1 / kiñca taddhi na sākṣācchābdapramājanakam / vaktṛniṣṭhe tasmiṃściradhvastepi śrotari pramotpatteḥ / vaktṛniṣṭhe vākyaracanādvārā / racanāyāṃ ca na tatkaraṇam / śuka 2 bālādīnāmiva tādṛśapadāvalījñānamātreṇa tadupapatteḥ /
nanu tadvākye tādṛśaguṇābhāvepi 3 tajjātīye vākyāntare 'stītyatastatrāpi tasya na hetutvamityāha -kiñceti // ciradhvastepi tasminniti pūrveṇānvayaḥ //
nanu kāryamātraṃ prati kāraṇībhūtamīśvarajñānameva yathārthavākyārtha 4 jñānarūpaṃ sadracanādvārā pramāṃ prati duṇatvena kāraṇatvamastu / ato na yādṛcchikapramāyāṃ vyabhicāraḥ / nāpi tena vinā vākyayaracanopapattiḥ / tasya kāryamātraṃ prati hetutvena racanāyāṃ tajjanyapramāyāṃ ca hetutvāt / śukādivākyajanyapramāyāmapīśvarīyapramāmādāyaiva na vyabhicāra iti tadīyavyākhyā 5 trukteḥ /"
bhrāntapratārakavākye 6 śukādivākye ceśvarasyaiva yathārthavākyārthajñānaṃ janakaṃ"iti maṇyukteriti bhāvena śaṅkate /
1. ayaṃ granthaḥ nāsti-kuṃ-ga-kha-ka-cha. 2. vākyādī -kuṃ. 3."yathārthajñānajanakatvaṃ iti tatvanirṇayaṭīkāṃ vivṛṇvānaḥ"ityādhakamasti-ā. 4. jñānapadaṃ na -ā. 5. bhinnaṃ padaṃ-mu. 6. śukādivākyeceti nāsti - ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 178.
------------------------ ------------- --------
na ca tatrāpīśvaraniṣṭhaṃ yathārthavākyārthajñānaṃ racanādvārā heturiti vācyam / tasya jñānasāmānyaṃ bhramaṃ ca pratīvopādānāparokṣatvenaiva hetutayā pramāṃ pratyasādhāraṇyābhāvāt / anyathoktātiprasaṅgāt /
visaṃvādiśukādivākyaracanāhetutvena bhramopi kalpyata iti nityapramāvannityabhramaprasaṅgācca //
nanu śābdapramāyāṃ yogyatā tatpramā vā guṇaḥ / na ca sarvatra pramāṇavākye 'stīti cenna/madiṣṭavedāpauruṣeyatvāvirodhinastvadiṣṭeśvarasiddhivirodhinaścaivaṃvidhaguṇajanyatvasya sādhaner'thāntarāt //
na ca tatrāpīti // yādṛcchikasaṃvādinyāmapītyarthaḥ-- ukteti // anyathāsmādādītyādinoktetyarthaḥ //
"vayantu brūmaḥ"ityupakramasya"1 śābdapramāyāṃ vakturyathāryavākyārthajñānaṃ na guṇaḥ / kintu yogyatvādikaṃ yathārthatajjñānaṃ veti
maṇyu 2 ktaṃ pakṣāntaramāśaṅkate // nanviti // yogyatā svarūpasatī na heturato na guṇaḥ ityastatpramā 3 vetyuktam - tvadiṣṭeti //
"pramāyāḥ paratantrātsargapralayasambhavāt /

tadanyasminnanāśvāsānnavidhāntarasambhavaḥ //"
iti kusumāñjalyuktyā prāmāṇyaparatastvasyeśvarasidhyarthatvopagamā 4 dyathārthavākyārthajñānasya guṇatvasya eva pakṣe vede tādṛśayathārthavākyārthajñāna 5 navatvene 6 śvarasiddherita bhāvaḥ //
1. śabda- mu-a. 2. ktapa-ku-ā. 3. cetyu-a-ā. 4. diti bhāvaḥ/ nanu-a.
5. natvene-mu. 6. śajñānatvene-ā.
pradi-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 179.
---------------------- ------------- ----------
kiñca yogyatā 1 kiṃ śabdapratipādyasya saṃsargasya satvaṃ kiṃ vā saṃsargasatvāvinābhūtaṃ dharmāntaram //
nādyaḥ / śābdapramāyāṃ śābdapramāyā vā tadviṣayasya vājanakatvāt / viṣayatvasya pramātvāntargatatvena taddhetutvāyogācca / 2 pratyakṣādipramāsvapi 3 niyataviṣayasatvasya sadbhāvena tvaduktasya śābdā 4 sādhāraṇyasyāyogācca / apramāyāmapi viṣayasatvasyaiva doṣatvāpātācca 2 /
nanu"na vaidikapramāyā guṇajanyatveneśvarasiddhiḥ"iti maṇikudukteretanmate hetvantareṇā 5 stvīśvarasiddhirityata āha-- kiñceti //"vākyārthābādho yogyatā"itīhaiva prāmāṇyavāde maṇyukterādyaḥ kalpaḥ / yogyatā 6 bādhoktyanurodhenāntyaḥ -- dharmāntaramiti // antye 'tītādisādhāraṇyā 7 diti bhāvaḥ / 8 taddhetutvāyogācceti // ātmāśrayāditi bhāvaḥ 8 -- viṣayasatvasyaiveti // guṇavirodhina eva doṣatvādanugatisambhavācca / tathāca bhrame 9'satopi bhānaṃ tvayāpi svīkāryam / anyathā bhramatvameva na syāditi bhāvaḥ //
nanu śukabālādivākyajanyapramāyāmanyasya pramātvaprayojakasyābhāvādananyagatyā viṣayasatvarūpāpi 10 yogyataiva guṇaḥ ityeva vācyamityata āha - āvaśyakeneti//
1. kiṃ śabdo na -cha. 2. ayaṃ grantho nāsti-kha. 3. niyatapadaṃ nāsti -ca-cha.
4. bdapramāsā-mu-ca. 5. ṇeśvara -ā. 6. vādo-kuṃ. 7. abhāvetyādhikamasti-kuṃ. 8. iyaṃ paṅktirnāsti-a. 9. pyasa-mu-a. 10.apipadaṃ na -ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 180.
------------------------ -------------- ----------
āvaśyakena nirdeṣatvenaiva pramātvopapatteśca //
nāntyaḥ / tvayā hyekapadārthasaṃsarge 'parapadārthaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitva 1 pramāviśeṣyatvābhāvo vā ekapadārthasaṃsarge 'parapadārthaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitāva-
vacchedakadharmaśūnyatvaṃ vā yogyatetyuktam //
vaktur2 bhramavipravambhādidoṣa 3 bhāve yogyatāyā apyabhāvena tadarthaṃ tasyāpekṣaṇiyatvenāvaśyakatvamiti bhāvaḥ / yogyatāvādoktamāha --eketi //
jalena siñcatītyādau sekarūpa 4 ekoyaḥ padārthaḥ tatsaṃsarge 'parapadārthabhūtajalaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaprakārikā 6 yā pramā / tadviśe 7 ṣyatvābhāvostīti tadyogyavākyam / vahninā siñcatītyādau 8 tu
sekanirūpitasaṃsarge vahniniṣṭhātyantābhāvapratiyogī sekasaṃsarga iti pramityudayena tatrāparapadārthaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaprakārakapramāviśeṣyatvamevāstīti tadayogyavākyam / ato nāvyāptyativyāptī / atra ākāśe śabda iti yogyavākye śabdaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvapramāviśeṣyatvamavṛttipadārthe ākāśe 'stītyavyāptinirāsāya eka 9 padārtha ityanuktvā etapadārthasaṃsarga ityuktam / ākāśasaṃsargastu na tatheti na doṣaḥ / aparapadārthaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvābhāva ityeva pūrtau tādṛśapratiyogitvapramāviśeṣyatvaṃ pratibandhakamiti matāvaṣṭambhena tatpramāviśeṣyatvābhāva ityantamuktamityāhuḥ //
1. prākarakapramā - mu. ca. 2. ktṛbhra. mu-a. 3. ṣābhā-ā. 4. poyaḥ-kuṃ.
5. sekapadaṃ nāsti -a-ā. 6. yāḥ pramātvāt - taddhi-ā. 7. ṣyābhāḥ -kuṃ.
8.tu, iti na -mu. 9. kaḥ pa-a-ā.
prati-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 181.
--------------------- ----------- -----------
tatra cādya 1 pakṣe 'nvayapramāviroho yogyatādvitīye jalena siñcatītyatra sekānanvayapratiyogitāvacchedakā ye 'gnitvādayo dharmāstucchūnyatvaṃ jale vidyamānaṃ yogyateti paryavasyati / tatra yadyapi idaṃ dvayaṃ saṃsargasatvāvinābhūtaṃ na tu saṃsargarūpamiti na pūrvokta 2 doṣaḥ /
naraharistu uktātyantābhāvapratiyogitvābhāva ityevoktau vākyārtha eva yogyatā syāditi tatprāmāviśeṣyatvābhāva ityuktamityabravīt / tathāca yogyatāvāde spaṣṭayiṣyāmaḥ / ghaṭasaṃsargatvaṃ gehaniṣṭhātyantābhāvapratiyogītipramāviṣayatvasya ghaṭasaṃsargepi satvanena gehe ghaṭostīti vākye 'vyāptinirāsāya pramāviśeṣyatvābhāva ityuktam //
atra svaparasādhāraṇapramāviśeṣyatvābhāvaniścayasyāśakyatvātpramāpraveśe gauravāccetyādidoṣādvitīyaṃ lakṣaṇam / vanhisaṃsargatvaṃ hi sekapadārthaniṣṭhātyantābhāvapratoyogitāvacchedakadharmaḥ tacchūnyatvaṃ jalasaṃ 3
yoge 'stīti jalena siñcatītyādivākyaṃ yogyam / agnineti vākyaṃ tvayogyamiti nāvyaptyādidoṣaḥ / atro 4 ktarūpapratiyogi 5 tvābhāvasya vākyārthasaṃsargasatvaparyavasannatayā tajjñānasya śābdapramāyāmahetutvādetatpratiyogitāvacchedakadharmaśūnyatvamityuktam //
ananvayeti // ekapadārthasaṃsarge 'parapadārthaniṣṭhātyāntābhāvapratiyogitvasyānanvaya-
rūpatvāditi bhāvaḥ -- agnitvādaya iti // agnitvamṛtvāpāṣāṇādayaḥ /
1. vyastaṃ padaṃ - kha-ga-ka-ca-cha. 2. ktā doṣāḥ-cha. 3. sarge 'stī - ā.
4. ata uktaṃ -mu. 5. tākābhā- ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 182.
----------------------- ---------------- ----------
tathāpyatra pakṣadvaye 'nanvayapramāviraho vā ananvayapramāvirahapramā vā ananvaya pratiyogitāvacchedakadharmaśūnyatvaṃ vā tacchūnyatvapramā vā guṇa iti phalitār 1 thaḥ /
sa cāyuktaḥ / āvaśyakena nirdeṣatvenaiva pramātvopapattau saṃsargavyapyatvasya saṃsargābhāvapramāvirahasya vā tatpramāyā vā saṃsargābhāvapratiyogitācchedakadharmaśūnyatva sya vā tatpramāyā vā guṇatvakalpane 'tigauravāt / na hi nirdeṣatve sati tayorvā tatpramayorvā vyatirekeṇa śābdapramāvyatireko dṛṣṭaḥ /
agni 1 saṃsargatvādeḥ sekaniṣṭhātyantābhāvapratiyogitāvacchedakatvasyāgnitvādidharmanibandhanatvādagnitvādaya ityuktam /
pratiyogitāvacchedakā ityasyādhikaraṇatāvacchedakā ityartha itya pyāhuḥ /"yogyatā tatpramā vā"iti prāguktakalpadva 4 yoktyanurodhādāha / ananvayapramāviraho vetyādi // āvaśyakeneti // uktapramāvirahādervākyagatanirdeṣatvenaiva sambhavāditi bhāvaḥ / saṃsargavyāpyasyetyetatpramāvirahasya viśeṣaṇam / nanu nirdeṣatvasyeva tayorapyanvayavyitarekasiddhakāraṇatvasya tyāgāyogā 5 dityata āha // na hīti // tayoriti // uktarūpapramāvirahadharmaśūnyatvayorityarthaḥ / visaṃvādiśukādivākye 'pi nirdeṣatvaṃ na siddham / bhrāntyādidoṣābhāvepyanyasya

kasya citkalpyatvāditi bhāvaḥ / guṇajanyatvānyathānupapatyai 6 va tatkalpyata ityata āha -- na ca śābdeti // adyāpīti // anugataguṇakalpanavelāyāmapītyarthaḥ //
1. tor'thaḥ - ka-kha-ca-cha. 2. niṣṭhasaṃ-ā. 3. tyāhuḥ-kuṃ. 4. yānu - ā.
5. ga ityā-kuṃ-ā. 6. evakāro nāsti-mu-a. tyaitatka - ā.
pradi-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 183.
---------------------- ------------- ----------
na ca śābdapramāyā guṇajanyatvamadyāpi siddham / yena tannirvāhāya tayorvā tatpramayorvā guṇatvaṃ 1 kalpyate 2 //
kiñca pratyakṣādāvapi viṣayasatvāvinābhūtasya viṣayāsatva 3 pramāvirahādeḥ satvātsa eva guṇaḥ syāt / atīndriyārthasannikarṣāderguṇatvektirayuktā syāt / tatra satopi tasya guṇatvena janakatve mānaṃ neti cetsamaṃ prakṛtepi //
epicaivamapramāyāmapi viṣayāsatvāvinābhūtaviṣayābhāvapramā vā viṣayāsatvāvacchedakadharmavatvaṃ vā tayoḥ pramā doṣaḥ syānna tu kācādiḥ //
svatantrānvayavyatirekābhāve 'pi hetutvakalpane 'tiprasaṅgamāha -- kiñceti // pramāvirahāderityādipadena tatpramāvacchedakadharmaśūnyatvatatpramayośca grahaḥ -- sannikarṣāderiti / salliṅgaparāmarśa ādipadārthaḥ /
apicaivamiti // viṣayasatvāvinābhūtasya guṇatva ityarthaḥ -- viṣayāsatvāvinābhūteti viṣayābhāvapramāviśeṣaṇam / pramāviśeṣyatvamityarthaḥ -- tayoriti // viṣayābhāvapramāviṣayāsatvāvacchedakadharmavatvayorityarthaḥ -- natviti // tathāca bhrame kācādirdeṣa iti maṇyādyuktirayuktā syāt / tadanvayavyatirekivirodhaśca syāditibhāvaḥ //
1. guṇajanyatvaṃ - kha. 2. kalpyeta-khaḥ-ka-ca-cha. 3. pramāpadaṃ nāsti - ga .
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 184.
-------------------------- ----------- ----------
kiñca śābdi 1 saṃsargapramā niyamena saṃsargavyāpyadhījanyā cedanumitiḥ syāt //
kiñca asaṃsargapramāviraho vāsaṃsargapramāvirahapramā vā guṇa mate agninā siñcedityādau śrotura 2 nvayapramāvirahadaśāyāṃ saṃsargapramā syāt //
nanu viṣayāsatvāvinābhūtadharma 3 pramāde 3 pramāderviṣayasatvabhramavirodhitvatkathaṃ doṣatetyataḥ saṃsargavyāpyapramā guṇa iti pakṣe doṣāntaramāha -- kiñca śābdī saṃsargaprameti // parvatavanhisaṃsargādipramāvaditi bhāvaḥ //
nanu saṃśayottarapratyakṣamiva vyāpyadhījanyamapi nānumiti 4 rūpamiti cenna // 5 tatra balavatpratyatrakaraṇakatvena vyāpyadhīkaraṇakatvābhāvāt / iha ca niyamena vyāpyadhījanyatve tatkāraṇakatvāpātāt / na hi parāmarśādapi śabdaḥ pratyakṣasāmagrīva 6 dbalavān //
na ca vyapyatvaprakārakajñānajanyatvena tadajanyatvānnanumititvam / niyamena tajjanyatve tathātvena / tajjanyatvāvaśyaṃ bhāvāt / anyathā prameyatvādināpi jñāne tatpramāyā guṇatvāpatteḥ / asaṃsargapramāvirahapramātvādinā hetutvāpekṣayā 7
saṃsargavyapyatvapramātvasya ladhutvāt / anyatra tena rūpeṇa hetutāyāḥ kḷptatvāt / asaṃsargapramāvirahapramātvādinā hetutvasya pramāyā guṇajanyatvasiddhyadhīnatvenānyonyāśrayācceti bhāvaḥ /
saṃsargavyāpyapramā guṇa iti pakṣaṃ nirasyāsaṃsargapramāviraho guṇa iti pakṣopi doṣamāha -- kiñcāsaṃsargeti // kvacittu asaṃsargapramāvirahapramā vetyapi pāṭhaḥ /
1. bdīyasaṃ-kha. 2. nanvayapramāvirahadaśāyāṃ -ka-kha-ca-cha. 3. bhramā-a. 4.rūpapadaṃ na -mu. 5.ayaṃ granthaḥ luptaḥ - a. 6.bala-mu. 7. yā asaṃ - a.
pradi-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 185.
---------------------- ------------ ---------
na ca śrotustadvirahadaśāyāmapīśvarasyāsaṃsargapramāsti sā ca śrotuḥ saṃsargapramā 1 bandhiketi vācyam / tathātve īśvarasya vākyārthapramā guṇa iti cirantanamatatyāgāyogāt //
kiñceśvarasyānanvayapramā na tāvadviṣayāsatvāvedanena pratibandhikā / śrotustadāvedanasya vyadhikaraṇayā svarūpasatyeśvaraniṣṭhapramāyā kartumaśakyatvāt / nāpi liṅgabhūtayā jñātayā tayā tatkartuṃ śakyam /
tadā tūbhayatra doṣāntaramāhetyavatārya virahadaśāyāmityanantaraṃ tatpramādaśāyāmityapivyākhyeyam -- saṃsargapramāsyaditi // tathācānvavyabhicārānnāyaṃ guṇatvena heturiti bhāvaḥ //
nanu tatra satyapyuktarūpaguṇe kāryābhāvaḥ pratibandhanimitto nāhetutvanimitta iti bhāvenāśaṅkya nirāha -- naceti // cirantanamateti //"na vaidikapramāyā guṇajanyatveneśvarasiddhiḥ"/ ityādimaṇyuktyā pratītaścirantanamatatyāgo 'yuktaḥ syādityarthaḥ //
nanu vyadhikaraṇasya guṇatvāyogena tyāge 'pivirodhiviṣayakatvātpratibandhakatvaṃ syādevetyato na yuktaṃ tadapītyāha -- kiñceti// pratibandhakatvaṃ kiṃ virodhiviṣayajñānarūpeṇota sākṣāt / ādyopi kiṃ svarūpasatī vā jñātā satī liṅgatayā veti vikalpyādyadvayaṃ krameṇa nirāha -- na tāvādityādinā // tadāvedanasya viṣayāsatvajñāpanasyetyarthaḥ / samānādhikaraṇajñānenai 2 tadāvedanasya dṛṣṭacaratvāditi bhāvaḥ -- liṅgabhūtayeti // agninā siñcediti vākye 'nvayo 'san tatheśvarapramāviṣayatvātsaṃmatavadityevaṃ liṅgatayetyarthaḥ / antyapakṣaṃ nirāha -- nāpi seti //
1. pratibandhi - kha-ca. 2. vata-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 196.
---------------------- ------------ ---------
tathātve hyananvayapramājñānasyaiva pratibandhakatvena tatpramāyā ajñānadaśāyāṃ saṃsargapramā syāt / nāpi sā viṣayāsatvamanāvedya svarūpeṇaiva viṣayasatvavirodhitvena viṣayasatvagarbhitapramāpratibandhikā / tathātve 'nanvayasyaiva sākṣādviṣayasatvavirodhitvena pramāpratibandhakatvaucityena pramāgrahaṇavaiyarthyāt //
kiñca vastugatyānvayaviṣayāyā api sarvakāryahetubhūtāyā īśvarapramāyāḥ śabdapramāṃ
pratyapi hetutvena kathaṃ tatpratibandhakatvam / na ca pramāyā guṇajanyatvamadyāpi siddham / yeneśvarajñānasyopādānāparokṣajñānatvena hetutvamananvayapramātvena tu pratibandhakatvamiti kalpeta //
kiñcānanvayapratiyogitāvacchedakadharmaśūnyatvam praṇāguṇa iti mate atīndriyaviṣaye vākye saṃsargapramātaḥ praguktasyā ----
virodhiviṣayatvepyayuktaṃ pratibandhakatvamityāha -- kiñca vastugatyeti // nanu pramāyā guṇajanyatvānyathānupapatyaiva dvairūpyamākārabhedeneśvarapramāyāḥ 1 kalpyata ityata āha -- na ceti //
prāguktamatāntaramapi prātisvikadoṣeṇa narāha -- kiñceti // atīndriyeti //"jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta"ityādivākye ---
1. yāṃ - ā.
pradi-prasu-pratyeta-guṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 187.
--------------------- ------------- -----------
asambhavānna 1 śābdapramāhetutā //

etenāyogyatājñānena śābdajñānapratibandhāt tadvighaṭanīyasya yogyatājñānasya śābdadhihetutve siddhe tadviśeṣau yogyatāpramābhramau śābdapramābhramau prati janakāviti nirastam / ayogyatāyā uktarītyā viṣayābhāvarūpatve bādhavadviṣayābhāvavyāpyarūpatve satpratipakṣavatsākṣātpratibandhakasambhave yogyatājñānavanavighaṭakatvakalpakābhāvāt /
hetuhetumadbhāvādirūpasvargādyananvayapratiyogitāvacchedakadharmo jyotiṣṭo 2 matvādir na kintu kṛṣitvādireveti jñānasya tadanvayapramityanantarabhāvatvena taddhetutvamayuktamityarthaḥ / yogyatājñānasya hetutvopapādanayoktamayogyatetyādi / sākṣādapratibdhakasya kāryānukūlakiñcidvighaṭakatvarūpatvātpratibandhakatvasyeti bhāvaḥ / tadviśeṣāviti /"iti nyāyā 3 diti bhāvaḥ //
etenetyetadvyanakti -- ayogya 4 teti // uktarītyeti //"yogyatā kiṃ
śabdapratipādyasya 5 saṃsargasya satvaṃ"ityādinoktarītyetyarthaḥ-- viṣayābhāvavyāpyeti //"ekapadārthasaṃsargaḥ"ityādinoktarītyetyanuṣaṅgaḥ / yogyatājñānetyādi / tathāca yogyatājñānasyaiva śabdajñānā 6 hetutve"yatsamānya"iti nyāyānavatārānna yogyatāpramābhramau guṇadoṣau siddhyata iti bhāvaḥ //
1. tasya śā- mu-ca. 2. mādi-kuṃ. 3. dapīti - mu. 4. tāyā iti -kuṃ.
5. saṃsargapadaṃ na -a. 6. nahe - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 188.
------------------------- --------------- ----------
vyabhicārajñānāsaṃsargagrahāprāmāṇyajñānāni tu na sākṣadanumitipravṛttipratibandhakāni bhinnaviṣayakatvādityanumitipravṛttihetubhūtavyāptijñānasaṃsargagrahaprāmāṇyajñānavighaṭakāni / tasmācchābdajñāne ākāṅkṣā'sattau ayogyatāniścayavirahasya hetavaḥ / te ca bhramasādhāraṇāḥ / pramāṇābādharūpā svarūpa satī yogyatā tu prāmāṇyāntargataviṣayasatvamagryaṃ viśeṣastu nirdeṣatvameve 2 ti vakṣyate /
nanvevaṃ vyāptijñānamapyanumitiheturna syāt / tathā vaiśiṣṭyajñānaṃ pramāṇyajñānaṃ ca pravṛttiheturna syāt / tadvighaṭakasya vyabhicārajñānādeḥ sākṣādevānumitipratibandhakatvasaṃbhavādityata āha -- vyabhicāreti // evaṃ yogyatāderguṇatvaṃ nirasya maṇau yogyatvādikaṃ guṇa ityādipadena ākāṅkṣāsatyorapyu 3 pādānaṃ yattadapyayuktamiti hetuṃ vadannevopasaṃharati -- tasmāditi // ayogyatāniścayaviraha iti // na tu yogyatājñānamityarthaḥ / vivariṣyate caitaddyogyatāvāda iti bhāvaḥ / bhramasādhāraṇa 4 iti hetugarbham / na guṇa ityanvayaḥ / nanvevaṃ guṇanirāse kārye vaijātyasya kāraṇavaijātyanimitta 5 tvājjñāna 6 sāmānyasāmagryā apramāyāmapi satvena pramāsāmagryā 7 mapramāsāmagrīto vailakṣaṇyābhāve tatkāryavailakṣaṇyaṃ na syadityata āha -- aprameti // nirdeṣatvameveti //
1.jñānasā-kha. 2. tyuktam-kaṃ-ga. 3. pyupapādanaṃ-a. 4. ṇā-kuṃ. 5.
katvā-mu. 6. sāmānyapadaṃ na-kuṃ. 7. gryā a-kuṃ -ā.
sthūlāvayavipratyakṣapramādau bhūyovayavendriyasannikarṣāderhetutvabhaṅgaḥ pu - 189.
-------------------------------------------------------- -----------
tasmādanityapramātvapakṣakānumāneṣvivānityapratyakṣapramātvādipakṣakānumāneṣvapi tadanugataguṇābhāvādbādhāsiddhyādīti //
1 tadapyuktaṃ"anyathā"ityadinā / anugataguṇābhāvepi janyapratyakṣapramātvādeḥ kāryatāvacchedakatve pūrvoktā 2 vyavasthāpātādityarthaḥ / 3 evamuttaratrāpi 4 draṣṭavyam 3 //
pratyakṣādipramāsu pratyekānugataguṇabhaṅgaḥ

yadyapi doṣābhāvopi na prāmāṇyaheturiti vakṣyate / tathāpi bhikṣupādaprasāranyāyena guṇahetutvanirāsāya doṣābhāvasya pramānimittatvoktiriti dhyeyam / pūrvoktyeti 5 // anatyapramāmātre anugataguṇabhaṅgānto 6 ktyetyarthaḥ //
pratyakṣādipramāsu pratyekānugataguṇabhaṅgaḥ

yattūktaṃ maṇau 7"tattatpramāyāṃ 8 bhūyovayavendriyasannakarṣayathārthaliṅgasādṛśyavākyārthajñānānāṃ yathāyathaṃ pratyekameva guṇatvam / anvayavyatirekāt / 9 tattadapramāyāṃ pittādiliṅgabhramādīnāṃ doṣatvavat pratyakṣeviśeṣadarśanamapi guṇaḥ /tadanuvidhānāt"ityāditattātparya 10 māśaṅkate athāpi syādityādinā //
1. etada-ka-kha-ga-ca-cha. 2. navasthā-cha. 3. etannāsti-mu-ka-ca. 4. yojyaṃ-ka-kha-cha. 5.kteti-kuṃ-ā. 6. kteti-kuṃ-a-ā. 6. tatpra-ā-a. 8.yāḥ-kuṃ. 9. tada-ar. 10. yārtha-a-ā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. piricchedaḥ pu - 190.
------------------------ ------------- --------
athā 1 pi syāt bhramasāmānye pratyakṣādibhrame 2 vānugata 3 doṣasyābhāvepi
tattadbhramaviśeṣe pittādi 4 riva sthūlāvayavipratyakṣapramāyāṃ bhūyavayavendriyasannikarṣaḥ,
saṃśayaviparyayottara 5 pratyakṣapramāyāṃ viśeṣapramā, niyamena pramayoranumitiśābdapratītyoḥ satyaliṅgaparāmarśavākyārthajñāne
cānvayavyatirekābhyāṃ hetū / evaṃ ca pramāyā apramāvyāvṛttānanugatādhihetijanyatvātparatastvam / ta evānanugatā hetavaḥ pramāṃ pratyasādhāraṇahetutve 6 nopādhinā guṇā 7 ityucyante / tasmādanityapramātvamanityajñānatvaprayojakādhikaprayojyaṃ tadanvayavyatirekānuvidhāyitvāt /
saṃśayeti // saṃśayottaraviparyayottaretyarthaḥ -- viśeṣeti // vyāpyetyarthaḥ / pramāyorīti pratītyorviśeṣaṇam / tāvatā kathaṃ pramātvasya 8 paratastvamityata āha -- evaṃ ceti // uktasannikarṣāderhetutve satītyarthaḥ / guṇajanyatvātkathametadityata āha -- ta eveti // asādhāraṇeti / bhramavyāvṛttetyarthaḥ //
maṇikṛdabhimatamanumānamāha -- tasmāditi // uktasannikarṣāderguṇatvena tajjanyatvena pramāyāḥ paratastvasambhavātprāyoga ucyata ityarthaḥ -- tadanvayeti // uktarūpasannikarṣādilakṣaṇādhikakāraṇaparāmarśaḥ /
1 apisyāt iti nāsti - ga. 2. ca-ka-kuṃ. 3. tasyado-mu-ca-cha-ga. 4. kamiva-mu-ca. 5. pratyakṣapadaṃ nāsti -cha. 6. tve-mu-ca-ga. 7. 'iti' iti nāsti-cha. 8. paratastvami-ā.
sthū-pramādau-bhūrve-sader-heṅguḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 191.
------------------------- --------- ---------
apramātvavat / anyathāpramāpi pramā syāt / na cāpramāyā 1 madhiko doṣo heturastīti vācyam / tathātve bhramasya pramātvaprayoja 2 kajanyatvesatyadhikajanyatvena pramāviśeṣatvāpātāditi mama siddhāntarahasyamiti cenmaivam /
bhūyovayavendriyasannikarṣe śaṅkhatvādiviśeṣatadarśane ca satyapi pītaḥśaṅkha ityādibhramasya veśo 3 ragabhramasya bāṣpāvayave dhūmavayavibhrame 'vayavyaṃśe ---
hetoraprayojakatvanirāsāya vipakṣe bādhamāha -- anyatheti // anityajñānatvaprayojakādadhikaprayojyatve tanmātraprayojyatva ityarthaḥ / āpādakāsiddhimāśaṅkyāha -- na ceti // pramātvaprayojaketi / anityeti yojyam / anityajñānatvaprayojakasyaivānityapramātvaprayojakatvena tvadabhimateriti bhāvaḥ -- ityādibhramasyeti // tikto guḍa ityādirādipadārthaḥ -- 4 vaṃśeti // 5 anuragatvasya sparśane darśane bhūyovayavendriyasannikarṣe satyapi 6 maṇḍūkavasāktanetrasya maṇḍūkavasādoṣeṇa jāyamānasya vaṃśe uragabhramasyetyarthaḥ /
tadindrayajapratyakṣapramāyāṃ tadindriyaviśeṣadarśanaṃ heturiti viśeṣadarśanasya hetutve bhavedevaṃ viśeṣavivakṣā / tadevāyuktamiti"evaṃ bhramottarapramāyāmapi"ityādinā vakṣyāma iti bhāvena sthalāntarepyuktasannikarṣasya vyabhicāramāha -- bāṣpeti // 7
/ dhūmeti // dhūmarūpāvayavītyarthaḥ /
1. yā adhi-ga-kuṃ. 2. kādhikaprayojyatve satyapyadhika-mu-ca. 3. śe-ura-mu.
4. viparītapratyakṣaṃ guṇa ityata āha--vaṃśeti-a-ā. 5. anugatvasya iti nāsti- kuṃ. 6."maṇḍūkavasāktanetrasya"ita nāsti-kuṃ. / 7. ayaṃ granthaḥ nāsti -mu-ā. tadindriyajapratyakṣapramāyāṃ tadindriyajaviśeṣadhītaddarśanaṃ heturityata āha - bāṣpeti-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 192.
---------------------- ------------ ----------
eva bhramasya 1 darśanenānvayavyabhicārāt /
yadi ca tatra pittamaṇḍūkavasāñjanādidoṣapratibandhātpramānutpattistarhyāvaśyakatvāddoṣābhāva eva 2 hetuḥ /mama tu doṣābhāvenāpramārūpaviparītakāryānutpattau jñānasāmagryaiva pramotpattiḥ/
yatra sthūlāvayavipratyakṣe bhūyovayavendriyasannikarṣo guṇa ityuktaṃ tasminneveti virodhasphoraṇāyāvavyaṃśa evetyuktam / 3 añjanādītyādipadena sārūpyādigrahaḥ -- doṣābhāva eveti // yādṛcchikasaṃvādini doṣābhāvaḥ pramāvyabhicārītitūttarabhaṅge nirasiṣyate iti bhāvaḥ //
yattu sannikarṣādyutkarṣeṇa pramotkarṣātsannikarṣādireva heturiti / tanna / uktasthaleṣu tadutkarṣe satyapi pramānudayena vyabhicārāt //
nanu siddhānte doṣābhāvasya prāmāṇyahetutvāduktasthale prāmāṇyaprayojakajñānasāmagrīsatvātpramotpattiḥ syādityata āha -- mama tviti //
( 4 viśeṣadarśanapadena viśeṣadarśanasāmānyavivikṣāyāṃ prāguktānvayavyabhicāralaganepyuktarūpaviśeṣadarśanāvivakṣāyāṃ noktagadoṣalaganamityato ) 5 / anaupādhikabhramottarapratyakṣapramāyāmeva viśeṣadarśanaṃ guṇo 'to nokta doṣaḥ ityato / viśeṣadarśanābhāve bhramottarapramābhāva iti vyatirekonyathāsiddho na viśeṣadarśanahetutākalpaka iti bhāvena doṣāntaramāha -- evaṃ bhrameti // saṃśayaviparyayarūpabhrametyarthaḥ //
1. cada-ca-ga-kha. 2.'tava' ityadhikaṃ-cha-kha. 3. sannikarṣamātravyabhicārodāharaṇametat-a. 4. kuṇḍalito granthaḥ nāsti - mu. 5. ayaṃ granthaḥ kuṇḍalitaḥ - kuṃ.
sthū-prapradau-bhūvairṃ-heṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 193.
-------------------- ------------ ---------
evaṃ bhramottarapramāyāmapi tadanuttarapramāyāṃ yā kḷptā sāmagri bhramakāle sā na vartate ce 1 ttadabhāvādeva kāryābhāvo na hetuḥ / vartate cedviśeṣadarśanābhāvepi tadanuttaraprameva 2 taduttarapramāpyutpadyetaiva / na hi kārye 3 vaicitryābhāvepi kālabhedamātreṇa vicitrahetvapekṣā /
yādi tadā saṃsayādidoṣaḥ pratibandhakastarhyāvaśyakatvāddoṣābhāvāde 4 va pramāstu /
evaṃ bhrameti// saṃśayaviparyayarūpabhrametyarthaḥ / pramāyāmapi na viśeṣa 5 pramāheturityanvayaḥ / nanu bhramānuttarapratyakṣasāmagryā kathaṃ taduttarapratyakṣapramā jāyetetyata āha -- na hīti // vicitreti // viśeṣadarśanarūpetyarthaḥ -- saṃśayāditi // viparyaya ādipadārthaḥ //
nanu saṃśayasya grāhyasaṃśayaparyavannatayā 6 pramāṇāparipanthitvātkathaṃ pratibandhakatvaśaṅkā / anyathā tasminsati viśeṣadarśanādapi pratyakṣānāpatteriti
cenna / viśeṣadarśanavirahaviśiṣṭasaṃśayādeḥ pratibandhakatvena tadabhiprāyeṇa saṃśayādidoṣaḥ pratibandhaka ityukteḥ //

doṣābhāvādeveti // nanu viśeṣadarśanavirahaviśiṣṭasaṃśayādidoṣābhāvo hi saṃśayādisthale viśeṣā 7 darśanarūpa viśeṣaṇābhāvenaiva vācya iti viśeṣadarśanameva paryavannamiti cenna / tāvatā tasya pratibandhakarūpadoṣābhāvatvenaiva hetutvaprāptyā tena hetutvāprāpteḥ / viśiṣṭābhāvasampādanenānyathopakṣīṇatvācca //
1. cetsāmagrya -ga-kuṃ. 2. māvattadu-mu-car. 3. yavai-kuṃ. 4. vasāstu-ga-kuṃ.
5. pramāpadaṃ na -ā. 6. prāmāṇyā-kuṃ. 7. ṣada-kuṃ.a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. piricchedaḥ pu - 194.
----------------------- ---------------- ----------
kiñca karādau caraṇādibhramajanye saṃśayānantarabhāvini ---------
rucidattādayastu bhramasthale viśeṣādarśanasahakutasaṃśayādeḥ pratibandhakatve saṃśayo 1 tpattikāle pratyakṣāpattiḥ / na ca"yajjñānaṃ yatra pratibandhakaṃ tatsāmagryapi tatra pratibandhikā"iti nyāyātta 2 dā saṃśayasāmagrīpratibandhānna pratyakṣamiti vācyam / 3
evamapi dharmijñānakāle daivātpuruṣatvādijñānavataḥ puruṣatvādiniścayāpatteḥ / saṃśayasya tatsāmagryā vā tadānīmabhāvāt / na ca doṣasya pratindhakatvānna tadā doṣātpratyakṣamiti vācyam / tarhyāvaśyakatvātsaṃśayakālepi tata eva doṣātpratyakṣānutpattirastu / kiṃ saṃśayasya pratibandhakatvābhyupagamena / tathāca viśeṣadarśane sati viśeṣādarśanarūpadoṣābhāvādeva pratyakṣa pramotpattirna tu niruktiviśiṣṭābhāvasya pratyakṣapramāhetutvam / mānābhāvāt / na ca viśeṣādarśanasya doṣatve saṃśayānuttarapramānudayāpattiriti śaṅkyam / phalabale naitasya kvacideva doṣatvakalpanādityāhuḥ /
doṣābhāvādeva sāstvityanantaraṃ mamatvityādivākyamatrāpyanu 4 vartyayojyam / bhramottarapramāvyatirekasya viśeṣadarśanatvena viśeṣadarśana 5 vyitarekanimittatā nāsti kintu doṣanimittatetyanyathāsiddhamuktvā satyapi viśeṣapramāvyatirekādau pramotpattervyabhicārānna viśeṣapramā 6 yathārthaliṅgaparāmarśādeḥ pramā prati hetutvaṃ dūre
guṇatveneti bhāvenāha -- kiñceti //
1.yānu-mu. 2.ttatsaṃ-mu. 3. 'evamapi ityārabhya 'tarhi' iti paryantaṃ-ā. pustake nāsti. 4. vṛtyā-ā. 5. vyatirekapadaṃ na -ā. viśeṣadarśana iti nāsti -a.
6. yāḥ - kuṃ.
sthū-prapradau-bhūrve-sader-heṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 195.
------------------------ ----------- ---------
-- niyamena pramārūpe puruṣasākṣātkāre viśeṣapramārūpasya vahnyāloke dhūmabhramajanyāyāṃ niyamena pramā 1 yāmanumitau yathārthaliṅgaparāmarśarupasya bhrāntavipravambhakavākyajanyāyāṃ niyamena pramā 2 yāṃ śābdapratītau yathārthavākyarthajñānarūpasya guṇasyābhāvepi pramātvadarśanena vyatirekavyabhicāropi //
kiñca duṣṭāyāṃ jñānasāmagryāṃ satyamapi guṇavyatirekeṇa pramāvyatireko na dṛṣṭa iti guṇa na hetuḥ / 3 dṛṣṭo visaṃvādiśukā 4 divākye, tatra bhrāntivipralambhādidoṣābhāvāditi cenna /
nanūktasthale sarvatreśvarapramāmādāya viśeṣapramā 5 satyaparāmarśayathārthavākyārthajñānānāṃ na vyatirekavyabhicāra iti cenna / asminpakṣe"naceśvare 6 sostīti vācyaṃ"ityadinā doṣāṇāṃ pūrvamevoktatvāditi bhāvaḥ //
nanu guṇavyatirekeṇa pramāvyatirekasyāpi darśanāduktasthaleṣvapi kaścana guṇaḥ kalpyata ityato vyatirekāsiddhadoṣamāha -- kiñceti /. śaṅkate --dṛṣṭa iti //
satyapi doṣābhāve guṇavyatirekeṇa pramāvyatireka ityanuṣaṅgaḥ / tatra doṣābhāvastavamupapādayati -- tatreti // ādipadena pramādakaraṇāpāṭavayorgrahaḥ / aprāmāṇyasya doṣajanyatvavādinā tvayāpi 7 tatra kaściddoṣaḥ kalpyaḥ / anyathā tasya parata 8 stvāhānerityāha -- guṇavyatirekeṇeti //
1. rūpetyadhikaṃ-ga-kuṃ. 2. rūpetyadhikaṃ-ga-kuṃ. 3. nanu ityadhikaṃ-mu-ca-cha. 4. kavā-cha-kha. 5.yathārthapa-ā. 6. sāstī-kuṃ. 7. tatreti nāsti - kuṃ - ā. 8. stvahāne - a.
sthū-prapradau-bhūrve-sader-heṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 196.
------------------------ ------------ ----------
tatrāpyanityavākyadoṣasya vivakṣitārthatatvajñānābhāvasya vā śukavākya 1 mūlabhūtavākyaprayoktṛpuṃniṣṭhasya bhrāntyādermūladoṣasya vā satvāt / guṇavyatirekeṇa pramātvavyatireke siddhepi bhramatvārthaṃ tvayāpi bhramatvaprayojakatvena kḷptasya doṣasya tatra vaktavyatvācca / abhāvopi hi karaṇāpāṭavaviśeṣādarśanādiriva lokavyavahārātpramāvyāvṛttakāraṇatvāttatvajñānavirodhitvācca doṣa eva / aṅgīkṛtaṃ ca tvayāpi nīlaṃ tama iti bhrame doṣāntarā 2 bhāvenādhiṣṭhānabhūta 3 syābhāvarūpasya tamasa eva doṣatvam / kvacidguṇasannidhānantu rāsabhavadyādṛcchikaṃ vā gandhaṃ prati kḷptikāraṇagandhaprāgabhāvasahabhūtapākajarasaprāgabhāvavatpramāṃ prati
kḷptaprayojakadoṣābhāvasahabhūtatvenānyathāsiddhaṃ vā //
nanu vivakṣitārthatatvajñānābhāvasyābhāvarūpatvātkathaṃ doṣatvamityata āha -- abhāvopihīti // anvayābhāvādirādipadārthaḥ -- adhiṣṭhāneti // nailyāropādhiṣṭhānabhūtasyālokābhāvarūpasyetyarthaḥ / kutra cidvā guṇānuvidhānasya kā gatirityata āha -- kvaciditi // pramāyāṃ guṇānuvidhānamabhyupetyāpi maṇyuktānyathāsiddhimāha -- gandhamiti //
nanu rasaprāgabhāvonyatra kārye kḷptānvayavyatirekatvādastvanyathāsiddhaḥ / guṇasannidistu nānyatra kārye kḷptānvayādiḥ / prakṛtakāryeṇa vinā kāryāntaropakṣīṇo hyanyathāsiddhiḥ /
1. sya mū - ka-kha-cha. 2. sambhavenā - mu-ca. 3. sya bhāvābhāvarū - cha.
kiñca tvayāpyana 1 nyathāsiddhaśabdasya yaugakatva ātmāśrayāllokavyavahārānusāreṇa pāribhāṣika evārtha uktaḥ / evaṃ ca 2 bhramarūpaviparītakāryotpādaka 3 doṣanirāsakasya guṇasya viparītakāryotpādaka 3 / doṣanirāsakasya guṇasya viparītakāryotpādaka 3 / nirāsaktavarūpānyaivānyathāsiddhiḥ pāribhāṣyatām / loke ghaṭaṃ prati daṇḍatva iva
kadalīkāṇḍarūpa --------
na hi guṇaḥ kāryāntareṇa siddhaḥ / yenānyathāsiddhaḥ syādityata āha -- kiñceti // ātmāśrayāditi // kāraṇalakṣaṇaśarīrapraviṣṭasyānyathāsiddhaśabdasya kāryāntarajanakatvamiti 4 vā anena vinā kāraṇāntare 5 ṇa kāryaṃ siddhamutpannamiti vārthoktāvātmāśrayādityarthaḥ -- pāribhāṣika eveti //"anyathāsiddhatvaṃ ca tridhā / yena sahaiva yasya yaṃ prati pūrvavṛttitvamavagamyate tattathā/

ghaṭaṃ prati daṇḍarūpasya / anyaṃ prati pūrvavartitve jñāta eva yaṃ prati yasya pūrvavartitvamanagamyate / śabdaṃ prati pūrvavṛttitvaṃ jñāna eva jñānaṃ pratyākāśasya / anyatra kḷptaniyatapūrvavartina eva kāryasambhave tatsahabhūtatvam / yathā gandhavati gandhānutpādādgandhaṃ prati gandhaprāgabhāvsaya niyatapūrvavartitvakalpanātpākajasthale gandhaṃ prati rūpādiprāgabhāvānāmanyathāsiddhatvaṃ"ityādigranthenānumānakhaṇḍe kāraṇatāvāda ukta ityarthaḥ / anyaivānyathāsiddhirityanantaraṃ lokavyavahārānusāreṇetyanukarṣaḥ / sa cāsiddha ityāha -- loka iti //
1.pyanya-kuṃ. 2. cāpramā-cha. 3. / etāvannāsti - kha. 4.titenavi - kuṃ. 5.rotpattikā -a. 6.'vā ' iti nāsti - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 198.
---------------------- --------------- ----------
-- viparītakāryotpādakasya vetrabījasambandhidāvāgnidāhasya virodhitve padārthe vetrāṅkuraṃ prati kāraṇatvāvyavahārāt / 1 dāhavirodhino 2 hetutve kvāpyutsargāpavādābhāvaprasaṅgācca / yasya hi svasāmagrī 3 vaśena prasaktistadautsargikam / satyāmapi sāmagryāṃ yadvaśāttadviparītaṃ kāryaṃ bhavati tattasyapavādakam 4/na ca dāhavirodhine hetutve dāhasthale vetrāṅkurasāmagryasti /-------------------------------------------------------------------------
daṇḍatve yathā kāraṇatā 5 'vyavahārastathā kāraṇatvāvyavahārāt / kintvanyathāsiddhitvenaiva vyavahārādityarthaḥ //
etena"kiñcedaṃ guṇānvayavyatirekitvaṃ anyatrānupakṣīṇa 6 tvaṃ sāmānyaṃ vā /
nādyaḥ / doṣanirīsopakṣīṇatvādi"tyādidevatādhikaraṇaṭīkā vivṛtā //
7 laukikavyavahārābhāvepyastu hetutvamityataḥ"autsargikatvātprāmāṇyasya"iti tatvanirṇayaṭīkoktaṃ vipakṣabādhakatvena saṃyojya tadvyanakti -- dāhetyādinā // astvevamutsargāpavādaśabdārthaḥ / virodhinopi hetutve tadabhāvaprasaṅgaḥ kuta ityata āha -- na ceti // dāhasthala ityādi // tathāca"satyāmapi tatsāmagryāṃ"ityāderabhāvādutsargāpavādābhāvaprasaṅga ityarthaḥ //
etena tatvanirṇayaṭīkāyāṃ jñaptisthale 'bhihitamidaṃ bādhakamutpattisthalepyanusandheyamitisūcitam //
1. śāstredāha -ga. 2. abhāvasyetyadhikaṃ-ka-kha-cha. 3. balaprasaṅgena- ca. 4.bhavati - cha. 5. tvā-a. 6.ṇaṃsā-mu. 7. lokavya - mu.
sthū-prapradau-bhūrve-sader-heṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 199.
------------------------ ----------- ----------
anyathā daṇḍābhāvādghaṭānutpattarapi tadutpatterapavādaḥ syāt /
ata eva yatra saṃśayādirūpā doṣāḥ 1 pratibandhakāḥ tatraiva tannirāsārthaṃ 2 bhūyovayavendriyasannikarṣaviśeṣadarśanādiguṇāpekṣā / anyathā saṃśayottaraprama 3 yeva tadanuttarapra 4 mayāpi viśeṣadarśanamapekṣyeta //
kiñca doṣanirāse 'vaśyaṃ kāraṇsya guṇasya pramāyāmapi kāraṇatve gauravam / naca pramārūpaṃ kāryamananyathāsiddham / yenobhayaṃ kalpyeta //
etena apramāpi pramā 5 viśeṣaḥ syāditi nirastam / pramātvaprayojikāyā aduṣṭasāmagryā bhrame 'bhāvāt /
anyatheti // sāmāgryabhāvepi kāryānutpatterapavādatva ityarthaḥ -- tadutpatteriti // ghaṭotpatterityarthaḥ -- ata eveti // doṣanirāsopakṣiṇatvādevetyarthaḥ -- anyatheti // sarvatra pramāmātre taddhetutāyāmityarthaḥ //
nanvastu doṣanirāsakatvaṃ guṇasya prāmāṇyahetutvaṃ cāstu / aprāmāṇye guṇanirāse ca doṣāṇāṃ hetutvamivetyataḥ"na cobhayakāraṇatvakalpakamasti"iti bhāṣyaṭīkāṃ vivṛṇvannāha -- kiñceti // pramāyāḥ paratastvānyathānupapattipramāṇasiddhagauravaṃ na
doṣāyetyata āha -- na ceti // ananyatheti // jñānasāmānyasāmagrīto na siddhamati na cetyarthaḥ //
prāguktānukūlatarkaṃ nirāha -- eteneti // pramāyāḥ doṣābhāvasahitajñānasāmāgrajanyatvakathanenetyarthaḥ /
1. darśanadipra - kar. 2. the - ka. 3. māyāmiva -kuṃ. 4. māyāmapi - kuṃ. 5.viśeṣapadaṃ nāsti - ga.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍanam ( pra. paricchedaḥ pu - 200.
----------------------- ---------------- ---------
anyathā dāvāgnidagdhavetrajanyakadalyaṅkuropi vetrāṅkuraviśeṣaḥ syāt //
nanu tatra dāhena doṣeṇa sahajāyā vetrāṅkukarajananaśakter 1 nāśādviparīta 2 śukteścotpādādvetrāṅkurasāmagryeva nāstīti cetsamaṃ prakṛtepi / mamāpi 3 lokasiddhautsargikāpavādakasāmyameva prāmāṇyāprāmāṇyayorapekṣitam //
anye tu yathā nīlarūpasāmagrījanyasyāpi citrarūpasya na nīlarūpaviśeṣatvāt // 4 yathā na viruddhaniścadvayasāmagrajanyasya saṃśayasya na niścayaviśeṣatvaṃ / yathā ca pākajarūpasāmagrījanyasya -----
paramukhenaiva samādhiṃ vācayati -- nanviti // astvevaṃ loke prāmāṇyādau tu kathamityata āha - mamāpīti // ananyathāsiddhaśabdārthe tava yathā tathetyaparetyarthaḥ // pramāyāmabhimatasāmagryabhāvenaiva bhramasya na pramāviśeṣatvamiti svayamekaṃ samādhimuktvānyāpadeśena samādhyantaramāha - anyetviti // na nīletyādi // kintu vijātīyarūpāntaratvamityarthaḥ / tathaivodayanādyukteriti bhāvaḥ -- viruddheti //"viruddhobhayārosāmagrīdvayasamājādubhayāropa eka eva bhavati / sa eva saṃśaya"jñaptiprāmāṇye maṇyukteriti bhāvaḥ - yathā ca pākajeti // tejassaṃyogadeśakālādṛṣṭādisāmagryastulyatvāditi bhāvaḥ //
1. rvinā- ga. 2.kāryotpādetyadhikaṃ -kuṃ. 3. 'hi' ityadhikaṃ - ca-cha-ka-kha.
sthū-prapradau-bhūrve-sader-heṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 201.
---------------------- ----------- ----------
-- rasasparśāderna rūpaviśeṣatvaṃ 1 / tathā bhramasyāpi na pramāviśeṣatvamityāhuḥ //
tasmādanvayavyabhicārādvyatirekavyabhicārādanyathāsiddheśca guṇo na pramāhetuḥ / bhramapratibandītūddhariṣyate / etadapyuktaṃ"anyathā"ityādinā / anvayavyabhicāre vyatirekavyabhicāre autsargikakāryāpavādakanirāsakatvenānyathāsiddhau ca satyāmapi guṇasya hetutve rāsabhāderapi hetutvaprasasaṅgena --
asminpakṣe dṛṣṭāntānāmasatpratipattirvakṣyamāṇadiśā pramāsāmagryāṃ doṣābhāvasyāvaśyakatvātsāmagrbhāvādeśca tadviśeṣa 2 tvābhāvopapattāvuktasamādhirayuktā ityarucibījaṃ dhyeyam //
tasmādityuktaṃ vyanakti -- anvayeti / pītaḥśaṅkha ityādibhrama ityarthaḥ -- vyatireketi //"karādau caraṇādibhramajanya"ityādinoktapramāviśeṣa ityarthaḥ -- anyatheti // virodhinirāsopakṣīṇatvoccetyarthaḥ / ubhayakāraṇatve gauravātkalpakābhāvādapramāyāḥ pramāviśeṣatvāpattirūpabādhakābhāvāccetyapi dhyeyam /
nanvevaṃ doṣasyāpi bhramahetutvakhaṇḍanasambhavena bhramepi svata eva syāt / tatra yā gatiḥ pramāyāmapītyata āha -- bhrameti //
svatastvānumānoktyanantaramuddhariṣyata ityarthaḥ/ etadapītyuktamevānyathādiśabdārthaviviraṇena vyanakti --anvayetyādinā //

1. /ayaṃ granthaḥ nāsti - ga. 2. ṇatvā - mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 202.
---------------------- --------------- -----------
hetvahetuvyavasthi 1 tyayogādityarthaḥ //
2sthūlāvayavi 3 pratyakṣa 4 pramādau bhūyovayavendriyasannikarṣāderhetutvabhaṅgaḥ

bhūyovayavendriyasannikarṣāderhetitvabhaṅgaḥ

astu tarhi doṣābhāvādeva pram tasyānanyathāsiddhānvavyatirekitvāditi cenna /
kāraṇatāvacchedakapratibandhakābhāvādisādhāraṇasya prayojakatvamātrasyāpādana iṣṭatvāt//
"adṛṣṭamindiyaṃ tvakṣaṃ tarko 'duṣṭastathānumā"
āgamo 'duṣṭavākyaṃ ca"iti brahmatarke,
astviti / tathāca jñānahetuto 'dhikajanyatvātsvatastvahāniriti bhāvaḥ / prayojakatvamāpādyate kāraṇatvaṃ vā / ādya āha -- kāraṇeti // pratibandhakābhāvahetutāyā vakṣyamāṇatvāśayenāha -- pratibandhakābhāvādīti // kāramāgirādipadārthaḥ / prayojakatveti // tadvyatireka 6 prayuktavyatirekapratiyogitvamātrasya na tvananyathāsiddhasyetyarthaḥ //
dṛṣṭatvameva kramātsūtrabhāṣyaṭīkākṛtāṃ saṃmatyā draḍhayati -- aduṣṭamiti // akṣaṃ anumā āgamaḥ iti lakṣyanirdeśaḥ / tatvanirṇayodāhṛtabrahmatarka ityarthaḥ /
1.sthāyo - mu-kha. 2.'iti' ityadhikaṃ -cha. 3. va-ka. sthūlāvayaveti nāsti - kha. 4. kṣādo-mu-ca. 5. sthūlāvayavipratyakṣapramādau"ityadhikaṃ-kuṃ. 6. prayojakavyati - mu - prayojakaprati - a.
pramāyāṃ doṣabhāvasya hetutvabhaṅgaḥ prāmāṇyavādaḥ pu - 203.
----------------------------- ----------- --------
"nirdeṣārthendriyasannikarṣaḥ pratyakṣam nirdeṣopapattiranumā nirdeṣaḥ śabda āgamaḥ"iti pramāṇalakṣaṇe;"doṣābhāvasya kāraṇatve 1 ca nāsmākamaniṣṭam tāvatā 2 vedāpauruṣeyatvāvyaghātāt"iti bhāṣyaṭīkāyāṃ cokteḥ / doṣābhāvasyāpekṣitatvepi
pramājanakaśaktissahajā, na tu bhramajananaśaktivadā 3 dheyetyetāvatataiva pramāṇyasvatastvasiddheśca //
mānatrayepi doṣābhāvāpekṣādyotanāya tritayodāharaṇam / ṭīkāyāṃ ceti // devatādhikaraṇabhāṣyasya ṭīkāyāmityarthaḥ / tatra kāraṇatve cetyu 4 ktiḥ prayojakatve cetyartha ityagre vyaktam //
nanvevamapi kathaṃ na svatastvahāniḥ / jñānahetvatiriktānapekṣatvābhāvādityata āha
-- doṣābhāvasyeti // etāvataiveti // doṣābhāvasya kāraṇatvapakṣe śaktyādhāyakatvepi prayojakatpapakṣe tadabhāvāditi bhāvaḥ / uktaṃ hīti // doṣetyādinoktaṃ prameyaṃ jijñāsādhikaraṇasudhāyāmuktamityarthaḥ / autsargikī utsargaḥ sāmānyaṃ jñānamātrajanikaivetyarthaḥ / doṣāpavādādityasya doṣāhitaśaktirūpāpavādādityartha iti bhāvaḥ //
nanvevaṃ guṇasyāpi prayojakatvopapattau kiṃ tannirāsāyāseneti cenna / guṇavā 5 dinopi doṣābhāvasyāva 6 śyakatvopapādanāt / guṇasya doṣanirāsopakṣīṇatopapādanācceti bhāvaḥ //
1. pi-mu-ca-cakāro nāsti - kha. 2. vedapadaṃ nāsti - ga. 3. dhāsye -ca. 4. kteḥ- kuṃ. 5. ci-a. 6. śyopa-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 204.
------------------------ --------------- -----------
uktaṃ hi sudhāyāṃ"indriyādīnāmautsargikī śaktiḥ pramāṇyajanane doṣāpavādādaprāmāṇyamapi janayati 1"iti / kāraṇatvasyāpādānantvayuktam //
kḷptakāraṇaṃ 2 cakṣurādikamādāyaiva doṣābhāvasya pramāṃ prati niyatapūrvabhāvitva 3 grahaṇena daṇḍatvavat daṇḍagatadārḍhya 4 vat śaktiḥ kāraṇatāvacchedake 5 ti pakṣe śaktivat upasthiteṣṭabhedāgrahaḥ pravartaka ityatropasthitivat viṣayatvena viṣayajanyaṃ jñānaṃ pratyakṣamityatra viṣayatvava 6 ca cakṣurādiniṣṭhakāraṇatāvacchedakatvamātreṇānvayavyatirekayorupapattau doṣābhāve -----
dvitīyaṃ nirāha -- kāraṇatvasyeti // kuta ityataḥ"yena sahaiva yasya yaṃ prati pūrvavṛttitvamavagamyate tattenānyathāsiddhaṃ"iti maṇyuktānyathāsiddhamatvādityāha -- kḷpteti // grahaṇeneti // tvaduktapāribhāṣikānyathāsiddhatvena hetunetyarthaḥ / asya cakṣurādiniṣṭhakāraṇatetyādinānvayaḥ //
gurumatenāha -- upasthiteti // upasthitaṃ buddhau viparivartamānaṃ yadiṣṭaṃ rajatādi tena purovartino bhādāgraha ityarthaḥ / usthiterapi purovṛttigocarapravṛttikāraṇatve
vaiśiṣṭyajñānasyāpi hetutāpatyā bhādāgrahaḥ pravṛttiheturiti matahānyāpatterhetutāvacchedakatvaṃ yathā tathetyarthaḥ //
nyāyamatenāha -- viṣayatveneti // pratyakṣamityatreti // iti pratyakṣalakṣaṇa ityarthaḥ/
1. yantīti - mu-ca-cha-ka. 2. samastaṃ padaṃ - mu-kha. 3. heṇa-mu-ca-ka-kha. 4.dārḍhyādiva -kha-kuṃ. 5. tyatra śa-cha. 6. cakāro nāsti -mu-ca-kha.
prayāṃ-dobhāsya-heṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 205.
------------------- ----------- -----------
kāraṇatāyāḥ doṣābhāvatve 1 kāraṇatāvacchedakatāyāśca kalpane gauravāt / uktarītyā satyapi doṣe pramātvadarśanena pramāsāmānyaṃ prati vyatirekavyabhicārācca // uktaṃ hi viṣṇutatvanirṇayaṭīkāyāṃ"doṣābhāvopi na prāmāṇyakāraṇam / yādṛcchikasaṃvādiṣu satyapi doṣe pramāṇa 2 jñānodayāt"iti //
kiñca pratibandhakābhāve loke kāraṇatvāvyavahārādautsargikakāryāpavādaka 3 virodhikatvarūpānyaivānyathāsiddhiḥ paribhāṣyatā 4 mityuktam //
anyathāsiddhimuktvā vyabhicāraṃ cāha -- ukteti //"kiñca karādau caraṇādibhramajanya"ityādinoktarītyarthaḥ //
nanu doṣasya pratibandhakatayā tadabhāvasya svatantrāveva kāryānvayavyatirekāvato na prāguktānyathāsiddhiryuktetyata āha - kiñceti // anyathāsiddhaśabdasya tvayā yaugikāryaṃ tyaktvā lokavyavahārānurodhena tridhā pāribhāṣikārthektirihāpi vyavahārānurodhena tvaduktānyathāsiddhitrayādanyevānyathāsiddhiḥ paribhāṣyatāmityuktamatītabhaṅgaḥ ityartha -- uktaṃ hīti // doṣābhāvasyānyathāsiddhatayā kāraṇatvaṃ netyetajjijñāsādhikaraṇe --
"pratyakṣavacca prāmāṇyaṃ"
ityādiślokavyākhyānasudhāyāmuktamityarthaḥ //
1. tadavacche-ka-kha-cha. 2. mājñā-kuṃ. 3. virahatārū-ka-khṛcha. 4."ityuktaṃ"iti nāsti-cha-kha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 206.
------------------------ ------------- ----------
uktaṃ hi sudhāyāṃ"tarhi doṣābhāvaḥ kāraṇamityāyātamiti cenna / tathā satyutsargāpavādayoḥ kvāpyabhāvaprasaṅgāt iti //
na caivaṃ bhāṣyacaṭīkāyāḥ viṣṇutatvanirṇayaṭīka 1 yā sudha 2 yā ca virodha iti śaṅkyam / bhāṣyaṭīkāyāṃ kāraṇaśabdasyasmaduktaṃ yadghaṭaṃ prati kulālapitrādisādhāraṇaṃ tadvyatirekaprayuktavyatirekapratiyogitvarupaṃ tanmātraparatvāt /-------------------------------------------------------------------------

upalakṣaṇametat"doṣābhāvavyatirekaniyamātprāmāṇyasya paratastvaṃ kiṃ na syāditi cenna / yādṛcchika saṃvādiṣu prāmāṇyepi doṣābhāvābhāvena kāraṇatvabhaṅgāt"ityādinā vādāvalyāmuktamityarthaḥ / utsargetyāderthastu"dāhavirodhino hetutva"ityādinā pūrvatanagranthenaiva vivṛto dhyeyaḥ -- bhāṣyaṭīkāyā iti // prāguktāyā ityarthaḥ -- sudhayā ceti / vādāvalyā cetyapi dhyeyam -- tadvyatireketi // doṣābhāvavyatirekaprayuktavyatirekapratiyogitvaṃ prāmāṇyasya yattadrūpaṃ prayojakatpamityarthaḥ / sviviraprayuktavirahapratiyogikāryakatvarūpaṃ yatprayojakatvamiti phali 3 torthaḥ / uktaṃ 4 hīti // vārtike doṣābhāvasyoktarūpaṃ prayojakatvamuktamityarthaḥ / tadabhāvataḥ guṇādhīnadoṣābhāvataḥ / abodhakatvarūpaṃ viparītabodhakatvarūpaṃ vā 5 viparītabodhakatvarūpamananuṣṭhānarūpaṃ va yadaprāmāṇyadvayaṃ tadabhāvaḥ / tena doṣābhāvasyāprāmāṇyanirāsopakṣayeṇa
jñānasāmagrīta eva pramā jāyata ityutsargo na bhagna ityarthaḥ //
1. kāyāḥ - ka. 2. dhāyāśca-ka. 3. tārthaḥ - mu. 4. ktamiti - mu. 5. viparītabodhakatvamiti nāsti - mu.
prayāṃ-dobhāsya-heṅgaḥ) prāmāṇyavādaḥ pu - 207.
------------------ ---------- --------
"tasmādguṇabhyo doṣāṇāmabhāvastadabhāvataḥ aprāmāṇyacadvayābhāvastenotsargo 1 napoditaḥ"
iti --
nanu kathaṃ tarhi doṣasya pratibandhakatvamapi / tatraiva tasminsatyapi pramāyā darśanāditi cenna / trata yādṛcchikasya viṣayasatvasyottejakatvenottejakābhāvaviśi-
ṣṭasya pratibandhakasyābhāvāt //
na ca tarhyāvaśyakatvādviṣayasatvameva pramāprayojakaṃ na tu doṣābhāvāpekṣeti vācyam / śuktau rūpyabhramakāle śuktitvāderviṣayasya satvepi doṣa 2 rūpapratibandhena śuktitvādipramāvyatirekāt //
yadvā imaṃ mā dahetyādau mantrāderuddeśyavyaktiviśeṣa iva liṅgābhāsasya yatra viṣayasatvābhāvastatraiva pratibandhakatvādyādṛcchikaviṣayasatvasthale kevalasya pratibandhakasyābhāva evāsti / doṣābhāvasya svarūpeṇa hetutve tu vyatirekavyabhicāro duṣparihara iti doṣābhāvopa na hetuḥ /
prāguktapratibandhakavirodhitvarūpānyathāsiddhirayukteti bhāvena śaṅkyate -- nanviti // tatreti // yādṛcchikasaṃvādinītyarthaḥ // tasmin doṣa ityarthaḥ - mā dahetīti // asya sādhutvaṃ saṃśayopapādavanagranthoktaṃ jñeyam -- vyatirekavyabhicāra iti // yādṛcchikasaṃvādinītyarthaḥ -- tasmāditi //
1. hyapo - cha. 2. rūpapadaṃ na - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 208.
-------------------------- ------------- ----------
tasmātparatastve na kiñcinmānam //
etadapyuktaṃ"anyathā"ityādinā / autsargakakāryāpavādakanirāsārūpasyāpi doṣābhāvasya hetutve
idamautsargikamidamāpavādakamiti vyava 1 sthityayogādityarthaḥ // pramāyāṃ doṣābhāvasya hetutvabhaṅgaḥ

anugataguṇasyabhāvāddoṣābhāvasya cāhetutvādityarthaḥ //
pramāyāṃ doṣābhāvasya hetutvabhaṅgaḥ

svatastve tu anityapramāmātrānugato guṇa iti pakṣe anityayathārthajñānatvaṃ anityajñānatvānavacchinnakāryatāvacchedakaṃ --
svatastve tviti // mānamityanukarṣaḥ / ucyate ityarthaḥ / ananugataguṇapakṣe siddhasādhanatāvāraṇāya -- iti pakṣa iti vivekāyoktam / anityapramātvaṃ anityajñānatvāvacchinnakāryatvapratiyogikakāraṇatābhinnakāraṇatāpratiyogakakāryatāvacchedakaṃ anityajñānatvavyāpyakāryatāvacchedakadharmatvādapramātvavaditi maṇyuktānumānasya pratyanumānamāha -- anityeti // viśeṣyamātrasya nityavṛttitayā kāryatāvacchedakatvena siddhasādhanavāraṇāyānityeti pakṣaviśeṣaṇam / yathārthetyuktirapi tadvāraṇārthaiva /
1. sthāyo - mu - ca.
utpattau svatastve anumānāni) prāmāṇyavādaḥ pu - 208.
---------------------------- ------------- ---------
anityajñānāvṛttitvarahitatvāt jñānatvavat / tatsamaniyatadharmaghaṭitatvāt yadevaṃ tadevam yathā pṛthubudhnodarākāra 1 ghaṭitaṃ 2 ghaṭatvam ghaṭatvānavacchinnakāryatānavacchedakam /
sādhye 3 nityajñānaniṣṭhakāryatānavacchedakatvena siddhasādhana 4 vāraṇāyānityetipakṣaviśeṣaṇam / yathārthetyuktirapi tadvāraṇārthaiva / sādhye 'nityajñānaniṣṭhakāryatānavacchedakatvena siddhasādhana 4 nirāsāyānityetyādikāryatāviśeṣaṇam / pramāniṣṭhetyapi yojyam / tena ghaṭādiniṣṭhakāryatānavacchedakatvena na siddhasādhanam / hetāvindriyatvādinondriniṣṭhakāraṇatāpratiyogikakāryatāvacchedake pratyakṣatvādau vyabhicāravāraṇāya nañdvayam /tatrānityajñānavṛttitvasyāpi satvena tadrāhityābhāvāt / uktadoṣanirāsāyaivānityajñānetyapyuktiḥ / asiddhinirāsāyānityeti -- jñānatvavaditi / tasya nityavṛttitayā kāryatānavacchedakatvādanityajñānavṛttitvācceti bhāvaḥ -- tatsameti //
anityapramātvasamaniyato yo dharmo anityajñānatvaṃ tadghaṭitatvādityarthaḥ //
bhramepi dharmyaṃśe pramātvenānityapramātvānityajñānatvayoranyonyaṃ vyāpyāvyāpakabhāvāditi bhāvaḥ / ata eva tatsamaniyatadharmaghaṭitatvadyotanāyaiva anityapramātvamiti pakṣanirdeśamakṛtvānityayathārthajñānatvamityuktam -- yadevamiti // yadyatsamaniyatadharmaghaṭitaṃ tattadanavacchinnakāryatāvacchedakamityarthaḥ -- pṛthubudhneti // pṛthubudhnodarākāra 5 ghaṭatvaṃ nāmadharmaḥ /
svamāniyataghaṭatvadharmaghaṭitatvāttadanavacchinnakāryatā paṭādiniṣṭhā tadanavacchedaka ityarthaḥ //
1. dharmapadaṃ adhikaṃ - kuṃ. 2. samastapadaṃ-kuṃ-ka. 3. anitya-kuṃ. 4. etāvannāsti-mu. 5. ghaṭapadaṃ na -kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra,paricchedaḥ pu - 210.
----------------------- --------------- ----------
bhramāvṛttikāryatānavacchedakaṃ vā bhramavṛttitvāt bhramātvavat //
na cai 1 teṣāṃ hetūnāmasiddhiḥ / bhramepi dharmyaṃśe pramātvasya satvāt / pramātvasya jñānatvaghaṭitatvācca / nāpyaprayojakatā / samāniyatayorekasyaiva kāryatāvacchedakatve āvaśyake 2 lāghavarthe pramāṇa 4 svarasāllaghuno 'nityajñānatvasyaiva tadaucityāt 5 // bhrame jñānatvapramātvayorvyāpyavṛttitvā 6 vyāpyavṛttitvetvekasāmagrīprayojyatvepi tvanmate vegavibhāgayoriva yukte /
pracīnapakṣanirdeśa eva sādhyāntaramāha -- bhramāvṛttīti // bhramāvṛttikāryatā pramāniṣṭhā kāryatā tadanavacchedakamityarthaḥ / anityayathārthajñānatvaṃ tādṛśajñānaniṣṭhakāryatānavacchedakamityeva sādhyakāraṇe 'nityajñānatve vyabhicāraḥ / tasyātmamanaḥsaṃyogādihetunirūpitakāryatāvacchedakatvāt / bhramavṛttitvācca / ato bhramāvṛttītyevamuktiḥ / anityajñānatvasya ca tādṛśaghaṭādiniṣṭhakāryatānavacchedakatvānna doṣaḥ -- nacaiṣāmiti // trayāṇāmityarthaḥ / bhramepītyanenādyantayorasiddhyuddhāraḥ -- pramātvasyeti //
anityapramātvasyānityajñānatvaghaṭitatvādityarthaḥ //
yadvā pramātvasya jñānatvaghaṭitatve 'nityapramātvasyānityajñānatvaghaṭitatvamarthasiddhamiti pramātvasyetyevoktam - laghuna iti // pramātvasya viṣayasatvaghaṭitatvena gurutvamiti bhāvaḥ //
1. caiṣāṃ-ga-kuṃ. 2. laghā-ga. tallā-ka. 3.vapramā-mu-dhvarye-ca. 4.prasarāt-ka-cha. 5.'bhramatvavat' ityadhikaṃ-cha. / ayaṅgranthaḥ-kuṃ. pustake kuṇḍalitaḥ-ca. pustake skhalitaḥ haṃsapādena pūritaḥ-ka. pustake 'vibhāgayoriva' etāvatparyantameva vartate . 6. avyāpyavṛttitve iti nāsti - cha.
uttau-svatastve-nuni) prāmāṇyavādaḥ pu - 211.
------------------- ----------- ----------
tvanmate vegavibhāgayoriva yukte / manmate tu prakārāṃśe pramātvāpavādaka 1 sya doṣasya satvāttadbhavo yuktaḥ //
nanu vibhāgasyāvyāpyavṛttitvaṃ 2 svātyantābhāvasāmānādhikaraṇyam / atyantābhāvasyā 3 dhikaraṇaviśeṣasambandhaḥ svarūpānatirikta iti na hetusāpekṣa iti cettulyaṃ pramātvepi // anityapramātvaṃ doṣavirodhivṛttidharmāvacchinnakāraṇa 4 tvapratiyogikakāryatavacchedakaṃ doṣajanyavṛttitvāt / bhramatvavat / doṣavirodhī guṇo doṣābhāvaśceti svatastvasiddhiḥ /
anityapramātvamapramākāraṇatāvacchedakarūpāvacchinnakāraṇatāpratiyogikakāryatāvacchedakaṃ bhramāvṛttikāryatāvacchedakatvāt ghaṭatvavaditi maṇyuktasya pratyanumānamāha -- anityapramātvamiti / doṣaḥ pittādiḥ / tadvirodhivṛttidharmo guṇatvādirūpaḥ / tadavacchinnetyarthaḥ / doṣajanyavṛttitvāditi hetorasiddhyuddhāraḥ prāgvat //
nanūktānumānena doṣavirodhino guṇasyā 5 hetutva 6 lābhepi doṣābhāvasya hetutvānivāraṇāt jñānahetvadhikajanyatvāt pramātvasya jñānahetumātrajanyatvakṣatirityata āha -- doṣavirodhīti // virodhitvaṃ ca
sahanavasthānityatvaṃ 7 tvā tanniścayapratibandhakaniścayaviṣayatvaṃ vobhayānugatam / pratibandhakatvaṃ ca tadanutpādavyāpyatvamiti bhāvaḥ //
1.dasya-kuṃ-ga-ka. 2. svapadaṃ na -ka-kha-cha. 3. syacādhi-ka-kha-ca-cha. 4. tāpra-ka-ca-kha. 5. syahe-kuṃ. 6.
tvālā-kuṃ. 7. 'vā' iti nāsti -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra,paricchedaḥ pu - 212.
---------------------- ------------- -----------
anityapramātvaṃ na kāryatāvacchedakam / tathātve bādhakavatvāt / ghaṭajñānatvavat / na cāsiddhiḥ / anugatakāraṇābhāvarūpasya bādhakasyoktatvāt //
pratyatrādipramāsu pratyekānugatā guṇā iti pakṣe anityapratyakṣapramātvaṃ na viṣayajanyatāvacchedakaṃ, na ṣaḍvidhasannikarṣānyatarajanyatāvacchedakaṃ vā / tadajanyavṛttitvāt / ghaṭatvavat / na cāsaddhiḥ / yogipratyakṣāderviṣayeṇa ṣaḍvidhasannakarṣānyatareṇa yājanyatvāt /
anityapramātvaṃ kāryatāvacchedakaṃ bādhakaṃ vinā kāryamātravṛttidharmatvāt apramātvavaditi maṇyuktasya pratyanumānamāha --

anityapramātvamiti // atra pūrvatra ca siddhasādhanatāvyudāsāyānityeti pramātvaviśeṣaṇam -- tathātve // kāryatāvacchedakatva ityarthaḥ -- bādhaketi / svāvacchinnakāryatāpratiyogakānagataikakāraṇāsambhavarūpabādhakavatvādityarthaḥ -- ghaṭeti // ghaṭajñānamātrenugatakāraṇābhāvādghaṭajñānatvaṃ nāvacchedakamityupapāditamadhastaditi bhāvaḥ-- uktatvāditi // pramāmātrānugataguṇabhaṅga ityarthaḥ -- iti pakṣe iti // virodhyanumānamucyata iti yojyam //
viṣayatvaṃ guṇa iti pakṣamupetyāha - na viṣayeti / indriyasannikarṣo guṇa iti pakṣa āha -- na ṣaḍvidheti // anyatareti // anyatametyarthaḥ / sādhutvaṃ pūrvamuktaṃ dhyeyam / prāgupapāditameva smārayati -- yogipratyakṣāderiti // sāmānyapratyakṣāsattijapratyakṣa 1 mādipadārthaḥ /
1. pramā ādi - kuṃ.
uttau-svastve-nuni) prāmāṇyavādaḥ pu - 213.
------------------ -------------- ----------
anumitipramātvaṃ satyaliṅgaparāmarśatvāvacchinnakāraṇatāpratiyogikakāryatāvacchedakaṃ 1 asatyaliṅgaparāmarśajanyavṛttitvāt bhramatvāt / śābdapramātvaṃ vivakṣitārthatatvajñānatvāvacchikāraṇatāpratiyogikakāryatānavacchedakaṃ vivakṣitārthatatvajñānājanyavṛttitvāt bhramatvāt //
na 2 ca tarhyāvaśyakatvādviṣayasatvameva pramāprayojakaṃ na tu doṣābhāvāpekṣeti vācyam / śuktau rūpyabhramakāle śuktitvāderviṣayasya satvepi doṣarūpapratibandhena śuktitvādipramāvyatirekāt 2 //
anityapratyakṣapramātvānumitipramātvaśābdapramātvāni doṣavirodhavṛttidharmāvacchinnakāraṇatāpratiyogikakāryatānavacchedakāni doṣajanyavṛttitvāt bhramatvavat 3 //
anyatareṇeti // anyatamenetyarthaḥ / anumitiśābdapramayorapi guṇājanyatve krameṇānumāne 4 āha -- anumitītyādinā // vivakṣitārthatatvajñānaṃ guṇa iti mata āha -- vivakṣiteti //
pratyekamuktvā militvāpi doṣābhāvasyāpyahetutvalābhāyāha -- pratyakṣeti // doṣavirodhīti // sa ca guṇo doṣābhāvaśceti svatastvasiddhiriti bhāvaḥ -- asiddhiriti // uktahetūnāmityarthaḥ /
1. satyaliṅgaparāmarśajanyavṛttitvādityapi kuṇḍalitaṃ vartate - kuṃ. 2. ayaṃ granthaḥ nāsti -kuṃ-cha-ga-kha. 2-3.atanmadhyasthaḥ nāsti-ka. 4.nānyāha-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 214.
---------------------- ---------------- ----------
nacāsiddhiḥ / karādau caraṇādibhramajanye puruṣajñāne pramātvasya satvāt / yathārthayogyatājñānaṃ na śābdapramājanakam /
tadvyatirekāpādanaprayojakāpadanaviṣayavyatirekāpratiyogitvāt / pākajagandhe rasaprāgabhāvavat //
antyahetorghamyaṃśa ityādipūrvagranthenāsiddhyuddhāraprakārasya dvitīyahetorapi saṃvādiśukādivākyajanyajñāne bhrāntaprakārakavākyajanyajñāne 1 ca pūrvoktadiśā satvena siddhatvādādyasya taṃ vyanakti -- karoti //
na ca śukādivākyajajñānepi tādṛśeśvarajñānajanyatvasatvādasiddhireveti śaṅkyam / tasya bhramasādhāraṇopādānādigocarajñānatvenaiva janakatayātrābhimatasya vivakṣitārthatatvajñānatvādinā rūpeṇājanakatvādityuktatvāt //
yogyatājñānaṃ guṇa iti mata āha -- yathārtheti // yogyatā ca vākyārtharūpasaṃsargasatvaṃ vā prāguktadiśā tadvyāpyamanyadveti bhāvaḥ -- taditi // śābdapramāvyatirekāpādāne prayojakaṃ nimittaṃ yadāpādanaṃ tadviṣayetyarthaḥ / āpādānaprakāraścāgre vyaktaḥ -- pākajeti // tatra yadi rasaprāgabhāvo na syāttadā gandho na syāditi nāsti / rasaprāgabhāvasya kāraṇātāvāde maṇyuktadiśā
kḷptakāraṇagandhaprāgabhāvasāhityarūpānyathā 3 siddhatvena gandhavyatirekāpādanaprayojaka 4 vyatirekāpratoyogitvamata eva tadajanakatvaṃ ceti bhāvaḥ -- uktarītyeti // pratyakṣādāvanugataguṇabhaṅga uktarītyetyarthaḥ //
1.ca iti nāsti-kuṃ. 2. ṇa janakatvasyābhāvādityuktatvāt-mu-a. 3.ddhimatvena 4.āpādanaviṣayetyadhikaṃ-a.
uttau-svatastve-nuni) prāmāṇyavādaḥ pu - 215.
------------------ ----------- ----------
na cā 1 trāsiddhiḥ / uktarītyā yogyatāyāṃ svarūpataḥ satyāmananvayaniścayaviraheṇaiva śābdapramopapatyā yadi yathārthayogyatājñānaṃ na syāttarhi 2 śābdī 3 pramā na syādityāpādanāsambhavāt //
yajñapatīti // tanmate hi svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāśrayamātravṛttitvameva pramātvasya paratastvami 4 tyupetyānanugataguṇajanyatvenāpyetatsidhyatītyuktvā
anityapramātvaṃ svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāśrayamātravṛttītyādyanumānamuktam / tatpratyanumānamāha -- anityeti // siddhasādhanatānirāsāyānityetyuktiḥ //
sveti // svasyānityapramātvasya āśrayamātra 5 vartī dharmaḥ pratyakṣatvādiḥ tadavacchinnā nānāvṛttiranekāśrayavṛttiśca yā 6 kāryatā tadāśrayamātravṛtti na bhavatītyarthaḥ / atrādyaṃ mātrapadaṃ anityapramātvasya svādhikadeśa 7 vṛttinānityajñānatvenāvacchinnanānāvṛttikāryatāśraya eva vartamānādbādhanirāsāya / dvitīyamapi tannirāsāyaiva / anyathā anityapramātvasya tādṛśapratyakṣatvānumititvacākṣuṣatvādidharmāvacchinnakāryatāśrayavṛttitayā bādhāpatteḥ / atrānityapramātvakasya svāśrayamātravṛttipratyakṣatvādidharmasamānādhikaraṇakāryatāśraya eva 8 satvena tadvṛttitvābhāvena sādhyaparyavasāne bādhāt /
1.atreti nāsti-mu-ca-kha. 2. śa-cha. 3.yapra-ka-kuṃ. 4. tyabhipre-a. 5. tre vṛttidharma-mu. 6.yā iti nāsti - kuṃ. 7.vartinā-mu. 8.eva itināsti-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 216.
---------------------- ---------------- -----------
yajñapatimate anityapramātvaṃ na svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnanānāvṛttikāryatāśrayamātravṛtti / viṣayamātropādhikadharmatvāt / ghaṭajñānatvavat //
janyapratyakṣapramātvādeḥ parābhimatāvacchedaka 1 tvasyābhāvenaiva sādhyaparyavasānamiti bhāvaḥ / svapadaṃ 2 samabhivyāhṛtaparam / 3
tena apramātve vyabhicāravāraṇāya viṣayamātropādhiketi hetau viśeṣaṇam / apramātvasyānanugatapittādidoṣajanyatāvacchedakadharmāvacchinnanānāvṛttikāryatāśrayamātravṛttitvena vipakṣatvepi bhramaviṣayatadabhāvaghaṭitatvena hetvabhāvāt / viṣayopādhiketyuktāvapyuktadoṣātādavasthyānmātretyuktiḥ / viṣayopādhikatve sati taditarānupādhikatvaṃ hi tadarthaḥ / tatra jñānānyataditarānupādhiketyartho dhyeyaḥ / tena ca pramātvasya viṣayetarajñānopādhikatvādisiddhiḥ dṛṣṭānte sādhanavaikalyāmiti śaṅkānavakāśaḥ / viṣayapadaṃ ca svaviṣayaparam / tena ghaṭapaṭānyataratve

jñānaviṣayaghaṭapaṭamātropādhikaheturiti svāśrayamātravṛttighaṭatvapaṭatvāvacchinnanānāvṛttikāryatāśraya eva vartamāne sādhyābhāvādvyabhicāra iti śaṅkānavakāśaḥ / yadvā viṣayatayopādhitvavivikṣāyā agre 4 spaṣṭatvātsveti na deyam / tāvatoktasthale vyabhicāranirāsāt //
ghaṭajñānatvavaditi // tatra tadvyāpyasya kāryatāvacchedakasya kasyacidabhāvāt svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāśrayamātravṛttitvābhāvarūpasādhyamasti / na ca tatrāpi ghaṭapratyakṣaṃ dhaṭānumititvamityādireva
tadvyāpyostīti śaṅkyam / ghaṭapratyakṣatvādyavacchinnakāryatāpratiyogikānugataikakāraṇābhāvānna ghaṭapratyakṣatvādikamavacchedakam /
1. tvābhā-kuṃ. 2. ca-mu.a. 3.teneti nāsti-kuṃ. 4. sphudatvāt-mu.
uttau-svatastve-nuni) prāmāṇyavādaḥ pu - 217.
---------------- ------------ ---------
tattatprāgabhāvanirūpitakāryatāśraya 1 tvena bādha iti śaṅkānirāsāya nānāvṛttītyuktam / 2 nātrāsiddhiḥ / pramātvasya viṣayamātropādhikatvāt //
na ca viṣayajanitaṃ jñānaṃ pratyakṣamiti mate pratyakṣajñānatve vyabhicāra iti vācyam / viṣayasya viṣayatayopādhitvasya vivakṣitatvāt / pratyakṣajñānatve ca tasya janakatayopādhitvāt / yathāvasthitārthaviṣakatvarūpe 3 pramātve tu tasya viṣayatayopādhitatvāt /
astu vāvacchedaka 4 m / athāpīśvarajñānasādhāraṇaṃ ghaṭajñānaṃ na tanmātravṛttīti bhāvaḥ //
nanu sādhye parānuktaṃ nānāvṛttīti kāryatāviśeṣaṇamadhikaṃ kimarthamupāttamityata āha -- tattaditi // tattatpramāvyaktiprāgabhāvavirūpitakāryatāvacchedakaṃ tattatpramāvyaktitvam / tadavacchinnakāryatā ca tattadvyaktimātraniṣṭhā na tu vyaktidvayaniṣṭhā / tathāca tādṛśakāryatāśrayamātravṛttitvena tadabhāvasādhane bādhaḥ syāt / nānāvṛttītyuktyā tadanyakāryataiva labhyata iti tadāśrayamātravṛttitvābhāvasādhane tu na bādha iti bhāvaḥ //
iti mata iti // viṣayajanyatvaṃ pratyakṣalakṣaṇamiti mata ityarthaḥ -- pratyakṣeti 5 // tatra svavyāpyacākṣuṣatvarāsanatvādidharmāvacchinnanānādhikaraṇaniṣṭhakāryatāśraya -
vṛttitvasyaiva bhāvena 6 vipakṣe viṣayamātropādhikadharmakatva 7 satvāditi bhāvaḥ / apramatvasya sādhyābhavavatvepi hetorevābhāvānna vyabhicāra ityāha -- apramātveti //
1.vṛtti-ka. 2.nacā-cha. 3.patvetu-ka. 4.tvaṃ-kuṃ. 5.kṣajñāneti-mu- kṣajñānatveti - a. 6. vatvena - a. 7.syāsiddhatvāt - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 218.
----------------------- ------------ ----------
apramātvopādhibhūtaṃ viṣayānyathātvaṃ tu nāpramāyā viṣaya iti 1 nāpramātve vyabhicāraḥ//
bhrame pittā 2 diriva pramāyāma 3 nugatā eva guṇā hetava iti mate / saṃśayottarapramātvaṃ
satyaviśeṣadarśanatvānacchinnakāraṇatāpratiyogikakāryatānavacchedakaṃ
asatyaviśeṣadarśana 4 janyavṛttitvāt jñānatvavat / saṃśayottarapramā viśeṣapramājanyā na / tāṃ vināpyupapannatvāt bhramavat / atrāsiddhiḥ prāgevoddhṛtā /
iti mata iti // virodhyanumānaṃ svatastvasādhakamucyata iti yojyam / saṃśayādyuttarapramāyāṃ viśeṣapramā guṇa iti vādinaṃ pratyāha -- saṃśayeti // etacca siddhasādhanatāvāraṇāya viśeṣaṇam / saṃśayottarapramāviśeṣadarśanajanyā netyevoktau jñānavaditi dṛṣṭāntoktau ca tatra sādhyahīnatayā syādatastatra pramātvamityuktiḥ -- satyeti // yathārthetyarthaḥ / asatyamayathārthaṃ yadviśeṣadarśanaṃ karādau caraṇādibhramarūpaṃ tajjanyasaṃśayottarapramāvṛttitvādityarthaḥ //
nanu saṃśayottarapramāyāṃ na sarvatra viśeṣapramāhetuḥ / karādau caraṇādibhramajanyasaṃśayottarapramādibhinnasthala evetyatastadanurodhenāpyāha -- saṃśottaraprameti // tāṃ vināpīti // doṣābhāve 5 pyupapannatvādityarthaḥ--atreti // hetudvaya ityarthaḥ -- prāgiti //"karādau
caraṇādibhramajanya"ityadinā"evaṃ bhramottarapramāyāmapi"ityādinā ca granthe nānanugataguṇabhaṅgaḥ evetyarthaḥ //
1.napra-cha. 2.daya-ga. 3.nanu-ca-cha-ga-ka. 4.janyapadaṃ na -kha. 5.venāpyu-a.
uttau-svatastve-nuni) prāmāṇyavādaḥ pu - 219.
------------------ ----------- -------------
bhūyo 'vayavendrisannikarṣo na pramāyā 1 masādhāra 2 ṇakāraṇam / bhramajanakatvāt / manaḥsaṃyogavat / pramā 3 bhramasādhāraṇakāraṇātiriktakāraṇā 4 janyā / bhramadharmikānyābhāvāpratiyogitvāt / ananyathāsiddhatadanvayavyatirekānuvidhānarahitvācca / bhramavat //
bhūyo 'vayendriyasannakarṣo guṇa iti pakṣanirāsakamanumānamāha -- bhūya iti // atrāpyasiddhiḥ pītaḥśaṅkha ityādibhramajanakatvādyuktyā prāgevoddhṛteti bhāvaḥ //
pramā jñānahetvatiriktahetujanyeti pracīnānumānasya pratyanumānamāha --- prameti // atiriktakāraṇapedana guṇo doṣābhāvaścābhimataḥ / bhramadharmiketyādihetorapyasiddhiḥ /"bhramepi dharmyaṃśapramāyāṃ"ityādinā prāgevoddhṛteti bhāvaḥ //
tārkikamatepya 5 tyantābhāvasyāvyāpyavṛttitvena bhrame pramātvattadatyantābhāvayoraṃśabhedena satvepyanyonyābhāvasyāvyāpyavṛttitvābhāvena 6 pramānyonyābhāvasyāvyāpyavṛttitvābhāvena 6 pramānyonyābhāvasya bhrame sarvathaivābhāvāditi bhāvaḥ -- ananyatheti / atrāpi guṇānāṃ virodhidoṣanirāsopayogasyoktatvānnāsiddhiriti bhāvaḥ //
1.asā-kuṃ. 2.ṇaṃ-ka-ca-kha-cha. 3.nabhra-mu-ca-cha-ka-kha. 4.ṇaja-mu-ca-cha-ka-kha. 3.apipadaṃ na -mu-a. 6.etannāsti-mu-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra. paricchedaḥ pu - 220.
---------------------- ------------- ----------
atra sarvatrāpi hetūcchittireva bādhiketi nā prayojakateti dik /
etadapyuktam"anyathetyādinā"// uktasādhyāni vinoktahetūnāṃ pakṣe 'vasthityayogādityarthaḥ //
1 utpattau svatastve 2 'numānāni

digiti // pramā guṇajanyā na bhavati pramātvādīśapramāvat / 3 pramā doṣavirodhijanyā na bhavati pramātvā 3 dīśapramāvadityādirūhanīya iti bhāvaḥ //
utpattau svatastve 'numānāni

apramāyāṃ tvadanyathāsiddhānvayavyatirekitvāddoṣaḥ kāraṇam / kvacitsādṛśyādike doṣe satyapi ------
nanu pramāyāṃ guṇasyeva bhramepyanvayavyatirekavyabhicārādbhramavirodhiguṇanirāsādāvupakṣayenānyathāsiddheśca doṣo na heturiti sopi svataḥ syādityataḥ"paratoprāmāṇyam"iti tatvanirṇayādyuktapramāmāṇyasya paratastvaṃ sādhayitumuktadoṣaṃ nirasyanbhrame doṣasya hetutvamāha --apramāyāntviti /. hetorviśeṣyāsiddhim -- nirāha -- kvaciditi//
1.iti 2.syānu-mu.ca-kha. 3. etannāsti-a.
aprāmāṇyasya paratastvam) prāmāṇyavādaḥ pu - 221.
-------------------- ---------- ----------
-- bhramānutpattirasaṃsargāgrahādihetvantaravaikalyāditi nānvayavyabhicāraḥ / visaṃvādiśukādivākyepi doṣasyoktatvānna vyatirekavyabhicāropi //
na ca pramāyāṃ guṇaḥ pratibandhakasya doṣasyevāpramāyāmapi doṣaḥ pratibandhakasya guṇasya doṣābhāvasya vā nirāsaka ityanyathāsiddha ityaprāmāṇyamapi svataḥ syāditi vācyam /
"kāraṇe satyapi kāryānutpādasya sāmagryabhāvenopapatteḥ"iti tatvanirṇayaṭīkāṃ hṛdi kṛtvāha -- asaṃsargāgrahādīti // viśeṣādarśanādirādipadārthaḥ //
etena yādṛcchikasaṃvādinyapi doṣasya vyabhicāro nirastaḥ / tatra viṣayāsatvādisahakārivirahāt //
uktatvāditi // bhūyo 'vayavendriyasannikarṣādihetutvabhaṅge"
tatrāpyanityavākyadoṣasya vivakṣitārthatatvajñānābhāvasya"1 cetyādinoktatvādityarthaḥ / ananyathāsiddhetyādihetorviśeṣaṇāsiddhimāśaṅkya nirāha -- naceti / pratobandhakasyeti // pratibandhakasyeti // pramāpratibandhakasya doṣasya yathā nirāsakastathāpramāpratibandhakasya guṇasyetyarthaḥ //
doṣasyānyathāsiddhiṃ vadatā hi guṇasya pratibandhakatvamupetya tadabhāvasya bhrame kāraṇatvaṃ vā pramāyāṃ doṣābhāvasyeva prayojakatvaṃ 2 vā vācyaṃ / ādye bhramasya na svatastvāpattiḥ / dvitīye kiṃ guṇābhāva eva prayojakor'thottejakābhāviśiṣṭaguṇaḥ pratibandhakaḥ tadabhāvaśca prayojaka iti vā nādyaḥ /
1.syavāi-kuṃ-syeve-a. 2.'vā' iti nāsti - mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 222.
----------------------- --------------- ---------
pītaḥśaṅkhaḥ ityādipratyakṣe bhūyo 'vayavendriyasannikarṣe 1 śaṅkhatvādiviśeṣadarśanādirūpe gandhaprāgabhāvāvacchinno ghaṭa 2 ityānumāne satyaparamārśarūpe ghaṭostīti vaktavye paṭostīti vākya 3 janyajñāne vivakṣitārthatatvajñānarūpe ca guṇe satyapi pittabādhapramādarūpeṇa doṣeṇa bhrametpādanena doṣasya guṇanirāsopakṣīṇatvāyogāt / svā 4 bhāvanirāsopakṣīṇatvenānyathāsiddhau ca sahakārimātrāpalāpaprasaṅgāt //
vyabhicārāditi bhāvenāha -- pītaḥśaṅkha ityādinā // viśeṣadarśanādirūpa iti // pītatvādyasaṃsargagraha ādipadārthaḥ / saptamyantarūpapadānāṃ guṇapadenānvayaḥ //
nanu kvacit kiścadguṇa ityananugaṇapakṣe pītaḥśaṅkhaḥ ityādau viparīta 5 pratyakṣādireva taścadanyo guṇaḥ / sa tatra vadantaṃ pratyāha --
gandheti //
6 yadvā viśeṣapramā guṇa iti mate vyabhicāroktiriyamityupetya pratyakṣādibhramatrayepi guṇābhāvavyabhicāroktiriyamiti bodhyam //
pitteti // pratyakṣe pittaṃ anumāne bādhaḥ śābde pramādo doṣaḥ iti vivekaḥ/ doṣābhāvasya vā nirāsaka ityetannirāha -- sva 7 bhāveti // sahakārīti // daṇḍacakrāderapi svā 8 bhāvanirāsopakṣayeṇa mṛtpiṇḍa eka eva heturna kaścidapīti
syādityatiprasaṅga ityarthaḥ/
r1.ṣa-cha-ga-ku. 2.ṭo-gandhavān pṛthivītvādityā -mu-ca. 3. jajñāne-ca-ha-ka. 4.svabhā-cha. 5.tāpra-kuṃ. 6.yadvā doṣapra-a. 7.svābhā-kuṃ 8.svabhā-mu.
aprāsya-pastvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 223.
------------ ------------ -----------
nanu tathāpyautsargikasyāpramāṇyasya kvacidguṇaḥ pratibandhakaḥ / pītaḥśaṅkha ityadau tu viṣayāsatvamṛtejakam / tvanmate yādṛcchikasaṃvādililiṅgābhāvasādau pramāpratibandhakasya doṣasya viṣasatvamiveti cenna / ayathārthadhūmajñānena jñāpanīyasya vahnerdaivātsatvavadguṇena jñānanīyasya śvaityādeḥ śaṅkhe satvena 1 viṣayāsatvasyābhāvāt / āropyapītatvāsatvasya ca doṣāpagamadaśāyāmapisatvena tadāpi bhramāpātāt //
dvitīyakalpepyuttejakaṃ kiṃ viṣayāsatvamatha pittādidoṣaḥ / ādyamāśaṅkate -- nanviti // autsargikasyeti // kāraṇagatasahajaśaktijanyasyetyarthaḥ -- kviciditi // pramotpattisthala ityarthaḥ -- uttejakamiti // tathāca tadabhāviśiṣṭaguṇābhāvoprāmāṇye prayojaka ityuktasthaleṣu tadabhavādeva pramāyā abhāve kāraṇagatasahajaśaktyai 2 vāpramotpādo na doṣarūpahetubalena / doṣastu tatrāvarjanīya sannidhireveti bhāvaḥ -- tvanmata iti //"yādṛcchikasya 3 viṣayasatvasyottejakatvene 4"tyādinā doṣābhāvahetutvabhaṅge tathokteriti bhāvaḥ//
viṣayāsatvamityatra viṣayapadena guṇena jñāpyo viṣayo abhimataḥ uta bhramaviṣaya iti vikalpyādyaṃ nirāha -- ayathārtheti // dvitīyaṃ nirāha -- aropyeti // tadāpīti // pratibandhakasya guṇasyottejakayuktatvenottejakābhāvaviśiṣṭaguṇābhāvasya satvāditi bhāvaḥ //
1. ayaṃ granthaḥ nāsti - kuṃ-kha. 2.vapra-mu. 3. kavi-kuṃ. 4.tvāt i-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 224.
--------------------- ------------ ---------
astu tarhi pittādi 1 doṣa uttejaka iti cettarhi doṣābhāvaviśiṣṭasya guṇasyābhāvo bhrame2 prayojaka ityuktaṃ 3 syāt // tato varaṃ doṣa eva 4 prayojaka iti lāghavāt / dohe tu nottejaka eva hetuḥ / tasminnasatyapi dāhadarśanāt / bhramasya nāsati doṣe dṛṣṭaḥ //
kiñca yādṛcchikasaṃvādiliṅgaśabdābhāsādijñāne --------
dvitīyaṃ śaṅkate - astviti // pittādiri 5 ti // kācakāmalādirādipadārthaḥ -- uttejaka iti // autsargikā 6 prāmāṇyapratibandhakaguṇasyeti yojyam //
doṣa eva prayojaka itīti // nanu pramāyāṃ doṣābhāva iva doṣo bhramaprayojakaścedapi nāprāmāṇyacasya svatastvabhañjaka iti cenna / tadvyatirekaprayojakavyatirekapratiyogitvarūpakulālapitṛsādhāraṇaprayojakatve lāghavatarkeṇāvaśyaṃ prāpte sati pratibandhakhaguṇanirāsopakṣayābhāve coktadiśā siddhe sati prāguktānanyathāsiddhānvayavyatirekahetubalena kāraṇatvameva doṣasya siddhyatīti tātparyam / ata evottaravākye hetupadaprayogaḥ //
dāhadarśanāditi // maṇyādyabhāvasthala iti bhāvaḥ / astu bhramepyevamityata āha -- bhramastviti //
doṣasyānvayavyabhicārāduttejakatayā bhramahetutvamayuktamiti bhāvenāha -- kiñceti / īśvarajñānasya salliṅgaparāmarśarūpatvena yathārthavākyārthajñānatvena guṇatvāṅgīkārātvannayenetyuktam /
1.dirde-cha-ka. 2.ma-kuṃ. 3.ktaḥ-cha. 4.tatrottejaka-cha. 5.dīti-kuṃ. 6.kaprā-mu.
aprāsya-paratastvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 225.
---------------- ------------ ----------

guṇe tva 1 nnayena vidyamāne 2 mannayenāvidyamāne cottejakasya doṣasya satvenautsargikamapramāyāṃ syāt //
nanūttejakasya doṣasya viṣayasatvaṃ pratibandhakamiti cettarhi viṣayasatvābhāvaviśiṣṭo yo doṣastadabhāvaviśiṣṭasya guṇasyābhāvo
bhramaprayojaka
ityuktaṃ syāt / sa ca doṣāpekṣayātiguruḥ / tasmādbhrame 3 arthasyāsatvena sannikarṣā 4 sambhavena tatsthānīyasya doṣasyāvaśyakatvāt / pittādidoṣotkarṣeṇa bhramotkarṣadarśanāt / ananyathāsiddhānvayavyatirekitvāccāpramāyāṃ doṣo heturityaprāmāṇyaṃ parata eva //
uktaṃ hi bhagavatpādaiḥ /"parato 'prāmāṇyaṃ"iti /
bhramasādhāraṇyena hetutayā gu 5 ṇatvenāhetutvānmannayenāvidyamāna ityuktam -- autsargikaṃ jñānajananaśaktiprayuktamityarthaḥ / siddhānte tu satyapi doṣe bhramarūpakāryānutpādau hetvantaravaikalyādityuktatvānnānvayavyabhicāra iti bhāvaḥ //
nanvevaṃ satyapyuttejake kāryānutpāde hetvantaravaikalyanimittakaḥ viṣayāsatvarūpahetvantarasāpekṣajanyatvāttasyeti bhāvena śaṅkate -- nanviti // tasmāditi // doṣasya guṇanirāsopakṣayābhāvādityarthaḥ / tāvatā kathaṃ bhramahetutvamityato hetutrayamāha -- bhrama ityādinā // uktaṃ hīti //
1.tvanva-cha. 2.'mannayenāvidyamāne ' itināsti-cha. 3.viṣayasyāsa-cha-ka. 4. bhinnaṃ padaṃ -kuṃ-ka-kha. 5. ṇenāhetutvanvayenāvi - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.piricchedaḥ pu - 226.
----------------------- --------------- ----------
parataḥ avavādāt na tu prāmāṇyamiva svataḥ utsargata ityarthaḥ //
1 aprāmāṇya 2 patatastvam

viṣṇutatvanirṇaya ityarthaḥ //
aprāmāṇyasya paratastvam

karaṇagasya yathārthajñānasādhanatvarūpaprāmāṇyasya tu jñānajanakatvagrāhakamātragrāhyatvarūpaṃ jñaptau svatastvam / ayathārthajñāna 3 sādhanatvarūpāprāmāṇyasya 4 tu jñānajanakatvagrāhakamātrāgrāhyatva 5 rupaṃ paratastvam /-------------------------------------------------------------------------
nanvastvevamuktadiśā jñānaprāmāṇyasyotpattijñaptyoḥ svatastvamathāpi svataḥ pramāṇairāmnāyairityuktirayuktā / tatpramāṇyasyotpattau 6 svatastvepi jñaptau paddhatyuktadiśā tadabhāvādityata āha -- karaṇeti // svatastvasya spaṣṭatvāya yathārthajñānasādhanatvarūpeti prāmāṇyaṃ viśeṣitam -- jñāneti // jñānajanakatvagrāhakaṃ ca rūpādijñānaṃ karaṇasādhyaṃ kāryatvācchidādikāryavadityādyanumānaṃ vā cakṣurādi jñānajanakamityādivākyaṃ vā tanmātragrāhya 7 tvarūpamityarthaḥ / jñānajananaśaktereva pramājananaśaktitvāditi bhāvaḥ //
"apramāṇyaṃ tathānyata"ityanuvyākhyāne"paratoprāmāṇyam"iti tatvanirṇaye cokterāha -- ayathārtheti // mātretyuktyā sūcitamadhikaṃ grāhakaṃ vyanakti -- doṣāditi //
1.ityapra-cha. 2.syapa-ga-kha.ka. 3.janakatva-cha. 4.tu-itina -kha. 5.tvaṃpara-cha-ga-kha-ka. 6.svatastvepi jñaptau' itināsti-kuṃ. 7.hya rū - kuṃ.
karaṇaprāmāṇyasya svatastvam ) prāmāṇyavādaḥ pu - 227.
--------------------------- -------------- ----------
doṣādijñānaṃ vinā bhramajanakatvasyājñānāt //
yā tu paddhatau"karaṇaprāmāṇyajñaptistu parata eva / indriyaliṅgaśabdānāṃ yathāyathamanumānatvasya 2 tvanumānavedyatvāt"
ityuktiḥ sā karaṇagrāhaka 3 mātragrāhyatvarūpaṃ svatastvaṃ netyabhipretya //
ata eva sudhāyāṃ"karaṇānāṃ 4 tu jñaptau svatastvaṃ 5nāstyeva"ityādinā paddhatyuktama 6 pakṣamuktvā"athavā jñānajanakatvaṃ yena gṛhyate tata eva yathārthajñānajanakatvasya tadīyasya grāhyatvaṃ svatastvam"iti pakṣāntaramuktam //
karaṇagakatakācākāmalāsiddhyavyāptibhramapramādādidoṣāṇāmajñāne visaṃvādājñāne ca bhramajanakatvājñānāt / pūrvoktadiśā jñānajanakaśakteḥ sahajatvepi bhramajananaśakteḥ kācādikaraṇagatadoṣāhitvena jñānajananaśaktya 7 pramājananaśaktyorbhedena jñānajananaśaktigrāhakamātreṇa bhramajananaśaktergrahaṇāyogāt / doṣādijñānānuvidhānācca bhramajananaśaktigrahasyeti bhāvaḥ //
svatastvokteḥ pramāṇapaddhativirodhamāśaṅkya tadabhiprāyamāha -- yātviti // sudhāyāmiti // jijñāsādhikaraṇe pratyakṣavacca prāmāṇyamityatretyarthaḥ //
1.kṣave-mu. 2.tattadanumā-kuṃ. 3.mātrapadaṃ na -mu-ca. 4.'tu' iti nāsti-kuṃ. 5.netyādinā -mu-ca. 6.ktapa-ca. 7.ktibhrama-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 228.
--------------------- ------------ ----------
utpattau svatastvaṃ tu karaṇagatāyāḥ yathārthajñāna 1 jananaśakteḥ karaṇagatā yā karahetvāsāsāditā sahajā jñānajananaśaktistaddhatsahajatvaṃ va tadabhinnatvaṃ vā / apramājananaśaktistu na sahajā kintu doṣāhitetyaprāmāṇyaṃ parata iti dik //
"kāraṇānāṃ ca jñānajananaśaktyaiva tadyāthārthyajanakatvaṃ svatastvam"iti sudhoktiṃ dvedhā vivṛṇvannāha -- utpattāviti // karaṇagatasya prāmāṇyasyetyanukarṣaḥ / śakterityasya sahajatvamityādinānvayaḥ -- karahetviti // etacca janyakaraṇābhaiprāyam na tvapauruṣeyavedābhiprāyam / śaktirbhedamupetya tadvatsahajatvamityuktiḥ doṣeṇa pramāśaktipratibandhepi jñānaśakterapratibandhanirvāhārthā / śakterekatvepi viṣayabhedena pratibandhāpratibandhayorupapatteḥ //
sudhoktisvārasyānurodhenāha -- tadabhinnatvaṃ ceti //"vākyagate hi doṣāstasya yathārthajñānanaśaktiṃ pratibadhya viparītajñānajananaśaktimāvirbhāvayanti"iti tatvanirṇayaṭīkāyāṃ vākyapadaṃ indriyādīnāmautsargikī śaktiḥ prāmāṇyajanane doṣāpavādādityādisudhānurodhādupalakṣaṇamupetyāha -- aprameti // karaṇagatetyanukarṣaḥ -- doṣāhiteti //
nanu yadi pramājananaśaktiḥ jñānajanakatvagrāhakamātragrāhyā tarhi bhramajananaśaktirapi tathāstam 3 doṣādijñānānuvidhānāt 3 / sā paragrāhyā cet pramājananaśaktirapi guṇadoṣābhāvajñānānuvidhānāttathaiva syāt / apramājanakatvaśaṅkā 4 dirūpavirodhinirāsopakṣīṇaṃ taccet doṣādijñānānuvidhānamapi tathā syāt /
1.janakatva-kha. 2.jñānapadamadhikaṃ-kuṃ. 3.etāvannāsti-kuṃ. 4.ādirūpeti
nāsti - mu.
ka-prāsya-svastvaṃ) prāmāṇyavādaḥ pu - 229.
---------------- -------------- ---------
tathā yadi bhramajananaśaktirdeṣāhitā 1 tarhi pramājananaśaktirapi guṇāhitā syāt / tasyāḥ sahajatve bhramajananaśaktirapi tathā syāt / yadi doṣānvayavyatirekabalāt bhramājananaśaktirdeṣādhīnā tarhi guṇānuvidhānātpramājananaśaktirapi guṇādhīnā syāt / guṇānāṃ virodhidoṣanirāsopakṣayeṇānyathāsiddhau doṣāṇāmapi virodhiguṇanirāsenānyathāsi 2 ddheḥ sāmyāt / guṇābhāvasahakutasya karaṇasya bhramajanakatve 3 na karaṇāprāmāṇyasya paratastve doṣābhāvasahakutasya pramājanakatvātpramājanakatvaṃ parata eveti syāt / doṣābhāvasya prayojakatvameva na pramājananaśaktyādhāyakatvaṃ tarhi guṇābhāvasyāpyevamiti samamiti cenna /
jñānaprāmāṇyāpramāṇyasvatastvaparatastvayoruktasādhakakalāpasyāśeṣasyāpi karaṇapramāṇyāprāmāṇyasvatastvapararatastvayoranusandheyatvāt / abhyāsadaśāsthale guṇādyanusandhānābhāvepi pramājanakatvajñānānubhavena vyabhicārāt / pītaḥ śaṅkhaityādibhrame viśeṣadarśanādirūpe guṇe satyapi pittādikaraṇadoṣeṇa bhramotpādanena guṇanirāsopakṣīṇatvāyogādityāderuktatvāditi bhāvenāha -- digiti//
tathāhyanumānāni / pramājananaśaktiḥ jñānajanakaśaktigrāhakamātragrāhyā tadanyāgrāhyatve sati grāhyatvāt saṃmatavat / yathārthajñānajanakatvaṃ jñānajanakatvahetvadhīnaṃ na / jñānajanakatvādhikaraṇamātravṛttitvāt jñānajanakatvavadityādirūpeṇa dhyeyāni / bhramajanakepi dharmyaṃśe pramājanakatvābhāvānnāsiddhiḥ / bhramajanakatve ca yāvajjñānajanakatvādhikaraṇe vṛtyabhāvānna vyabhicāraḥ -- apramāṇyamitīti // karaṇagatāprāmāṇyamityarthaḥ //
1.tarhīti nāsti-mu. 2.ddhiḥ -mu. 3.saptamyantaṃ -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 230.
---------------------- ------------- -----------
etadapyuktam /"parato 'prāmāṇya"miti // tasmātprāmāṇyasya svatastvādapauruṣeyopi vedaḥ pramāṇameva //
karaṇaprāmāṇya 1 sya svatastvam

prāmāṇyavādaḥ samāptaḥ.
nanu kathaṃ 2 vedāsyāpauruṣeyatvaṃ / tatra pramāṇābhāvāt / vākyatvādyanumānena
"chandāṃsi jajñire"ityādiśrutyā"pratimanvantaraṃ caiṣāṃ śrutiranyā vidhīyate"/
evaṃ na vilakṣaṇatvā 4 dasyeti nayasiddhaṃ svataḥ pramāṇairitiślokoktaṃ prāmāṇyasvatastvaṃ samarthya adhunā vilakṣaṇā 4-5 diti hetorapauruṣeyatvarūpavailakṣaṇyavatvādityarthāntaropagamena brahmasūtrābhimatamādivarjitairiti ślokoktamapauruṣeyatvaṃ sādhayituṃ maṇikadādyuktamāśaṅkate -- nanviti // vākyatvādītyāpadārthavyaktiragre paroktānumānakhaṇḍanaprastāve jñeyā / maṇyādyudāhṛtaśrutismṛtī cāha -- chandāṃsīti // -----------------------------------------------------------------------
1.ṇyasya-cha. 2.masyā-cha. 3.tvagu-kuṃ. 4.ayaṃ granthaḥ nāsti-a. 5.ṇatvādi-mu.
vedāpauruṣeyatve anumānāni) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 231.
------------------------- ------------------- ------
ityādismṛtyā ca pauruṣeyatvasiddheśce 1 ticeducyate / jyotiṣṭomasya svargasādhanatvaṃ vedatātparyaviṣayo vā pauruṣeyaśabdetarapramā 2 ṇakaḥ ----
"na cāpauruṣeyaṃ vākyameva nāstīti vācyam / tadabhāve sarvasamayābhimatadharmādyasiddheḥ"iti viṣṇutatvanirṇayavākyasūcitānāṃ"dharmādharmasvarganarakādikaṃ pramāṇopetaṃ vastutvā"dityādinā jijñāsādhikaraṇasudhoktasāmānyapariśeṣaniṣkarṣabhūtānāmuktyā pramāṇābhāvāditi hetuṃ tāvannirāha -- jyotiṣṭomasyeti //
viśiṣyaivaṃ pakṣanirdeśe tadbodhakaivākyasyāpauruṣeyatvāsiddhirna tu sarvasyāpi vedasyetyataḥ sāmānyapakṣanirdeśamāha -- vedeti // yadvā"yaḥ śabdo vaktrā yadicchayā prayuktaḥ sa tatpara iti tadicchayā vaktṛprayuktaśabdagocaratvameva śabdatātparyaviṣayatvamitivedatatātparyaparyālocanayā tasya pauruṣeyatvam"iti maṇikṛduktikhaṇḍanāya vedatātparyaviṣaya iti sāmānya 3 pakṣanirdeśaḥ / yadvā asminpakṣe sapramāṇakatvāditi heturvastutvādihetunā prasādhyāṅgaka iti bhāvenāha -- vedeti //
āpātapratipādye bādhavāraṇāya -- tātparyeti // laukikaśabdatātparyaviṣaye bādhavāraṇāya vedeti //
nanu koyaṃ vedo nāma (1) yadi vedapadārtho vedastarhi itihāsapurāṇatātparyaviṣaye bādhaḥ /"itihāhapurāṇaḥ pañcamo vedānāṃ vedaḥ"iti tayorapi vedapadārthatvāt / (2) nāpi vedaśabdamukhyārtho vedaḥ / mukhyatvaprayojakapravṛttinimittasyetihāsādivyāvṛttisyānirūpaṇāt / ( 3) nāpi śākhāsamudāyo vedaḥ /
1.riti-kuṃ-ga. 2.pakaḥ-kha. 3.nyena-mu.
nyādīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 232.
---------------------- ------------- ---------
pauruṣeyaśabdāpramāṇakatve sati sapramāṇakatvāt / yadyadapramāṇakatve sati sapramāṇakaṃ tattaditarapramāṇakam /
śākhāyāḥ 1 vedaikadeśatvenānyonyaśrayāt / (4) nāpi sandigdhakartṛkaṃ vākyaṃ vedaḥ / vādiprativādinorniścayāt / madhyasthasandehena pakṣātāvacchedakakaraṇe anyonyāśrayāt / vādiprativādyanumānāntarabhāvitvānmadhyasthasandehasya / (5) nāpi pramāṇaśabdo veda iti yuktam / bhāratādau gatatvāt / (6) nāpi yathārthavākyarthajñānājanyapramāṇaśabdo veda iti / paramate 'prasiddheḥ / pramāṇaśabdamātrasya tādṛśeśvarajñānajanyatvāt / (7) na ca janyayathārthavākyārthajñānajanyapramāṇaśabdo veda iti yuktam / saṃvādiśukabālādivākyepi gatatvena bādhāpatteḥ / siddhāntimate
nityajñānavyāsapraṇītabhāratādāvapi gatatvācceti cet //
ucyate /"(8) śabdatadupajīvipramāṇātiriktapramāṇajanyapramityaviṣayārthakatve sati śabdajanyathārthavākyārthajñānajanyapramāṇaśabdatvaṃ vedatva"miti maṇyuktarītyā vā (10)"kramā 2 viśiṣṭāvarṇā vedaḥ"iti sudhoktadiśā vā (11) vakṣyamāṇadiśā sākṣāddharmādibodhakaśabdo veda iti vā (12) pramākaraṇāmūlakatve sati pramāṇaśabdo veda iti vā ( 13) pūrvatantre vidhimantrādhikaraṇe mantrapadārthoktarītyā veda ityabhiyuktaprayogaviṣayo vā veda iti 3 tanniruktyupapatteḥ /
ādye satyantamātrasya vedasamānārthasmṛtau ga 4 tatvādviśeṣyam / vodārthasya śabdatadupajīvyanumānaviṣayatvādasambhavavāraṇāya śabdatadupajīvipramāṇātiriktetyuktiriti //
1.yāṃ-kuṃ. 2.viśeṣaviśi-mu. 3.'iti' ityantaraṃ 'vā' iti vartate-a. 4.ma-kuṃ.
vedāpautve-nani) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 233.
---------------- ---------------- -----------
vakṣyamāṇarītyā pakṣadharmatābalādapauruṣeyaśabdasiddhiḥ //
apauruṣeyaśabdapramāṇakatvaṃ vā sādhyam / tatra cendriyaliṅgapauruṣeyaśabdāpramāṇakatve sati sapramāṇakatvaṃ hetuḥ /
tātparyaṃ ca tatpramitiśeṣatvamityagre vyaktam / tadviṣa 1 yo jyotiṣṭomādirityarthaḥ / sādhye bādhavāraṇāya pauruṣeyetyuktiḥ / svatantrapuruṣapūrvarakaśabdetyarthaḥ / pauruṣeyetaretyevoktau yatkiñcitpratyakṣādirūpapauruṣeyetarapramāṇakatvenāpyupapatteḥ / pauruṣeyaśabda 2 sidhyārthāntaravāraṇāya śabdapadam / pauruṣeyaśabdārthe vyabhicāranirāsāya 3 hetau satyantam / aprayojakatānirāsāya viśeṣyam - yathāsaṃmatamiti // śrotrādyapramāṇakatve sati sapramāṇakaṃ rūpaṃ śrotrādītaracakṣuḥpramāṇakamityarthaḥ //
nanu pratyakṣādipramāṇakatvenāpi sādhyopapatyārthāntaramityata āha -- vakṣyamāṇeti // na cātra hetutrayepi viśeṣaṇāsiddhirityādau vakṣyamāṇadiśā pratyakṣānumānāvedye pakṣe uktarūpasapramāṇakaktvākhyahetoḥ pakṣaniṣṭhatāyā apauruṣeyapramāṇakatvena vinā
paryavasānābhāvāditi bhāvaḥ //
nanu pakṣadharmatābalādapi sādhyaṃ sidhyat 4 vyāpakatāvacchedakadharmaprakāreṇaiva sidhyati natvanyathā / atiprasaṅgādasāmarthyācca
/ anyathā prāmāṇyābhāvasādhyakamaṇyuktavyatirekikhaṇḍanāyogāditi vadantaṃ pratyāha -- apauruṣeyeti //
nanvevaṃ prāguktahetorindriyaliṅgaviṣaye vyabhicāra ityata āha -- tatra ceti // uktarūpasādhya ityarthaḥ / pūrvatrātra ca viśeṣaṇāsiddhinirāsāya pauruṣeyetyuktiḥ /
1.yātvajjayo-kuṃ. 2.bdāsi-mu. 3.hetāviti nāsti-mu. 4.pakṣatāva-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 234.
----------------------- ------------- -----------
pūrvavatsāmānyavyāptiḥ / aprasiddhaviśeṣaṇatā tu vyāptau satyāṃ na doṣaḥ / tvanmate abhāvasādhyake 1 vyabhicārekiṇi hetvabhāvena sādhyābhāva 2 rūpasya bhāva 3 sya vyāptigraharūpānumitikaraṇasyevehāpi sādhyaprasiddhiṃ vinaiva 4 sāmānyavyāptigraharūsyānumitikaraṇasya niṣpannatvāt //
na ca tanniṣpattāvapi viśeṣaṇajñānarūpasahakārivirahādanumitirūpaviśiṣṭajñānānutpattiriti vācyam / manmate tasya viśiṣṭajñānāhetutvāt /
"āśrayasādhyavyadhikaraṇāsiddhayo na dūṣaṇam"ityādipramāṇalakṣaṇaṃ hṛdi kṛtvāha -- nadoṣa iti //

sā kiṃ sādhyajñāne tannirūpitavyāptigrahāyogādvyāptijñānarūpakaraṇavighaṭakatvena doṣa uta viśiṣṭajñāne viśeṣaṇajñānasya kāraṇatvenānumitirūpaviśiṣṭajñānātpādakatvena sati vahnitvābhāvavadviśeṣyako na samarthapravṛttijanakatvāditi vyatirekeṇītyarthaḥ / uktamatatpūrvaṃ paratacastve prāmāṇyānumityasambhavavāde //
dvitīyamāśaṅkya nirāha -- na ceti // tasyeti // viśeṣaṇajñānasyetyarthaḥ / upapādayiṣyate caitannirvikalpakabhaṅga iti bhāvaḥ /
paramatepyanumityutpādaprakāramāha - tvanmatepīti // viśeṣaṇajñānahetukatvamatepītyarthaḥ- abhāvasādhyaketi // prāguktavyatirekiṇītyarthaḥ//
1.kevalavya-mu-ca. 2.vasya-mu-ca. 3.rūpa-mu-ca. 4.sāmānyapadaṃ na -ga.
vedāpautve-nuni) vedāpauruṣetvavādaḥ pu - 235.
-------------- ---------------- ---------
tvanmatepyabāvasādhyaka 1 vyatirekiṇīvātrāpyādau sādhyaviśe 2 ṣyikāyā evānumiteḥ sambhavāt //
yadvā vedatvamapauruṣeyavṛtti / taditarāvṛttitve sati vṛttimatvāt / yadevaṃ tadevaṃ / yathā saṃmatam //
maṇikṛtā jñaptiprāmāṇyavāde"viśeṣaṇajñānaṃ vinā kathaṃ prāmāṇyaviśiṣṭānumitiriti cet / prathamaṃ na kathaṃ cijjñāne prāmāṇyamityanumityanantaraṃ tenaiva tatreva 3 pramāṇyaviśiṣṭānumitiḥ / abhāvaviśeṣyakapratītyanantaramabhāvavadbhūtalamiti jñānavat"ityukteriti bhāvaḥ / abhāvasiddhidoṣahīnaṃ prayogāntaramāha -- yadvā vedatvamiti // pakṣaniruktiḥ pūrvavatsākṣāddharmabaudhakaśabdatvādirūpeṇa dhyeyā / sādhyasya gaganādivṛttitve bādhādapauruṣeśabdavṛttatvenaiva paryavasānāmiti bhāvaḥ / hetau tadatyapauruṣeyaparāmarśaḥ / satyantamātrasyāvṛttimadgaganādau vyabhicāranirāsāya viśeṣyam / ghaṭatvādau tannirāsāya satyantam // na ca siddhānte --
"ekatrāpyanavasthasya sarvatrāvasthitiḥ katham"
ityadinā vaiśeṣikanayānuvyākhyāne gaganādervṛttimatvokterviśeṣyaṃ vyarthamiti śaṅkyam / asati śaśaśraṅgādau svamate vyabhicāravārakatvāt //
vṛttimatvaṃ ca samavāyādivṛttyepi jñeyam / tena jagadādhāratāprayojakasambandhenedānīṃ vedatvamidānīṃ ghaṭatvamityādipratītyā
kālepi vedatvādervṛttimatvenārthāntaratvaṃ hetau viśeṣyavaiyarthyamiti ca śaṅkānavakāśaḥ //
yadevamiti // yadyaditarāvṛttitve sati vṛttimat tattadvṛtti /
1.kekevala-kuṃ-ca. 2.ṣya-mu. 3. eveti nāsti-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇcvam ( pra.paricchedaḥ pu - 236.
----------------------- -------------- ---------
na yātra hetutrayepi viśeṣaṇāsiddhiḥ / vedārthe 1 dharmā 2 dharmādāvasmadādipratyakṣasyāvṛtteḥ / īśvarayogipratyakṣayośca dharmādivaddhedaṃ vinā asiddheḥ / dharmādikaṃ kasyacitprratyakṣaṃ vastutvādghaṭavadityādāvadyapi dharmādyasiddhya'nyenyāśrayāt /
yathā ghaṭetarāvṛttitve sati vṛttimadghaṭatvaṃ ghaṭavṛttītyarthaḥ / ādye hetau viśeṣaṇāsiddhiṃ na cetyādinā 3 granthenoddhāriṣyan dvitīyahetāvupāttasyendriyaliṅgāpramāṇakatvarūpādhikaviśe 4 ṣaṇsyāsiddhiṃ sudhoktaviśeṣaṇena tāvaduddhārannindriyapedanābhimataṃ pratyakṣaṃ kimasmadādipratyakṣamuteśvarayogipratyakṣe 5 ādye āha -- vedārtha iti tasyaiva vivaraṇaṃ -- dharmetyādi // jyotiṣṭomādirdharmaḥ / antya āha -- īśvareti // asiddheriti // īśvarapratyakṣeṇa yogipratyakṣeṇa vā dharmādikaṃ siddhamityasyāsmadādyapratyakṣatvena vedenaiva tasyāvagantavyatvāt / tathā ca 7 vedeneśvarādipratyakṣaṃ vijñāya tena dharmādisvarūpāvagatyapekṣayā"codanālakṣaṇortho dharmaḥ"iti jaiminyuktadiśā vedenaiva tannirṇayostu kiṃ bakabandhaprayāseneti pratyakṣāviṣayatvaṃ tasyeti bhāvaḥ //
astu tarhyanumānena dharmādigocareśvarādipratyakṣasiddhirityata āha -- dharmādikamiti // prameyatvādi 8 heturādi padārthaḥ -- adyapīti // vedena vinā dharmādisiddhirneti vadantaṃ prati dharmādisādhakatayopanyasteśvarādipratyakṣasādhakānumānopanyāsavelāyāmapi / na kevalaṃ pūrvamityarthaḥ -- anyonyeti //
r1.thadha-cha-ga. 2.adharmapadaṃ na -cha-ka. 3.gre uddha-a. 4.ṣyasyā-mu. 5.iti vikalpo manasi nidhāya' ityadhikaṃ-kuṃ. 6.ādapadaṃ nāsti-mu. 7.vedeneti nāsti -mu. 8.hetupadaṃ nāsti-mu.
vedāpautve-nuni) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 237.
------------------ ------------- ---------
tābhyāmasmadādīnprati dharmādyasiddheśca / iṣṭāpūrtayoḥ prekṣāvatpravṛtyanyathānupapatyā phalavatmātrānumānepyasya yāgahomāderidaṃ phalamityasyātisūkṣmasya viśeṣasyānumānāyogyatvāt //
phalaviśeṣoddeśena jyotiṣṭomādikarmaviśeṣe bahūnāṃ prekṣāvatāṃ pravṛttistu caityavandanādāvivopapannā -- taduktaṃ bhagavatpādaiḥ //
dharmādisiddhau tatpakṣīkāreṇeśvarādipratyakṣasādhakānumānasiddhiḥ anumānasiddhau ca tatsiddhapratyakṣeṇa dharmādisiddhirityanyonyāśrayādityarthaḥ //
astu vā vedānumānābhyāṃ dharmādigocareśvarapratyakṣābhyāṃ tathāpyasmadāderanuṣṭhānopayogidharmādiniścayo neśvarayogipratyakṣābhyāṃ sidhyatīti doṣāntaraṃ cāha -- tābhyāmiti // tathācāsmadādijñānopāyo veda evaiṣṭavya iti kimīśvarādipratyakṣopanyāseneti bhāvaḥ //
evamindriyāpramāṇakatvarūpaviśeṣaṇaṃ samarthya liṅgāpramāṇakatvarūpaviśeṣaṇāsiddhimuddharati -- iṣṭeti // dṛṣṭaṃ yāgaḥ pūrtaṃ taṭākādi"anyebhyopīdṛśyate"iti dirghavidhānādiṣṭāpūrtayoriti sādhu -- itya 1 syāpīti // tajjñānasyaivānuṣṭhānopayogitvāditi bhāvaḥ //
pravṛttiviśeṣaṇaviśeṣasiddhirastvityata āha -- phalaviśeṣeti // svargādirūpetyarthaḥ -- caityeti // 2 yathā vedabāhyānāmanekeṣāmadharme ca phalāhetau dharmatvādibhrāntyā pravṛttistathā 3 ndhaparaṃparayopapannā / na tu dharmādisvarūpaṃ
nirṇāyayatītyarthaḥ -- taduktamiti // apauruṣeyavākyatvādanyena pratyakṣeṇānumānena vā dharmādisiddhirnetyetat tatvanirṇaye uktamityarthaḥ // tadabhāve apauruṣeyatvavākyābhāva ityarthaḥ //
1. syeti -kuṃ. 2.tathāca-mu. 3.tatparaṃ -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 238.
------------------------ ----------- ------------
"tadabhāve sarvasamayābhimatadharmādyasiddheḥ"/ iti //
na ca pauruṣeyavākyena tatsiddhiḥ / puruṣvajñāna 1 mithyājñāna vipralambhapramādakaraṇāpāṭavā 2 dīnāṃ sambhāvitatvenānāśvāsāt //
tannivṛtyarthamīśvarasya nityasārvajñyādyaṅgīkāre ca tadarthaṃ dharmabodhake śabda evāpauruṣeyatvamātraṃ kalpyatām /
evamindriyaliṅgapramāṇakatvarūpaviśeṣaṇasamarthanaparagranthenaivādyasādhye apauruṣeyaśabdasiddhirhetoḥ pakṣadharmatābalādityetadapyupapāditaṃ jñeyam //

yadapyādyādvitīyahetvoḥ pauruṣeyaśabdāpramāṇakatve satīti viśeṣaṇaṃ yacca tṛtīyahetāvapauruṣeyetarāvṛttitve satīti viśeṣaṇam tadasiddhaṃ"na ca pauruṣeyavākyena tatsiddhiḥ / ajñānavipralambhayoḥ prāpte"rityāditatvanirṇayavākyārthavyaktīkaraṇenoddharati - nacetyādinā // pauruṣeyeti / īśvarakṛtetyarthaḥ // jñātvāpi parapratāraṇaṃ vipralambhaḥ / ghaṭostītivācye paṭostītyuktiḥ pramādaḥ -- tannivṛtyarthamiti // puruṣeṣu sambhāvitājñānādidoṣanimittakānāśvāsābhāvasiddhyarthamityarthaḥ -- nityeti // doṣa 3 janyatvena bhramatvanivṛttityarthaṃ nityeti sārvajñyaviśeṣaṇam / śabda evetyatra saptamyantaṃ śabdapadam / ko viśeṣa ityata uktaṃ -- mātramiti // tatra tu sārvajñādikaṃ bahvityagre vyaktam //
1.mithyājñāneti -kuṇḍavalitaṃ -kuṃ. 2.ādipadaṃ na -mu-ca. 3.ṣāja-mu.
vedāpauruṣetve-nuni) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 239.
--------------- ------------------ ---------
arthāpatterutsargataḥ sākṣādupapādakaviṣayatvāt / na tu paramparayopapādakaṃ vaktari sārvajñyādikam / anyathā vedasyāsarvajñyapraṇītatvamaṅgīkṛtyāśvāsārthaṃ tasya sarvajñapraṇītaśabdāntaramūlatvaṃ kalpyaṃ syāt //
taduktaṃ bhagavatpādaiḥ"apauruṣeyavākyāṅgīkāre na kiñcitkalpyam"iti /
viśeṣāntaraṃ cāha -- arthāpatteriti // dharmādiniścayarūpasyopapādakapramāṇena vinānupapadyamānasyārthāpattiśabditasya
sākṣādupapādakaṃ hi dharmādipramāpakaśabde
apauruṣetvam / nityasārvajñyādikantu tatra dharmādiniścayakatvopapādakopapādakam / ajñānādidoṣahīnapuruṣakṛtatvaṃ tadupapādakam / tadupapādakaṃ ca sārvajñyamiti paramparayopapādakaṃ bahu ca tatkalpyam / tathācālpatvātsākṣādupapādakatvāttadeva kalpyamiti bhāvaḥ /
nanu loke kvāpi śabde 'pauruṣetvādṛṣṭeḥ paramparā yuktevetyata āha -- anyatheti // evaṃ sākṣādupapādake sambhavati śabdatvaporuṣeyatvayoḥ sahadarśanamātreṇa paramparāśrayaṇa ityarthaḥ - aṅgīkṛtyeti // śabdamātre 'sarvajñapraṇītatvasya loke darśanāditi bhāvaḥ -- taduktamiti // apauruṣeyatvamātrakalpanaṃ laghvityetattatvanirṇaye uktamityarthaḥ //
yadvābhyupetyoktamapauruṣeyatvamātraṃ kalpyatāmiti tadapi na kalpyamevetyetatsaṃmatyuktivyājenāha -- taduktamiti // na kiñciditi / apauruṣeyatvamapi vedakarturaprasiddhereva siddhamiti bhāvaḥ //
vedakartupuruṣagatadoṣahīnatvopapādakavaktṛsārvajñyapratipādakatayā paramparayā dharmādibodhakāpauruṣeyavākyāṅgīkāra iti
bhrāntinirāsāya prakṛtopayogitayārthamāha -- sākṣāditi // sākṣāddharmādibodhaka ityarthaḥ //
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 240.
------------------------ ---------------- ---------
sākṣādbodhake vākye 'pauruṣeyatvamātrāṅgīkāra ityarthaḥ //
kiñcāprāmāṇikānāṃ sārvajñyavipralambhakatvāpramādakaraṇapaṭavopadeṣṭṛtvādīnāṃ vede tatkṛtatvasya ca kalpanīyatve kalpanāgauravaṃ syāt //
na ca sārvajñye 1 naivāvipralambhādisiddhiḥ / sarvajñeśvarāvatāreṣvapi vipralambhādidarśanāt /
evaṃ svapakṣe lāghavopapādanena poruṣeyaśabdāpramāṇakatvādirūpaṃ apauruṣeyetarāvṛttitvarūpaṃ viśeṣaṇaṃ ca samarthya parapakṣe vakṣyamāṇānuvyākhyānoktagauravopapādanena ca samarthayate -- kiñceti // yadvā na kiñcitkalpyamityayuktaṃ apauruṣeyatvasya kalpyatvādityatostu tāvadetāvat tathāpi na tavena bahviti bhāvenāha -- kiñceti //
nanu sārvajñyādikaṃ nāprāmāṇikaṃ karyatvādyanumānena siddheḥ / sārvajñyenaiva ca
sarvadoṣahīnatā sidhyati / tathāhi / dharmādisākṣātkāravato na rāgādidoṣāḥ sambhavanti /"avidyākṣetratvamuttareṣām"iti patañjalyuktyā teṣāmajñānamūlatvāt / sarvajñe 'jñānāyogāt / rāgādirahitasya ca tatkāryavipralambhāyogāt / evaṃbhātamahānubhāvasya karaṇāpāṭavāderanāśaṅkyatvāt / jñānī sannajñalokāya kuto nopadiśet / prasiddhavede tadupadeśakalpanasya laghutvāccetyāśaṅkya pratyāha -- na cetyādinā nirasiṣyata ityantena // ādipadena apramādādikaṃ upadeṣṭṛtvaṃ vede tatkṛtatvaṃ ca gṛhyate -- śarīrepīti //
1.jñyādi-ca. 2'ādika' iti nāsti -a.
vedāpauruṣetve-nuni) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 241.
------------------ ------------------- -------
sarvajñasya śarīrepi śarīratvakṛtakaraṇāpāṭavāderavarjanīyatvāt / jñānināmapyupadeśavaimukhyadarśanāt / vede tatkṛtatvaprasiddhyabhāvena tasyāpi kalpyatvāt //
kāryatvādyanumāneneśvara 1 sya sārvajñyasiddhistu nirasiṣyate //
na ca vedādeva tasya sārvajñyādisiddhiḥ / vedaprāmāṇyasyeśvarasārvajñyādisiddhyadhīnatvenānyonyāśrayāt / anyathā buddhādyāgamāttasyāpi sārvajñyādikaṃ siddhyet / taduktaṃ bhagavatpādaiḥ //
"avipralambhastvajjñānaṃ tatkṛtatvādayopi ca / kalpyā gauravadoṣeṇa puṃvākyaṃ jñāpakaṃ na tat // iti //
tasmānna viśeṣaṇā 2 siddhiḥ //
vede tatkṛtatvaṃ ca gṛhyate -- śarīrepīti // tvanmate sarvajñasyeśvarasya nāsti śarīraṃ upadeśaupayikatayā śarīre 'ṅgīkṛtepītyarthaḥ /jñānināmapīti // siddhānāmityarthaḥ / 3 vyaktametatsarvaṃ tatvanirṇayaṭīkāyām -- anyonyeti // siddhe sārvajñye tatpraṇītatvena vedaprāmāṇyasiddhiḥ tatsiddho ca tena sārvajñyasiddharityarthaḥ//
taduktamiti // jijñāsādhikaraṇānuvyākhyāna ityarthaḥ 3 / tajjñānaṃ dharmādipramitiḥ / tatkṛtatvaṃ tena puruṣeṇa kṛtatvam / ādipadātkaraṇapāṭavādigrahaḥ / jñāpakaṃ
niścāyakaṃ dharmāderityarthaḥ / co yata ityarthe / 4 tat tasmādityarthaḥ /
1.rasā-mu-ca. 2.ṇasi-kuṃ. 3.ayaṃ granthaḥ nāsti -a. 4.idaṃ nāsti-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 242.
---------------------- ----------- ---------
yadvā īśvarajñānaṃ na prameti mate vedaḥ kālabhedenāniyatānupūrvīko na doṣāmūlakatve sati pramāmūlakatvarahitatvāt gaganavat / prameti mate doṣāmūlakatve sati pramākaraṇāmūlakatvaṃ hetuḥ //
niyataikaprakāratvamapauruṣeyatvamiti sudhoktimanurudhyāha -- yadveti // hetorasiddhinirāsāyoktam -- na prameti // mata iti // guṇajanyasyaiva pramātveneśvarajñānasya tadajanyatvānna prameti mata ityarthaḥ / siddhasādhanatānirāsāya sādhye kālabhedenetyuktiḥ / pūrvottarakalpabhedenetyarthaḥ / niyatānupūrvīka ityuktāvekaprakārānupūrvīkatvasya sādhyatvaprāptau dṛṣṭānte sādhyavaikalyena parasyāprasiddheḥ paroktasādhyanirāsalābhāya ca nañdvayam //

"pratyakṣādipramāṇaṃ vā vipralambhādikaṃ vāsya mūlaṃ nopalabhyata iti prasiddhiviṣayatvaṃ vedatvam"iti tatvanirṇayaṭīkāyāṃ pramāṇapadaṃ pramityarthakamupetya tadarthameva niṣkṛṣya hetumāha -- doṣeti // vipralambhādidoṣetyarthaḥ / bhrāntimūlakavākye pramitimūlakapuṃvākye ca vyabhicāravāraṇāya krameṇa viśeṣaṇaviśeṣyayoruktiḥ -- prametīti // guṇājanyatvepi doṣājanyajñānatvāttadvati tatprakārakatvācca / jñānatvasya pramātvabhramatvānyataravyāpyatayā bhramatvahīnasya pramātvābhāve jñānatvabhāvaprasaṅgācca prameti mata ityarthaḥ //
idānīṃ pramāṇapadaṃ pramitikaraṇārthamupetyāha-- pramākaraṇeti // paramate vedasyeśvarajñānamūlakatvepi tasyājanyatayā karaṇābhāvatsvayamakaraṇatvācca nāsiddhiriti bhāvaḥ //
vedāpautve-nuni) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 243.
---------------- -------------------- ------------
yadyapyānupūrvyagarbhitasvarūpe gagane śaśvadekaprakārānupūrvikatva 1 mapauruṣeyatvaṃ nāsti / tathāpyaniyatānupūrvīrāhitya 2 rūpaṃ tadastyeva //
yadyapīdamanityādghaṭāderna vyāvṛttam / tathāpi pauruṣevākyāvavdyāvṛttatvāt yadbuddhipūrvakābu 3 ddhipūrvakavākyasādhāraṇaṃ pauruṣeyatvaṃ tadabhāvarūpatvācca na tavdyitirekasādhaner'thāntaram //
yadyapyetanmatepi pūrvoktadiśā bhramasādhāraṇopādānādigocarajñānatvenaiveśvarajñānasya sarvatra hetutayā 4 pramātvenāhetutvātprācīnahetūktāvapi nāsiddhiḥ / tathāpyabhyupetyavādena vā pramātvena pramāmūlakatvavivikṣāyāḥ prāganuktervā hetvantaroktiḥ //
paryavasitasādhye sādhyavaikalyāmāśaṅkya nirāha -- yadyapīti // nanūktarūpahetudvayasya ghaṭādāvapi satastatrānityatvene 5 va pakṣepyanityatvenaiva 6 paryavasānasambhavānna śaśvadekapramakārānupūrvīkatvarūpasādhyasiddhiḥ syāt / viśeṣyābhāvamātreṇa viśiṣṭābhāvopapatteriti bhāvenāśaṅkya nirāha -- yadyapīti // pauruṣeyeti // tathāca
puṃvākyavyāvṛttatvasyānupūrvīgatānaiyatyābhāvanimittatvasyaiva vācyatvāt / prakṛtepi pakṣe hetusatvasyānupūrvīyukte tadabhāvena paryavasāne bādhāt / tadgatānaiyatyābhāvenaiva paryavasānamiti bhāvaḥ -- paroktamiti // sajātīyoccāraṇānapekṣoccaritajātīyatvaṃ pauruṣeyatvamiti maṇyuktamitityarthaḥ -- buddhīti // caitrādivākyaṃ buddhupūrvakaṃ śukabālādivākyaṃ cābuddhipūrvakam / tadubhayasādharaṇaṃ yanniyatānupūrvīkatvābhāvarūpaṃ tatparoktamityarthaḥ //
1.rūpa-ca-cha-ka-kha. 2.lakṣaṇaṃ -mu-ca. 3.abuddhipūrvaketi nāsti-mu-ca. 4.tatpra-mu. 5.nai-kuṃ-a. 6.pakṣepyanityatvenaina' iti nāsti - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 244.
------------------------ -------------- ------------
yadvā svapratipādyagocarajñānatvāvacchinnakāraṇatāpratiyogikakāryatānāśraya iti sādhyam / tatra bhramamūlakatve sati pramākāraṇāmūlaktavaṃ hetuḥ / apauruṣeyatvapakṣepi vedasya padavalī 1
gocarajñānatvāvacchinnakāraṇatāpratiyogikakāryatāśrayatvāttadabhāvasādhane bādhaḥ / tannivṛttityarthaṃ svapratipādyetyuktam / svapratipādyajñānajanya ityevoktaṃ padāvalīdocarameveśvaraniṣṭhaṃ jñānaṃ vedapratipādyagocaramapi bhavatīti punarapi bādhaḥ / tannivṛtyarthaṃ jñānatvāvacchinnetyādyuktam //
vākyārthagocarajñānajanyatvaṃ pauruṣeyatvam iti mate tadabhāvasādhakamanumānamāha -- yadvā sveti // īśvarajñānaṃ prameti mata iti jñeyam / veda ityanukarṣaḥ / svena vedena pratipādyo yortho dharmādiḥ tadgocaraṃ yajjñānaṃ tatvāvacchinnakāraṇatānirūpitā yā kāryatā tadanāśraya ityarthaḥ / gaganameva dṛṣṭānta iti bhāvaḥ //
sādhyagataviśeṣaṇayoḥ kṛtyaṃ vyanakti -- aporuṣeyatveti // vedasyeti // kramaviśeṣaviśiṣṭavarṇānāṃ vedatvātkramasya ca kṛtakatvāt kāryatāśrayatvastīti bhāvaḥ -- ityuktamiti // pratipādyetyuktāvapi padavalītyādiśabdapratipādyatvaṃ padavalya apyastītyuktadoṣanirīsāyaiva svetyapyuktiriti bhāvaḥ //
nanvatrāpyuktasādhyavato gaganaghaṭādito 'vyāvṛttoyaṃ hetusta 2 traivoktarūpajñānājanyatvenaivopapannaḥ san śaśvadekaprakārānupūrvīkatvarūpavivakṣitāpauruṣeyatvaṃ -----
1.gocareti nāsti -cha. 2.trayo - a.
vedāpautve-nuni) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 245.
------------- ------------------ ----------
idamapi sādhyaṃ paroktasya pramāpramā 1 mūlakavākyasādhāraṇasya pauruṣeyatvasyābhāvarūpam //
na ca śukabālādivākye pararītyā vyabhicāraḥ / tasyāpi pakṣatulyatvāt //
yadvā svapratipādyagocarayathārthajñānatvāvacchinnakāraṇatāpratiyogikakāryatānāśraya iti sādhyam / tatra ca pramākaraṇāmūlakatva 2 mātraṃ hetuḥ //
3 sādhayatītyarthāntaramityata āha -- idamapīti // paroktasyeti // cirantanoktasyetyarthaḥ -- pauruṣeyatvasyeti // tathāca
pauruṣeyavākyāduktarūpasādhyahīnāvdyāvṛttoyaṃ hetustādṛśajñānājanyatvarūpasādhyamādāya paryavasyannapi parābhimatapauruṣeyatvābhāvarūpatvāttasya nārthāntaram / śaśvadekaprakārānupūrvīkatvamivedamapi pāribhāṣikaṃ kiñcitapauruṣetvamiti bhāvaḥ / evamagrepi //
pararītyeti // tanmate vākyamātrasyeśvarajñānajanyatayoktarūpasādhyābhāvepi tatra hetusatvāditi bhāvaḥ -- pakṣeti // tasyeśajñānajanyatvepi ghaṭādisādhāraṇopādānādigocarajñānatvenaiva tajjanyatayā
svapratipādyagocarajñānatvāvacchinnetyādirūpasādhyasyāpi satvena tadabhāvasaṃmateriti bhāvaḥ //
"vedāḥ śabda 4 janyavākyārthagocarāyathārthajñānajanyāḥ pramāṇaśabdatvāt"iti maṇyuktasādhyasyābhāvasādhakamāha -- yadvāsveti // veda ityanukarṣotrāpi dhyeyaḥ / prāguktameva sādhyapadakṛtyaṃ dhyeyam //
bhrāntavākye uktarūpasādhyasyāpi satvena viśeṣyamātrasyāvyabhicārāddoṣamūlakatvaviśeṣaṇasya vyarthatvamupetyāha -- tatra 5 ceti // 6 niruktasādhya ityarthaḥ /
1.bhrama-cha. 2.mātrapadaṃ nāsti -mu-ca. 3.nasā-mu. 4.śabdājanya -mu. 5.tre-kuṃ. ukta - kuṃ.
nyādīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 246.
---------------------- --------------- -----------
idamapi sādhyaṃ paroktasya pramāṇavākyamātrāsādhāraṇa 1 pauruṣeyatvasyābhāvarūpam / vipakṣe sarvasamayābhimatadharmādyasiddheruktatvādanukūlatarkāṇāṃ ca vakṣyamāṇatvā nnaprayojakatā //
etena vedasyānāditvarūpamapauruṣeyatvaṃ bādhitaṃ siddhāntavirūddhañca / kramaviśeṣaviśiṣṭānāṃ 3 varṇānāṃ vedatvānnityānāṃ sarvagatānāṃ ca teṣāṃ svataḥ kramasyāyogenābhivyaktigatasyeva tasya vaktavyatvādabhivyakteśca janyatvena tadgatasya 4 kramasyāpi janyatvāt ṭīkāyāṃ"kramasya kṛkatvepi"ityukteśceti nirastam /

kramasya kṛtakatvepyādhunikādhyāpakena svabuddhisthapūrvapūrvādivasīyakramānusāreṇaivottaradivaseṣviveśvareṇāpi svabuddhisthapravāhānādipūrvapūrvakalpīye kramānusāreṇaivottarottaraklapeṣvapi vedasyoccaritatve 5 na svātantryābhāvenā 6 niyatānupūrvī 7 rahitatvādirūpoktatrividhāpauruṣeyatve vādhādyabhāvāt //
pūrvavadarthāntaratāvyudāsāyāha -- idamapīti // uktahetūnāmapauruṣeyatvena vināpyupapattimāśaṅkyāha -- vipakṣa iti // eteneti // yadveśvarajñānamityādinoktapakṣatrayeṇetyarthaḥ //
pratijñātaṃ dvayamapi krameṇa vyanakti -- krametyādinā // ṭīkāyāmati // tatvanirṇayaṭīkāyāmityarthaḥ // etenetyuktama vyanakti -- kramasyeti //
1.ṇasya-ca-cha-ga-kha. 2.idaṃ hetuvākyaṃ nāsti-kuṃ-ga-ka. prathamaheturnāsti-cha-kha. 3.varṇānāmiti nāsti-kuṃ-ka. 4.kramasyeti nāsti-kaga. 5.saptamyantaḥ-kuṃ-ga-kha. 6.na -ka-ga-cha. 7.katvādi-kha-cha.
vedāpautva-nuni) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 247.
-------------- ------------------- -----------
uktañca sudhāyām"niyataikaprakāratvamapauruṣeyatvam"iti / etadapyuktaṃ"gauravadoṣeṇa"iti / kramākṛtakatvasyāpyapauruṣeyatvapraveśe gauravadoṣeṇetyarthaḥ //
yadvā veda āptāpraṇītaḥ pramākaraṇāmūlakatvāt / gaganavat śukādivākyavadvā /
uktañceti // jijñāsānaye"namānamapi vedānām"ityatra / prakṛtopayogitayā arthamāha -- kramākṛtakatvasyeti //
"vedaḥ āptapraṇītaḥ vedatvāvdyātirekeṇe laukikavākyavat"iti paroktasya pratyanumānamāha -- yadvāveda iti // vākyārthapramāvatve sati vipralambhādidoṣahīno hyāptaḥ / tadapraṇīta ityarthaḥ / bhrāntāpraṇītatatvenārthāntaratānirāsāyāptetyuktiḥ -- pramākaraṇeti // paramate vedasyeśvarapramāmūlakatvepi tatkaraṇāmūlakatvasya nāsiddhiriti bhāvaḥ //
antaraṅgadṛṣṭāntamāha --śukādīti // śukabālādivākyavadityarthaḥ / praṇītatvasyoccāraṇadhaṭitatvena vā vākyarthapramātvena rūpeṇa 1 āptapramāmūlakatvena vā vivakṣitatvācchukādivākyepīśvarapraṇītatvaṃ neti na sādhyavaikalyam / paramate tatreśvarajñānasya bhramasādhāraṇyenaiva hetutvasya prāgupapādanāditi bhāvaḥ //
pakṣatāvacchedakahetveraikyamāśaṅkya nirāha -- atra ceti // akartṛkatvaprasiddhamatvaṃ vedatvam /
1. tatpra - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 248.
------------------------ ------------- -----------
atra ca pakṣatāvacchedakaṃ vedatvaṃ pramākāraṇāmūlakatve sati pramāṇaśabdatvaṃ na tu hetumātram / pratyakṣābhāsādimūlakaśabdābhāse 'ti vyāpteḥ / yena pakṣatāvacchedakasyaiva hetutve tatsamānādhikaraṇasādhyapratītirūpasyānumānaphalasya vyāptigrahakāla eva siddhatvādanumānavaiyarthyamiti śaṅkyeta //
akartṛkaprasiddhimatvaṃ nāma pratyakṣādipramāṇaṃ vā vipralambhādikaṃ vāsya mūlaṃ nopalabhyata iti prasiddhiviṣayatvam"iti tatvanirṇayaṭīkoktasya niṣkṛṣṭārthamāha -- prameti //
nanu na hetumātramityayuktaṃ tathātvepi doṣābhāvātkimadhikapraveśenetyata āha -- pratyakṣeti // tathāca vedapadena śabdābhāsasyāpi pakṣatāpattāvaṃśe siddhasādhanatā syāditi bhāvaḥṭha / doṣāntarañcāha - yeneti // tanmātrasya pakṣatāvacchedakīkaraṇenetyarthaḥ -- taditi // pakṣatāvacchedakasamānādhikaraṇaṃ yatsādhyaṃ tatpratītirūpasyetyarthaḥ / yatra pramākāraṇāmūlakatvaṃ tatrāptāpraṇītatvamiti gaganādau vyāptigrahadaśayāmeva hetusāmānādhikaraṇyena tatsādhyajñānasya jātatvāt / hetoreva pakṣatāvacchedakatvenānumānaphalasya siddhatvādityarthaḥ //
yadyapi sādhyaviśeṣyakapratītervyāptigrahaṇadaśāyāṃ jatatvepi sādhyaviśeṣaṇakapratīteriddeśyāyāstadānīmabhāvena nānumānavaiyarthyam / tathāpyatiśayābhāvena tādṛśapratīteruddeśyatvasyaivāyogāt yatpramākāraṇāmūlakatvavat
tadāptāpraṇītatvavadityapi vyāptigrahasambhavāccaivamuktamiti jñeyam //
sāmānyapariśeṣābhyāmapyapauruṣeyatvaṃ sādhayati -- yadvāvedeti //
vedāpautve-nuni) vetāporuṣeyatvavādaḥ pu - 249.
-------------- ---------------- -----------
yadvā vedānupūrvīniṣṭhādikāraṇatā kenacidavacchinnākāraṇatātmakatvāt daṇḍa 1 gatakaraṇatā 2 vat //
na ca kḷptamānupūrvīga 3 taniyatatattadvarṇapadādinirupyatvaṃ vinānyadavacchedakamasti / na ceśvaraviracitatvameva tadavacchedakam / tasya vedānupūrvīmātrasādhāraṇyena sūktaviśeṣajapādinā phalaviśeṣānupapatteriti niyatānipūrvīkatvarūpāpauruṣeyatvasiddhiḥ //
ānupūrvīnāma varṇānāṃ kramaviśeṣaḥ sa ca nityasarvagatānāṃ varṇānāmuccāraṇaghaṭito vā buddhaghaṭato vā vācyaḥ / na tu svataḥ / tathāca tādṛśānupūrvī dṛṣṭarūpārthajñānārthāpi niyamādṛṣṭārthā / japena cādṛṣṭārthā sarvavādisaṃmatetyadṛṣaṣṭa 4 janikā bhavatīti tatra vidyamānādṛṣṭakāraṇatāpakṣa ityarthaḥ / ādipadenārthajñānakāraṇatāgrahaḥ //
evaṃ sāmānyataḥ kāraṇatāvacchedakasiddhau prasaktamīśvararacitatvaṃ nirasiṣyan svabhimatamavacchedakamāha -- na ca kḷptamiti / pakṣāntaraṃ nirāha -- na ceśvareti // sūktaviśeṣeti // pavamānasūktapūruṣasūktādijapena paṭhanādinā ca śrutaphalaviśeṣo na syādityarthaḥ / śrūyate ca phalaviśeṣaḥ //
"yanme garbhe vasataḥ pāpamugraṃ cajjāyamānasya ca kiñcidanyat"/
jātasya ca yaccāpi ca vardhato me tatpāvamānībhirahaṃ punāmi"//
ityādinā --
ānupūrvīgatetyādinoktamevāvacchedakam / na tvīśvararacitatvamityetadevānekavipakṣabādhakoktyā draḍhayati -- anyatheti // etadapyuktamiti // anyathetyādinoktamityarthaḥ //
1. ṇḍādi-ga. 2.tādi-ga. 3.taṃ -mu-ca-ka. 4.ṣṭārtha-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 250.
------------------------ ----------- ----------
anyathaitatkalpe 'narthahetubhūtāyā anyādṛśyā ānupūrvyāḥ kalpāntare śreyaḥsādhanatvam etkalpe 'narthahetorjyotiṣṭhomādyaṅgavyutkramasya brahmahatyādeścakalpāntare śreyaḥsādhanatvam etaktalpe dāhakatvādisvabhāvasya vahnyādeḥ kalpāntareṣvadāhakatvādikaṃ ca kalpyaṃ syāt //
etadapyuktam"gauvavadoṣeṇe"ti //
yadvā pratyakṣanyāyāmūlā matvādismṛtiḥ pramāṇamūlā pramāṇabhūtasmṛtitvāt / nyāyamūlasmṛtivat /

rītyantaramāśritya sāmānyapariśeṣābhyāmapauruṣeyavākyasiddhiṃ vadan"dharmādikaṃ pramāṇopetaṃ vastutvāt"iti sudhoktasāmānyānumānamupalakṣaṇaṃ matvā tredhā sāmānyānumānamāha -- yadvā pratyakṣeti // pratyakṣādimūlāntereṇārthāntaravāraṇāya pratyakṣanyāyāmūletyuktiḥ / pratyakṣamūlā nyāyāmūlācetyarthaḥ / pratyakṣator'thamupalabhya racitasmṛtiḥ pratyakṣamūlā / yathā ādyabhāratapurāṇādirūpā / tasyāḥ sarvajñavyāsapratyakṣamūlatvāt / yuktibalādarthaṃ vijñāya racitā smṛtirnyāyamūlā / yathā athāto dharmajijñāsetyādi 1 mīmāṃsāsūtrādirūrā smṛtiḥ / atādṛśī ya smṛtirityarthaḥ //
na ca nyāyamatevākyamātrasyeśvaraniṣṭhapratyakṣapramājanyatvātpratyakṣāmūlasmṛtiraprasiddheti vācyam / vākyārthapramātvena tajjanyatvasyaiva tanmūlatvenehābhipretatvāt //
1. 'mīmāṃsāsūtrādi ' iti nāsti - mu.
vedāpautve-nuni) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 251.
------------- ----------------- ---------
janyā 1 dharmādipramā karaṇajanyā janyajñānatvāt saṃmatavat dharmādikaṃ pramāṇopetaṃ vastutvāt ghaṭavadityādināpauruṣeyavākyasiddhiḥ //
dharmādivuktarītyā pratyakṣānumānaprāmāṇyasyabādhitatvādanantakalpeṣu
bhinnānantapauruṣeyavākyāṅgīkāre ca gauravātkāryatvahetornityajñāna iva kartraikya iva cāsyāpi sāmānyato dṛṣṭasyāpauruṣeyavākye tatrāpyanyeṣāṃ sakartṛkatvaprasiddherveda ca tadabhāvādvedāpauruṣeyatve paryavasānāt //
2 etadapyuktaṃ"gauravadoṣeṇa"iti //
3 vedāpauruṣeyatve 'numānāni

pratyakṣapramākaraṇaṃ vā pratyakṣapadārtho dhyeyaḥ / naiyāyikānāṃ nyāya evātiviśvāsānnyāmūlasmṛtivadityuktam / īśvarapramāṃśe bādhavāraṇāya janyeti pramāviśeṣaṇam -- saṃmatavaditi // cākṣuṣādijñānavadityarthaḥ //
nanvetāvatā pramāṇasāmānyasiddhāvapi -- dharmādāvuktarītyetyādinā paryavasānādityarantena // nacātra hetutrayepi viśeṣaṇāsiddhirityādigranthenoktarītyetyarthaḥ -- etadapīti / anantakalpeṣvityādinoktamapītyarthaḥ //
evaṃ prasaktaṃ pratyakṣānumānapuṃvākyarūpapakṣatrayaṃ pratikṣipya vivakṣitasādhyaparyavasānamāha -- kāryatveti // nityajñānādisiddhiprakārogre kāryatvādihetubhaṅgaḥ //
1.janyāpadaṃ na -ka-kha-cha. 2.iyaṃ paṅkirnāsti - cha-kāryatvahetorityataḥ prāgasti -ka. 3.iti ityadhikaṃ - cha.
apauruṣeyatve anukūlakatarkaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 252.
---------------------------- ---------------- --------
nacoktahetūnāmaprayojakatā / yadi vedaḥ pauruṣeyaḥ syāttarhi --
"yatastā hariṇā dṛṣṭā śrutā evā 1 khilairjanaiḥ / śrutayo dṛṣṭayaśceyi tenocyante purātanaiḥ /
ityādi 2 smṛtiṣvīśvareṇāpi dṛṣṭatva 3 syaivauktirna syāt / vedādhyetṛṇāṃ tatra kartṛviśeṣasmṛtiśca syāt / muktakaślokādau tanniyamābhāvepyanekakartṛkāvicchinnādhyayanadhāraṇādima 4 tyurutaraprabandhātmake bhāratādau ------
pauruṣeyatvarūpavipakṣe bādhakāni vivakṣustatvanirṇayodāhṛtabrahmāṇḍasmṛtau dṛṣṭatvoktivirodhaṃ tāvadāha -- yadītyādinā // pauruṣeya iti // 5 svatantrapuruṣeṇeśvareṇa praṇīto yadityarthaḥ / śrutā eva na tu kṛtā ityarthaḥ / dṛṣṭā evetyapyevakārānvayamupetyāha -- dṛṣṭatvasyaiveti //"vedakartṛraprasiddheḥ"iti tatvanirṇayavākyasūcitaṃ bādhakamāha -- vedeti // yadītyādyāpādakānuvṛttiḥ sarvatra jñeyā //
muktaślokā nāma tatra tatra nānāgranthasthāḥ tatastata uddhṛtā iti vā, prabandheṣvanibaddhā eva tenatena puruṣeṇa kṛtāḥ subhāṣitaślokā ityāhuḥ //
aneketi // anekakartṛkaṃ yadavicchinnamadhyayanaṃ yacca tādṛśaṃ dhāraṇaṃ avismaraṇenānusandhānaṃ ādipadoktapravacanādikaṃ tadvatītyarthaḥ /
1.parai-kuṃ-ka-kha. 2.ṣvapīśva-mu. 3.syoktiḥ -mu-ca. 4.ti guru-cha-kha. 5.vṛttirityadhikaṃ vartate-kuṃ.
apautve 'nur-kaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 253.
--------------- ----------------- ----------
1 tanniyamāt //
etena kartṛsmaraṇasyā 2 vidhyarthatvāditi nirastam //
vede pratikalpa 3 maniyatānyanekā 4 nupūrvyāṇi 5 teṣāṃ yathāvadadhyayanāni cābhyudayakāraṇāni, anyathādhyayanāni ca vāgvajratayānarthakāraṇāni,
tathācālpaprabandhe tadabhāvepi bhāratādāvivoktaviśeṣaṇavatyurutaraprabandhe vede syādeva kartṛsmṛtiradhyāpakānām / na ca sāstīti bhāvaḥ //
etena gūḍhakartṛkavākye satyāpi pauruṣeyatve kartṛsmṛtirneti vyabhicāra iti pratyuktam/ uktaviśeṣaṇavatyurutaraprabandhe tasyāvaśyakatvāditi //
etena"kapilakaṇādagautamaistacchiṣyaiścādyaparyantaṃ vede sakartṛkatvasmṛtirasti"iti maṇikusumāñjalyādāvuktaṃ nirastam / adhyāpakānāṃ smṛterasiddheḥ //
yattu sudhāyāṃ"kiñceśvaraḥ sargādau yaṃ vedaṃ nirmāyaikasmai śiṣyāyopadiśanti tamevānyasmā upadiśati vedāntaraṃ vā"ityādinoktaṃ tadapi bādhakaṃ spaṣṭaṃ
vivṛṇvannāha -- veda ityādinā // ānupūrvyāṇītyasya kāraṇānyanarthakāraṇānityanayośca iti kalpyatvādityanena pratyekamanvayaḥ -- yathāvaditi // tasmiṃstasminkalpa ityarthaḥ -- vāgvajratayeti // vāgrūpavajratayetyarthaḥ //
"mantro hīnaḥ svarato varṇato vā mithyāprayukto na tamarthamāha / sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti yathendraśatruḥ svaratoparādhāt"//
1.taditi nāsti-cha-kha. 2.syavi-ca-ka. 3.lpaṃ niyatā-kha. 4.nyānu-ca-ka-lpaṃ nānyanekā -cha. 5.'teṣāṃ' iti dvivāraṃ vartate -cha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 254.
----------------------- -------------- ------------
abhyudayādīni ca vijātīyakāraṇajanyatvāttārṇādyagnivadvitīyānīti kalpyatvātkalpanāgauravaṃ ca syāt / anyatheśvara ekasmanneva kalpa ekasmā ekayānupūrvyāviśiṣṭa 2 mupadiśātīti syāt / ekakalpīyāyāḥ pūrvasya ānupūrvyā api 3 smaraṇānna tatyāga iti cettatkimīśvaraḥ kalpāntarīyāṃ pūrvāmānupūrvīṃ vyasmārṣīt //
dharmādisiddhiśca na syāt / prakārantareṇa tadasiddheruktatvāt /
ityāderiti bhāvaḥ -- abhyudayādīni ceti // pratikalpaṃ jāyamānāni svargādīnītyarthaḥ -- vijātīyeti // bhinnabhinnānupūrvīrūpatvādvijātīyakāraṇetyarthaḥ -- tārṇeti // tṛṇājanyāgnāvaraṇijanyāgnito vaijātyam āraṇeyāmnau ca tārṇādyagnito vaijātyaṃ yathā tvanmate tathetyarthaḥ / etaccāgre tṛṇādīnamikaśaktisādhanavāde dvitīyapicchede vyaktam //
nanūktakalpanācatuṣṭayamapi na doṣāyetyataḥ prāguktāpādyasyāniṣṭatvadyotanāya vipakṣe bādhakamāha -- anyatheti //
uktakalpanācatuṣṭayasya goravatayā doṣatvānabhyupagama ityarthaḥ -- iti syaditi // gauravasya tavādoṣatvāditi bhāvaḥ / vailakṣaṇyamāśaṅkya samaṃ prakṛtepīti bhāvenāha -- eketyādinā //
"nahi dharmādisiddhiḥ syānnityavākyaṃ vinā kvacit /"
ityanubhāṣyādyuktabādhakañcāha -- dharmādīti // yadi vedaḥ pauruṣeyaḥ syādityanuvṛttiḥ -- uktatvāditi / na ca hetutrayepi viśeṣaṇāsiddhirityādigranthenetyarthaḥ /
1.anyānu -kuṃ-cha-ka-kha. 2.vedamityadhikaṃ-vartate-cha. 3.vi -cha-ka-kha-kuṃ-ga.
apautvenur'-ka) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 255.
-------------- ----------------- ------------
vedasya pauruṣeyatve īśvarasya buddhajinādinā vedasya ca buddhādyāgamādinā tulyatāyā aparīhāryatve 1 na vedaprāmāṇyaṃ ca na syāt //
na ca bauddhāgamādvede mahājanaparigraho viśeṣaḥ / mahatvasya pūjyatvarūpatve vedaparigrahītṛṇāṃ pūjyatvasyādyāpyasiddheḥ / saṅkhyādikyarūpatve sandigdhāsiddheḥ / turuṣkāgamādau vyabhicārācca /
anyatrādṛṣṭasya sarvajñatvasya kalpamityatra tatvanirṇayaṭīkāyāṃ tarhi jinādāvapi tatsyādityāpāditaṃ sāmyamīśvaravādepi samamitibhāvenāha -- vedasya pauruṣeyatva iti // īśvarakṛtatva ityarthaḥ -- buddha 2 jinādineti // īśvarasārvajñyavadbuddhādāvapi tadbhāvasyāpādanasambhavāditi bhāvaḥ //
"vedasya prāmāṇyaṃ mahājanaparigrahādavadhāryate"iti maṇyuktamāśaṅkya nirāha - na ceti //"apauruṣeyatvādvedasya"ityetadvyākhyāvasare tatvanirṇayaṭīkoktakhaṇḍanarītimanusṛtya mahatvaṃ vikalpya nirāha -- mahatvasyeti // adyāpīti // pauruṣeyatayā vedaprāmāṇyavivādavelāyāmeva na kintu māhajanaparigrahātprāmāṇyamityuktidaśāyāmapītyarthaḥ--- sandigdheti // bauddheṣu vā vaidikeṣu vā saṅkhyāprakarṣasyānirṇayāditi bhāvaḥ //
1.tvaṃ- na cedaprāmāṇyaṃ ca na syāt / na ca -ka. 2.jineti nāsti -mu.

nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 256.
------------------------- ------------ -----------
saptaghaṭikābhyantarabhojanādirūpajīvikādihetudarśanaśūnyatvarūpatve vaidikeṣvapi keṣucijjīvikādihetordarśanāt / bauddhādiṣvapi keṣucittadadarśanācca /
nāpi sarvasammatavaidyaśāstraparigṛhītārthakatvaṃ mahājanaparigṛhītatvam , vaidyaśāstre rogaśāntyarthaṃ vaidikakarmaviśeṣavidhānāditi
vācyam / bauddhānusārivaidyaśāstre tacchāntyarthaṃ bauddhāgamoktakarmaṇopividhānāt //
nāpi sarvasammatavyākaraṇaparipālanīyatvam / jainavyākaraṇaparipālanīyatvasya jaināgameti satvāt //
yattu kusumāñjalau dvitīyaparicchede"hetudarśanaśūnyairgrahaṇādhyayanadhāraṇārthānuṣṭhānādireva mahājanaparigrahaḥ"ityuktvā saptaghaṭikāntabhojanādirūpajīvikārūpo heturbauddheṣvasti na vaidikeṣvityuktam tadāśaṅkyanirāha -- sapteti // saptaghaṭikābhyantare saptaghaṭikāmadhye prātaḥkāle bhojanābhyañjādirūjīvikāheturyeṣu na dṛśyate te mahānta ityarthaḥ / jīvikādityādipadena rāgakuhakavañjanādirūpakusumāñjalyuktahetvantaragrahaḥ -- bauddheti //
mahatvaṃ nirasya tatparigṛhītatvaṃ vikalpya nirāha -- nāpīti // vaidyaśāstraparigṛhītārthakatvaṃ vyanakti -- vaidyaśāstra iti // 1 dhānvantaramastrārayutayahomajapādirūpavaidikakarmetyarthaḥ -- bauddhāgamokteti // jvarādiśāntyarthaṃ buddhārcanādikarmaṇa ityarthaḥ 1 -- jaineti //
1.ayaṃ granthaḥ nāsti - kuṃ -a.
apautve 'nur-kaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 257.
-------------- ------------------ ----------
na ca sarvadarśanānumatārthakatvam vedokta satyabhāṣaṇādīnāṃ dharmatvasya sarvadarśanānumatatvāditi vācyam / bauddhoktārhisādharmatvasyāpi sarvaiḥ svīkārāt / sāṅkhyairvaidikahiṃsāyā adharmatvasvīkārācca //
na ca mantrāyurvedādau saṃvāditvam / ekadeśa saṃvāditvasya bauddhoktāgnistambhādikarmasvapi darśanāt / visaṃvādābhāvasya ca vedepyabhāvāt //
tasmādapauruṣeya 1 vedaparigrahādeva vaidikānāṃ pūjyatvam / na tu tatparigrahādvedasya prāmāṇyam //
etadapyuktaṃ"gauravadoṣeṇeti /"buddhādyāgamatulyatvena 2 viparītalakṣaṇayā lāghavadoṣeṇetyarthaḥ / tasmātpauruṣeyatve vedasya bauddhāgama 3 taulyameveti sustha 4 evānukūlatarkaḥ //
"indraścandraḥ kāśakṛtsnaḥ piśalī śākaṭāyanaḥ /
pāṇinyamarajainendrā jayantyaṣṭādiśābdikāḥ //"
iti kavikalpadrumoktestasyāpi vyākaraṇakartṛtvaprasiddheriti bhāvaḥ / vyabhicārāsiddhī krameṇāha -- bauddheti // sāṅkhyairiti //
etadapīti // bauddhādyāgamasāmyamityetadapītyarthaḥ / lāghavadoṣeṇa aprayojakatāpattirupadoṣeṇetyarthaḥ // tatra hetuḥ bauddhadyāgamatulyatveneti //
1.vedapadaṃ nāsti-cha. 2."gauvavadoṣeṇa"ityadhikaṃ -kuṃ-ka-kha-cha. 3.tulyatvaṃ - cha. 4. evakāro nāsti -cha-ka-kha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 258.
---------------------- -------------- ------------
kiñca"vācā virūpanityayā / śrutirvāva nityā / anityā vā na smṛtayo yāścānyā vācaḥ"ityādiśrutyā --
"anādinidhanā nityā vāgutsuṣṭā syayaṃbhuvā /"
"nityā vedāḥ samastāśca śāśvatā viṣṇubuddhigāḥ"
ityādismṛtyā ca virodhaḥ//
vedasya pauruṣeyatve tatvanirṇayādyuktaśrutyādivirodhaṃ ca bādhakamāha -- kiñceti //
"tasmai nūnamabhidyave vācā virūpanityayā /
vṛṣṇe codasva suṣṭhutiṃ"
iti mantrasyāyamarthaḥ / abhito dyauḥ prakāśo yasyāsāvabhidyuḥ tasmā abhidyave vṛṣṇe varṣitre nūnaṃ niścitam he virūpa nityayā vācā vedalakṣaṇayā suṣṭutiṃ śobhānāṃ
stutiṃ codayasva preraya kurviti virūpamṛṣiṃ pratyucyate //
vākchabdo vāgindriyepi prasiddha iti spaṣṭāṃ vedaviṣayāṃ śrutimāha -- śrutiriti // ādipadena //
"vijñeyaṃ paramaṃ brahma jñāpikā paramā śrutiḥ /
anādinityā sā tacca"
ityādi 1 grahaḥ / uktaśrutidvaye 2 nānāditvānukterdevatādhikaraṇabhāṣyoktasmṛtiṃ cāha -- anādīti // ādinidhanavarjitatvena nityetyarthaḥ //
nanu vidhiḥ preraṇā niyoga ityanarthāntaratvādvidhyuddeśānāṃ laukikavat svatantravaktṛkatvamevetyādicodyanirāsāya tatvanirṇayoktaṃ brahmāṇḍapurāṇavākyaṃ cāha -- nitya vedāḥ samastāśceti // samastapadena vidhibhāga syāpi gṛhīteriti bhāvaḥ-- virodha iti //
1.vakṣyamāṇapadamadhikaṃ - kuṃ 2.ye 'nādi-mu.
apautve 'nur-kaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 259.
-------------- ------------------ ----------
na cedaṃ vākyaṃ śrutīnāṃ bahukālīnatvādupacāritārtham / vāvetyavadhāraṇāt / tadṛśīmāma 1 pi smṛtīnāmanityatvokteśca / smṛtau vākyaśeṣe --
"sargesarge 'munaivaita udgīryante tathaiva ca /
tatkrameṇaiva tairvarṇaiḥ taiḥsvaraireva nānyathā"
iti kramādya 2 vyatyāsokteśca //
"tadutpattivacaścaiva bhavevdyaktimapekṣya ti"
iti vedotpattivākyagatikīrtanācca /
"vijñeyaṃ paramaṃ brahma jñāpikā paramā śrutiḥ /
anādinityā sā tacca vinā tāṃ na sa gamyate"
iti śrutyantarasthānādinityaśabdorbrahmaṇi mukhyavittiḥ vede tvamukhyeti vṛttidvayāpātācca //
"yāvadbrahmaviṣṭhitaṃ tāvatī vāk"
iti śrutyantare brahmatulyatvena sarvadeśakālavyāptatayāvasthityukteśca /
vedasya pauruṣeyatva ityāpādakānuvṛttirjñeyā / tādṛśīnāṃ bahukālīnānāmityarthaḥ -- smṛtāviti // nityā vedā iti smṛtāvityarthaḥ -- tadutpattīti // smṛto vākyaśeṣe ityanukṛṣyate / nopacaratārthamiti sādhyena pañcamyantanāmanvayaḥ / tacca brahma cānādinityamityarthaḥ / na sa gamyata iti tacchabdasya brahmaśabdoktaḥ paramātmetyarthaḥ -- yāvaditi //
1.apipadaṃ na - ca. 2. dāvavya - ca.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 260.
----------------------- -------------- ----------
etadapyuktaṃ"gauvavadoṣeṇa"iti / śrutyādiviruddhakramavaijātyarūpagauraveṇetyarthaḥ //
apauruṣeyatve anukūlatarkaḥ

"sabasradhā mahimānaḥ sahasraṃ yāvadbrahma"
iti śrutau yasya sahasraṃ aparimitā mahimānaḥ pratyekamapi sahasradhā aparimitavidhāḥ / tadbrahma yāvat deśakālavyāpitayā viṣṭitaṃ viśeṣaṇa sthitaṃ vākvedavāgapi tāva 2 ddeśakālavyāpanityukterityarthaḥ / etadapīti /. pauruṣeyatve śrutyādivirodha ityetadapītyarthaḥ / tavdyanakti / śrutyādīti //
apauruṣeyatve anukūlatarkaḥ

na co1 ktānumānānāṃ satpratipakṣatvaṃ bhaṅkyam / vedaḥ pauruṣeyo vākyatvāllaukikavākyavadityatra puruṣādhīnotpattikatvarūpe sakartṛkatve sādhye uktarītyā kramasya kṛtakatvena siddhasādhanāt /
pañcamastaba 3 ke kusumāñjalyādyuktamanumānamāśaṅkya pratijñādoṣeṇa nirāha -- veda iti // pramākaraṇāmūlakatve sati pramāṇaśabdarūpo veda ityarthaḥ -- uktarītyeti // vedāpauruṣeyatvānumānavāde kramaviśeṣaviśiṣṭānāṃ varṇānāmityādinoktarītyetyarthaḥ /"naca laukikavākyavatsakartṛkatvam /
tasyākartṛkatvaprasidhyabhāvāt /"ityādinā tatvanirṇaya 4 taṭṭīkayorabhimatamaprayojakatvaṃ vyanakti -- arthamupalabhyetyādinā //
1.ktahetūnāṃ-cha-ka-kha. 2.tīde-kuṃ. 3.kaku-a-kuṃ. 4.taditi nāsti-kuṃ-a.
vedāpauruṣeyatvānumānādibhaṅgaḥ ( pra.paricchedaḥ pu - 261.
--------------------------- -------------- -----------
arthamupalabhya racitatvarūpe vipratipanne pauruṣeyatve sādhye ca abuddhipūrvakatvepi rekhāviśeṣavatvenaiva pipīlikādiliperlipitvavat, guṇājanya 1 yoḥ sākṣijñāneśvarajñānayoryāthārthyavat, ākāṅkṣādimatvenaivākāṅkṣādima 2 tsvapnādivākyasya vākyatvavacca vedasyāpivākyatvasyopapatya gauvaveṇoktasādhyaṃ pratyaprayojakatvāt //
3 anyathā vedo jñānakaraṇenātharmupalabhya racito vākyatvādityapi syāt 3 / arthānabhijñoccārite ādhunike vede visaṃvādini śukā 4 divākye ca vyabhicārācca / uktaśrutyādivādhapratikūlatarkaparāhatyādisādhāraṇadoṣācca //
vipratipanna iti // tathāca na siddhasādhanatādoṣa iti bhāvaḥ / abuddhipūrvakatvepītyasya vākyatvasyopapatyetyanenānvayaḥ / tatra dṛṣṭāntatrayoktiḥ -- rekhetyādi // svamatenoktiḥ -- sākṣīti // śukādivākyepīśvararacitatvena sādhyasatvanirāsāya visaṃvādinīti viśeṣaṇoktiḥ //
"tarkaparāhataṃ ca vākyatvānumānaṃ śrutipurāṇaviruddhaṃ ce"ti tatvanirṇayaṭīkoktamāha -- ukteti // etacca pratikūlatarkapadenāpyanveti / vedāpauruṣeyatvānumāne ye 'nukūlatarkā uktāste sarve pauruṣeyatve pratikūlatarkā ityarthaḥ / ādipadenānukūlatarkarāhityagrahaḥ -- sādhāraṇeti /.
1.tvepi sākṣī-ku-cha-ka-ga-kha. 2.dunmattā-cha-dduḥkhaprā-ka. 3.iyaṃ paṅktirnāsti -ga. 4. ādipadaṃ na -mu-ca.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 262.
---------------- -------------- ------------
atroktaṃ maṇau 1 vedaḥ sajātīyoccāraṇānapekṣoccaritajātīyo vākyatvātsaṃbhavāt 2 / atra sādhye sajātīyapadaṃ śabdamūlakaśabde vyabhicāra 3 parihārārtham / śabdasyārthaikyamātreṇa mūlatvopapatyoccāraṇa 4 sajātyasyānapekṣitatvāt / jātīyapadaṃ tvādhunikavede bādhanirīsārtham / 5tatra ca na siddhasādhanam / apauruṣeyatvapakṣe sarvasyāpi vedādhyayanasya gurvadhyayanapūrvakatvena
sajātīyoccāraṇasāpekṣatvāt / na cāprayojakatā / uktasādhye vedātiriktavākyatvāpekṣayā laghutvena vākyatvasyaiva prayojakatvāditi 6 maivaṃ //
pauruṣeyatvānumānamātrasādhāraṇetyarthaḥ -- atreti // vākyatvahetudūṣaṇaviṣaye tatparihārārthamanyathānumānamuktaṃ śabdakhaṇḍe vedapauruṣeyatvāvāda ityarthaḥ / vedaḥ pauruṣeyo vākyatvādityatra sajātīyoccāraṇānapekṣoccāritajātīyatvaṃ pauruṣeyatvamiti sādhyasya niruktatvādevaṃ prayoga uktaḥ sajātīyapadaṃ samānajātīyānupūrvīkaśabdaparam / sajātīyoccāraṇānapekṣayā tadapekṣāṃ vinaivoccārito yastajjātīya ityarthaḥ/ sargādāvīśvaroccāritatvaṃ paryavasyatīti vivakṣitasiddhiriti bhāvaḥ //
asphuṭatvātpadakṛtyaṃ vyanakti-- atreti // pakṣadhādyuktamāha--bādheti // tasyādhyāpakoccāraṇāpekṣayaivoccaritatvādbādhaḥ / jātīyapade datte tu tādṛśādikālīnajātīyatvānna bādha iti bhāvaḥ//
1.nanu tarhi vedaḥ - cha-ka-yaccoktaṃ maṇau nanu - kha. 2.ityastu ityadhikaṃ -cha-ka.-kha. 3.nirāsārthaṃ-cha-ka-kha. 4.jātīyetyasyā-cha-ka-kha. 5.a -kuṃ-cha-ka-kha. 6. cenmaivaṃ -cha-ka-kha.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 263.
------------------- ------------------- ----------
mīmāṃsakaṃ prati siddhasādhanābhāvepi māṃ prati sargādāvīśvareṇa svabuddhisthapūrvapūrva 1 kalpakramaṇoccāraṇepi tasyoccaraṇā 2 ntarānapekṣatvena siddhasādhanāt / vyāpya iva vyāpakatayā hetoruktasādhyaṃ prati gauraveṇāprayojakatvācca / ākāṅkṣādimatvaṃ tu
tvayā 3 pyāhartavyam /
rucidattastu paṭhyamānabhāratādau sampradāyaste hetuniścaye sādhyasaṃdehe saṃdigdhanaikāntyamiti jātīyapadamityavocat -- mīmāṃsakaṃ pratīti // tasya nirīśvaravāditvāditi bhāvaḥ //
"pauruṣetvānumānānāmaprayojakatvāt"iti sudhoktimanurudhyāprayojakatvaṃ vyanakti -- vyāpya 4 iveti // yathā dhūmādau nīladhūmatvādikaṃ na vyāpyatāvacchedakaṃ kintu lāghavāddhūmatvādikamityucyate tathā vyāpyakepi pītavahnitvādikaṃ na vyāpakatāvacchedakaṃ kintu vahnitvādikameva tadvadihāpi vedātiriktavākyatvāpekṣayā vākyatva laghvitivat sādhye vākyatvānirūpitavyāpakatāvacchedakaṃ na sajātīyoccāraṇānapekṣoccaritajātīyatvaṃ kintu lāghavāduccaritatvamevetyuktasādhye vākyatvaheturgauravaparāhataḥ sannaprayojako bhavatītyarthaḥ //
nanvevaṃ vede ākāṅkṣāyogyatāsatvādimatvamapi na sidhyet / lāghavenoccāritatvamātreṇa vākyatvasyopapatyā gauraveṇākāṅkṣādimatvaṃ pratyaprayojakatvādityata āha -- ākāṅkṣādīti // tvayāpi pauruṣeyatvavādīnāpītyarthaḥ /
1.kalpapadaṃ nāsti-mu-ca. 2.antarapadaṃ na - mu-ca. 3.pyanusartavyaṃ -cha-ka-kha.pyādartavyaṃ-ga. 4.iveti nāsti-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 264.
---------------------- -------------- -----------
svayaṃprati 1 bhātānāṃ vedavākyanāṃ sajātīyoccāraṇānapekṣatvenāṃśe siddhasādhanācca // etena vedatvaṃ sajātīyoccaraṇānapekṣoccaritavṛtti mahājanaparigrāhatāvacchedakatve sati vākyavṛttitvāt /
vākyatvasyākāṅkṣādimacchabdarūpatayā tadabhāve vākyatvasya svarūpocchitterubhayasaṃmatatayā tatra gauravadoṣābhāvāt / iha ca tvaduktagurubhūtasādhyena vināpyastu vākyatvamityuktau bādhakābhāvādaprayojakatvameva
vākyatvasyeti bhāvaḥ -- svayamiti // gurumakhoccāraṇāpekṣāṃ vinaivetyarthaḥ //
"janmāntare śrutāstāstu vāsudevaprasādataḥ /
munīnāṃ pratibhāsyanti bhāgenaiva na sarvaśaḥ"//
iti smṛtyā janmāntare 'dhītānāmasmiñjanmani gurumukhoccāraṇāpekṣāṃ vinaiva kadācitkālaviśeṣe pratītānāṃ vedavākyānāmityarthaḥ //
yadatroktaṃ rucidattānāṃ tadbhinnatvena pakṣo viśeṇīya iti tanna / vedaḥ pauruṣeyo na veti kṛtsnavedaviṣayapauruṣeyatvavimatyanānuvaguṇye nārthāntarāt //

maṇyuktaprayogāntaraṃ nirāha -- eteneti // nirastamityanvayaḥ / atrāpi sādhye sajātīyapadaṃ pūrvavacchabdamūlakasmṛtitve vyabhicāravārakaṃ dhyeyam / paṭhyamānavede bādhāprasakterna jātīyapadoktiḥ //
mahājaneti // yadyapi maṇau pramāṇatāvacchedaka vākyadharmatvādityeva ------
1.tītānāṃ -cha.ka,kha.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 265.
------------------ ------------------ ----------
svādhikaraṇasamānānupūrvīkasakalavṛttitvādvā 1 / bharatatvavat / atra ca pakṣasyaikatvena nāṃśe siddhasādhanam / ādye hetāvetadvedatvādyau vyabhicāra 2 parihārāya māhajanetyādisatyantaṃ viśeṣaṇam / etadvedatvaṃ tu na 3 tadavacchedakam / lāghavena dhūmatvavadvedatvasyaiva tadavacchedakatvāt / yāgatvādau vyabhicāravāraṇāya vākyavṛttitvādityuktam /
-- heturuktastathāpi pramāṇatāvacchedakatvasya pramāṇamātravṛttitvarū 4 patva'dyatanavedatve vyabhicārāt / tadavacchittipratyayajanakatve smṛtisādhāraṇasyānyasyaiva vācyatvādityataḥ pakṣadharādyuktavivikṣānurodhena mahājanetyādyuktam //
naraharyuktavivikṣānurodhenāha -- sveti // svasya vedatvasya yadadhikaraṇam sargādikālīno vādyatanaiḥ paṭhyamāno vā vedaḥ tatsamānānupūrvīkāḥ sarvaiḥ pāṭhyamānā vedāḥ tatsakalavṛttitvādityarthaḥ -- bhāratatvavaditi // tasya
tādṛśādyabharatavṛttitvātsādhvavatvaṃsādhanavatvaṃ ca vyaktamiti bhāvaḥ -- aṃśa iti //
svayaṃpratibhatavedāṃśa ityarthaḥ -- etadvedatveti // buddhisthaṃ kiñciccaitrādinā paṭhyamānavedatvametadvedatvapadena gṛhyate / satyantenoktadoṣanirāsaṃ vyanakti -- etadvedatva 8 ntviti // dhūmatvavaditi // dhūmatvaṃ yathāvahnivyāpyatvāvacchedakaṃ na tvetaddhūmatvaṃ tathetyarthaḥ -- dvitīya iti // hetāvityarthaḥ/
1."vā"iti nāsti -mu. 2.vāraṇāya - cha-ka-kha. 3.pakṣatāva-mu-ca. 4.pe 'dyatana -a. 5.nna-kuṃ. 6.miti -kuṃ -ceti -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.pariccedaḥ pu - 266.
------------------------ ---------------- -----------
dvitīye sakalapadenaivaitadvedatvādau vyabhicāranirāsaḥ / etadvedatvasya svādhikaraṇenaitadvedena samānānupūrvi 1 ke pūrvavede vṛtyabhāvāditi nirastam / uktarītyā vedatvasya sajātīyoccāraṇānapekṣeṇeśvareṇa svayaṃ pratibhātavedairvasiṣṭādabhiścoccarite vṛtyā siddhasādhanāt / vākyavṛttatvasyo 2 ccaritatvena māhājanaparīgrāhyatāvacchedakatvasya ca dharmādipramāpakavṛttitvenaivopapatyoktaṃ 3 sādhyaṃ prati gauraveṇāprayojakatvācca / dvitīyahetorapi svādhikaraṇe sarvatra tulyānupūrvīprayojaka kaṇṭhatālvādirūpatulyakāraṇenaivopapatyā 4 gauraveṇoktasādhyaṃ pratyaprayojakatvāt //
vyabhicāranirāsaṃ vyanakti -- etadvedatvasyeti // itīti // maṇāvuktametena nirastamityarthaḥ // etenetyuktaṃ vyanakti -- uktarītyeti // māṃ pratītyādinoktarītyetyarthaḥ-- svayaṃpratībhātavedairiti bahuvrīhiḥ //
hetau viśeṣyaviśeṣaṇarūpāṃśadvayasyāpyuktasādhyena vinānyathopapatyāprayojakatvalamāha -- vākyetyādinā //
uccāritavṛttitvenopapatyetyanvayaḥ / gauraveṇetyupalakṣaṇam / vipakṣe bādhakābhāvena cetyapi dhyeyam / śrutyādibādhādirupaprāguktasādhāraṇadoṣopyatrānusandheyaḥ -- tulyakāraṇeneti // yena kāraṇena vedatvāśrayavyaktiṣu sarvatra tulyānupūrvī bhavati tādṛśakāraṇenaiva heturupapannaḥ /
1.samasta padaṃ -ca-ka. 2.'ccāri' iti saṃśodhitaṃ dṛśyate -cha. 3.ktasā-cha-ca- ka-ga-kha. 4.gauraveṇa iti padamanantaraṃ vartate -mu-ca-cha-ka-kha-'gauraveṇa' iti nāsti - ga.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣayatvavādaḥ pu - 267.
-------------------- ------------------- ------------
etena bubodhayiṣupaṭhito vedaḥ svānapekṣasvasamānaviṣakajñānapūrvakaḥ / bubodhayiṣuvākyatvāt laukikavākyavaditi nirastam / svamānaviṣayakajñānapūrvakatvamātreṇa bubodhayiṣuvākyatvasyopapanna 1 tvena 2 gauraveṇa svānapekṣajñānaṃ pratyaprayojakatvāt / 3/anyathoktenaiva hetunā svānapekṣa 4 svasamānaviṣayakajñānakaraṇasāpekṣatvamapi sidhyet // manmate īśvara 5 jñānasya vedānapekṣatvena siddhasādhanācca /
nāpi vedo vākyārthagocarayathārthajñānajanyaḥ /
na tvanyena / tacca kāraṇaṃ kaṇṭhatālvādikaṃ na tu talatāḍanādirūpam / tathā ca sajātīyoccāraṇānapekṣoccaritavṛttitvaprayuktatatvābhāvādaprayojakatvaṃ hetorityarthaḥ // bubodhayiṣviti // śiṣyonbodhayitumicchatādhyāpakena paṭhito veda ityarthaḥ / idānīntanājñapaṭhitavede bādhavāraṇāya bubodhayiṣupaṭhitetyuktiḥ / sveti sannihito bubodhayiṣupaṭhito veda ucyate / tadanapekṣaṃ tadajanyamityarthaḥ / tatsamānaviṣayakaṃ ca yajñānaṃ tatpūrvaka 6 ityarthaḥ / tādṛśa ca jñānamīśvaraniṣṭhamiti tajjanyatvena sādhyasiddhiriti bhāvaḥ / ajñoccaritavākye vākyatvasya vyabhicāranirāsāya bubodhayiṣviti hetau viśeṣaṇam //
"anumānānāprayojakatvāt"iti sudhoktamanurudhyāha -- svasamāneti // maṇyuktaṃ prayogāntaraṃ pratyācaṣṭe -- nāpi veda iti //
1.tvegau-mu-ca. 2.gauraveṇa iti nāsti -cha-ka-kha. 3.etāvannāsti - ga. 4.'svamānāviṣayakaraṇa' ityadhikaṃ -ka. 5.jñānapadaṃ nāsti - ga. 6.kami-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 268.
------------------------ ----------- ----------
pramāṇaśabdatvāt / bhāratavaditi vācyam / yathārthajñānamātrasya hetutvavikṣāyāmarthabubodhayiṣaya paṭhite ādhunikadāṃśe siddhasādhanāt / tannirāsāya śabdājanyatvena jñānasya viśeṣaṇe ca śabdamūlakaśabde vyabhicārāt //
sopi pakṣatulya iti cenna / prāmāṇaṇyasya svatastvena -----
maṇau vedā iti pakṣanirdeśepi tatraiva paṭhyamānavadeśya pakṣasamatvokteḥ yatkiñcidvedapakṣaka 1 tvepīṣṭasiddherbahuvacanamavivekamūlamiti sūcanāya veda ityeva pakṣanirdeśaḥ kṛtaḥ / adhyāpakānupūrvyādijñānaḍajanyatvenārthāntaravāraṇāya sādhye vākyārthagocaretyuktiḥ / vākyārthagocarajñānajanya ityevokto īśvare bhramasiddhāvapi neṣṭasiddhiriti tādrūpyasiddhaye yathārthapadam -- bhāratavaditi // pratyakṣamūlādyabhāratavadityarthaḥ -- mātrasyeti // śabdā 2 janyatva viśeṣaṇahīnasyetyarthaḥ / hetutveti // janakatvetyarthaḥ /

nanvetaddhoṣanirāsāyaiva śabdā 3 janyeti jñānaviśeṣaṇamuktaṃ maṇāvityata āha --tannirāsāyeti //"tādṛśasyāpi dvikartṛkatvamiti"maṇyukterbhāvamāśaṅkyāha-- sopīti // prācīnamate pakṣasamepi sandigdhasādhyavati hetuniścayena vyabhicārasya doṣatvepyādhunikamate doṣatvābhāvasyeśvaravāde maṇāveva vyanaktatvāditi -- prāmāṇyasyeti // heto viśeṣyasya viśeṣaṇasya voktarūpasādhyena vinānupapatyā viśiṣṭahetunā sādhyasiddharvācyā / tatra viśeṣyaṃ śabdatvaṃ tāvannānupapannam / śabdābhāsepi tasya
satvāt / kintu viśeṣaṇasya pramājanakatrūpaprāmāṇyasyaivānupapatyā sādhyasiddhirvācyā /
1.kṣīkāre-mu-a. 2.'bda' -kuṃ. 3.bda-kuṃ.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 269.
------------------- ------------------ ----------
-- paratastvepi yādṛcchikasaṃvādivākya ivāvaśyaka yogyatādi 1 nopapannatvena gaurave 2 ṇoktasādhyaṃ pratyaprayojakatvāt / anyathoktenaiva hetunā
vākyārthagocarapramākaraṇapūrvakatvamapi sidhyet //
etena yathārthajñānatvasya karaṇatāvacchedakatvaṃ vivakṣyata iti nirastam / prāmāṇyasya svatastvena paratastvepi nityatveneśvarajñānasya pramātvavadvedasyāpi nityatvena pramāṇaśabdatvopapatteḥ /
etena vedasya yathārthajñānapūrvakatvābhāve 'nthaparamparā syāditi nirastam / pratyakṣavadguṇajanyeśvajñānavacca tadapūrvakatvepyandhaparamparābhāvopapatteḥ //
ata eva ca dedajanyā pramā 3 karaṇaguṇapūrvikā janyapramātvāt cūkṣuṣapramāvaditi nirastam /
tasyāpyanyathopapatyāprayojakatvamityarthaḥ / svatastvenetyasya jñānajanakatvaśaktyaivetyarthaḥ / upapannatvenetyanvayaḥ -- paratastvepīti // guṇaprayuktatvepītyarthaḥ / yogyatādītyapadena yogyatājñānadoṣābhāvādigrahaḥ -- aprayojakatvāditi // tvaduktasādhyaṃ pratītyarthaḥ -- vivakṣyata iti // prāguktāṃśataḥ siddhasādhanatānirāsāyeti yojyam //
vedanityatvemaṇyādyuktaṃ bādhakāntaraṃ nirāha -- etena vedasyeti andhaparampareti // tathāca vede 'nāśvasaḥ syāditi bhāvaḥ -- ata eveti //
1.evetyadhikaṃ -mu-ca - nācokta - cha-kha-ka. 2.ṇāprayo - mu-ca-ka-ga. 3.kā - cha-ga-kha-ca.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 270.
----------------------- ------------- ----------
aprayojakatvāt //
nāpi vedāḥ sarvajñapraṇītāḥ vedatvāt vyabhicārekeṇa laukikavākyavaditi vācyam / aprasiddhaviśeṣaṇatvāt //
nanu tarhyasaṃsāripraṇītā iti sādhyate / na caivamaprasiddhaviśeṣaṇatvam / ātmatvamasaṃsāriniṣṭham jātitvāt ghaṭatvavadityanenāsaṃsāryātmasiddhau, vimataḥ kasyacidvākyasya vaktā ātmatvāt ahamivetyanena sāmānyato 'saṃsāripraṇītatvasiddheriti cenna / uktarītyā gauraveṇa
vedasvarūpatatprāmāṇyayorasaṃsāripraṇītatvaṃ vināpyupapatyāprayojakatvāt //
nāpi vaidikamahaṃpadaṃ svatantravaktṛparaṃ ahaṃpada ------------
guṇābhāvepi pramātvasyopapannatvādevetyarthaḥ/ tadeva vyanakti / aprayojakatvāditi //
cirantanānumānāntaramāśaṅkya tatvanirṇayaṭīkoktadoṣeṇa nirāha / nāpi vedā iti // ṭīkoktamupalakṣaṇamupetya paroktamanyadapyāśaṅkya nirāha -- nanu tarhītyādinā // uktarītyeti // pratyakṣavadguṇājanyeśvarajñānavaccetyādinoktarītyopapatyetyanvayaḥ /
udayanoktaṃ 1 prayogāntaramāśaṅkya nirāha / nāpīti //"tadbrūhyāvedahaṃ brahmasmīti""ahameva svayamidaṃ vadāmi"ityādau śrutāhamādyasmadādeśapagadamityarthaḥ //
1.'proyoktṛ' ityadhikaṃ - a.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 271.
-------------------- ----------------- -----------
tvāt saṃmatavadityanena pauruṣeyatvasiddhiriti vācyam / tathātve tvanmate vede"śarīraṃ me vicarṣaṇam / jihvā me madhumattamā"ityādau svatantravakturīśvarasyaiva, bhāratādau ca
kiṃ no rājyena govinda-
śiṣyastehaṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam /
ityādau vyāsasyaiva, loke ca"vācyastvayā madvacanātsa rājā"ityādau kālidāsāderevāhaṃ śabdārthatvāpātāt //
"tathātve saṅkalpaprārthanādivākyānāmanarthakatvaprasaṅgāt"iti tatvanirṇayaṭīkāṃ vivṛṇvanneva hetumāha -- tathātva iti // taittarīyopaniṣādi śrute prārthanāvākyaṃ me mama śarīraṃ viśiṣṭāścarṣaṇyaḥ" 1prajā yasya tat viśiṣṭaprajāyuktamastu me mama jihvā madhumattamā atiśayena svādumatī bhavatviti prārthanākartṛyajamānavācitvena śrutāsmadādeśarūpama 2 iti śabdārthamīśvarasya syāt / tathā --
kiṃ no rājyena govanda kiṃ bhogairjīvitena vā /
iti viṣādapara gītāvākye tathā --
"pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ /
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyastehaṃ"
iti śikṣāprārthanāpe arjunakarktṛkavākye vyāsasyaiva na ityahamiti ca śrutāsmacchabdārthatvaprasaṅgāt / tathā raghuvaṃśe ca madvacanādite sītāprayuktāsmacchabdārthatvaṃ kālidāsasya syādityarthaḥ/
1.ṇayaḥ -mu. 2.maditi-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 272.
------------------------ ---------- ---------
nanu"śarīraṃ me"ityādāvīśvarādereva svatantravaktṛtvepi mantraliṅgaprakaraṇādinā yajamānādyabhiprāyā 1 nupraveśāṅgīkārādyajamānārjunasītā 2 direvāhaṃ śabdārtha 3 iti cettarhi
vedāpauruṣeyatvepi"śarīraṃ me"ityādiprārthanādimantreṣu mantraliṅgādinā yajamāneśvarādyabhiprāyā 4 nupraveśasya mayāpi svīkṛtatvāttatra yajamāna evāhaṃśabdārthaḥ"māmupāsva"ityādau tvīśvara ityastu //
kiñca manmate īśvarasyānyoccāraṇānapekṣamevoccārayitṛtvena svatantravaktṛtvamapyasti//
etena vaidikena syā 5 māmābhūmetyādyuttamapuruṣeṇāpauruṣeyatvasiddhiḥ / tadabhidheyāyāḥ saṅkhyāyāḥ svatantravaktṛnvayāditi nirastam /
"na hi vayaṃ vede puruṣābhiprāyapraveśa eva nāstīti vadāmaḥ"itiṭīkoktasamādhiṃ paramukhenaiva vācayannāha -- nanu śarīramityādinā // mantraliṅgeti // mantrāṇāmarthapratipādanasāmarthyaṃ hi mantraliṅgamiti mīmāṃsakādiparibhāṣā / vyaktametalliṅgaprakaraṇādisvarūpamagre dvitīyaparicchede / yasminmantre yadarthapratipādanasāmarthyaṃ prakaraṇasthānādikaṃ vā vidyate tadabhiprāyānupraveśasya tatrāṅgīkārādityarthaḥ //
tarhi"māmupāsva"ityādāva 6 nanyapare svatantravaktṛparatā syādityataḥ siddhasādhanatvaṃ cāha -- kiñceti // 7 syāmeti //"vayaṃ syāmatayo rayīṇāṃ,
1.'anu' iti nāsti-mu-ca. 2.de-ca. 3.tā-ca. 4.'anu' iti nāsti-mu-ca. 5.ma bhūvami mu -cha-ca. 6.vanya-kuṃ. 7.syāmiti-'syāmahante sadamidrātau tava syāṃ ' iti vartate -mu.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 273.
------------------- ------------------ ----------

tasyāḥ"gṛbhṇāmi te saubhagatvasya hastaṃ"ityadau paratantravaktṛnvayasyāpi darśanāt / pratyuta tvatpakṣa eva"vayaṃ syāma patayo rayīṇāṃ""bhūyiṣṭāṃ te nama uktiṃ vidhema"ityādau bahuvacanādikamayuktam / svatantravaktṛrīśvarasyaikatvāt //
etena vaidikena yuṣmacchabdena pauruṣeyatvasiddhiḥ / tasya svatantravaktṛsaṃbodhyavācakatvāditi nirastam /"tvāṃ prapannaṃ""vācyastvayā"ityādau paratantravaktṛsaṃvedyepi tatprayogāt //
patayo rayīṇāṃ, apāma somamamṛtā abhūma, abhūmānāgaso vayaṃ"ityādau śrutottamapuruṣayasya"vdyekayordvivacanaikavacane"bahuṣu bahuvacanaṃ"ityuktavacanarūpatayā saṅkhyāvācitvāttadabhidheyāyāṃ saṅkhyāyā ityuktam -- tasyā iti // saṅkhyāyā ityarthaḥ /"gubhṇāmi te saubhagatvāya hastaṃ mayā patyā jaradaṣṭiryathā saḥ"iti bahuvacanavākye udvoḍhupuruṣeṇa te tava hastaṃ saubhāgyāya gṛbhṇāmi""hṛgrayorbhaśchandasi"iti bhadeśaḥ gṛhṇāmīti kanyāṃ pratyuccāryamāṇe śrutottamapuruṣoktasaṅkhyāyāstadvākyaṃ pratyasvatantravaktranvayadarśanādityarthaḥ / ekatvādityupalakṣaṇam / sarvanamyatvātpraṇāmoktiśca na yuktetyapi dhyeyam -- ityādāviti / pūrvoktagītāhaghuvaṃśavākyādau vyāsakālidāsādereva svatantravaktrutayār'junasītāderetādṛśavaktṛtvāttatsaṃbodhyepi kṛṣṇādau yuṣmatpadādeśaprayogadarśanādvyabhicāra ityarthaḥ //
nyādīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 274.
----------------------- --------------- ----------
etenaiva vaidikābhyāṃ yattacchabdābhyāṃ pauruṣeyatvasiddhiḥ / tayoryathākramāṃ svatantravaktṛviṣṭhabuddhi 1 viṣaye tādṛśaparāmarśopahite ca śaktatvāditi nirastam /"yosmāndveṣṭi"2 ityādau cāsvatantravaktṛbuddhiviṣayādāvapi prayogadarśanāt / anyathā vaidikānāṃ kimahobatadhigādiśabdānāmapi svatantravaktṛniṣṭhasaṃsayasukhaduḥkhopahi 3 tārthatvādvedasya nityasaṃśayādyādhārakṛtatvamapi syāt /
vaidikābhyāmiti /"yaśchandasāmṛśayo viśvarūpaḥ chandobhyodhyamṛtātsambabhūva samendro medhayā smṛṇoti"ityādauśrutābhyāmityarthaḥ -- yathākramamiti // svatantravaktṛniṣṭhabuddhiviṣaye yacchabdaḥ tādṛśaparāmarśopahite 4 viṣaye ca tacchabda ityarthaḥ / pūrvavadeva vede loke ca vyabhicāramāha -- ya iti //"apratiṣṭhaḥ sa bhūyādyosmāndveṣṭa yaṃ ca vayaṃ dviṣma"ityatra yo dveṣṭi saḥ apratiṣṭo bhūyāditi"vācyastvayā madvavacanātsa rājā"iti hadhuvaṃśe ca prayogadarśanādityarthaḥ //
svoktagatyantarapakṣe anukūlatarkaṃ parapakṣe bādhakaṃ cāha -- anyatheti // svatantravaktṛtvādikamevāhamādipadānāmiti pakṣe ityarthaḥ /"kiṃ sviddhimasya
bheṣajaṃ ko na ātmā kiṃ brahmetyādau ca kiṃ śabdaḥ 5 ityādāvahāśebdaḥ"6 aho batāsi yamenaiva te manohṛdayaṃ vidāma"ityādau bata śabdaḥ chandogaupaniṣadi saptame"ācāryaṃ vā brāhmaṇāṃ vā kiñcidbhṛśamiva pratyāha dhiktvāstvityenamāhurityādau ca dhikchabdaḥ śrutaḥ/
1.'viśeṇa' ityadhikaṃ -mu. 2.'ityādau' ityadhikaṃ - ka. 3.arthapadaṃ nāsti-cha. 4.parāmarśetyadhikaṃ-mu-a. 5.atra granthapātaḥ pradarśitaḥ-mu. 6.batobatāsi iti vartate-mu-a.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 275.
----------------- --------------- ----------
1 tatra saṃśayādikamāhārthaṃ cedi 2 hāpi svātantryamāhāryamastu 1 //
etadapyuktaṃ"gauravadoṣaṇa"iti /
etenaiva kāṭhakaṃ kālāpakaṃ ityādi samākhyayeśvarasiddhiḥ / īśvarasyaiva kaṭhādikāyaparigraheṇa tattacchākhanirmātṛtvāt / adhyayanamātrasya sādhāraṇyāditi nirastam /
tatra kiṃśabdena saṃśayaḥ aho 3 iti sukhaṃ bata dhigiti dukhaṃ pratīyata itīśvaro vedakartā nityajñānādimāniva nityasaṃśayādimānapi tādṛśavākyakartṛtvena syādityarthaḥ //
āhāryaṃ cediti // etena"na ca jijñāsā 5 dayaḥ sarvajñe vipratiṣiddhā iti yuktaṃ śiṣyabodhanāyāhāryatvopapatteḥ"iti
kusumāñjalyuktaṃ nirastam / sukhaduḥ khāderavarjanīyatvāttasyāpyahāryoropatve tadbodhakavedabhāgasyāprāmāṇyāpatteriti bhāvaḥ//
gauraveti // nityasaṃśayādimatvarūpagauravadoṣeṇa puṃvākyaṃ jñāpakaṃ na tadityarthaḥ -- etenaiveti // anyathopapannatvakathanenaivetyarthaḥ -- samākhyayeti //"yaugikī saṃjñāna samākhyā"iti mīmāṃsakaparibhāṣayā kaṭhena kṛtaṃ kāṭhakamityādiyaugikasaṃjñārūpasamākhyetyarthaḥ / tāvatā kathamīśakṛtatvamityata āha -- īśvarasyaiveti // kaṭhādimuninādhītatvātkāṭhakamityastvityata āha --
aghyayanamātrasyetveti // adhyetrantara sādhāraṇyādityarthaḥ -- kaṭhādi ṛṣidhṛtatveti//
1.ayaṃ granthaḥ nāsti-ga. 2.datra-cha-ka. 3.bata ityapi vartate -mu. a. 4.saṃśayetyadhikamasti - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 276.
------------------------ -------------- -----------
kaṭhādi ṛṣidhṛ 1 tatvamātreṇa kāṭhakādisaṃjñopapatteḥ //
nāpi vedastātparya 2 pūrvakaḥ pramāṇaśabdatvāt bhāratavat / na cāprayojakatā / tātparyajñānasya śābdajñānāniyāmakatve hi nānārthe śliṣṭe ca vinigamakābhāvenārthaviśeṣadhīrna syāt / yaṣṭīḥ praveśayetyādāvanyānupapatyabhāvena lakṣaṇā ca na ----
tajjanmanyaśrutānāṃ suptapratibuddhairiva kaṭhādibhirdṛṣṭatvasya tannibandhanatvopapatteḥ"riti tatvanirṇayaṭīkoktadiśā kaṭhādimunibhirjanmāntaredhītaśākhāviśeṣasya pratibhābalavedānīṃ sphuritatvena tadṛṣṭatvarūpadbūddhidhṛtatvenopapatterityarthaḥ //
yattu maṇau"tatpratītīcchayoccaritatvaṃ tātparyaṃ"miti tātparyasvarupaṃ nirūpyante 3"loke kḷptatvādvedepīdantātparyamiti pauruṣeyatvam"ityādinoktaṃ tadāśaṅkya nirāha -- nāpīti // tātparyapūrvaka iti // arthapratītīcchāyā kenāciduccarita ityarthaḥ / 4 yadvā arthapratītīcchayoccaritatvarūpatātparyajñānapūrvaka evārthapratyāyaka iti sādhyārthaḥ / pramādādidopūrvakaśabdābhāse vyabhicāranirāsāya pramāṇeti hetuviśeṣaṇam / arthapramitijanakaśabdatvādityarthaḥ //
maṇyādyuktamevānukūlatarkaṃ niṣkṛṣyāha -- tātparyajñānasyeti // nānārtha iti // 5 akṣamānayetyādau -- śliṣṭa iti // rājā kuvalayollāsītyādau pārthivajandrarūpārthadvayaśleṣayukta ityarthaḥ -- anvayeti //
1.dṛṣṭatva-cha. 2.mūlakaḥ-kha. 3.'ante' iti nāsti-kuṃ. 4.yadvā iti nāsti - kuṃ. 5.aja-mu -aśva-a.
veda-pautvānu-dhaṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 277.
------------------- ------------------ ----------

-- na syādi 1 tyuktānukūlatarkasa 2 dbhāvāt / tātparyasya 3 cārthapratyāyanecchayo 4 ccaritatvarūpatvātpauruṣeyatvasiddhiḥ / tasmācchutikumāryāstātparyarūpo 5 garbha eva puṃyoge liṅgamiti vācyam / tatpramiti śeṣatvarūpasya tātparyasyecchāghaṭitatvābhāvāt / tadghaṭitatvepi manmate sajātīyoccāraṇānapekṣasyeśvarasyārthapratyāyanecchayoccāraṇepi sarvadāpyekaprakārānupūrvikatvarūpāpauruṣeyatvāhāneśca /
gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau pravāhagrāmayorādhārādheyabhāvarūpānvayānupapatyā gaṅgāpadasya tīre lakṣaṇāśrīyate / yaṣṭīḥ praveśayetyādau tu yaṣṭīnāṃ gṛhapraveśānvayasambhavena lakṣaṇābījānvayānupapatyabhāvāt yaṣṭipadasya yaṣṭimatsu lakṣaṇā na syāt / tātparyajñānasya hetutve tu yaṣṭimatpraveśatātparyānupapattirūpalakṣaṇābījasambhavāllakṣaṇā syādeveti bhāvaḥ //
tāvatā kathaṃ pauruṣeyatvamityata āha -- tātparyasya ceti śrutīti // śrutirūpakumāryāstātparyarūpo garbha ityarthaḥ / yathā kumāryāṃ gar 6 bheṇa cihnena puṃyogosti tasyā iti jñāyate tathā śruterapi tātparyarūpaliṅgena puruṣakṛtatvarūpapuṃyogo jñāyate ityarthaḥ //
astvevaṃ vedasya tātparyapūrvakatvaṃ tāvatā na pauruṣeyatvasiddhiriti bhāvenāha -- tatpramiti śeṣatveti // 7"śeṣaḥ parārthatvāt"iti jaiminyuktadiśā tatpramityekoddeśyakatvaṃ taccheṣatvaṃ tadeva tattātparyamityarthaḥ -- anyatheti //
tatpratyāyanecchayoccaritatvamatreṇa tatkṛtatva ityarthaḥ /
1.uktetināsti - kuṃ - ga. 2.sanāthatvāt -mu-ca. 3.ca iti nāsti - mu-ca-ga. 4.ccā-ka-kha-ga. 5.paga-mu-cha-khar. 6.bhīya-mu. 7.śeṣapadaṃ nāsti-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 278.
----------------------- --------------- ----------
anyathātva 1 nmatepyādhunikenārthajñānavatādhyāpakena tadicchāyocca 2 ritasya
vedasyādhunika 3 kṛtatvaṃ syāt / yādṛcchikasaṃvādikuśakādivākye icchārūpatātparyābhāvepi śābdapramādarśanena hetoraprayojakatvācca //
na ca tatrāpīśvarecchā kalpyā / abādhitārthatvena tatkalpanasya śābdabodhānantarabhāvitvena tatrāhetutvāt / īśvarābhāvaṃ niścitavatopi mīmāṃsakasya śukādivākyena śābdapramādarśanācca / nānārthādāvapi manmate necchāyāṃ tātparyaṃ niyāmakam / kintu tatpramitiviśeṣatva 4 rūpam / tvanmatepyāvaśyakaṃ prakaraṇādikamevārthaviśeṣajñāpakamastu /
parābhimatecchāghaṭitatātparyarūpasādhye pramāṇaśabdatvahetoraprayojakatvaṃ cāca -- yādṛcchiketi // abādhiteti // śukādivākyaṃ tadarthapratyāyanecchayeśvareṇoccaritaṃ abādhitārthatvādityabādhitārthatvena hetunā tadicchayeśvaroccāritatvakalpanasyetyarthaḥ / tatra śābdabodhe īśvaroccaritatvarūpatātparyajñānasyāhetutvādityarthaḥ //
aprayojakatvaṃ prakārāntareṇa vyanakti -- īśvarā 5 bhāvamiti // yattu tātparyajñānasya śābdajñānaniyamakatvamuktaṃ tattathaiva / parantu na tvadabhimatatātparyajñānaṃ niyāmakaṃ kintvanyadeveti bhāvenāha -- nānārtheti // tatpramitīti // tātparyañjñātaṃ saditi śeṣaḥ / etena yaṣṭīḥ praveśayetyādau lakṣaṇā na syāditi doṣopi neti bhāvaḥ -- āvaśyakamiti //
1.tatpakṣe -ka-kha. 2.'ccā' iti saṃśodhitaṃ -ca-ka-kha-ga. 3.kṛta padaṃ nāsti - ca-cha. 4.rūpapadaṃ nāsti-mu-cha-kha. 5.nyatvamiti -a.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 279.
-------------------- ------------------ ----------
jñāpake ca dhūmālokādāvivānanugamo na doṣāya //
yadvā tvanmate kāśīmaraṇaśravaṇādijanyatatvajñāneṣviva prakaraṇādijanyaśābdabodheṣvapi vaijātyaṃ kalpyatām //
etena vaidikāni nindāvākyāni 1 hānābhiprāyapūrvakāṇi nindāvākyatvāt laukikanindāvākyavat / evaṃ stutivākyamapi pakṣīkṛtya prayoktavyamiti nirastam/
tatpratyāyanecchāyoccaritatvasyāpi prakaraṇādinaiva jñātavyatvena tātparyajñānahetutayāpyāvaśyakamityarthaḥ//
nanvevaṃ kvicilliṅgaṃ kvacitprakaraṇam kvacitsamākhyetyananugamo 'to 'nugataṃ prakaraṇādijanyaṃ tātparyajñānameva heturityata āha --
jñāpaka ceti //
nanūktasthale vahnivyāpyajñānatvena dhūmālokājñānānāmanugamo vā dhūmādijñāpakajanyānumitau vaijātye 2 na vāstu / anyathā vyatirekavyabhicāreṇānumitihetutaiva na syādityata āha-- yadveti // kāśīmaraṇena śravaṇādinā ca janyeṣu tatvajñāneṣvityarthaḥ //
udayanādyuktamanyadapi nirāha -- eteneti //"yadaśruvaśīyatat rajataṃ hiraṇyamabhavattasmādrajataṃ hiraṇyamadakṣiṇyamaśrutaṃ hi yo barhir 3 dadāti purāsya saṃvatsarādgṛhe rudantīti""yadabhighārayedrudrāyāsye paśūnnidadhyāt"ityādīni nindāvākyānītyarthaḥ --
stutīti"vāyurvai kṣepiṣṭā devatā vāyumeva svena bhāgenopadhāvati"ityādi vākyamupādeyābhiprāyapūrvakaṃ stutivākyatvāllokikastutivākyavaditi prayoktavyamityarthaḥ //
1.hānyapi -kha. 2.tyaṃvā-kuṃ. 3.ṣida-a. ṣuda-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 280.
------------------------ --------------- -----------
apauruṣeyatvepi manmate īśvarābhiprāyapūrvakatvasya mīmāṃsakamatepya 1 nādau saṃsārer'thābhijñādhyāpakābhiprāyapūrvakatvasya satvena siddhasādhanāt / svatantreti viśeṣaṇe ca gauravāt / śukādivākyadābhiprāyapūrvakatvābhāvepi guṇadoṣa bodhakatvenaiva nindāvākyatopapatteśca //
etadapyuktaṃ"gauravadoṣeṇa"iti / tasmātpauruṣeyatve nānumānaṃ mānam //
nāpi"chandāṃsi jajñire"ityādiśrutyādikaṃ tasya --
"tadutpattivacaścaiva bhavedvyaktimapekṣya tu /
tatvanirṇayaṭīkoktameva samādhimāha --apauruṣeyatvepīti // aprayojakatvaṃ hetorāha -- śukādīti // tatrāpīśvarābhiprayakalpanāyāṃ pūrvoktadoṣo jñeya iti bhāvaḥ /
śrutyādikamityādipadena"pratimanvantaram"iti prāguktasmṛtigrahaḥ -- tasyeti //
śrutyāderityarthaḥ / smṛtyaiva vyākhyātatvādityanvayaḥ --tadutpattīti // śrutyutpattivacaścetyarthaḥ / turviśeṣārthaḥ / ādikālīnāṃ vyaktiṃ 2 tviti / tena pratyahamupādhyāyairvyajyamānatvādutpattivyavahāraprasaṅga iti nirastam / ata evāvāntarābhimānānāmityasmātpūrvārdha eva --
1.anādau saṃsāre iti nāsti -cha-kha. 2.miti -mu.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 281.
------------------ ----------------- -----------
avāntarābhimānānāṃ devānāṃ vā vyapekṣayā //
nānityātvātkutasteṣāmanityatvaṃ sthirātmanāṃ"/ ityā 1 dismṛtyaivābhivyaktiparatvena sampradāyapravartaka 2 paratvena ca vyākhyātatvāt / teneśvarādhīnotpattikatvasyaivoktyā mānāntareṇārthamupalabhya racicatvarūpasya praṇītatvasyāsiddheśca / na hyuktarītyā kramaviśeṣaṇaghaṭito veda idānīma 3 pyasmadā 4 dyadhīnotpattika iti vayamapi vedapraṇetāraḥ //
"vedānāṃ sṛṣṭivākyāni bhaveyurvyaktyapekṣayā"/

iti gatyuktasadbhāvepi tadanudāhṛtya sthalāntarasthameva tadutpattītyardhamudāhṛtam -- 5 devānāṃ veti // dehajanmāpekṣayetyarthaḥ / mukhyābhimāniśriyastannetyato 'vāntarābhimānānāmiti / amukhyābhimānavatāmityarthaḥ -- teṣāmiti // vedānāmityarthaḥ -- smṛtyaiveti // tatvanirṇayoktabrahmāṇḍapurāṇavacanenaivetyarthaḥ //
"agnerṛgvedo vāyoryajurvedaḥ"ityādivākyagatyuktiparatayāpi tadutpattivacaścetyardhasyārthamupetyāha -- sampradāyeti // cirakālaviracitasya vedasya śiṣyapraviṣyeṣu prakhyānaṃ hi sampradāyaḥ / tatkāritvena cetyarthaḥ / śrutyāderanyathāsiddhiṃ cāha -- teneti // śrutyādinetyarthaḥ / astu tāvataiva praṇītatvamityata āha-- na hyuktarītyeti // kramaviśeṣaviśiṣṭānāṃ varṇānāmityādinoktarītyetyarthaḥ //
1.ādipadaṃ nāsti -cha - abhivyaktiparatveneti nāsti - cha-ka-kha. 2.napa-mu-ca-pareti nāsti -cha-ka-kha. 3.api iti
nāsti -kha. 4.ādi padaṃ na - cha. 5.devānāṃ -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 282.
----------------------- ------------- ----------
nanu yathā vedānāditvaśrutirna vedasvarūpānāditvaparā / bādhāt / kintvānupūrvyananyathātvaparā / tanmātreṇaiva śabde 'nutpattivyavahārāt / tathā tadutpattiśrutirapi tadanyathātvapareti cenmaivam /"tatkrameṇaiva"ityādismṛtyānutpattiśruteḥ kramānanyathātvaparatve sthite utpattiśrutestadavirodhāya kramotpattiparatvasyaivocitatvāt / anyathā"ṛgveda evāgnerajāyata yajurvedo vāyoḥ sāmaveda ādityāt"iti śrutyāsarvajñasyāgnyaderapi vedapraṇetṛtvaṃ syāt / na caikasminvākye 'nekeṣāṃ svatantrapraṇetṛtvaṃ yuktam / yuktaṃ tu sampradāyapravartakakatvam // etadapyuktaṃ"gauravadoṣeṇa"iti //
chandāṃsītyādiśrutyādeḥ kramotpattiparatvenānyathāsiddhirayukteti bhāvena śaṅkyate -- nanviti // śrutiriti //"anādi nityā sā tacca"ityādipūrvoktaśrutirityarthaḥ -- bādhāditi // kramasya kṛtakatvāditi bhāvaḥ -- anyathātveti --
"vedāste nityavinnatvācchṛtayaścākhilaiḥ śruteḥ /
āmnāyo 'nanyathāpāṭhādiśabuddhisthitāḥ sadā"//
iti māhāvārāhasmṛteriti bhāvaḥ -smṛtyeti // prāguktayetyarthaḥ -- anyatheti // kramotpattiparatvamanupetya tadanyathātvaparatvoktāvityarthaḥ / astvityata āha --naceti // etadapīti // ekasminvākye anekeṣāṃ svatantrapraṇetṛtvaṃ na yuktamityetadityarthaḥ -- gauraveti // anekasvatantrapraṇetṛkatvakalpanākhyagauravadoṣeṇetyarthaḥ //
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 283.
--------------------- --------------- ----------
yadyapyṛṣyādayopi keṣucitpuruṣeṣvacirāvitasya vedaikadeśasya kampradāyapravartakāḥ / tathāpi neśvaravatsarvapuruṣeṣvapi pralaye cira 1 tadaviratasya kṛtsnasya vedasya pravartakā iti na teṣu vedahetutvavyavahāraḥ / īśvaropi hyasmanmate --
"yo brahmāṇaṃ vidadhāti pūrvaṃ yo vedāṃ śca prahiṇoti tasmai"//
ityādiśrutyā vedasmapradāyapravartakatvānmahopādhyāya eva / tasmādvedānāṃ pauruṣeyatvarūpaṃ sāditmayuktam //
anityatvaṃ tvatyantāyuktam / tathāhi / krama 2 viśeṣaviśiṣṭā varṇā eva ve 3 dāḥ / kramaśca buddhinimittaka eva /
sampradāyapravartakatvasya vedahetutvavyavahāre vyabhicāramāśaṅkya nirāha -- yadyapītyādinā // chandāṃsi jajñire tasmādityādeḥ sampradāyapravartakatvena gatyuktirayuktā heterasiddherityata āha -- īśvaropi hīti // pauruṣeyatveti // svatantrapuruṣapraṇītatvarūpamityarthaḥ //
yattu --
"pramāyāḥ paratantratvātsargapralayasambhavāt"//
ityādinā kusumāñjalau pralaye vedānāmutsannatvamuktam / tadapyayuktamityāha - anityatvaṃ tviti // vedānāmityanuṣaṅgaḥ / kramasyoktadiśā kathaṃ citpuruṣādhīnajanmavatvena kṛtakatvasambhave pyānupūrvyucchedastu na yukta eveti tu śabdārthaḥ -- ityuktamiti //
1.tareti nāsti -cha-kha-ga. 2.viśeṣaṇaṃ nāsti -cha-ka-kha-ga. 3.daḥ - cha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 284.
----------------------- ------------- -----------
na tu svata ityaktam / tataśca sarveṣāṃ sarvathā varṇaviṣayavivakṣitakramopādhibhūtabudhyuparama eva vede 1 vināśo vaktavyaḥ / na tu
ghaṭādīnāmivāparaḥ / na ceśvarasya tathāvidhabudhyuparamo yujyate / tasya sarvadā 2 sarvajñatvāt /
apauruṣeyatvānumānavādre uktamityarthaḥ- apara iti// svarūpadhvaṃsalakṣaṇa ityarthaḥ //
tarhi purāṇā 3 nāpi nityatvaṃ syāt / īśvarabuddhinimittakatvasya kadāpyanāśādityato 'styevaivaṃ rupaṃ nityatvam / kintu kramavyatyāsopi tatretyanityatvamiti bhāvena tatvanirṇayoktamevāha -- purāṇādīnāmiti //
"purāṇāni tadarthāni sarge sarge 'nyathaiva tu /
kriyante 'tastanityāpi tadarthāḥ pūrvasargavat"//
iti brahmāṇḍapurāṇokteriti bhāvaḥ //
nanvevaṃ vedapurāṇayorīśvarabuddhinimittakatvena nityatve purāṇānāmapyanyathārajanaṃ niṣphalamiti cenna"bhagavatpravṛtteḥ sarvatra 4 svaprayojanahīnatvasya"na prayojanavatvāt"iti sūtrakṛtaivokteḥ paraprayojanānāmatisūkṣmāṇāmutpekṣitumaśakyatvāt"iti tatvanirṇayaṭīkāsudhāyoreva vyaktatvāt //
1.davi -ca-cha. 2.sarvadā iti nāsti -cha. sadā -kha.ga. 3.dīnā-ku. 4.'sva' iti na - kuṃ.
veda-pautvānu-diṅgaḥ) vedāpauruṣeyatvavādaḥ pu - 285.
-------------------- ------------------ ----------
purāṇādināmapyanyathāracanamevānityatvami 1 ti vidhipratyayasya lokavadvedepyāptābhiprayavācakatvāt / vaidikavidhipratyayenaiva 2 vedasya pauruṣeyatvamati tu vidhivāde ni 3 rasiṣyate //
4 pauruṣeyatvānumānādibhaṅgaḥ

nanvevamapi"vidhirniyogaḥ preraṇetyanarthāntaram / sa ca prerakapuruṣadharmaḥ / 5 ato vaidikānāṃ vidhyuddeśānāṃ laukikavatsvatantravaktṛkatvamevocitam / yastu pauruṣeyatvaṃ nopaiti taṃ prati vidhireva / garbha iva śrutikumāryāḥ puṃyoga 6 pramāṇam"iti vidhivād maṇikṛdukteḥ /"āptābhiprāyo vidhyarthaḥ"ityudayanokteśca /
"nityā vedāḥsamastāśca"
iti smṛtyaktyā nirastatvepi viśiṣya na nirastamityāśaṅkāmanūdya
nirāsasthalamāha -- vidhīti // 7 vidhivedasyeti // vidhibhāgarūpa 8 vedasyetyarthaḥ -- vidhivāda iti // dvitīyaparicchede //
9 pauruṣeyatvānumānā 10 dibhaṅgaḥ

1.'iti' iti nāsti -kuṃ. 2.'vidhi' ityadhikaṃ vartate -ga-kuṃ. 3.rākariṣyate-ga. 4.'veda' ityadhikamasti -kuṃ-ga. itipau-ca-cha. 5.āptavaidikānāṃ vidhyuddheśālaukikavat -svataṃ ityasti -a. 6.ge-a. 7.vidhipadaṃ nāsti -mu. 8.vedapadaṃ nāsti -a. 9.vedapadamadhikaṃ - kuṃ. 10. ādipadaṃ nāsti - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 286.
------------------------- -------------- ----------
nanu yaduktamīśvarasya sārvajñyādikamaprāmāṇikameva bahu kalpyamiti tanna / tasya dharmigrāhaka 1 mānasiddhatvāt //
tathāhi / adṛṣṭādvārakasvopādānāgocarajanya kṛtijanyabhinnāni samavetāni janyāni,
śāstrayonitvāditi brahmasūtrābhimatamīśvarasyānānumānikatvaṃ sādhayitumāha -- yaduktamiti // vedāpauruṣeyatvānumānoktaprastāva ityarthaḥ -- tasyeti // sārvajñyāderīśvaradharmigrāhakamānena siddherityarthaḥ // tena sārvajñyamātrasiddhāvapi tenaiva vipralambhavasiddheragre
vyaktatvādeva muktiriti jñeyam / tatra kusumāñjalau pañjame paricchede --
"kāryāyojanadhṛtyādeḥ padatpratyayataḥ śrūyate /
vākyātsaṅkhyāviśeṣācca sādhyo viśvakṛdavyayaḥ"//
itīśvare dharmiṇyanekamānānyuktāni / tatra kāryatvarūpaṃ mānamekaṃ maṇau prapañcitam / tattāvadanuvadati-- adṛṣṭeti / atra janyānītyantaṃ pakṣaḥ / svajanyetyādīni trīṇi sādhyānīti vivekaḥ / pakṣe svapadaṃ janyeti nirdiṣṭavastuparam / adṛṣṭādvārikā yā svopādānagocarā sākṣādeva svopādānagocarā yā janyā kṛtiḥ tajjanyāni ghaṭādīni tadbhinnāni samavāyavṛtyā sthitāni pṛthivyādīnītyarthaḥ //
atra maṇau"adṛṣṭādvārakopādānagocarajanyakṛtyajanyānī"tyuktāvapi yathāśruta
upādānapadasya yatkiñcidupadānaparatve rūpādyupādānamṛdaṅgocarāsmadādīkṛtijanyānāṃ śabdādīnāṃ pakṣatānāpatteḥ kṣityādyupādānaparatve tadgocarajanyakṛtyaprasidhyā tadajanyatvāprasiddhestadīyavyākhyānasūktapariṣkārapūrvakoyaṃ svetyanuvādaḥ /
1. pramā - mu - ca.
īśvarasyānumānakatvabhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 287.
------------------------- ---------- -----------
samavetapadasthāne bhāvapadaṃ vā prayojyam / svajanyādṛṣṭaprāgabhāvavyāpyaprāgabhāvapratiyogibhinnopādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyāni 1 vā /
tathā janyakṛtyajanyatvaṃ hi janyakṛtijanyānyatvamiti maṇāvevottaratrokterjanyakṛtijanya 2 bhinnetyapyanuvāda ityadoṣaḥ //
bhāveti // samavetāni janyānītyatra bhāvakaryāṇīti vā prayojyamityarthaḥ/ adṛṣṭaprāgabhāva 3 vyāpya prāgabhāvapratiyogīti sādhyāṃśasya pariṣkārapūrvakamanuvādaḥ -- svajanyetyādi // svapadenopādānagocarajñānādikamucyate / svajanyaṃ yadadṛṣṭaṃ tatprāgabhavyāpyo yaḥ prāgabhāvaḥ adṛṣṭakāraṇībhūtajñānādiprāgabhāvaḥ tatpratiyogi ca yatkiñcidupādānabhūtahavirādigocarajñānādi tadbhinnāḥ svajanyādṛṣṭajanakabhinnā iti phalitārthaḥ / yā upādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtayaḥ tadvatā janyānītyarthaḥ / atrāparokṣajñānapadaṃ parokṣānyajñānārthakaṃ na tvaparokṣatvajātyākrāntajñānaparamityagre vyaktam //
svajanaketi // svasya kāryasya janakaṃ yadadṛṣṭaṃ tata uttarāpakṣadharoktadiśādṛṣṭādhikaraṇakṣaṇottarakṣaṇavartinyaḥ na tu taduttarakṣaṇotpattimatyaḥ / tena na bādhaḥ śaṅkyaḥ / tādṛśya upādānagocaraparokṣānyajñānacikīrṣākṛtayastadvatā janyānītyarthaḥ / īśvarajñānādernityatayā kṣityādikāryajanakādṛṣṭottaratvāt kulālajñānāderapi ghaṭādijanakādṛṣṭottaratvāditi na dṛṣṭāntāsiddhiḥ / aparokṣeti bahuvrīhiḥ /
1.vā iti nāsti -ga. 2.tvaṃ netya-a. 3.prārambhovā vyāpyapramiti yogīti sādhyāṃśa - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 288.
----------------------- ------------- --------------
aparokṣajñānacikīrṣāprayatnaviṣayībhavadupādānāni vā / samavetatve sati prāgabhāvapatiyogitvāt bhāvakāryatvādvā / ghaṭavat //
atra pakṣe janyānītatyevokteḥ dhvaṃsasyāpi pakṣatvenāṃśe bādhaḥ syāt / tasyopādānābhāvāt / tannivṛtyarthaṃ samavetānīti // tāvatyukte ghaṭāderapi pakṣatvenāṃśe siddhasādhanaṃ syāt / tannivṛtyarthaṃ janyabhinnānīti -- tāvatyukte 'ṅkurāderapi janyatvādāśrayāsiddhiḥ / tannivyatyarthaṃ janyakṛtīti //
parokṣānyajñānacikārṣāprayatnaviṣayopādānasamavetānītyarthaḥ / cvyarthalaḍarthau tu na vivakṣitau jñeyau / ghaṭavaditi // svapadasya samabhivyāhṛtaparatvāttatra sādhyahetusatvaṃ vyaktamiti bhāvaḥ //
hetvordhvaṃse gaganapiramāṇādau ca vyabhicāravārakaṃ viśeṣaṇadvayaṃ viśeṣyadvayaṃ ceti vyaktamityupetya pakṣasādhyagatapadakṛtyāni dūṣaṇokti saukaryāya tadīyavyākhyānādyuktāni vyanakti -- atreti // prayoga ityarthaḥ / aṃśe bādha ityuktaṃ tadgocarajñānādijanyatvaṃ vyanakti -- tasyopādānābhāvāditi // yena tadgocarajñānādijanyatvaṃ syāditi bhāvaḥ -- aṃśe siddhasādhanamiti // adṛṣṭajanakabhinnopādānagocarakulālādiniṣṭhajñānādijanyatvāt svajanakādṛṣṭottaratvāt kulālajñānacikīrṣāderiti bhāvaḥ //
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 289.
---------------------- ------------ ------------
na cānīśvaravādinaṃ prati vyāvartyābhāvena janyapadaṃ vyartham / tanmate prameyo ghaṭa iti vattaduparaktabuddheruddeśyatvāt / ubhayasiddhaprayojanavatvaṃ tantram / na 1 tvekasyaivaprayojanasyobhayasiddhiḥ / tāvatyukte śabdaphatkārādeḥ pakṣatā na syāt /
tasya śabdādi / nimittabhūtamṛdaṅgatālvādigocarāsmadādi 2 niṣṭhajanyakṛtijanyatvāt / tadarthaṃ svopādānagocareti // tajjanakāsmadādi / niṣṭhakṛternimitta 3 bhūtamṛdaṅgādigocaratvepyupādānībhūtakāśādigocaratvābhāvāt /
tāvatyukte kālīrūpādeḥ pakṣatā na syāt /
maṇyuktamevāha -- tanmata iti // taduparakteti // tadviṣayaketyarthaḥ / pakṣadharādyuktamāha -- ubhayasiddheti // nyāyamate janyamātrasyeśvarakṛtijanyatayā'śrayāsiddhivāraṇarūpaprayojanavatvaṃ anīśvaramate ca uddeśyasiddhyādirūpaprayojanavatvamityubhayasiddhaprayojanavatvamityarthaḥ //
evaṃ ca śabdaphūtkārādīnāṃ pakṣataiveti maṇyuktaṃ hṛdi kṛtvāha -- tāvatyukta iti // janyakṛtītyādāvevokta ityarthaḥ / phūtkāro mukhavāyuviśeṣaḥ / na syādityuktaṃ vyanakti -- tasyeti // tadarthamiti // śabdādeḥ pakṣatāsiddhyarthamityarthaḥ / tāṃ vyanakti -- tajjanaketi // mṛdaṅgaḥ śabdasya nimittaṃ tālvādi ca phūtkārādeḥ // pakṣadharādyaktamāha - kālīti // kālī nāma kācittapasvinītapasā svaśarīre gauraṃ rūpamutpāditavatīti tadrūpāderityarthaḥ -- tasyeti //
1.cai-cha. / etāvannāsti -cha. 2.kṛternimittībhūtetyādivartate -kha. 3.ttī -cha-ka-ga.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 290.
---------------------- --------- ------------

tasya svopādānabhūtaśarīragocararatayoktarūpakṛtijanyatvena tadbhinnatvābhāvāt / bhāṣyaṃ ca tasya pakṣatayā / anyathā pakṣātirikte tatra sādhyasandehena sandigdhānaikāntikatāpatteḥ / tadarthamadṛṣṭādvāreketi / kālīkṛtistvadṛṣṭadvāraiva rūpajaniketi na doṣaḥ //
sādhye yadyapi jñānacikīrṣākṛtīnāṃ madhye ekaikoktāvapīśvarasiddhiḥ / tathāpi yāvadabhimataviśeṣaṇa 1 guṇavatvasiddhyarthaṃ tritayoktiḥ / sādhyaviśeṣaṇānāmuddeśyasiddhiprayojakatvāt //
aparokṣapadantūpādānajñānasyāparokṣatvenaiva hetutvāvdyāpakātasiddhyartham / sākṣātkārapadaṃ tu nopāttam / prābhākaraṃ prati sākṣā 2 tvajāterasiddheḥ /
aparokṣapadena tu parokṣānyajñānasya vivakṣitatvādadoṣaḥ /
kālīśarīrotpannagaurarūpasyetyarthaḥ -- sandigdheti // pracīnamatenedaṃ dūṣaṇaṃ 3 bodhyam / maṇikṛnmate uktarūpasandigdhānaikāntyaṃ na
doṣāyetyagre vyaktatvāt -- yāvaditi // yāvanto 'bhimatā viśeṣaṇaguṇāstadvatvasiddhyarthamityarthaḥ -- vyāpakateti // gaganaparamāṇvādijñānasya śabdādikaṃ pratyupādanatvepi cīkārṣākṛtidvārā śabdādyahetutvādbhāvakāryatvādirūpahetuvyāpakatvasiddhyarthamaparokṣapadopādānamityarthaḥ / pakṣadharoktamāha -- sākṣātkāreti // asiddheriti // guṇagatajāteranaṅgīkārāt / indriyajanyajñānanaparatvaṃ tu na śaṅkārham / bādhāpātāditi bhāvaḥ-- bhāṣyeti //
1.ṇasi-ka-kha. 2.tkāratvajā -cha. 3.dhyeyaṃ-a.
īsya-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 291.
-------------------- ----------- ----------
upādānagocarapadaṃ tu bhāṣyakārādyuktadhvaṃsavyāvṛttasakar 1 tṛkatvasiddhyartham / tāvatyukte siddhasādhanam / aṅkurāderapi svajanakādṛṣṭajanakayatkiñcidupādānabhūtahavirādigocarajñānādimadasmadādijanyatvāt / tadarthamadṛṣṭetyādibhinnāntaṃ jñānādiviśeṣaṇam / evaṃ ca na siddhasādhanam / kācaraṇaprāgabhāvasya kāryaprāgabhāvaṃ prati vyāpyatvenāsmadādiniṣṭhādṛṣṭajanakajñānādiprāgabhāvasya svajanyādṛṣṭaprāgabhāvaṃ prati vyāpyatvena tadbhinnatvābhāvāt //
na caivaṃ kapālā 2 dirūpopādānagocaramadṛṣṭaprāgabhāvavyāpyaprāgabhāvapratiyogibhinnaṃ ca yajjñānādi tadvatāsmadādinārthāntaram / jñānecchākṛtīnāṃ svaviṣayasamavetakāryaṃ pratyeva janakatvena kapālādi gocarajñānādeḥ kṣityādyajanakatvena bādhāt //
gautamasūtrabhāṣyakārataṭṭīkākārokterityarthaḥ-- aṅkurāderiti // sarvasyāpi jīvopabhogyatayā tattadadṛṣṭārjitatvena yadaṅkurādikaṃ yajjīvādṛṣṭajanyaṃ tadadṛṣṭaṃ
tāvadyajñādi 3 satkārmajanyam / tādṛśādṛṣṭajanakaṃ svagatarūpādyupādānabhūtahivirādigocaraṃ yajjñānādi tadvadasmadādijīvanyatvādityarthaḥ -- tadarthamiti // siddhasādhanatānivṛtyarthamityarthaḥ -- vyāpyatveneti // yadā jñānādiprāgabhāvastadā tajjanyādṛṣṭaprāgabhāva iti saṃbhavāditi bhāvaḥ -- vakroktiriti //
1.sakāryakatva -ka. 2.ādipadaṃ nāsti - ca. 3.sakala -kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 292.
------------------------- ----------- ----------
atra yadyapyadṛṣṭajanakabhinnetyuktepyasmadādibhirna siddhasādhanam / tathāpīśvarajñānāderapyadṛṣṭajanakatvādbādhaḥ / sa mābhūditi vakroktiḥ / evaṃ ca na bādhaḥ / īśvarajñānāderanāditvena prāgabhāvapratiyogitvasyai 1 vābhāvena tatpratiyogibhinnatvāt / tāvatyukte dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyam / kulālaniṣṭhasya ghaṭajanakajñānādiprāgabhāvasya tanniṣṭhavihitādikriyāntaro 2 tpatsyamānādṛṣṭaprāgabhāvaṃ prati vyāpyatvāt / tadarthaṃ svajanyatvenādṛṣṭaṃ viśeṣitam / evaṃ ca sādhyavaikalyam / utpatsyamānādṛṣṭasya ghaṭopādānādiviṣayakajñānādijanyatvābhāvāt /
adṛṣṭajanakabhinnetyartha evādṛṣṭaprāgabhāvapratiyogibhinnetyuktirityarthaḥ -- jñānādīti // ghaṭādyupādānakapālādigocarajñānādītyarthaḥ -- tanniṣṭheti // kulāliniṣṭhetyarthaḥ / vihitādīti // niṣiddhā 3 karaṇamādipadārthaḥ -- kriyāntareti // kapālādikriyāto 'nyakriyetyarthaḥ //
svajanyatvanādṛṣṭaṃ viśeṣitamiti // yadyapi pakṣadharādāvadṛṣṭapadaṃ svajanakādṛṣcaṭaparaṃ svapadaṃ ca samabhivyāhṛtapakṣadṛṣṭāntarūpakāryaparamityuktaṃ tathāpi tasminpadārthaḥ kvacidṛṣṭānta ityananugamaḥ //
na cātra grandhakṛdabhimatasāmānyavyāptāvananugamo na doṣāyeti rucidattoktaṃ yuktam / yattadbhyāṃ sāmānyavyāptirnānumānabhaṅgamityarthāpattau granthakṛtaiva nirāsāt /
1.evakāro nāsti - mu-ca. 2.rādino-ca-cha-ga. 3.dvaka-a.
īsya-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 293.
--------------------- ----------- ----------
dvitīyasādhye 'smadādibhiḥ siddhasādhanavāraṇāya svajanakādṛṣṭottareti / tṛtīye ca viṣayībhavaditi viśeṣaṇam //
atra ca bhāṣyādau sakartṛkatvaniruktāvupādānapadaprakṣepāddhvaṃsavyāvṛttasakartṛkatvasiddhyarthaṃ pakṣasādhyahetuṣu samavetopādābhāvapadāni 1 prayuktāni //
tathā kulālakṛterghaṭajanakādṛṣṭasamānajātīyāgāmyadṛṣṭaprāgabhāvavyāpyaprāgabhāvapratiyogagitvenoktadoṣatādavasthyāt / tadarthaṃ ṭhakkuroktadiśā janakatvaṃ phalopadhānarūpaṃ vivikṣiṇīyamiti kleśa ityuttarasādhyāsāṅkaryāya ca svajanyetyeva vivikṣaṇīyamiti bhāvaḥ -- siddhasādhaneti // tatra svapadasya samabhivyāhṛtapakṣadṛṣṭāntaparatvāt asmadādijīvakṛteḥ kṣityādijanakatvepyadṛṣṭadvāraiva na sākṣāditi kṣityādijanakādṛṣṭapūrvabhāvitayā taduttarabhāvitvābhāvānna siddhasādhanamiti bhāvaḥ / ṭhakkurādau tu kālīrūpādāvaṃśataḥ
siddhanādhanavāraṇāya -- svajanakādṛṣṭottareti viseṣaṇamityuktam -- tṛtīye ceti // siddhasādhanavāraṇāyetyanuṣaṅgaḥ / iti viśeṣaṇamiti // tasya jñānādiviṣayopādānasamavetānītyarthatvena kṣityādorasmadādijñānādiviṣayasamavetatvābhāvāditi bhāvaḥ //
prāguktaprayoge dhvaṃsasya sakartṛkatvānāpatyā sakalajagānnirmātṛkartṛsiddhirna syādityato yadvetyādinā maṇāvuktaṃ pakṣāntaraṃ tatpūrvoktapakṣatātparyaviviraṇapūrvamanuvadati -- atra cetyādinā // mātreṇeti // upādānādighaṭitatvena vineti mātrapadārthaḥ -- pakṣādāviti //
1. prayuktapadaṃ nāsti - ga.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 194.
------------------------- --------------- ---------
yadā tu dhvaṃsasādhāramasakartṛkatvamātreṇeśvara 1 siddhestanmtraṃ siṣādhayiṣitaṃ tadā pakṣādau samavetādipadānyanaparekṣitānyeva / 2 asmiṃśca pakṣe asmadādiniṣṭhaghaṭādijanakakṛtidhvaṃsasya 3 niruktarupakṛtijanyatvena tadbhinnatvābhāvāttasya pakṣatā na syāt / tadarthaṃ 3 kṛtipadasthāne saviṣaya 4 tritayeti vācyam //

evaṃ ca kṛtidhvaṃsasya pratiyogibhūtayā kṛtyāvirodhiguṇabhūtenottarajñānena ca janyatvepi cikīrṣājanyatvābhāvāt / cikārṣādhvaṃsasya coktarītyā cikīrṣākṛtijanyatvepi jñānajanyatvābhāvāttayorapi pakṣatāsiddhaḥ //
pakṣasādhyahetuṣu samavetāpādānabhāvapadānyanapekṣitānītyarthaḥ /"nanvadṛṣṭādvārajanyakṛtijanyabhinnāni janyānītyeva pakṣanirdeśe sati ghaṭhajanakakṛtidhvaṃsasya pakṣatā na syādityato janyecchākṛtityajanyatvaṃ vivakṣaṇīyamityuktvā kṛtidhvaṃsādeḥ pakṣatvamupapāditam / tadāha -- asmiṃśceti // saviṣayaketi // adṛṣṭādvārakasaviṣayakatritayajanyabhinnāni janyānīti vācyamityarthaḥ -- virodhīti // uttarātmaviśeṣaguṇabhūtayottarakṛtyā janyatvādityata āha -- cikīrṣeti // jñāneti // tasya cikīrṣātaḥ pūrvabhāvitayā tajjanakatvena taddhvaṃsājanakatvāditi bhāvaḥ -- tayorapīti //
1.raḥsiddhaḥ -cha. 2.anyathetyadhikaṃ vartate -cha. 3.ayaṅgranthaḥ nāsti -cha. 4.katri -ca-mu. 5.tyajanya-kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 295.
-------------------- --------- ----------
yadvā kṣitireva pakṣaḥ //
nanvevaṃ pakṣādanyatrāṅkure saṃdigdhānaikāntyam / na ca niścitasādhyābhāvavati sādhanasaṃdeha eva doṣo na tu sandigdhasādhyesādhanāniścayopīti vācyam / hetau sādhyābhāvavadgāmitvasaṃdehasya 1 duṣakatābījasyobhayatrāpi satvāt / nacaivaṃ
vidhasya saṃdehasya pakṣepi satvādanumānamātrocchedaḥ / tadarthameva pakṣādanyatreti viśeṣitatvāditi cenna /.
pakṣādityatra pakṣa 3 śabdena prayogaviṣayavivakṣāyāṃ svārthānumānocchedāt /
4 kṛticirṣādhvaṃsayorapītyarthaḥ //
nanvevamapi na sarvadhvaṃsasya pakṣatā / caramaghaṭasukhādidhvaṃsasya pakṣabahirbhāvāvaśyaṃbhāvāt / anyathā tasya bhogatatsādhanetaratayā adṛṣṭājanyatvena svajanakādṛṣṭāprasiddhyoktarūpasādhyāsaṃbhavena tadaṃśe bādhāpatteḥ / uktadiśā anyonyābhāvasya pakṣātavacchedakatayā tasya tanmate 'prasiddhyā āśrayāsiddheśceti pakṣadharoktarucyā maṇau"kṣitireva vā pakṣa"ityadinā pakṣāntaramuktvopapāditaṃ tadāha --yadveti // pakṣa iti // pratijñāviṣaya ityarthaḥ / saṃdehādirūpapakṣatāyā anyatrāpi bhāvāt //
kṣitereva pakṣatve maṇyuktabādhakaśaṅkā taduttaraṃ ca niṣkṛṣyāhi -- nanvityādineṣṭasiddherityantena // anumānamātrocchedabhayātpakṣādanyetyuktam /
1.samastaṃ padaṃ - cha. 2.netināsti -ca. 3.padena -cha. 4.kṛtipadaṃ nāsti -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 296.
----------------------- -------------- -----------
pakṣalakṣaṇavadvivakṣāyāṃ 1 cāṅkurasyāpi pakṣatvāt / ata eva tatra pakṣasamavyavahāraḥ / aṅkurasyānupādānaṃ tu kṣitimātropādānepīṣṭasiddheḥ //
nanvevaṃ saṃdigdhopādhyāhitaḥ pakṣa eva vyabhicārasaṃdehopi na doṣaḥ syāt / na ca tatrānukūlatarkābhāvā 3 dvyāptyaniścayaḥ / atra tu kāryatvarūpahetūcchittereva bādhakatvātta 4 nniścaya iti vaiṣamyamita vācyam / pakṣ vyabhicārasaṃ 5 dehe 6 sya dūṣakatve tarkasyāpi pakṣe vyabhicārasaṃdehena praśithilamūlatvāpātāditi cenna //
pakṣasvarūpamagre vakalpyayiṣyate - pakṣalakṣaṇavaditi // siṣādhayiṣāvirahasahakṛtasādhakabādhakamānābhāvādarūpapalakṣaṇavadityarthaḥ -- ata eva - pakṣalakṣaṇasatvedeva / pratijñāviṣayatvābhāvatsamapadaprayoga iti bhāvaḥ --
iṣṭasiddheriti / tāvataiveśvarasiddheriti vā ghaṭādau niścitavyāptikasya liṅgasya pakṣapakṣasamayordarśanenobhayatrāpyanumityatpatteriti 7 vārthaḥ / saṃdigdhasādhyavati hetatuniścayona doṣa ityatra bādhakaṃ vakṣyamāṇasamādhimāha -- nanvityādinā adoṣatvādityantena // saṃdigdheti // sa śyāmo mitrātanayatvādityaṣṭamagarbhasthaviṣayaprayoge śākapākajatvopādheḥ pakṣādvyāvṛttisaṃdehenāhitasādhyasaṃdehamūlo vyabhicārasaṃśayopītyarthaḥ / tatra tasyādoṣatve vyāptiniścayaḥ syāditi bhāvaḥ / tatra vyāptyaniścayo 'nyanimittaka ityāśaṅkyāha -- na ceti // tarkasyāpīti // sādhyābhāve heturna syādityevaṃ rūpatarkasyāpi āpādyāpādakayorvyāptisaṃdehenetyarthaḥ -- vipratipatyādīti //
1.tvaṅku-kuṃ. 2.śayo-cha-kha. 3.nniścayaḥ -cha. 4.nniśca-cha. 5.śayasya-ka-cha-kha. 6.syādoṣatvāt / tasya dū -kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 297.
-------------------- ----------- ----------
vipratipatyādijanyasya pakṣatāprayojakasya saṃśayasyānumityanukūlatve 1 nādoṣatvepyupādhyāhitasya tasyā 2 tathātvena doṣatvāt //
nanvidamaprayojakaṃ nityāyāḥsarvaviṣayāyāśceśvarakṛteridānīṃ saṃdigdhatvena kṛtisāmānyasya deśataḥ kālato 3 vā
vyatirekāniścayena kāryasāmānyaṃprati kāraṇatvāgrahāt / vahnidhūmasāmānyayostu hṛdādau vyatirekaniścayostīti cenna //
ghaṭakulālakṛtirūpaviśeṣayoreva vyatirekasya kāraṇatvasya vā grahaṇenābādhe sāmānyayorapi hetutvasiddheḥ /
sādhāraṇadharmādirādipadārthaḥ -- atathātveneti // anumityananukūlatvenetyarthaḥ /"atha kṛtikāryayornānvayavyatirekābhyāṃ vyāptigrahaḥ"ityādinā maṇyuktameva dūṣyāṃśaṃ śaṅkāpūrvamanuvadati -- nanvidamityādinā // bhāvakāryatvādirūpānumānamityarthaḥ -- idānīmiti // anumānātprāgityarthaḥ / īśvarakṛtivyatirekasya nyāyamate 'pyabhāvena prādhānyadvyatirekamātra
evākṣepasamādhyuktariti jñeyam / anvayākṣepasyāpyupalakṣaṇaṃ vā / evaṃ hyanumānamātroccheda ityata āha -- vahnīti
// ghaṭeti // ghaṭarūpakulālakṛtirūviśeṣayorityarthaḥ -- kāraṇatvasyeti // kāryakāraṇabhavasyetyarthaḥ /
1.na tasyā -kuṃ. 2.tasyeti nāsti -kuṃ. 3.vā iti nāsti -cha-kha.
nyayadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 298.
----------------------- ----------- ----------
kathamanyathākāśādeḥ samavāyikāraṇasya nityatvādvibhutvācca samavāyikāraṇasāmānyavyatirekāniścayācchabdādisamavāyikāraṇatvenākāśādisiddhiḥ //
nanvavamapi dṛṣṭāntaḥ sādhyavikalaḥ kulālādikṛterevānvayavyatirekābhyāṃ kāraṇatvagrahaṇe 1 mānābhāvena kulālasyāhetutvāditi cenna //
prayatnavadātmasaṃyogasya 2 ceṣṭādvārā ghaṭahetutayā tadviśeṣeṇatayā prayatnasyevātmano 'pi hetutvāt //
pramāṇavākyatvena vaktṛvākyārthapramātvena kāryatvādikalpane 'pi vākyasāmānyavaktṛjñānasāmānyayostada 3 bādhādabādhana ityuktam -- ākāśādisiddhiriti // tatra ghaṭakapālādirūpaviśeṣaṇayoreva vyatirekādigrahaṇenetyuktarīterevānusartavyatvāditi bhāvaḥ -- ahetutvāditi // tathāca katimajjanyatvarūpasādhyaṃ tatra netyarthaḥ //

mānābhāvenetyasiddham / kulālo ghaṭahetuḥ taddhetusaṃyogāvacchedakatvāt kapālavat ghaṭahetvātmasaṃyogavadekaprayatnavadveti mānābhāvāditi bhāvenāha // prayatneti // prayatnasyaivaityupalakṣaṇam / asamavāyikāraṇasaṃyogāśrayakapālāderivetyapi dhyeyam//
nanvātmasaṃyoge sati prayatnaṃ vinā na ceṣṭeti prayatna eva heturna tu prayatnavadātmasaṃyoga ityata āha -- saṃyogasyeti //
1.haṇe-cha. 2.cādṛṣṭa-kha. 3.bhāvā -ku.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 299.
------------------- --------- ---------
saṃyogasya hetutve mānaṃ tu, ceṣṭā prayatnavadātmasaṃyogāsamavāyikāraṇikā svavyadhikaraṇatadīya guṇavyatirekaprayaktavyakirekapratiyogitvāt / yatsvavyadhikaraṇatadiyaguṇavyatirekaprayuktavyatirekapratiyogi tattadiyasaṃyogasamavāyikaraṇakam 1 /
prayatnavadātmasaṃyogasya ghaṭahetvabhaṅgaceṣṭāhetutve mānaṃ tvanumānamityagretanenānvayaḥ -- ceṣṭeti // śarīraspanda ityarthaḥ -- prayatneti // prayatnavata ātmanaḥ śarīrasya ca yaḥ saṃyogaḥ tadasamavāyikāraṇiketyarthaḥ / abhighātakasaṃyogenārthānataranirāsāya prayatnavadityādiviśeṣaṇam / hetau sveti parismandaḥ / svavyadhikaraṇaḥ svādhikaraṇabhinnādhikaraṇakaḥ tadīyaḥ ātmīyo guṇaḥ prayatnaḥ tavdyatirekaprayuktavyatirekapratiyogitvādityarthaḥ / kalālarūpajanyaghaṭarūpe vyabhicāranirāsāya tadiyetyuktiḥ / ātmīyetyarthaḥ //
yadvoktapratiyogikriyātvāditi heturdraṣṭavyaḥ / ato na vyabhicāraḥ / hetorevābhāvāt / evaṃ ca tadiyeti tacchabdasya
samabhivyāhṛtaparatvepi na doṣaḥ / svavyadhikaraṇapadakṛtyamagre vyaktam //
yadyapi maṇau"yā kriyā vyadhikaraṇayadiyaguṇajanyā"ityādivyāptyuktyā guṇajanyatvāditi heturvācyā vyāptiśca tathaiva pradarśanīyā / tathāpi kriyāyā īśvara 2 guṇajanyatvepi neśvarasaṃyogāsamavāyikāraṇakatvamiti vyabhicarānirāsāya taṭṭīkārthānuvādo guṇavyatirekaprayuktetyādiḥ //
yaditi // yat parismapandākhyaṃ karmetyarthaḥ / maṇāvapi yā kriyetyevoktiḥ /
1.'ketyanumānaṃ gurutva' ityādi vartate -ka. 2.guṇapadaṃ nāsti -a.
nyādīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 300.
---------------------- ----------- ----------
yathā sparśavadvegavatpavanābhighātakāraṇikā parṇādikriyā pavanasaṃyogāsamavāyikaraṇiketyanumānam //
gurutvavyatirekaprayukta vyatirekapratiyogini gurutvasamānādhikaraṇe patane
gurutvavadravyasaṃyogāsamavāyikāraṇakatvarahite vyabhicāranirāsāya hetau svavyadhikaraṇetyuktam / anyathā ceṣṭaiva notpadyeta / asamavāyikāraṇābhāvāt / 1 kāraṇapratyāsatyabhāvena prayatnasya hetutvānupapatteśca //
na caivamapyātmā hetubhūsaṃyogāvacchedaka eva na heturiti vācyam /
anyathā kapālarupajanyaghaṭarūpe vyabhicārāpatteḥ -- yatheti // yathā parṇādikriyetyanvayaḥ / tatra hetusatvavyaktyarthaṃ sparśavaditi / parṇādakriyā svavyadhikaraṇavāyavīyegarūpaguṇavyatirekaprayuktavyatirekapratiyoginītyarthaḥ -- patana iti // āmnaphalādipatana ityarthaḥ / svavyadhikaraṇayadīyavyatirekaprayuktavyatirekapratiyogītyetāvatyukte āmnādivṛkṣapatanakriyāyāṃ vyabhicāraḥ / tasyāṃ svavyadhikaraṇo ya āmnādivṛkṣaḥ svārambhakāvayavasambandhitvādavayavī yaśca tadvyatirekaprayuktavyatirepratiyogitvepi āmnāvayavasaṃyogāsamavāyikāraṇakatvābhāvāt ato yadīyaguṇetyuktam //
vipakṣa bādhakarūpaṃ hetoranukūlatarkamāha -- anyatheti // uktasādhyābhāva ityarthaḥ -- kāraṇeti // anyathetyanuṣaṅgaḥ / kāraṇībhūtapratyāsattītyarthaḥ / apratyāsannasya hetutve 'tiprasaṅga iti bhāvaḥ /"asamavāyikāraṇasaṃyogāśrayasya tatkāryajanakatvaniyamācca"iti maṇyuktamevodāharaṇaniṣṭhatayā vyanakti -- ghaṭakāraṇeti //
1.'samavāyi' ityadhikaṃ vartate - kha.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 301.
------------------- --------- ---------
ghaṭakāraṇībhūsaṃyogāśrayasya kapālasya ghaṭakāraṇatvadarśanāt //
nanu ghaṭādau jñānasya kṛtidvāraiva hetutvatkṛtiṃ ca pratīṣṭasādhanatvānumitereva hetutvātsākṣātkārasyāhetu 1 tvena sādhyalaikalyamiti cenna 2 / kṛtirhi siddha 3 vṛttirasiddhaviṣayiṇī / tatra sādhyāṃśe ghaṭādāviṣṭhasādhanatvānumitisatvepi siddhāṃśasya kapālādeḥ sākṣātkāravyatirekeṇa kṛtivyatirekadarśanenopādānasākṣātkārasyāpi hetutvāt //
na ca manaḥkriyāhetumanoviṣayakakṛtau vyabhicāraḥ samānādhikaraṇasya siddhamanoviṣayaka sākṣātkārāderabhāvāditi vācyam / tvagindriyagṛhītamanovahananāḍīgocarakṛtyā nāḍyāṃ kriyotpattau -----
"atha ghaṭakṛtisādhyeṣṭasādhanatājñānaṃ cikīrṣādvārā hetuḥ / tacca na pratyakṣam"ityādinā maṇyuktāveva prakārantareṇa sādhyavaikalyatatsamādhī niṣkṛṣyānuvadati -- nanvityādinā // sādhyeti // upādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyatvādirūpasādhyetyarthaḥ -- vyabhicāra iti // yanniṣṭhā yā kṛtiḥ sā tadgocarāparokṣapūrviketyasya vyabhicāra ityarthaḥ // tameva vyanakti -- samānādhikaraṇasyeti // sākṣātkārāderityādipadena
cikīrṣāgrahaḥ / manaso 'tīndriyatvāditi bhāvaḥ -- manovahaneti //
1.tvāt - mu-ca. 2.'na' iti nāsti -cha-kha. 3.kṛtyasiddha- cha-kha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 302.
------------------------ ---------- -------
- vegannāḍyāṃ 1 saṃyogaviśeṣarūpanodanena manasikriyotpattiḥ //
yadyapyupādānamātraṃ siddham / tathā pyupādeyavatvena sādhyatvāttatra cikīrṣā yuktā //
na ca ghaṭe siddhaviṣayakasākṣātkārajanayatvavadasiddhaviṣayakaparokṣajñānajanyatvasyāpi darśanādīśvarasya nityapratyakṣavannityānumitiḥ syāditi vācyam / siddhaparamāṇvādiviṣayakaparokṣajñāne satyapyaparokṣatvavyatirekeṇa kṛtivyatirekasyeva sādhyāṃśajñāne satyapi parokṣatvavyatirekeṇa kṛtivyatirekasyādarśanāt //
manasa ādhārabhūtetyarthaḥ - manasi kriyātpatteriti / tathā ca yatra kṛtināḍyāṃ tatrāstyaparokṣādipūrvakatvam / yatra manasi nāstyaparokṣajñānaṃ tatra na kṛtiriti na vyabhicāra iti bhāvaḥ //
nanvevamapi siddhe karaṇecchābhāvenopādāne cikīrṣāyogātpunaḥ sādhyavaikalyamityāśaṅkāmanūdya nirāha -- yadyapīti // evamaprayojakatvasādhyavaikalye nirasya"nanvevaṃ ghaṭādāvanumitijanyatvadarśanādīśvare

anumitirapi syāt"ityādinā maṇyuktatarkaparāhatiśaṅottare anuvadati -- nacetyādinā // īśvare janyajñānābhāvālliṅgajanyajñānaṃ kathaṃ syāditi āha -- pratyakṣasyendriyajanyatvepi nityapratyakṣavadanumiterliṅgajanyatvepi nityānumitiḥ syādityarthaḥ / anumite 2 ranityatve ādikālīnadyvaṇukādyajananāttadavinābhūtaśarīrendriyā 3 bhāvāpātācceti bhāvaḥ aparokṣatvepi // tasmin jñāna ityarthaḥ -- kṛtīti // paramāṇugocarakṛtītyarthaḥ --sādhyāṃśeti //
1.ḍyāsa-mu-ca-kha. 2.ternitya-kuṃ. 3.abhāvapadaṃ nāsti -mu.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 303.
--------------------- ----------- ----------
nanu 1 dveṣayonikṛtisādhye cikīrṣābhāvadvyabhicāraḥ / na ca tatrāpi bhagavataścikīrṣā hetutvena kalpyā / evaṃ hi dveṣayonikṛtisādhyadṛṣṭāntena kṣityādeparapi dveṣavajjanyatvāpātena nityadveṣāpatteriti cenna / tatrāpi dve 2 ṣyābhāvasyaiveṣṭhatvena ------
ghaṭapaṭādirūpasādhyāṃśasyeṣṭasādhanatvenānumitirūpaparokṣajñāne sati tadviṣayakakapālādiniṣṭhakṛterdarśanavat sādhyāṃśasyeṣṭasādhanatvenāparokṣajñāne sati sādhyaviṣayiṇyāstaddhetuniṣṭhāyāḥ kṛter vyatirekasya kvāpyadarśanena sādhyāṃśa 3 syeṣṭasādhanatve jñānatvameva vaddhetuniṣṭhakṛtau prayojakam lāghavāt na tu tatra sādhyāṃśasyeṣṭasādhanatva 4 jñāna parokṣatvamapi / gauravāt / evaṃ ceśvarasyāpi kṣityādirūpasādhyāṃśasya 5 svaṣṭāsādhanatājñānamaparokṣarūpamastīti taddhetūpādanaparamāṇvādikṛtiryukteti na nityānumityāpattidoṣa iti bhāvaḥ //
evaṃ kṛteraparokṣajñānapūrvakatve vyabhicāramuddhṛtya tatprasaṅgāgatamati prasaṅgaṃ ca nirasyedānīṃ kṛteścikīrṣāpūrvakatve vyabhicāracodyotta 6 re maṇyukte 7 evāha -- nanu dveṣeti // dveṣakāraṇakaduḥkhanivṛtyanu 8 kūla kṛtisādhye 9 duḥkhābhāvādāvityarthaḥ / tatreśvarīyācikīrṣākalpanena vyabhicārābhāve pyaniṣṭaprasaṅgastu syādityāha -- evaṃhīti // tatra dveṣayonitvameva kṛternāsti
yena tadṛṣṭāntena kṣityādāvapi dveṣavajjanyatvaṃ syādityāha --tatrāpīti //
1.dveṣayoni-itināsti-kha. 2.ṣābhā-ka. 3.sya sveṣṭha-mu. 4.tvaṃ jñāne -mu. 5.śajñā-"sveṣṭhāsādhanatā"itināsti -mu. syeṣṭha -a. 6.raṃ - kuṃ. 7.ktame -kuṃ. 8. rūpa-kuṃ. 9.cikīrṣājanyetyadhikaṃ -kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 304.
---------------------- ---------- ---------
- ta 1 tsādhanatvena jñāne cikīrṣāya eva 2 saṃbhavena bhinnaviṣayakadveṣasyāhetutvāt // na cevaṃ pravṛttiyatnātiriktasya
kriyāvyatirekānuguṇasya dveṣaprayojyasya nivṛttiyatnasyābhāvādveṣe mānābhāvaḥ / dveṣmītyabādhitānubhāvāt //
duḥkhābhāvasādhanepi tatsādhanatvena dveṣyābhāvasādhanatvena jñāne sati sādhanagocaracikīrṣāyā eva saṃbhavenetyarthaḥ -- bhinneti // śatruvaṣakadveṣasya tadvadhasādhanagocarakṛteśca bhinnaviṣayatvena dveṣyābhāvasādhanakṛtau śatruviṣayakadveṣasyāhetutvādityarthaḥ //
yadi dveṣo na kṛtihetustarhi dveṣo 'līka eva bhavedityāśaṅkya pratyakṣeṇāsiddhimāha --na caivamiti // evaṃ dveṣasya pravṛttirūpasādhanagocarakṛtā 3 vahetutve dveṣaviṣaye mānābhāva ityanvayaḥ / duḥkhasādhanādau nivṛttirūprayatnaṃ prati bhinnaviṣayasyāpi dveṣasyaiva hetutvāt dveṣe nivṛttirupakāryameva mānamityata uktam -- pravṛttīti // pravṛttirūpaprayatnetyarthaḥ --kriyeti // aṅgaceṣṭādarupakāryetyarthaḥ -- abhāvāditi // duḥkhādikāryābhāvanukūlyasya duḥkhagocaradveṣajanya nivṛttirūprayatnasyābhāvādityarthaḥ / pravṛttirūpo nivṛttirūpaśceti yatnadvaividhyaṃ yadi syāttadā pravṛttiprayatnaścikārṣādvāreṣṭasādhanatājñānāyasādhyaḥ / nivṛttiyatnastu dveṣasādhya iti dveṣaḥ prāmāṇikaḥ syāt / na caivam / pravṛttirūpaprayatnābhāvasyaiva nivṛttitvāt //
na ca nivṛttirūprayatnābhāva eva pravṛttiriti vaiparītyaṃ śaṅkyam /
1.trasā-ka. tatretyapi vartate -ga. 2.vāṃsa-ka. 3.tyahe-a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 305
------------------- ---------- --------
nanu tathāpi ghaṭādau ceṣṭāvyāpārakakṛtereva hetutvavadhāraṇāt kṣityādau ca ceṣṭāyā yogyā 1 nupalabdhibādhitatvā 2 tkṛterahetutvam / na caitasmin --
suṣuptidaśāyāṃ nivṛttivirahasatvena pravṛttisādhyaceṣṭādikāryādyāpatteḥ //
na ca tadā nivṛttiviraha eva neti yuktam / tadā duḥkhasādhanatvajñānaviraheṇa tannimittadveṣasya nivṛttihetorabhāvena nivṛtterabhāvāt //
na caivaṃ pravṛttiyatno rāgānnittastu dvaiṣāditi kusuñjalyuktivirodhaḥ / tanmate tathātvepi maṇikṛnmate tadabhāvāt / anyathā"kutastarhi dveṣaḥ / śatrūn dveṣmītyabādhitapratyakṣā4"diti maṇyuktivirodhāt //
etena yattu kusumāñjalivākyānurodhena kuta ityādimaṇivākyasya pakṣadharīyaṃ kleśanārthavarṇanaṃ tattu maṇukṛdabhiprāyājñānamūlamiti vibhāvitaṃ dhyeyam //
evaṃ kṛteraparokṣajñānacikārṣāpūrvakatvaṃ vyabhicāranirāsena samarthya"syādetat ghaṭādau kṛtisādhyatā hastādivyāpārādvāraiva na tu sākṣāt ityādinā maṇyuktabādhaśaṅkātatsamādhī āha -- nanu tathāpītyādinā // aprayojakatvasādhyavaikalyavyabhicāranityānumitinityadveṣāpattirūpatarkaparāhatyadoṣāṇāmabhāvepītyarthaḥ -- ceṣṭeti // aṅgaceṣṭetyarthaḥ -- ahetutvamiti // tathāca kṛtimajjanyaṃ bādhitamiti bhāvaḥ //
na ceṣṭākṛtyordvāribhāvāpannatayā ghaṭādau hetunā kintu pratyekameva / na caivaṃ kṛticeṣṭayoḥ paurvāparyānupapattiḥ / pitāputrayoḥ paurvāparye 3 pyekatra ghaṭe dvayoḥ svātantreṇa hetutvapadupapatteḥ / tathā ca yathoktasādhye na bādha iti bhāvenāśaṅkya nirāha -- na ceti //
1.gyopa-ca. 2.tvena kṛ-mu-ca.. 3.ṇaika -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 306.
----------------------- ---------- ---------
na caikasmin ghaṭe pitāputrayoriva ceṣṭākṛtyoḥ svātantryeṇa hetunā / ghaṭānukūlaceṣṭāśrayasannihitasya tadanukūlakṛtimato
nigaḍaniścaladehatvena ceṣṭārahitasyāpi puṃsastaddhetutvāpatterapi 1 cenmaivaṃ //
ceṣṭāvyāpārakakṛtitvena kāraṇatā na tāvatkāryamātre kṣityādau, vyabhicāreṇa tvayāpi tathā nabhyupagamāt //
nāpi kṛtijanyatvāvacchinne / ātmāśrayeṇa kṛtijanyatvasya svānavacchedakatvāt / ghaṭādau kāryaviśeṣe tathā kāraṇatve ca sāmānyaviśeṣanyāyena kāryasāmānye kṛtitvenaiva hetutvāt //
ata eva ceṣṭājanyatvaśarīrajanyatvādi 2 rūpopādhirapi na /

vyabhicārānna pratyekaṃ heturityāha -- ghaṭeti // kiṃ kāryamātre kṛtijanyakāryamātre vā ghaṭādikāryaviśeṣe veti hṛdi vikalpyādyadvayaṃ nirasyānte tviṣṭasiddhyā na bādha ityāha -- ceṣṭetyādinā // tvayāpīti // nirīśvarādināpi / na kevalamaśarīreśvaravādinā mayetyarthaḥ -- avacchinna iti // kāryamātra ityanukarṣaḥ --sāmānyeti // yadviśeṣayoḥ kāryakāraṇābhāvaḥ bādhakābhāve tatsamānyorapīti nyāyena ghāṭādirūpakāryaviśeṣatvena ceṣṭādvārakakṛtitvena kāryakāraṇabhāve vyabhicārarūpabādhakābhāvena kāryatvena kṛtitvena kāryakaraṇabhāvakalpanapakṣepi kevalakṛtereva hetutvādityarthaḥ -- ata eveti // kṛtitvena kṛtijanyatvasya nyāyaprāptatvādevetyarthaḥ //
1. cenna -mu - ca. 2.rūpapadaṃ na -cha-kha.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 307.
------------------- ----------- ---------
gauraveṇa ceṣṭātvādinā rūpeṇā kāraṇatvenopādheraprayojakatvam //
na 1 nvathāpi jñānamanityameva kartā śarīryevetyādivyāptibādha iti cenna / jñānatvādenityatvādinā kāryakāraṇabhāvāderabhāvena vyāpterevābhāvāt / kāryakṛtyośca kāryakāraṇabhāvāt / anyathāvayavomahāne 2 vetyādivyāptyā paramaṇurapi na sidhyet //
ata evādṛṣṭādvārakānityajñānājanyatvādinā satpratipakṣatvamapi nirastam /
anityajñānādimajjanyatvādirādipādārthaḥ -- neti // na bhavatītyarthaḥ -- ceṣṭātvādineti // śarīratvārādipadārthaḥ //
syādetat kartā śarīryeva jñānamanityamevetyādiprāthamikavyāptigrahapratyakṣavirodhāt ityādinoktaśaṅkottare niṣkṛṣyānuvadati -- nanvityādinā // anyatheti // vyāptiprayojakakāryakāraṇabhāvasya sādhyena vinā hetoranavasthitatvāderanukūlatarkasyābhāvepi vyāptyabhyupagama ityarthaḥ // vdyaṇukaṃ svanyūnaparimāṇadravyāpabdhaṃ kāryatvādghaṭavadityādyanumānena paramāṇusiddhirna syāt / yo 'bhāvaḥ sa mahān yathā 3 tryaṇukādiḥ / avayavaścāyaṃ paramāṇurityanena bādhāditi syādityarthaḥ //
nanvathāpi kṣityādikaṃ noktasādhyavat adṛṣṭadvārakānityajñānājanyatvāt 4 ghaṭavadita satpratipakṣatvam / asiddhinirāsāya hetvoradṛṣṭadvāraketyādyuktirityata āha -- ata eveti // tadeva vyanakti /
1.nutathā -mu-ca. nanvapi - ka-kha. 2.evakāro nāsti -cha-kha. 3.dvaya-kuṃ. 4.śarīrajanyatvāt -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 308.
------------------------ ------------ ---------
aprayojakatvāt / ajanyatvasyai 1 va hetutvasambhavena vyāptigrahānaupayikaviśeṣaṇāntaravaiyarthācca //
ata eva śaśaśṛṅgapratibandyapi nirastā / tatrānukūlatarkābhāvāt ṣa katraikyaṃ tu lāghavāt //
nanvanumitervyāpakāṃśe vyāpakatāpacchedakamātraprakārakatvādihāpi vyāpakaḥ kartā vyāpakatāvacchedakakartṛtvena na si 2 dhyete / ekatvena kathaṃ setsyatīti cenmaivaṃ / anumitisāmāgrīmahamnā tathātvepi lāghavatarkasahakāri 3 rūpapramāṇasāmagrīmahimnākyasya 4 prakāratvepapatteḥ / taccakṣityadyupādānagocaraṃ jñānādikaṃ lāghavādekaṃ nityaṃ ceti viṣasaṃkocakābhāvātkapālaghaṭādigatarūpa---
aprayojakatvāditi //
nanvevamayogyasya sādhane śaśo viṣāṇavān paśutvādgovaditi śaśaśruṅgasiddhirapi syāditi āha -- ata eveti // aprayojakatvādevetyarthaḥ / tadeva vyanakti -- anukūleti //
nanvevaṃ kartṛmātrasiddhāvapi tadekatvaṃ kutaḥ siddhamityata āha -- katraikyaṃ tviti // tadeva śaṅkottarābhyāṃ vyanakti -- nanvityādinā // astu katraikaḥ tadgatajñānāderekatvādisiddhiḥ kathamityata āha -- tacceti // jñānādikamityanvayaḥ //
1. 'eva ' iti nāsti -kuṃ. -ga. 2.dhyatu-mu-ca-ka. 3.ra-ga-kha-kuṃ. 4.svetyadhikaṃ-kha.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 309.
--------------------- -------- ----------
gurutvādāvīśvarasyai 1 va kartṛtvena rūpādyupādānabhūtakapālādigocaratvāvaśyaṃbhāvācca sarvaviṣayakameveti //
atrocyate / anupalabdha prākkodiṣu bhūbhūdharādiṣu kāryatvameva kutaḥ / sāvayavatvāditi cet / sāvayavatvaṃ sāṃśatvaṃ cedgaganādau vyabhicāri 2 --
evamūditamanumānaṃ dūṣayituṃ pratijānīte -- atrocyata iti //"hetuvirodho dvividhaḥ asiddhiravyāptiśce"ti bhagavatpādoktyā hetudoṣayorasi 3 ddhivyāptyabhāvayormadhye 'siddhereva prāthamyāt parairapyasiddhaviruddhetyādiprācāṃ nirdeśenāsiddheḥ prāthamyopagamācca / samavetatve 4 satītyādinābhimatakāryatvahetorasiddhiṃ tāvat"kiñcānupalabdhaprakkoṭiṣu kāryatvaṃ kutaḥsiddham"ityādinā tatvanirṇayaṭīkoktāṃ prapañcayati -- anupalabdheti // prakkodiḥ prāgabhāvaḥ //
nanu kṣityādikaṃ kāryaṃ sāvayavatvādghaṭavadityanumānāttatsiddhiḥ / na ca sāvayavatvenaivoktarūpakṛtimajjanyatvaṃ sādhyatāṃ kiṃ madhye kāryatvasādhaneneti
vācyam/ pūrvoktarītyā kṛti 5 janyatve kāryatvasyeva sāvayavatvasyānukūlatarkābhāvāt kāryatvarūpasādhyena hetūcchityādirūpānukūlatarkābhāvaditi bhāvenāśaṅkyate -- sāvayavatvāditi cediti //
"tarhyevamākāśādīnāmapi kāryatvaprasaṅgāt"ityādiśāstrayonisūtrasudhoktiṃ hṛdi kṛtvāha -- gaganādau vyabhicārīti // tadeva vyanakti -- gaganeti //
1.evakāro nāsti -mu-ca-cha. 2.rāt -ka. 3.dvayavyāptavo-kuṃ. 4.tvadityadinā-mu. 5.majjanya-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 310.
----------------------- ------------ ---------
gaga 1 nādeḥ paramāṇośca saṃyogatvena sāṃśatva 2 siddheḥ / vistṛtaṃ caitadanyatra / dravyārabdhadravyatvaṃ cedakāryatvavādinaṃ pratyasiddham /
gaganādiḥ sāṃśaḥ saṃyogitvāt ghaṭavat / na cāprayojako hetuḥ / tasyeha pakṣī neha pakṣītyabādhitapratītyā gaganādau vyāpyavṛttitvāyogena svātyantābhāvasāmānādhikaraṇaṣūpāvyāpyavṛttitvasya caikatra virodhenaikadeśarūpāṃśavṛttitvasyaiva gaganādau
sarvatra vyāpyavṛttitvāyogenaikadeśarūpāṃśavṛttitvasyaiva vācyatvāt / tasyāpyaupādhikatve 'navasthādyāpātena svābhāvikāṃśavyatirekeṇa saṃyogitvasyaivānupapatteriti bhāvaḥ //
nanvevaṃ gaganakālaparamāṇvāderapi saṃyogitvena sāṃśatve tulyanyāyatayā 3 śasyāpi saṃyogitvena sāṃśatvaṃ tadaṃśasyāpyovamiti paramāṇvaṃśasyāpyānantyaṃ syāt / tathā ca gaganaparamāṇvostulyaparimāṇatāpattiḥ / kiñca paramāṇutvavyāghātaḥ / api copādānādirūpāvayavādiriktāṃśasatve mānābhāvāt tadrūpāṃśavatvasya gaganādāvapyabhyupagame 'nityatvāpetteścetyata āha / vistṛtaṃ caitadanyatreti //
"ataḥ sarvapadārthānāṃ bhāgāḥsantyeva sarvadā /
sarvadikṣvabhisaṃbandhādavibhāgaḥ parāṇutā //
ityādyanuvyākhyāsudhāyorvaiśeṣikādhakaraṇe vastṛtamityarthaḥ /
1.nakālādeḥ -ka-ca-cha-kha. 2.tvena-cha-kha. 3.sāṃśa -kuṃ.
īsyā-nukva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 311.
------------------ ---------- ------------

dravyasamaveta 1 dravyatvaṃ cet 2 jātyāderivākāryatvenāpyupapatyā aprayojakatā / madhyamaparimāṇatvaṃ cettadāpyaprayojakataiva -- gaganapradeśasyeva sāṃśatvenai 3 va tadupapatteḥ / avayavanairapekṣyeṇaiva madhyamī 4 bhūtaparimāṇāśrayatvamātreṇa dravyasya madhyamaparimāṇatvopapatteśca //
sarṣapo yāvantaṃ deśamavaṣṭabhya vartamāno dṛśyate tāvatyevānadhikatadavayavaparaṃparā gaganepyevamityaṅgīkāre tulyapiramāṇatāpatteḥ / yataḥ svāvayavaṃ vinā svatantramanavayavarūpamapakṛṣṭaparimāṇaṃ nāsti sa paramāṇurityuktervyāghātābhāvādityā 5 dyukteriti bhāvaḥ / tathopādānātiriktāṃśasatvādikaṃ copādhikhaṇḍaṭīkābhāvaprakāśikāyāṃ vistṛtamityarthaḥ //
jātyāderiveti // adravyasya jāterekatvasaṅkhyāparimāṇāderdravyasamavetatvapyakāryatve yathā dravyasametadravyasyāpyakāryatvamastu / vipakṣe bādhakābhāvāditi bhāvaḥ -- gaganapradeśasyeveti // yathā iha pakṣītyādipratītyā pakṣyādyādhārapradeśasya madhyamapiramāṇatvepi tasya pradeśasyāpyuktadiśānekāṃśayutatvaṃ tathā kṣityāderavayavārabdhatvarūpakāryatvābhāvepi gagana 6 pūrvottarāvadhiśūnyānantāṃśayutatvābhāvenānekāṃśayutaparamāṇuto 'nekāṃśayutatvena ca tadubhayaparimāṇānyapirimāṇarūpamadhyamaparimāṇatvasyopapatterityarthaḥ //
parimāṇasyāvayavopacayahetukatvamupetyoktam / vastatastadeva māstvityāha -- avayaveti / yathā paramāṇvādāvavayavanairapekṣyeṇaivāṇupirimāṇaṃ mahatparimāṇaṃ ca tathā madhyamapiramāṇamastu /
1.dravyatvaṃ cet itināsti -kuṃ. 2.'rūpyasamaveta' ityapi vartate -ka.
3.dravyasamaveta -kha-ga. 3.'eva' iti nāsti -cha-kuṃ. 4.mabhū-ka-cha-kha. 5.ādipadaṃ nāsti -mu. 6.pūrvottarapadaṃ na -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 312.
-------------------------- ---------- ---------
bhūmyāderupalabhyamānā bhāgāstu nāramyakarūpā avayavāḥ kintu gaganasya pradeśabhedā iva kālasya kṣaṇādaya iva cāṃśā eva santu //
ata eva bhūmeḥ khananādinā pūrvāvayavanināśenāvayavyantarotpatteḥ kāryatvaṃ siddhamiti nirastam / kṣaṇādināśena kālasyāpi tatprasaṅgāt /
pradīpaguṇe prabhāyāṃ darśanāt / na ca prabhā na guṇopitu dravyamiti yuktam / guṇādvā'lokavaditisūtrabhāṣyaṭīkācandrikāsu
tadanuvidhānādinā guṇatvasamarthanāditi bhāvaḥ //
avayavanairapekṣyeṇetyā 1 dyuktaprameye pratyakṣabādhamāśaṅkya nirāha -- bhūmyāderiti // nanvākāśapradeśānāṃ vināśādṛṣṭerbhūmyavayavānāṃ tadṛṣṭerbhūmyavayavānāṃ tadṛṣṭervaiṣamyamityata āha --kālasyeti // pradeśabhedakṣaṇalavādīnāmaupādhikatve bhūmyavayavā 2 nāmapi tathātvamastviti bhāvaḥ -- pūrvavayavīti // nodanābhighātādināvayavakriyādvārā paramāṇuparyantamasamavādikāraṇasaṃyoganāśena pūrvadravyanāśe sati punaradṛṣṭādhīnaparamāṇusaṃyogadvārā khaṇḍakṣityādikāryotpatteḥ pīlupākaprakriyāsiddhatvātkāryatvaṃ siddhamityarthaḥ //
na caivaṃ khaṇḍakṣityadau kāryatvasiddhāvapyakhaṇḍakṣityādau na siddhamiti bhāgāsiddhiriti vācyam / nāśena tatrāpi tadanumānāditi bhāvaḥ //
1.ādipadaṃ nāsti - kuṃ. 2.adityadhikaṃ --kuṃ.
īsyā-nukatvaṃ-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 313.
------------------ --------- ----------
khanakādereva bhūmyādikartṛtvāpatteśca / pratyabhijñāvirodhācca / kṣaṇabhaṅgāpātācca//
taduktaṃ bhadavatpādaiḥ"viparyayeṇāpyanumātuṃ śakyatvāt"iti /
ata evetyuktaṃ vyanakti --kṣaṇādīti // na ca kṣaṇādīnāmaupādhikatvāttatropādhināśa eveti yuktam / viśeṣaṇanāśe viśiṣṭasya nāśāt / aṃśānāmaupādhikatvasyopādhikhaṇḍanādau nirāsena svabhāvikatvācceti bhāvaḥ /
khananādinā kṣitināśotpatyaṅgīkāro 'pyukta 1 eveti bhāvenāha -- khanakāderiti // tathācāṃśataḥsiddhasādhanatā syāditi bhāvaḥ //
yadatroktaṃ maṇau"tatra kṣitināśa eva kartṛtvaṃ na tu khaṇḍakṣitau"avasthitisaṃyogebhya eva tadutpatteḥ iti / tanna / tathātve khaṇḍakṣitināśepyakartṛtvāpātāt / anubhavavirodhasyobhayakṣa tulyatvāt //
ekadeśanāśakartṛtve tvakhaṇḍakṣityutpattireva neti kutaḥ kāryatvaṃ kṣityāderiti bhāvenāha -- pratyābhijñeti // kṣaṇeti // pratikṣaṇaṃ kṣityādau vāyvādyabhighātādinaikaikāvayavāpagamena pratikṣaṇaṃ tadapagamanimittanāśotpattyorupeyatvāditi bhāvaḥ //
evaṃ sāvayavatvaṃ sāṃśatvadirūpeṇa vikalpya vyabhicārāsiddhyanyathāsiddhya uktāḥ / astu sāvayavatve yatkiñcit / athāpi tarkaparāhatiḥ / sāvayavatvāt kṣityādikaṃ kāryaṃ cet anupalabdhaprākkoṭitvādakāryamapi syādgaganavaditi bhāvena tatsaṃvādoktyā vyanakti -- taditi // kṣityādau kāryatvānumānaṃ tarkaparāhatamityetat"na cānumānāttatsiddhaḥ viparyayeṇāpyanumātuṃ śakyatvāt"iti tatvanirṇaye uktamityarthaḥ //
1.eveti nāsti - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 314.
----------------------- ------------- -----------
asmadādyanupalambhamānaprākkoṭitvena hetunā gaganādidṛṣṭāntenākāryatvasyāpyanumātuṃ śakyatvādityarthaḥ //
kiñca ghaṭādau darśanamātreṇa bhūbhūdharādeḥ sāvayavatvena kāryatvānumāne rūpādau darśanamātreṇa paramāṇvādeḥ sāvayavatvaviparyayeṇa niravayavatvena kāryatvānumānaṃ 1 kiṃ
na syāt //
prakṛtopayogitayā tadvākyārthamāha -- asmaditi // pūrvavākyasya tu sāvayavatvānumānāt kṣityādau kāryatvasiddhiriti na ca vācyamityartha iti bhāvaḥ /
etena kāryatvasyāsiddhyuktiparaṭīkā 2 mūlarūḍheti darśitam //
nanu sāvayavatvakāryatvayorghaṭādiṣu bhūyaḥ sahacāradarśanātprākkoṭirapyasti kṣityāderityanumīyata ityasiddho heturiti cet tatkimanyathānupapattirūpānukūlatarkasahitaṃ sahacāradarśana kevalaṃ vā / nādyaḥ / anyathopapatteruktatvāt / nāntyaḥ / atiprasaṅgādityāha -- kiṃ ceti // mūlavākyaṃ vivṛṇvannevāha -- sāvayavatvaviparyayeṇeti // phalitamāha -- niravayavatveneti //
na ca gaganādau vyabhicāraḥ śaṅkyaḥ / kāryātiriktasya sarvasyāpi vipratipatyā pakṣatvāt / ata eva paramāṇvāderityuktiḥ / na
ca paramāṇukālākāśādeḥ kāryatve kāraṇāntaramapi tasyopeyam tasyāpyevamityanavasthāpatyādidoṣa iti vācyam / bījāṅkuravadupapatteḥ / pralayasya ca nirīśvaravādino saṃmate/ / niravayavamadhye kasya cidakāryasya kasyacitkāryaryopagamavat kasyacitsāvayavasyaivākāryasyābhyupeyatvācca //
1.'kartari' ityadhikaṃ -ka. 2.api ityadhikaṃ vartate -mu.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 315.
-------------------- --------- ---------
etadapyuktam"viparyaṇeti"//
kiṃ ca kartrabhāvepi kāryatvasya sakāraṇakatvamātreṇopapannatvenāprayojakatā 1 / anyathā karmādikārakaviśeṣābhāvenāsanaśayanādikāryaṃ na syāt //

karmādikaṃ na sārvatrikam / kartā tu sārvatrika iti cenna / tasyaivādyāpyasiddheḥ /
niravayaṃ dravyamakāryameveti cet niravayaṃ vastu kāryameva rūpādivadityupapatteḥ //
nanvavayavābhāve tatsamavetatvarūpakāryatvaṃ bādhitamiti cet / rūpādivadevopapatteḥ /
dravyasyāyaṃ niyama iti cettasyaiva nirasyatvāt / samavāyasyāgre nirasiṣyamāṇatvena pari 2 māṇatvenaiva kāryatvopapatteścetyādijñeyamiti bhāvaḥ -- etadapīti // niravayavatvena paramāṇvādeḥ kāryatvānumānamityarthaḥ //
evaṃ kāryatvasyāsiddhimuktvā vyāptyabhāvopapādanāya"kāraṇābhāvaprayuktatvātkāryābhāvasya"ityādinā ṭīkoktamanukūlatarkābhāvaṃ prapañcayaṃstadapi mūlārūḍhaṃ darśayati -- kiñcetyādinā etadapyuktamityantena // anyatheti // kartṛrūpakarakaviśeṣābhāvena kāryābhāva ityarthaḥ -- āsaneti // āsa upaveśane āste śīṅ svapne śete bhā dīptau bhātītyāderakarmakatvādasanādikāryaṃ karmasaṃpradānāpādānakārakahīnamiti karyaṃ na syādityarthaḥ //
1.eva ityadhikaṃ -cha. 2. ṇāmatve -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 316.
----------------------- ------------ ---------
ghaṭādau darśanaṃ tu 1 sakartṛkatvasyaiva śarīradharmādharmasukhāduḥkhasvaprayojanāpekṣādimajjanyatvāderapyasti //
etadapyuktaṃ viparyayeṇeti"/ parānaṅgīkṛtaśarī 2 rajanyatvādinetyarthaḥ //
viparyayeṇetyasya parāṅgīkṛtavaiparītyenetyarthamupetyāha -- parānaṅgīkṛteti // tathā ca kāryatvasya śarīrasukhaduḥkhādimajjanyatvādinā sahabhāvadarśanepi yathā tatra kāryatvamaprayojakaṃ tathā sa kartṛkatvepīti bhāvaḥ / asminpakṣe"na cānumānāttatsiddhiḥ"iti pūrvavākyasya kāryatvānumānātsakartṛkatvasiddhiriti na cetyartho dhyeyaḥ //
nanu loke sakarmakākarmakādikāryaṃ dṛṣṭimityastu karmādihīnamapi kāryam / kartṛhīnastu na dṛṣṭam / kintu kartṛmadeva / kṣityādi tu 3 vipratipannam / na ca śarīrādimatkartṛkamapi dṛṣṭimityuktamiti vācyam / kṛtiṃ vinā kāryatvānupapattivat śarīrādikaṃ
vinā tadanupapatterabhāvāt / kāryatvaṃ hi kṛtikarmatvam / ṛhalorṇyaditi pyatpratyayāntasya karotestadarthatvāt / na ca
kāryaśabdo rūḍhaḥ /
"bhavetāṃ yadi vṛkṣasya vājikarṇo kathaṃ ca na /
adṛ 4 ṣṭāṃ samudāyasya kaḥ śaktiṃ jātu kalpayet"//
iti prokṣaṇyadhikaraṇavārtikoktarītyāvayavārthasambhave samudāyaśaktikalpanānupapatteḥ/ anyathā prokṣaṇyādiśabdopyudakaviśeṣe rūḍha
iti syādityato 'stu nāma kāryatvaṃ kartṛjanyatve prayojakaṃ tathāpi tvaduktaviśiṣṭasādhyetvaprayojakamevetyāha -- kiñcetyādinā //
1.tu. iti nāsti ka-kha. 'kartṛriva' iti vartate -ga. 2.rija-ka-kuṃ. 3.to -mu. 4. kḷptāṃ - a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 317.
------------------ ---------- ---------
kiñcāstukṛteḥ kāryasāmānyaṃ prati hetutvam / tathāpi 1 tvatuktasvajanyetyādibahuviśeṣaṇaviśiṣṭakṛtitvena na / kintu tadviparītena laghunā kṛtitvenaiva //
na caivaṃ kapālagocarakṛtyabhāvepi 2 paṭagocarakṛtyā ghaṭotpattiḥ śaṅkyā / ghaṭarūpakāryaviśeṣaṃ prati kapālagocarakṛtirūpaviśeṣasya hetutayā tadrahitāyāḥ sāmānyasāmagryāḥ kāryajanakatvāt //
na caivaṃ prakṛtepi kṣityupādānagocarakṛtirūpakāraṇaviśeṣaḥ kalpata iti vācyam / tvayā kalpyamākṛtiviparītāyāḥ kḷptāyāḥ kṣitijanakādṛṣṭajanakakṛtereveha viśeṣakāraṇatvāt //
jñānacikīrṣākṛtināṃ pratyekameva hetutayā sādhyatrayopagamena militānāmahetutvātkṛterityevoktaṃ na tu jñānāderiti / evamagrepi / taditi // hetutvamityarthaḥ //
etadapi dūṣaṇaṃ mūlārūḍhamiti bhāvena kāryatvānumānāt svajanyādṛṣṭaprāgabhāvavyāpyaprāgabhāvapratiyogibhinnopādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimajjanyatvādisiddharna ceti pūrvavākyārthamupetya
viparyayeṇetyuttaravākyasthaviparyayaśabdārthaṃ vadannevāha -- tadviparīteneti // kāryaviśeṣaṃ pratīti // yatsāmānyanyāyāditi bhāvaḥ //
na cānumānattatsiddhiriti pūrvavākyasthatatsiddhiśabdārthaṃ vivṛṇvanneva śaṅkāmanūdya nirāha -- nacaivamiti // prakṛtepīti // kṣityādāvapītyarthaḥ //
uttaravākyasthaviparyayaśabdārthaṃ vadanneva hetumāha -- tvayetyādinā // kṣitijanakādṛṣṭeti // havirādigocarajīvakṛterevetyarthaḥ / adṛṣṭasya yajñādisatkarmajanyatvāt //
1.na iti atrāsti - mu. tat ityadhikaṃ-cha. 2.yatkiñcidro -ga- kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 318.
----------------------- ----------- --------
na ca kapālagocarakṛtivyatirekeṇa ghaṭavyatireka iva kṣityupādānagocarakṛtivyatirekeṇa kṣitivyatireko dṛṣṭaḥ / yena sāpi hetuḥ syāt/
nanvevaṃ ghaṭādāvapi tajjanakādṛṣṭadajanakakṛtereva hetutvamastu / na tu kapālagocarakṛteraviśeṣādityata āha -- na ceti // yena sāpīti // kṣitijanakādṛṣṭajanakahavirādigocarajīvakṛtivyatirekeṇa kṣityādavyaterestu"kāryamātre 'dṛṣṭaṃ hetuḥ"iti
vadatastavāpi saṃmata iti tādṛśakṛtistu syādeva heturiti bhāvaḥ / uktaṃ ca sudhāyām"adṛṣṭavatāṃ jīvātmanāmeva kartṛtvopapatteḥ"iti śāstrayonisūtre //
nanvevaṃ nedaṃ sakartṛkatvaṃ tathātve bhojakādṛṣṭadvārā bhoktṛkṛtijanye ghaṭādau bhoktṛkartṛkatva vyavahārāpatteḥ / uktaṃ ca maṇau"ata eva ghaṭabhoktā na tatkartā vyavahriyata iti"iti cenna / adṛṣṭadvārakaghaṭādyupādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimatopi tadanukūlāṅgaceṣṭānirapekṣakṛtitvāvyavahārāt tadanukūlaceṣṭāvatyeva tavdyavahārāt tvaduktaceṣṭānirapekṣakṛtimajjanyatvepi
sakartṛkatvavyavahārānāpatyā sakartṛkatvavivādāparihāreṇārthāntaratāpatteḥ / śarīraceṣṭādihīnepi kṣityādatartari kartṛtvaṃ pāribhāṣikaṃ cet adṛṣṭadvārā kṣityādijanakakṛtimatyapi kartṛtvaṃ
pāribhāṣikamevāstviti bhāvaḥ //
nana ghaṭādāvupādāna 1 vyatirekeṇa ghaṭādivyatirekadṛṣṭyā tādṛśakṛtimati kulāle mukhyakartṛtvopapatterihāpi kṣityādyupādānakṛtimān mukhya eva kartā syādityata āha -- ghaṭādāviti //
1. kṛtipadaṃ nāsti - kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 319.
------------------- --------- ---------
ghaṭādau darśanamātreṇa tatkalpane ca tvaduktaceṣṭānirapekṣakṛtiviparītā ceṣṭā dvārakakṛtireva kalpyā syāt //
evaṃ ca kṛteḥ kāraṇatāvacchedakakṛtitvenaiva janakatā sādhyate 1 cedasmadādikṛtyā siddhasādhanam / tannivṛtyarthaṃ svajanyetyādiviśeṣaṇopādāne 'prayojakatā / tena rūpeṇa kṛterakāraṇatvāt //
na cānumānāttatsiddhiriti pūrvavākyārthānuvādo -- ghaṭādau darśanamātreṇa tatkalpane ceti // svopādānagocarakṛtikalpane cetyarthaḥ / kṣityādāviti yojyam / uttaravākyasthaviparyayaśabdārthaṃ vadannevāpādyamāha -- tvadukteti // ceṣṭādvārakakṛtireveti //

nanūktamatra ghaṭādau kāryaviśeṣe ceṣṭādvārakakṛtidṛṣṭāvapi yatsāmānyaviśeṣanyāyena kāryasamānye kṛtitvena hetutvāditi cenna / kḷptayā kṣitijanakadṛṣṭajanakakṛtyaivaupapattāvakḷptakṛtikalpanasyaiva bādhakatvena bādhakābhāva ityasyāsiddheriti bhāvaḥ //
chalottaratvanirāsāyānumānadoṣaṃ niṣkṛṣyāha -- evaṃ ceti // darśanamātrasyātiprasañjakatve satītyarthaḥ -- akāraṇatvāditi // ghaṭādau darśanamātrasya śarīraceṣṭādyatiprasañjakatvāt yatsāmānyaviśeṣānyāyasyā 2 kḷptānekādṛṣṭakalpanāprasaṅgabādhitatvenāgre dūṣyatvena cānavatārādi bhāvaḥ //
1. dhyācet - kuṃ. 2.syakla - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 320.
----------------------- ----------- ----------
kiñcopādānaśabdo yadi yatkiñcidupādānaparastadā śabdaphūtkārādau siddhasādhanam / tasyāpi yatkiñcitpratyupādānabhūtamṛdaṅgādigocarāsmadādiniṣṭhajñānādijanyatvāt / yadi tu sarvalokasiddhavyutpatyanusāreṇa samabhivyāhṛtaparastadopādānaśabdārthībhūtasamāyikāraṇe lāghavātsamavāyikā 1 raṇabhāgatyāgena ---
nanvastu tarhi upādānāgocaretyādyeva sādhyamityataḥ"kāryasāmānyaṃ hi kāraṇasāmānyāyattam"iti ṭīkāṃ hṛdi kṛtvā parābhimatasādhyaṃ nirāha -- kiñcopādānetyādinā // siddheti // aṃśataḥsiddhasādhanamityarthaḥ//
na ca tatra jñānecchayorna kāraṇatvam / kiṃ tu kṛtimātrasyaiva militānāṃ teṣāṃ svaviṣayasamavetakāryaṃ pratyeva janakatvāditi vācyam / jñānādighaṭitaṃ sādhyatrayamevedamiti maṇikṛdabhimatatvenoktadoṣāpirihārāt //
yatatroktaṃ ṭhakkurādāvupādānagocaratvena yasya jñānāderjanakatvaṃ tādṛśajñānādijanyajñānaṃ sādhyam / tena ca rūpeṇa
svaviṣayasamavetakāryaṃpratyeva janakatvānna doṣaḥ / svajanyā 2 dṛṣṭetyādiviśeṣaṇaṃ tu kā 3 līrūpeṃ'śataḥsiddhasādhanatāvāraṇāyeti / tanna / vakṣyamāṇadiśā lāghavena kāraṇagocarajñānāditvena janakatayoktarūpeṇa janakatvasya kvāpyakalpanāt //
yatkiñciditi // svagatarūpādhikaṃ pratītyarthaḥ / mṛdaṅgādītyādipadena tālvādigrahaḥ -- upādānaśabdārthībhūtetyādi // vedāntimata iva parīṇāmikāraṇānaṅgīkārātsamavāyikāraṇetyuktam /
1.kāraṇapadaṃ nāsti - ca-ka-kha-ga. 2.nyetyādi -kurṃ. 3.yaru -mu.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 321.
------------------- ---------- -----------
kṣityadhikaṃ prati tvaduktaviparītakṣityādikāraṇagocarakṛtitvenaiva
kāraṇatvagrahāttathābhūtakaraṇasādhanepi siddhasādhanameva / kṣitijanakādṛṣṭajanakajñānāderadṛṣṭadvārā kṣitijanakahavirādiviṣayatvāt / na ca havirādi kṣitiṃ prati prayojakameva na tu kāraṇamiti vācyam / tatrā 1 pi kāraṇaśarīrapraviṣṭānanyathāsiddhabhāgatyāgena tvaduktaviparītaniyatapūrvava 2 rttirūpaprayojakagocarakṛtitvenaiva hetutve 'tilāghavāt /
svoktadoṣaṃ mūlārūḍhaṃ darśayituṃ na cānumānāttatsiddhiriti pūrvavākyasya kṣityādyupādānagocarajñānāditvena tajjanyatvasiddhirna cetyarthamupetyottaravākyasya viparyayaśabdārthamāha -- tvadukteti // kāraṇatvagrahāditi // ghaṭādau lāghavena ghaṭādikāraṇagocarakṛtitvenaiva kāraṇatāgrahāt kṣityādāvapi tathaiva kāraṇatvakalpanādityarthaḥ /.
astu tathaivopādānapadaṃ kāraṇamātraparam / tāvatāpīśvarasiddhe 3 rityata āha -- tathābhūteti // kṣityādikāraṇagocarakatitvena rūpeṇa kṛtirūpakāraṇasādhane 4 cetyarthaḥ / uktarūpajñānavajjanyaṃ cikīrṣāvajjanyamityatrāpyevaṃ doṣo dhyeya iti bhāvena kṛtimātrasya prāgvvayahārepi jñānāderityuktam / na caitadarthameva svajanyādṛṣṭetyādi viśeṣaṇamuktamiti vācyam / tatpakṣe 'prayojakakatvadoṣasya hetāvuktatvāditi bhāvaḥ -- prayojakameveti // ghaṭe kulālapitṛvaditi bhāvaḥ / mūlārūḍhatāpradarśanāya tvaduktaviparītetyuktiḥ / evamagrepi -- prayojakagocareti / tvaduktetyarthaḥ //
1.thā-ga-kuṃ. 2.vṛtti-cha.kha-kuṃ. 3.ddhi-a. 4.nepī-mu-'ca' iti nāsti-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 322.
------------------------ ------------ ---------
yaccoktaṃ viśeṣayorananvayavyatirekeṇa vā kāraṇatvena vā sāmānyorapi kāraṇatvamiti / tatra ca na tāvadādyaḥ / anvayavyatirekacostvaduktaviparīte svasamānaprakārakakāryakāraṇabhāvagraha eva sāmarthyasya kḷptatvāt / adhika 1 sāmarthyakalpanāyāṃ ca bījābhāvāt /
nanu yaduktaṃ kṣityādyupādāgocarakṛtivyatireko na dṛṣṭaḥ / yena sā pi heturiti / tanna / viśeṣayoranvayādidṛṣṭyā sāmānyayorapi tatkalpanādityata āha -- yaccoktamiti// nanvidamityaprayojakamityādiśaṅkottararūpapūrvagrantha ityarthaḥ -- tvaduktaviparīta iti // ghaṭakulālakṛtyoranvayādinā kāryasāmānyakṛtisāmānyayoḥ kāryakāraṇabhāva iti yatvaduktaṃ tadviparīte ghaṭatvakulālakṛtitvarūpānvayavyatirekaprakārasamānaprakārakāryakāraṇabhāva eva sāmarthyamityasya daṇḍaghaṭādau nirṇītatvādityarthaḥ //
bījeti // nanu bādhakābhāva eva bījamiti cenna / tādṛśasāmarthyakalpanāyāmanekādṛṣṭakalpanasyaiva bādhakatvāt / ghaṭādāvadṛṣṭasya hastaceṣṭānirapekṣakṛtijanyatvanityasarvaviṣayajñānādijanyatvāderanekasya kalpyatvāt / kḷptasāmarthyamātrasvīkāre tu lāghavāt / anyathā tanturūpayoranvayavyatirekābhyāṃ kāryagatarūpasāmānyaṃ prati kāraṇatarūpasāmānyaṃ kāryagataguṇamātraṃ prati
kāraṇagataguṇamātraṃ kāraṇamiti vā kalpyaṃ syāt / 2 tatra yadyadbādhakamupanipatati tatsarvamapi tadanuguṇaprakriyākalpanayā parihārthaṃ syāditi bhāvaḥ //
1.kesā - cha-kuṃ. 2.'tatra' iti ekameva vartate -mu.a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 323.
------------------- ---------- ------
nāpi dvitīyaḥ vimate sāmānyaṃ karyakāraṇabhāvāpanne bādhakaṃ vinā kāryakāraṇabhāvāpannaviśeṣasaṃbandhitvāt / dhūmavahnisāmānyavadityatra vyatirekāvacchedakarūpavatvasyai 1 vopādhitvāt / na ca sādhanavyāpakatā / tvatpakṣe kṛtitvasya deśataḥ kālataśca vyatirekahiteśvarakṛtivṛttitvena vyatirekānavacchedakatvāt /
sāmānye iti dvivacanāntam / kāryasāmānyakṛtisāmānye ityarthaḥ -- bādhakaṃ vineti // sāmānye vyabhicārarūpabādhakaṃ vinetyarthaḥ / yaddharmavatvenopasthitayoḥ 2 viśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvastaddharmāliṅgatatvaṃ tatsaṃbandhitvaṃ dhyeyam / ghaṭakulālayoḥ

kāryakāraṇabhāve kāryasamānyapuruṣasāmānyayoḥ pramāṇavākyatvena vaktṛvākyārthapramātvena kāryatyādikalpane 'pi vākyasāmānyavaktṛjñānasāmānyayośca tadabhāvadvyabhicāravāraṇāya bādhakaṃ nineti -- vyatireketi // atra rūpaśabdo dharmaparaḥ / dhamasāmānyavahnisāmānyayoḥ kāryakāraṇabhāvo hi na tādṛśadhūmaviśeṣavahniviśeṣasaṃbandhitvanibandhano 'pitu yatra vahnyabhāvastatra dhūmābhāva iti vyatirekaṃ pratyavacchedaka 3 bhūtavahnitvadhūmatvākhyadharmavatvanimitta eva / kāryakāraṇabhāvāpanna ghaṭadaṇḍādisthale sarvatra tathā darśanena 4 sādhyavyāpakatvaṃ vyaktamiti sādhanavyāpakatvaṃ vyanakti 4 -- na cetyādinā //
vyatirekāvacchedakarūpavatvasyaiva kāraṇayāyāṃ tantratve śabdasamavāyikāraṇatayā'kāśasiddharna syāt / 5 tathā jñānādisamavāyikāramatvena ātmasiddhaśca na syāt 5 / paratvāparatkāraṇatayā deśakālasiddhaśca na syāt /
1.evakāro nāsti - ca-cha-ka-kha. 2.viśeṣayoriti nāsti -kuṃ. 3.bhūtapadaṃ nāsti -a. 4.'nāt/ sādhyavyāpakatvaṃ vyanakti' ityasti-kuṃ. 5.iyaṃ paṅktirnāsti - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 324.
----------------------- ----------- ---------
na caivamākāśādyasiddhiḥ / sākṣiṇaiva tatsiddheḥ / śabdādikāraṇatvena tadasiddhāvapi guṇasya samavetatvavyāptyā śabdasamavāyikāraṇatvenaiva tatsiddheśca /
teṣāṃ nityavibhutvena vyatirekāvacchedakarūpavatvābhāvādityāśaṅkya nirāha -- na caivamiti // sākṣiṇaiveti // ātmasvarūpajñānarūpeṇa sākṣaiṇaivetyarthaḥ / śabdajñānāvidhaurajātibadhirāderapyākāśapratītyā śabdakāraṇatayaivākāśadhīriti niyamābhāvātsākṣiṇaivetyuktam //
vivṛtaṃ caitat /
"satyatvaṃ gaganādeśca sākṣipratyakṣasādhitam /"
ityādyānumānikapādīyānuvyākhyānasudhayorvādāvalyāñceti bhāvaḥ //
kiñca"dra 1 vyakāraṇatvavat samavāyikāraṇatvaṃ viśiṣṭaṃma na grāhyaṃ kintu samavāyitvasamānādhikaraṇaṃ kāraṇatvameva samavāyikāraṇatvam / tathā ca"ubhayagrāhakasamājādubhayagrahe 2 arthasamāja"iti pakṣadhādyukteḥ kevalasamavāyitvagrāhakopanipātena tanmātresyāpi grahaṇasambhavāditi bhāvena sākṣiṇi vipratipannaṃ pratyanyathāpyākāśasiddhamāha -- śabdeti / samavāyitveneti / samavāyavṛtyā śabdāśrayatvenetyarthaḥ / śabdaḥ kvacidāśritaḥ guṇatvāditi sāmānyatastadāśrayasiddhau 3 śabdoṣṭadravyātiriktadravyāśritaḥ aṣṭagravyavṛttitve bādhakopapannatve satyāśritatvāditi sāmānyapiraśeṣābhyāṃ
śabdādisamavāyitvenaiva siddhisambhavāditi 4 bhāvaḥ //
samavāyikāraṇatvaṃ viśiṣṭameva grāhyamiti matepi tena 5 rūpeṇākāśasiddhiprakāraṃ maṇyuktameva darśayati --nimitteti //
1.'vye sama' ityeva vartate -kuṃ. 2.vārthaḥ samā -mu. nārthaḥ samā-a. 3.śabdapadaṃ na - kuṃ. 4.tyarthaḥ -a. 5.'sva'
ityadhikaṃ -kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 325.
--------------------- ----------- ---------
nimittakāraṇatāgrahe yatra yadā na daṇḍastatra tadā na ghaṭa iti saṃsargābhāvarūpas vyatirekasya tantratvepi samavāyikāraṇatvagrahe yanna samavāyikāraṇaṃ tatra na kāryamityanyonyābhāvarūpavyatirekasyaiva tantratvena śabdasamavāyikāraṇatvenāpi tatsiddhisambhavācca / na ca samavāyibhinna iva tvanmate kṛtiviṣayibhinnaḥ prasiddhaḥ / yena kṛterapyanyonyābhāvarūpavyatirekeṇa kāraṇatā gṛhyata / sarvasyāpīśvarakṛtiviṣayatvāt / pārimāṇḍalyasyāpi svaniṣṭhaghaṭābhāvasākṣātkāraṃ prati saṃyuktasamavetaviśeṣaṇatārūpapratyāsa 1 tyantarbhūtatayā hetutveneśvarakṛtiviṣayatvāt /
ādipadena vyāptyasamavāyikāraṇagrahaḥ -- saṃsargābhāvarūpasyeti // nimittakāraṇakāryayorāśrayayibhāvābhāvāt saṃsargābhāvasya tantratvamiti bhāvaḥ //
nanvevaṃ cedīśvarakṛtisiddhirapyevamastu / yanna kṛtiviṣayaḥ na tatra
kāryamityanyonyābhāvarūpavyatirekeṇaiva kṛtikāryayoḥ kāryakāraṇatvagrahasambhavena kṣitirūpakāryānukūlakṛtisiddhirityata āha - na ceti // sarvasyāpīti // īśvarakṛteḥ kāraṇamātraviṣayakatvāt sarvasyāpi yatkiñcitpratikāraṇatvāditi bhāvaḥ//
nanvastvātmakālakāśāderapi svagataguṇopādānatayeśvarakṛtiviṣayatvam / paramāṇuparimāṇasya pārimāṇḍalyaśābditasya kiñcitpratyapyakāraṇatvāt / tatra yanna kṛtiviṣayo na tatra kāryamiti vyatirekagrahaḥ suśaka ityata āha-- pārimāṇḍalyasyāpīti // vdyaṇukagatahṛsvaparimāṇasyāpyupalakṣaṇaṃ dhyeyam -- yogyapratiyogikatvāderapi //
1. tti bhū - cha - ka -kha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 326.
----------------------- ------------ ---------
na ca tatra ghaṭābhāvo na pratyakṣaḥ / abhāvapratyakṣatvaprayojakatvena tvaduktasya yogyapratiyogikatvādestatrā 1 pi satvāt / evaṃ ca tvatuktadeśakālāparicchinnakṛtijanyatvaviparītaparicchinnikṛtijanyatvenāpyanumitiḥ syāt //
yaccoktamupādānajñānaṃ sākṣātkāratvenaiva 2 heturiti ----
anyonyābhāvapratyakṣe hyadhikaraṇapratyakṣaṃ tantram / na tvabhāvapratyakṣamātre / abhāvapratyakṣe hi pratiyogiyogyatvaṃ vā yatra yatsatvamanupalabdhavirodhītyuktadiśā pratiyogisatvaprasañjanaprasañjitapratiyogakatvarūpamanupalabdheryogyatvaṃ vā tantram / tacca pārimāṇḍalyādāvabhāvagrahepyastīti syādevābhāvaḥ pratyakṣa ityarthaḥ //
na dvitīya ityādinoktaṃ doṣaṃ"viparyayeṇāpyanumātuṃ śakyatvāt"iti mūlārūḍhaṃ kurvanneva niṣkṛṣya darśayati -- evaṃ ceti // bādhakābhāvena vyatirekarūpavatvasya kāraṇatve tantratve satītyarthaḥ -- paricchinneti // asarvaviṣayānityarthaḥ / tathāca kāryatvaheturaprayojaka iti bhāvaḥ //
evaṃ parābhimatakṛtijanyatvāṃśe kāryatvahetoraprayojakatvamuktvā
aparokṣajñānajanyatvāṃśepyaprayojakatvamiti bhāvena kṛteraparokṣajñānapūrvakatvaṃ prāguktaṃ nirāha -- yaccoktamityādi // heturiti // kapālādikṛtāvityarthaḥ // tathāca kṣityādiniṣṭhakāryatvahetorvyāpakatayā kṣityādijanakamapīśvarajñānaparokṣameva siddhyatīti
yaduktamityarthaḥ -- tvanmate ceṣṭetyādi //
1.apipadaṃ nāsti -ga-kuṃ. 2.'kṛti' ityadhikaṃ - cha-ka-kha-ga.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 327.
------------------- ---------- --------
-- 1 tadapi na / tvanmate ceṣṭopādānasya vāyavīyaśarīrasyāpratyakṣatvepi tadadhiṣṭāturātmanaśceṣṭāhetukṛterāvaśyakatvena tvaduktāparokṣajñānatvaviparītena jñānatvenaiva kṛtihetutvāt / paramāṇvādiparokṣajñānena kṛtyabhāvastu na sākṣātvavirahāt / kiṃ tu kṛtiyogyatāprayojakadeśakālaviśeṣasatvaviṣayakatvavirahāt / ata evāndhasyāptākyādinā deśakālaviśeṣaheyopādeyajñāne sati hānopādāne yukte / yacca kapāladṛṣṭāntena kāraṇībhūtasaṃyogāśrayatvenātmanaḥ --------

vāyavīyaśarīrādāvupādānāparokṣajñānābhāvepi ceṣṭāhetutayā kṛtisatvenāpokṣatvasya kṛtau vyabhicārāditi bhāvaḥ //
tarhi paramāṇvākāśādigocaraliṅgādijanyajñānenāpi tadgocarakṛtiḥ syādityata āha -- paramāṇvādīti // deśeti // kapālāderiva deśaviśeṣe kālaviśeṣe satvābhāvādityarthaḥ / paramāṇornityatvena kālaviśeṣasatvaṃ nāsti gaganādau tu deśaviśeṣasatvaṃ neti na tatra kṛtiriti bhāvaḥ -- ata eveti // jñānatvenaiva kṛtihetutvādevetyarthaḥ -- heyeti // tatra sarposti atra rajatamastīti jñāne satītyarthaḥ /.
nanvastvaparokṣajñānavatvasiddhyabhāvastathāpi kulālavatkāryahetutayā syādeveśvarasiddhiḥ / kulele ghaṭahetutvasya prāgeva sādhanādityataḥ prāguktaṃ dṛṣṭānte sādhyavaikalyoddhāramanūdya nirāha -- yacceti // ghaṭakāraṇībhūtasaṃyogāśrayasya kapālasya ghaṭakāraṇatvadarśanāditigranthenoktamityarthaḥ -- laghuna iti //
1.tanna - ga.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 328.
------------------------ ---------- --------
-- kāraṇatvasādhanaṃ 1 tanna / kapālādeḥ kāraṇatve tvadukta viparītasya laghunaḥ kāryāśrayatvasyaiva tantratvāt /
kāryāsamavāyikāraṇasaṃyogāśrayatvāpekṣayā kāryaśrayatvasya laghutvāt / tathā cātmanastadabhāvāpanna ghaṭahetutvamiti dṛṣṭantaḥ sādhyavikala eveti bhāvaḥ / na ca bhutakālāderapi ghaṭakāraṇatvaprasaṅgaḥ/ samavāyavṛtyā tadāśrayatvasyābhimatatvāt //
etaccābhyupetyoktam / vastutastu samavāyasyāgra nirasiṣyamāṇatayā //
"tantubhyonyaḥ paṭaḥ sākṣātkasya dṛṣṭipathaṃ gataḥ"
iti smṛtyā saṃyogāviśeṣavaśiṣṭakapāladvayātiriktaghaṭasyaivābhāvādṛṣṭāntāsiddhiḥ//
kiṃ ca saṃyogasya hetutvopagamepi tadavacchadakatvenānyathāsiddhatvādātmano na hetutvam / na caivaṃ ceṣṭādvārā ghaṭahetuprayatnavadātmasaṃyogāvacchedakatvenātmanonyathāsiddhau tata eva prayatnasyāhetutvamiti yuktam / prayatnasya svatantrānvavyatirekābhyāmeva hetutvena tasya tādṛśasaṃyogaviśeṣaṇatvanibandhanatvābhāvāt / prayatnavadātmasaṃyogasya hetutvena manābhāvācca / yena tadāśrayatayāpyātmā hetuḥ syāt / svavyadhikaraṇatadīyaguṇavyatirekaprayuktavyatirekapratiyogitvaṃ tu mantrapāṭhajanyaviṣaca 2 lane mantrarūraśabdaguṇakākāśasaṃyogāsamavāyikāraṇatvahīne svavyadhikaraṇamantrarūpākāśīyaguṇavyatirekaprayuktavyatirekapratiyogitvarūpahetumati vyabhicāri / tathā tulāyāmekadigavasthitādhakagurutvajanyāparadigavathitonnamanakriyāyāṃ ca vyabhicāri /
1.tatra - cha - ka - kha. 2.hāne - a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 329.
------------------- ---------- ---------
yaccoktaṃ jñānamanityamevetyādi vyāptiramūleti tanna /
na ca tatrāpi sādhyamastīti vācyam / vipratipatteḥ / na ca krameṇa sthaladvaye vyabhicāravāraṇāyādṛṣṭādvāraketi pratyakṣeti ca guṇaviśeṣaṇam / mantrastvāśutaravināśitvādadṛṣṭadvāraiva viṣacalanahetuḥ gurutvaguṇaśca na pratyakṣa iti vācyam / tathātve svavyidhikaraṇapadavaiyarthyāpatteḥ / pratyakṣapadenaiva prāguktatatkṛtyalābhādadṛṣṭavadātmasaṃyogasya kāraṇatābhaṅgaprasaṅgācca / ceṣṭāyāmātmakāraṇatvaprāptavapi ghaṭaṃ pratyātmanaḥ kāraṇatvāsiddheśca //
etena mūrtavṛttiyatkāryaṃ yadiyaguṇanimittakāraṇakaṃ tattatsaṃyogajanyamiti vyāptyā saṃyogakāraṇatvasiddhiḥ / atra śabdajanye gaganasaṃyogajanye śabdagocarapratyakṣe vyabhicāranirāsāya mūrteti / tanturūpajanye tantusaṃyogājanye paṭarūpe tannirāsāya nimitteti / daṇḍāvayavīyadaṇḍanimittake daṇḍāvayavasaṃyogājanye ghaṭe tadvāraṇāya guṇeti padamiti rucidattoktaṃ nirastam / pūrvoktonnamanakriyāyāṃ vyabhicārādityalam // nanvastūpādānagocarajñānaṃ jñānatvenaiva kṛtiheturna tvaparokṣatvena / astu ca ghaṭādau kulālakṛtyādereva hetutayā kulālasyāhetutvena taddṛṣṭānteśvarasyā ca kṣityādihetutayā siddhyabhāvaḥ / tathāpi tādṛśajñānaṃ kāryatvahetoḥ pakṣadharmatābalānnityameva sidhyatīti tadāśrayatayeśvarasiddhirbhavatu ko doṣaḥ / na ca jñānamanityameva sākṣātkārastvindrayajanya eva icchā jñānajanyaiva kṛtiricchājanyaivetyādivyāptibādhaḥ / jñānatvānityatvayoḥ
kāryakāraṇabhāvāderabhāvena vyāpteramūlatvāt / kāryakṛtyośca kāryakāraṇabhāvādityuktatvādityatastannirāha -- yacceti / yathāhi kṛticajanyatvameva prayojakaṃ lāghavāt na tu śarīrajanyatvādikamityucyate tathā ātmaviśeṣaguṇatvādireva manaḥprabhṛtikāraṇajanyatve prayojaka iti ātmaviśeṣaguṇatvasyeśvarīyajñānecchākṛtiṣu tisṛṣvapi satvāt / sākṣātkāratvecchātvakṛtitvarūpadharmatrayasyāpīśvarīyajñānādau pratyekaṃ satvena ca manaḥprabhṛtikāraṇajanyatvāpattyā anityatvasya durvāratvāditi bhāvaḥ //
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 330.
--------------------- -------------- ----------
lāghavena kṛtijanyatve janyatvasyai 1 va manojanyatve ātmaviśeṣaguṇatvasyaiva indriyajanyatve sākṣātkāratvasyaiva jñānajanyatve icchātvasyaiva icchājanyatve kṛtitvasyaiva tantratvena vyāpteḥ samūlatve tvaduktaviparītasyeśvarajñānādyanityatvasyā 2 numātuṃ śakyatvāt //
na cāsyā vyāpterasmadādijñānādimātravaṣayakatvātkāryatvānumānena ca pakṣadharmatābalādasmadādi bhinnakartṛsiddhyā bhinnavaṣakatvādapratibandhakateti vācyam /
saṅkyāpiramāṇādyātmasāmānyaguṇe manojanyatvābhāvādviśeṣaguṇatva 3 syetyuktam / manojanyatvaṃ ca manastvena rūpeṇa tajjanyatvaṃ dhyeyam / tena manaḥkriyāyāmātmamanaḥ
saṃyogādau ca manojanye nāvyāptidoṣaḥ / evaṃ jñānajanyatva ityādinā tajjanyatvaṃ dhyeyam //
"vayaṃ tu brūmaḥ pakṣadharmatābalānnityatvaṃ sidhyati"ityādinā maṇyuktamevāśaṅkya nirāha - na cāsyā vyāpteriti // jñānamanityameva sākṣātkāra indriyajanya eva ijacchājñānajanyaivetyādivyāpterityarthaḥ -- mātreti // pakṣadharmatābalalabhyāprasiddhajñānādyaviṣayakatvādityarthaḥ -- 4 kartriti // aparokṣajñānacikīrṣākṛtimatpuruṣasiddhyetyarthaḥ /
1.sthalacatupaṣṭayepi 'eva' iti nāsti -kha. 2.api ityadhikaṃ - kha -ga. 3.ṇasye - a. 4.kṛtīti - a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ ) īśvaravādaḥ pu - 331.
-------------------- --------- ---------
sāmānyapratyāsatyābhyupagame samānaviṣayakatvāt / tadanabhyupagame sthāpanānumānavyāpteraprasiddhakartusādhakatva ivāsyā api vyāptestadbā 1 dhakatve samānaprakārakatvasyaiva tantratvāt / anyathā bādhasatpratipakṣāva 2 pyapratibandhakau syātām / pratyakṣādisiddhābhāvapratiyogi yacchaityam tadanyasyaiva śaityādeḥ pakṣadharmatābalātsiddhiriti tatrāpi suvacatvāt /
adṛṣṭadvārakaśarīrajanyatvamupādhiśca /

kimetadbhinnaviṣayatvaṃ yatra dhūmastvāgniriti mahānasādau dhūmavahnyorvyāptigrahaḥ sāmānyapratyāsatyā parvatādipakṣaniṣṭhadhūmavahnī api viṣayīkaretīti tvanmatarītyocyate, atha sāmānyapratyāsatterabhāvāt anyatra jāyamānavyātpigrahaḥ pakṣīyahetusādhyenāvagāhate tathāpi samānaprakārakatvamātreṇa pakṣīyahetusādhyayorliṅgiliṅgibhāve niyāmaka iti mīmāṃsakarītyocyata, iti vikalpau hṛdi kṛtvā krameṇa nirāha -- sāmānyeti // samāneti // kāryatvakṛtijanyatvarūpasamānaprakārakatva 4 syaca jñānatvānityatvarūpasamānaprakārakatva 5 syate 4 tyarthaḥ -- anyatheti // uktavyāpterabādhakatva ityarthaḥ //
bādhāderapratibandhakatvaṃ vyanakti -- pratyakṣeti // vahniḥ śīto vastutvādityādau yatpakṣadharmatābalalabhyaṃ śaityaṃ tadanyasyaiva śaityasyābhāvaḥ pakṣībhūtavahnivyati 6 rikte gṛhīta iti pakṣībhūtavahnāveva vā yadi śaityābhāvo gṛhītaḥ -----
1.dvandha-kha. 2.'api' iti nāsti -kha. 3.dharmapadaṃ na -kha. 4.etāvannāsti -a. syaiva-kuṃ. 5.syeva jñānatvanityatvarūpasamānaprakārakatvasyaivetyarthaḥ -- kuṃ. 6.reke-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 332.
----------------------- -------- --------
na cāyaṃ pakṣadharmamātravyāvartakaviśeṣaṇavatvātsādhanaghaṭitatvādvyāptigrāhakataulyena hetusamānayogakṣematvāccānupādhiriti vācyam /
-- tadāpi tvagindriyagṛhītābhāvapratiyogiśaityādanyadeve 1 daṃ sādhyamānaṃ śaityamiti vaktuṃ śakyatvādityarthaḥ //
evaṃ kāryatvānumāne 'siddhyaprayojakatvabādhānuktvopādhi 2 ñcāha -- adṛṣṭeti // kṣityāderadṛṣṭadvārāsmadādiśarīrajanyatvātsādhanāvyāpakatvāyādṛṣṭādvāraketi śarīreti ca viśeṣaṇam / ghaṭādau sādhyavyāpakatvaṃ vyaktam //
upādhyābhāsoyamityāśaṅkya nirāha -- na cāyaṃ pakṣamātreti //
tādṛśasyāpyupādhitve parvatetaratvāderapyupādhitāpatyānumānamātroccheda iti bhāvaḥ -- sādhaneti // kāryatvāparaparyāya janyatvaghaṭitatvādityarthaḥ / tādṛśasyāpyupādhitve 'tiprasaṅgāditi bhāvaḥ //
yadyapi samavetatve sati janyatvaṃ sādhanaṃ na tu janyatvamātram / tathāpi sādhanaviśeṣitavatsādhanaikadeśaviśeṣitopi nopādhiriti bhāvenedaṃ yojyam / yadvā dhvaṃsasādhāraṇapakṣatve janyatvameva heturiti tadabhiprāyametat //
vyāptigrāhaketi // yatra sakartṛkatvaṃ yatra śarīrajanyatvamiti vyāptigrāhakaṃ bhūyaḥsahacāradarśanādikaṃ yatra janyatvaṃ tatra sakartṛkatvamiti vyāptigrahepi tulyamiti 3 vyāptigrāhakataulyenetyarthaḥ / tathāca sādhyavyāpakatvāniścayānnopādhiriti bhāvaḥ//
4 śaṅkāgranthamaṇyuktameva samādhimāha -- śarīrajanyatva ityādinā darśanādityantena // ananugatatvenetyanantaraṃ anavacchedakatvāditi śeṣaḥ /
1.'idaṃ' iti nāsti -a. 2.ca iti nāsti-a. 3.tyarthaḥ -vyāpti-a. 4. 3 3 3 pṛṣṭe, 'hetusamānayogakṣemasyetī' tyārabhya ' siddhyatīti bhāvaḥ ' ityantaṃ atrāsti -mu.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 333.
-------------------- ------- ----------
śarīrajanyatve tvadabhimataghaṭitvāderananugatatvena tadviparītasya 1 kartṛjanyatvasyaivācchedakatvena sādhyavyāpakatvāt / sati ca sādhyavyāpakatve bādhonnītasya pakṣetaratvasya sahninādhūmasādhana ādrendhanaprabhavavahnimatvarūpasya sādhanaghaṭitasya jalasya rasatvena gandhavatve sādhye pṛthivītvarūpasya hetusamānayogakṣemasya copādhitādarśanāt / na ca kartṛjanyatve lāghavena
janyatvasyaivāvacchedakatvāddhetorvyāpti niścaye sādhyavyāpyahetvavyāpakatvādupādheḥ sādhyāvyāpakateti vācyam /
mūlārūḍhatābhivyaktyarthaṃ tadviparītetyuktam / sādhyeti // sakartṛkatvarūpasādhyetyarthaḥ / pakṣetaratvasyeti // tejo 'nuṣṇaṃ padārthatvādityatrātejatva 2 rūpopādhervyāvṛtyā
tadvyāpyasādhyā 3 bhāvasyāpi nirṇayāditi bhāvaḥ //
vahninetyādi // nanu tatra dhumavatve vahnimatvamātramaprayojakam / anukūlatarkābhāvāt / sādhanaghaṭitopi syādupādhiriti cettulyaṃ prakṛtepi tvadabhi 4 pretasakartṛkatve kāryatvahetorahaprayojakatvasya prāgupapādanāditi bhāvaḥ //
hetusamānayogakṣemasyeti // rasatvasya gandhavatvena vyāptiḥ pṛthivītvopahite grāhyā / natvanyatra / sā ca tatra yena mānena grāhyā tenaiva ca gandhavatvapṛthivītvayorapi siddhyatīti bhāvaḥ /"lāghavena bādhakaṃ vinā kartṛjanyatve hi janyatvamavacchedakaṃ na tu śarīrajanyatvaṃ gauravāt / tathāca na śarīrajanyatve sakartṛka 5 tvavyāpakam / ghaṭādau tvārthaḥsamājaḥ / ghaṭatvena śarīrajanyatvaniyamāt"ityādinā maṇyuktamāśaṅkya nirāha / na ca kartrīti / hetoriti / janyatva hetorityarthaḥ / dhvaṃsasādhāraṇapakṣatvapakṣe janyatvasyaiva hetutvāditi bhāvaḥ //
1.samastaṃ padaṃ -kuṃ-ga-cha. 2.rūpapadaṃ nāsti -a. 3.dhyasyāpyabhāvanirṇa -a. dhyavyāptyabhāvani - mu. 4.mate -a- mu. 5.tve - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 334.
----------------------- ----------- ----------
tvaduktarītyā kartṛjanyatve janyatvamadacchedakaṃ śarīrajanyatve tu ghaṭatvādikaṃ vā athavā tadviparyayeṇa śarīrajanyatve 1 janyatvaṃ kartṛjanyatve tu ghaṭatvādikaṃ 2 veti sandehena sandigdhopādherduṣparihāratvāt //
na ca kartṛjanyatvaṃ prathamaṃ jñātaṃ saccharīrajanyatāvacchedakatvena kalpyam / tacca kāryatvāvacchinnameva jñātamityupajīvyavirodhānna kartṛjanyatvaṃ śarīrajanyatāvacchedakamiti vācyam / tvadukta 3 rītyā śarīrajanyatvavattadviparītakartṛjanyatvasyāpi prathamaṃ ghaṭatvādyavacchedenaiva jñānasambhavāt //
prathamaṃ kartṛjanyatve janyatvamavacchedakaṃ kḷptamiti tadvirodhena śarīrajanyatve na sakartṛkatmavacchedakaṃ ata eva na sandigdhopādhitvamityādimaṇyuktamāśaṅkya nirāha -- na ca kartṛjanyatvamiti // tacceti // kartṛjanyatvamityarthaḥ / kartṛjanyatve
lāghavena janyatvasyaivāvacchedakatvāt / kāryatvāvacchinnaṃ kāryatvavyāpakam / kartṛjanyatvaṃ śarīrajanyatāvacchedakaṃ na sambhavati / tasya kāryatvarūpahe 4 tvavyākatvāt / śarīrajanyatvaṃ 5 sakartṛkatvavyāpyakāryatvāvyāpakaṃ 6 sakartṛkatvavyāpakaṃ 7 cetyasyāyogāt / ata upajīvyavirodhānna kartṛjanyatvaṃ śarīrajanyatāvacchedakamityarthaḥ -- śarīrajanyatvavaditi //
1.kartṛpadamadhikaṃ -kuṃ. cha. 2.ceti-ca. 3.rītyā -itināsti -mu.ca-ka-kha.rā. 4.tuvyā-a. 5.tvasa-a. 6.kasa-a. 7.katvece -a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 335.
------------------- --------- ---------
kiñca kṛtikāryayoḥ kāryakāraṇabhāvagrahepi na jñānecchayoḥ siddhiḥ /

śarīrajanyatvaṃ ghaṭatvādināvacchidyate yatra ghaṭatvādikaṃ tatra śarīrajanyatvamiti kartṛjanyatvaṃ tu kāryatvena yatra kāryaṃ tatra kartṛjanyatvamiti etacca prathamaṃ jñāyata iti yathā tvocyate, tathaiva kartṛjanyatvaṃ ghaṭatvādinaivāvacchidyate yatra ghaṭatvādi 1 tatra
kartṛjanyatvamiti prathamaṃ cāsya jñānaṃ sambhavatyena / grāhakasatvāt / tathā ca kartṛjanyatvaṃ ghaṭatvādināvacchinnatayā prathamaṃ jñātamiti tadvirodhānna kāryatvāvacchinnatvena paścājjñātuṃ śakyamiti kāryatvasyena kartṛjanyatvāvyāpyatvāttena kathaṃ tvadabhimatasakartṛkatvānumānam / pratyuta śarīrajanyatvavacchedakatvenaiva kāryatvasyāvagamāttena tadanumānameva syādityarthaḥ //
nanu yatsāmānyaviśeṣanyāyena kṛtitvakāryatvayoravacchedyāvacchedakabhāvagrahe sati kṛtijanyatvavyāpyakāryatvā 2 vyāpakatvātsādhyāpavyāpakatvaṃ śarīrajanyatvasyeti cenna / prāgena yatsāmānyeti nyāyalabhyapakṣasya khaṇḍanāt //
abhyupetyāpi kāryatvena kṛtijanyatvānumānam / jñānacikīrṣāvatvāṃśe śarīrajanyatvamupādhirbhavatyeva / na hi kṛtitvakāryatvayoriva jñānatvakāryatvayoricchātvakāryatvayorvā vyāpyavyāpakabhāve bījamasti / yena jñānecchājanyatvavyāpyakāryatvāpyāpakatvāccharīrajanyatvaṃ sādhyavyāpakaṃ syādityata āha -- kiñceti / grahepītyasya grahātkāryatvena kṛtisiddhāvapītyartho dhyeyaḥ -- na
jñānecchayoḥ siddhiriti // tayoḥ śarīrasaṃbandhanimittatvādīśvare ca tvayā tadanaṅgīkārāditi bhāvaḥ //
1. sakartṛ - a. 2. tvasyā - kuṃ .
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 336.
----------------------- -------------- ----------
ātmanaḥ śarīrasambhandhe jñānagatakāryatvasyeva jñānādisambhandhepi tvaduktakṛtitvamātraviparītakṛtigatakāryatvasyai 1 va tantratvāt /
na ca 2 kṛtivajjñānecchayorapi svāsantryeṇa kāryahetutvāttatsiddhiḥ / ātmasaṃyoge satyapi kṛtivyatirekeṇeva kṛtau satyāṃ jñānādivyatirekeṇa kāryavyatirekādarśanāt//
nanu kāryatvena kṛtisiddhāvupetāyāṃ kṛterjñānecchāpūrvakatvasya ghaṭakṛtyādau darśanātkṛtyānuṣaṅgikatayā tayorapi siddhiḥ syādeva / na ca śarīrasambhandhe tantrayorjñānecchayorbhāvāttatpratyuktaśarīrasambhandhasiddhiḥ / tasya janyajñānādiprayuktatvādityataḥ tarhi janyakṛtāveva jñānecchāpūrvakatvaṃ natvajanyatvakṛtāviti kāryatvasya pakṣadharmatābalānnityakṛtisiddhyā na jñānecchayoḥ siddhiriti bhāvenāha -- ātmanaḥ iti //
nanvastu kāryatvena kṛteri 3 va svāntryeṇa jñānādisiddhiḥ / śarīrajanyatvopādheḥ sādhyavyāpyacahetvavyāpakatvena nirāsasambhavāditi bhāvenāśaṅkya nirāha -- na ceti // yadvā jñānecchayoḥ siddhiḥ kiṃ kṛtyanuṣaṅgikatvenotasvāntryeṇā 4 tha jñātasyaiva kṛtiviṣaya 6 tvātkṛteḥsvātorthāsambaddha 7 tvadviṣayeṇa saha kṛteḥ pratyāsattitvena / ādyasyottaraṃ -- ātmana ityādi // dvitīyamāśaṅkya nirāha -- na cetyādi // ātmasaṃyoga iti // ātmano vibhutvena tvanmate sadā saṃyogā 8 diti bhāvaḥ /
1.evakāro nāsti-cha-kuṃ-ga. 2.kṛtivaditi nāsti-ga. 3.reva -kuṃ. 4.atha iti na -a. 5.na-kuṃ. 6.vedya ityadhikaṃ -a. 7.ndhāt-mu- a. 8.gabhāvā -a.
saṃbhavā-mu
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 337.
------------------ --------- ---------
na ca kṛterviṣayapratyāsattyarthaṃ jñānāpekṣā kṛtiviṣayayorjñānasyaiva 1 pratyāsattitvāditi vācyam / kṛtyajanakajñānasya pratyāsattitve 'tiprasaṅgāttajjanakajñānasya ca kṛtikāle naṣṭatvenāpratyasattitayā jñāne jñānasvarūpasyeva kṛtāvapi kṛtisvarūpasyaiva
pratyasattitvāt / anyathā kṛtikālaṃ jñānābhāvena ghaṭaṃ karomīti ghaṭatatyoḥ sambandhadhīrna syāt / tasmātvaduktakṛtyādi 2
trayaviparītakṛtimātravatvenāpyanumitiḥ syāt //
3 kiñcāstu kṛtipratyāsattitvena jñānasiddhiḥ/
nanvastvatiprasaṅgabhiyā janyakṛtāvanyatra janakajñānasya pratyāsattitvam / evaṃ ca jñānasya kṛtipratyasattitve kvacitsiddhe satīhāgatyānīdṛśasyāpyastu pratyasattitvamityatonyatrāpi tannāstītyāha -- tajjanaketi // ananyagatyāstu naṣṭasyāpi tathātvamapītyata āha -- jñāna iti // uktaṃ ca"na prayojanavatvāt"ityadhikaraṇasudhāyām //
"mahātātparyayukteśca"
ityetadvyākhyāvasare"prayatnasya viṣayaniyamārthaṃ buddhireṣṭavyeti cenna ---
1.etavakāro nāsti - rā. 2. tritaya - kuṃ - cha - ga. 3. etāvannāsti - ka.
nyāyadīpayutatarkatāṇcvam (pra.paricchedaḥ pu - 338.
------------------------- ---------- ------
icchā tu kathaṃ siddhyet / tathā ca tvadukta 1 tritayaviparītadvitayavatvenāpyanumitiḥ syāt //
kicñopādhervyabhicāronnāyakatvapakṣe tvaduktasakartṛkatvaviparītākartṛkatvasya śarīrajanyatvenāpyanumātuṃ śakyatvātsatpratipakṣatā / na ca kartrajanyatve 'janyatvasyaiva tantratvādaprayojako hetuḥ / 2 śarīrajanyatve kartṛjanyatvaṃ vāvacchedakaṃ kartṛjanyatve
kāryatvaṃ veti saṃdehasyopapāditatvena sthāpanāhetutaulyāt //
-- buddhivatsvatoviṣayapravaṇatopapatteḥ iti 3 iti bhāvaḥ -- kathaṃ sidhyediti // kiṃ kṛtyānuṣaṅgikatvenātha svatantryeṇota kṛtiprayatnasattitvena / na pakṣatrayamapi sambhavati / pūrvoktadoṣāditi bhāvaḥ //
evaṃ kāryatvahetoḥ sopādhikatvamuktvā satpratipakṣatāṃ cāha -- kicñetyādinā // nanu pramāṇalakṣaṇe"sa evopādhidoṣopi"ityuktopādheḥ pratipakṣatvenaiva doṣatvopagamāt, prācīnanyāyamate tathaivābhyupagamāccopādhyuktyaiva tadvyatirekarūpapratipakṣasyoktatvāt kiñceti doṣāntaratayoktirayuktetyata āha -- vyabhicāreti // maṇikṛnmate vyabhicāronnāyakatvopagamanopādhyuktyā hetorvyabhicārabuddherevodayena pratipakṣabuddheranudayāditi bhāvaḥ -- viparīteti // vimataṃ kṣityādi akartṛkaṃ śarīrājanyatvādgaganavadityanumātuṃ śakyatvādityarthaḥ / atra śarīrajanyatvadasiddhiriti śaṅkānavakāśaḥ -- aprayojaka iti // akartṛkatve ajanyamātrasya prayojakatvāditi bhāvaḥ /"sandehasyeti pratipakṣatānirvāhāyoktam /
1.kṛtyādi ityadhikaṃ -kuṃ-cha-ka. 2.śarīrajanyatvaṃ kartṛjanyatvaṃ vā - ka. 3. punaḥ 'iti' iti nāsti -kuṃ-a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 339.
-------------------- --------- ----------
atha mataṃ ākāśādavajanyatvasyaivākartṛkatvena vyāptigrahāccharīraviśiṣṭe tasmiṃstadabhāvavdyāpyatvāsiddhiḥ / tathā 1 ca viśeṣaṇaviśeṣyayorekaiva vyāptirvyāsajyavṛttiriti vā, viśiṣṭavyāptiśabdārthaḥ viśeṣyaniṣṭaiva vyāptirviśeṣaṇenāvacchidyata iti vā / tatra vyāsajyavṛttitve kevalaviśeṣyāvṛttitvāsaṃbhavo hetuḥ / viśeṣaṇenāvacchedyatve tu viśeṣyatāvacchedakasya vyā 2 pyatāvacchedakatvāsambhavaḥ / prakṛte tu nobhayam /

vastutastu kartṛjanyatve kāryatvaṃ nāvacchedakam / tena vināpi tasyopapatteḥ/ anyathā karmajanyatāvacchedakamapi kāryatvaṃ syādityādinā
kāryatvahetoraprayojakatvasyoktatvāditi -- taulyāditi // tathā ca nāprayojakatvamiti bhāvaḥ //
api ca"śarīra 3 janyatve vyarthaviśeṣaṇatvam / lāghavenājanyatvasyaiva vyāpyatvā"dityādinā maṇyādyuktaṃ niṣkṛṣyānuvadati
-- atha mata mityādinā atrocyate itya 4 ntena -- viśiṣṭavyāptīti // viśiṣṭahetuniṣṭhā vyāptiriti śabdārtha ityarthaḥ -- tatreti // kalpadvaya ityarthaḥ -- heturiti // yathā śabdo nityaḥ bhāvakāryatvādityādau -- viśeṣaṇenetyādi // yathā kṛṣṇāgaruvahnimān surabhidhūmavatvādityādāviti bhāvaḥ -- viśeṣyatvāvacchedaketi // ajanyatvārūpāvacchedaketyarthaḥ //
1.hi - kuṃ-cha-ga-rā. 2.ptya -kuṃ-cha-ga. 3.rā-mu. 4.tiparyaṃ -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.piricchedaḥ pu - 340.
----------------------- -------- ----------
vyāptau kevalaviśeṣyarūpājanyatvaniṣṭhatāyāḥ viśeṣyatvāvacchedakāvacchinnatāyāśca sambhavāt / na ca vyāptivatprakṣadharmatāyā apyanumityaṅgatvāttatsiddhyarthaṃ viśeṣaṇamiti vācyam / vyāptisamānādhikaraṇāyā eva tasyā aṅgatvenātraviśeṣyaniṣṭhavyāptivyadhikaraṇāyā viśiṣṭavṛttipakṣadharmatāyā anaṅgatvāt //
na ca cakṣustaijasaṃ rūpādiṣu pacñasu 1 rūpasyaiva grāhakadravyatvāt ityādau viśiṣṭavṛttipakṣadharmatā viśeṣyavṛttivyāpteraṅgaṃ dṛṣṭamiti vācyam / tatrāpyavadhāraṇamahimnā rūpetaraviśeṣaguṇāvyajñakatve sati rūpagrāhakatvasya hetṛtvena viśeṣyamātrasya manasi vyabhicāritayā vyāpterapi viśiṣṭhatvāt / na cātrājanyatvarūpasya viśeṣyasya vyabhicārosti //
rupādiṣu pacñasviti svarūpakathanaṃ matvāha -- tatrāpīti //
nanu rūpasyaivetyādereva rūpetaraviśeṣaguṇetyādyarthakatve rūpādiṣu pacñasviti vyartham 2 / ato rūpetarāvyajñakatvameva tadartho vācyaḥ / tathā ca cakṣuṣo rūpatvasyāpi vyajñakatayā hetorasiddhyāpatyā tannirāsakaviśeṣaṇaviśiṣṭa eva pakṣadharmatā
vyāptistu viśeṣya ityaruceraprasiddhivārakatvena sārthakyaṃ manvāna āha -- yadveti // alabdhātmakatvasyeti // kvāpyaprasiddhermanaḥprabhṛte rūpatvasyāpi grāhakatvāditi bhāvaḥ //
1.madhye ityadhikaṃ -kuṃ-cha. 2.atra"ekaviśeṣaṇaṃ viśiṣṭāvarakadharmatāvyāptistu viśeṣādityaruceḥ"iti paṅktirasti - a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 341.
------------------ --------- ----------
yadvā manasi vyabhicāravārakasyāvadhāraṇasya rūpādiṣviti viśeṣaṇaṃ vinā 1 labdhātmakasya vyabhicāravāraṇāśaktyā viśeṣaṇasyāpi tallābhasaṃpādanadvārā vyabhicāravāraṇāprayoja 2 katvameva / ajanyatvaṃ tu śarīraviśeṣaṇaṃ vināpi gaganādau labdhātmakam //
atha mata nīladhūmādāvapi viśiṣṭaniṣṭhaiva 3 vyāptiḥ / tatra vyabhicāropādhyorabhāvāt / anyathā viśeṣaṇānāmavyāpyatve nirāśrayā vyāptiḥ syāt / kiṃ tu nīladhūmatvaṃ na tadavacchedakam / gauravāt / api tu dhūmatvameva / na ca vyabhicāravārakanailyaviśeṣaṇavatvenājñāta evaṃ vyāptigrahāttadvatvena jñāte vyāptipra 4 māviraha iti vācyam / sahacāradarśane 5 vyabhicārādarśane ca sati dravyatvādimattayājñātepi dhūme 'vyabhicārādirūpavyāptigrahāditi cenmaivam /
"nīladhūmādau vyāptirastyeva/ anyathā viśeṣaṇānāmavyāpyatve nirāśrayā vyāptiḥ syā"dityādinā maṇyuktaviśiṣṭaniṣṭhavyāptipakṣā 6 śaṅkāmanuvadati -- atha matamityādinā maivamityantena // nīladhūmādāvapīti // tathā ca śarīrajanyatvepi viśiṣṭahetau vyāptirastyaiveti 7 tatra vyāptyasiddhipyutpādanamayuktamiti bhāvaḥ //
1.nupala-ka. 2.naka-kuṃ-ga-cha. 3.evakāro nāsti -kuṃ-cha-ka. 4.miti-kuṃ-ca-ga.
5.upādhyabhāvadarśane -ga. 6.kṣaśa-kuṃ-kṣānanu-a. 7.tatretidvivāramasti-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 342.
----------------- ---------- -------------
anumitiprayojakavyāptiviraho hi vyāpyatvāsiddhiḥ . tatprayojikā ca vyāptiḥ sādhyasāmānādhikaraṇyāvacchedakarūpavatva 1 lakṣaṇā na tvavyabhicārarūpānaupādhikatvarūpā vā / gauravāt / apadārthatve na avākyārthatvena codāharaṇavākyena tadapratīteśca / tadvirahaśca sāmānādhikaraṇyābhāvena vā yathā niradhikaraṇe vastuni, satyapi tasmiṃstasya sādhyanirūpitatvavirahādvā yathā viruddhe, satorapitayordharmasyānavacchedakatvavirahādvā yatheyaṃ pṛthivī dravyatvādityatra dravyatve /
viśiṣṭahetorvyāptivirahavādī avāntaraviśiṣṭaniṣṭhavyāptipakṣacodyaṃ vyāptivāde 2 maṇikṛdabhimatavyāptilakṣaṇamupetya nirāha -- maivamityādinā // gauravāditi // nañghaṭitatvāditi bhāvaḥ -- udāharaṇeti // yo yo dhūmavānasanāvasāvagnimānityādirūpavākyena dhūme vahnirūpasādhyanaikādhikaraṇyasya tadavacchedakadhūma 3 tvavatvasya ca pratīterivāvyabhicārāderapratīterityarthaḥ -- vastunīti // parvatognimān gaganavatvādityatra gaganākhyavastunītyarthaḥ -- tasminniti // sāmānādhikaraṇya ityarthaḥ -- viruddha iti // parvato 'gnimān hṛdatvādityādāvityarthaḥ -- dravyatva iti // tatra sāmānādhikaraṇyasya tasminpṛthavītvasāmānādhikaraṇyāvacchedakam / dravyatvasya pṛthavītvamātrasāmānādhikaraṇyābhāvāditi bhāvaḥ /
1.rūpā - kha. 2. da -kuṃ. 3. mava - kuṃ. 4.vyavatvaṃ - kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 343.
------------------- --------- ----------
vyarthaviśeṣaṇe ca nīladhūmādau sāmānādhikaraṇye tasya sādhyanirūpitatve ca satyapi nīladhūmatvasya vahninirūpitasāmānādhikaraṇyāvacchedakatvavirahāvdyāptivirahaḥ /
nanvihāvacchedakatvaṃ na tāvadavacchittipratyayahetutvādikam / ātmāśrayāt / nāpyavacchedyānyūnānātiriktavṛttitvam / vahnisāmānādhikaraṇyavatvalokādāvavidyamāne dhūma 1 tvādāvapi tadabhāvāt /
kintvanatiriktadeśakatvam / taccanīladhūmavatvepyasti / na ca tatrātivyāptivāraṇāyāvacchedyanatiriktadeśakadharmāntarāghaṭitatve satīti viśeṣyate /
astu prakṛte kimityata āha -- vyartheti // ādipadena śarīrā 2 janyatvādigrahaḥ -- avacchedakatvavirahāditi // gauravāditi bhāvaḥ / tathā ca viśiṣṭo 3 heturvyāptiśūnya eveti bhāvaḥ //
viśiṣṭaniṣṭhavyāptivādī vyāptivāde pakṣadharādyuktamavacchedakatvaniruktiniṣkarṣamanuvadannīladhūmatvādāvapi sādhyasāmānādhikaraṇyāvacchedakatvamastīti śaṅkyate -- nanvityādinā maivamityantena // 4 ādipadenāvacchedyavyāpyatvāvacchedyasamaniyatatvādigrahaḥ -- ātmāśrayāditi // hetu 5 tvasya niyatapūrvavṛttitvarūpatvānniyamasya vyāptitayā vyātpijñāne vyātpijñānasyāvaśyakatvāditi bhāvaḥ -- ativyāptīti //

1.vatvā -ca. 2.raja-a. 3.ṣṭahe- kuṃ. 4.iyaṃ paṅktiḥ ' ativyāptīti ' ityataḥ pragasti - a. 5.katva - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 344.
-------------------------- ------------- ------
nīladhūmatvasya ca dhūmatvarūpatādṛśadharmāntaraghaṭitatvānna tadavacchedakateti vācyam / evaṃ sati vyāptiśarīrasyābhāva 1 dvayaghaṭitatvenātigauravāt / udāharaṇavākye tadabhāvācceti cenmaivam //
avacchedakatvaṃ hi viśeṣaṇatāviśeṣarūpaḥ svarūpasambandhaḥ / na cāsyāpyudāharaṇavākyādapratītiḥ /
udāharaṇasthadhūmapadopasthāpitasya dhūmatvasyodāharaṇavākyopasthāpitena dhūmagatavahnisāmānādhikaraṇyena sahāvacchedakatvarūpasambandhasya saṃsargavidhayā bhānāt /
prameyadhūmatvadravyadhūmatvanīladhūmatvaitaddhūmatvādāvapi vahnisāmānādhikaraṇyarūpāvacchedyānatiriktadeśakatvasatvādativyāptītyarthaḥ -- abhāvadvayeti // sādhyasāmānādhikaraṇyānatiriktadeśakadharmāntaraghiṭitatve sati
sādhyasāmānādhikaraṇyānatiriktadeśakatvamityatra yadyapi nañtrayapraveśādabhāvatrayaṃ tathāpi anatiriktetyasyaiva dvirupādānādabhāvadvayetyuktam / yadvā satyantapraviṣṭanañdvayāpekṣayā abhāvadvayetyuktam //
kecittu tādṛśadharmāntarāghaṭitatve sati sādhyasāmānādhikaraṇyadeśatvaṃ tadarthaḥ / evaṃ cābhāvadvayamevetyāhuḥ / taccintyam / prameyatvadravyatvādāvativyāpteḥ //
ko viśeṣaṇatāviśeṣaḥ / viśiṣṭajñānajanakajñānaviṣatvādirūpatve cātmāśrayādityata āha -- svarupasambandha iti //
nanu kuta evamiti cet / avacchedakatvanirukteriti vadanti / tathāhi / yaduktamavacchedyānatiriktadeśakatvamavacchedakatvamiti / tanna /
1. traya - ka - kha - rā.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 345.
------------------- --------- ----------
sa ca svarūpasambandho laghuni dhūmatva eva kalpyate / na tu guruṇi nīladhūmatva iti nīladhūme na vyāptiḥ //
na ca laghudhūmatvamapi nīladhū 1 me 'stīti vācyam / hetutāvacchedakasyaiva hi sāmānādhikaraṇyāvacchedakatā vācyā / upasthitatvāddharmāntarakalpane gauravācca / iha 2 tu hetutāvacchedakatvenopāttasya nīladhūmatvasya śarīrajanyatvasya ca sāmānādhikaraṇyānavacchedakatvena vyāpyatvāsiddheḥ //
idaṃ sukhi ātmatvādityādāvīśvarātmani sukhābhāvasamānādhikaraṇe vyabhicāriṇi gatatvāt / ātmatvasya jīvātmani sukhasāmānādhikaraṇyenātmatvatvasya sukhasāmānādhikaraṇyānatiriktavṛttitvāt //
na ca sādhyābhāvacasamānādhikaraṇāvṛttitvamavacchedakatvam / ātmatvaṃ tvīśvarātmani sukhābhāvasamānādhikaraṇameveti vācyam / kevavānvayasādhyakahetāvabhāvāt / tatra sādhyakahetāvabhāvāt / tatra sādhyābhāvāprasiddheḥ //
nāpi sādhyasāmānādhikaraṇyābhāvādhikaraṇāvṛttimavacchedakatvam / ātmatvaṃ tvīśvarātmavṛttitvāvacchedena sukhasāmānādhikaraṇyābhāvādhikaraṇameveti vācyam /
vṛkṣaḥ etatkapisaṃyogavān etadvṛkṣatvādityadāvyāpteḥ / etadvṛkṣatvasyāpi mūlāvacchedenaitatkapisaṃyogasāmānādhikaraṇyābhāvādhikaraṇatvāt / yadi caitadvṛkṣatva etatkapisaṃyogasāmānādhikaraṇyasya satvātkathaṃ tadabhāva iti / tarhyātmatvepi tulyametat / viruddhayorapyavacchedakabhedenāvirodha ityetasyāpi sāmyāt /
1. matve - ga - kha. 2. ca - ka - rā - kha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 346.
------------------------ -------- --------
na caivaṃ vimato nirdhūmaḥ ādrendhanaprabhavavahnirahitatvāt, surabhi 1 dhūmarahitaḥ candanaprabhavavahnirahitatvādityādāvapi vyāpyatvāsiddhiḥ syāditi vācyam / tatra kāryamākāraṇabhāvamūlakānutarkeṇa vahnirahitatva 2 āndrendhanaprabhavavahnirahitatvā 3 dāvapi vyāptiniścayāditi //
nāpi adhikaraṇaikadeśānavacchedena sādhyasāmānādhikaraṇyābhāvavadavṛttitvaṃ tat / etadvṛkṣatve cādhikaraṇaikadeśamūlāvacchedenaiva sādhyasāmānādhikaraṇyamiti viśiṣṭavyatirekasya tatrāpi satvānnāvyāptiḥ / ātmatve tu īśvararūpādhikaraṇavṛttitvāvacchedenaiva sādhyasāmānādhikaraṇyābhāvavatvam / na tu tadaikadeśāvacchedeneti na tatrātivyāptiḥ / kevalānvayini ca tādṛśasādhyasāmānādhikaraṇyābhāvavatvaṃ gaganādau prasiddhamiti na kopi doṣa iti yuktam / sukhāderavyāpyavṛttitayā jīvātmanyapyātmatvasya sukhasāmānādhikaraṇyābhāvādhikaraṇatayā tatra tadekadeśavṛttitvasyaivāvacchedakatvāditi dik //
tasmādavacchedakatvānirukteḥ svarūpasambandha evāvacchedaka 4 tvamiti nīladhūme 'stīti / tathā ca tādṛśāvacchedakadharmavatvānnīvaladhūmopi vyāpya eveti śaṅkiturbhāvaḥ //
na caivamiti // gurudharmasya vyāpyatānavacchedakatve kāraṇaviśeṣābhāvena kāryaviśeṣābhāvānumānaṃ na syādityarthaḥ //
1.dhūmapadaṃ- na -ka. 2.iva ityadhikaṃ - kuṃ-cha-ka-kha-ga. 3.dityā -kuṃ-cha. 4.kami -kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 347.
-------------------- ---------- --------
atrocyate //
vyabhicārajñānasya hyanumitipratibandhakatvamanubhavasiddham / tvadanumataṃ ca / tacca na bādhādivatsākṣā 1 tsādhyaviru 2 ddhaviṣayakatvāt / kiṃ tu karaṇībhūtavyāptijñānavighaṭanadvārā / tacca vyāptestvaduktasādhyasāmānādhikaraṇyāvacchedakarūpavatvaviparītevyabhicārābhāvaviśiṣṭasahacārarūpatva eva yuktam /
evaṃ nīladhīmadṛṣṭāntena śarīrajanyatvasya vyāpyatvāsiddhatve pūrvapakṣite 3 sati na maṇyuktaṃ vyāptisvarūpamanumityaṅgam kintvanyadeva taccāsti nīladhūme śarīrajanyatve ca ato na vyāptiśūnyatvamiti bhāvena siddhāntayati -- atrocyata ityādinā // tvadanumataṃ ceti // anumitikāraṇībhūtābhāvapratiyogiyathārthajñānaviṣayatvamiti vyabhicārādihetvābhāsalakṣaṇokteriti bhāvaḥ //
anumitipratibandhakatvaṃ hi dvedhā / anumitiviṣayavirodhiviṣaya 4 tvena sākṣādeva vā, tatkāraṇībhūtajñānaviṣayābhāvagāhitvena tatkaraṇavaghaṭakatvena vā / tatrādyaṃ bādhapratipakṣayoreva / na tvanyasya / dvitīyaṃ tu syāditi bhāvenāha -- taccetyādinā // vyāptijñāneti //
yadyapi parāmarśa evānumitikaraṇam tārkikamate / yathāha"liṅgaparāmarśo 'numāna"miti / tathāpi karaṇasya vyāpāravatvaniyamātparāmarśasya karaṇatve vyāpārābhāvāvdyāptijñānaṃ karaṇaṃ parāmarśo 'vāntaravyāpāra iti liṅgakaraṇatāvāde maṇikṛduktarītyā karaṇībhūtavyāptijñānetyuktam -- tacceti // vyāptijñānavighaṭakatvamityarthaḥ / mūlārūḍhatāṃ darśayituṃ viparīta ityuktiḥ //
1.t / sā-ca-ka. 2.dvā-ca-ka-ga-rā. 3. 'sati' iti nāsti -kuṃ.
4.katve - kuṃ -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 348.
----------------------- ----------- --------

viruddhavatsahacārarūviśeṣyāṃśavirodhepi vyabhicārābhāvarūpaviśeṣaṇāṃśena saha vaiṣayikavirodhāt / na tu sādhyasāmānādhikaraṇyāvacchedaka 1 rūpavatvātmakatve 2 tadyuktam / parasparavirahānātmakatvena sākṣādavirodhāt //
na ca vyabhicāreṇa hetutāvacchedakasya sādhyasāmānādhikaraṇyānavacchedakatvānumātpamparayā virodhaḥ / vyabhicārajñānāntarameva vyāptivirahajñānānubhavena paramparākalpane 'nubhavavirodhāt /
yuktamityetavdyanakti - viruddhavaditi // sādhyābhāvamātrasambaddhaviruddhahetvābhāsavadityarthaḥ -- vaiṣayiketi / bhāvābhāvarūpaviruddhaviṣayakṛtetyarthaḥ -- tadyuktamiti // vyāptijñānavighaṭakatvaṃ yuktamityarthaḥ -- paramparayeti // parvato dhūmavāne vahnimatvādityatra vahnitvādirūpahetutāvacchedakaṃ na sādhyasāmānādhikaraṇyavacchedakam sādhyābhāvasamānādhikaraṇavṛttitvāditi sādhyasāmānādhikaraṇyā 3 navacchedakatvānumitiḥ / tayā ca tādṛśāvacchedakadharmavatva 3 rūpavyāptajñānaṃ neti vyabhicārajñānasyānavacchedakatvajñānadvārā vyāptijñānapratibandhakatvamityarthaḥ //
1.katvātmakatve -cha. rūpapadaṃ na -ga. 2.katvena-kuṃ. 3.ayaṃ granthaḥ nāsti - a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 349.
-------------------- ----------- ----------
bādhā 1 divatsākṣādanumitipratibandhakatvasyāsiddhyādivatparāmarśaviṣayābhāvatvasya 2 cābhāvenopādhivaddhetvābhāsa 3 tvopādhitvābhāvātteśca //
na codāharaṇavākyena tadapratīteḥ tadapratītiḥ / tatra vīpsāstīti mate"nityavīpsayoḥ"iti sūtreṇa vyāptipratipādanecchāyāṃ satyāmādiṣṭasyaikārtha ---
anubhave vivadamānaṃ pratyāha -- bādhā 4 divaditi // hetvābhāsatvopādhitveti // anumitipratibandhakayathārthajñānaviṣayatvasya hetvābhāvasatāyāmupādhi 5 tvarūpatvāttasya ca vyabhicāronnāyakopādhāviva sādhyasāmānādhikaraṇyānavacchedakatvānumāpake vyabhicārepyabhāvenopādhivadvyabhicāropi hetvābhāvaso na syādityarthaḥ / tadapratītiriti // vyabhicārābhāvaviśiṣṭasahacārāpratītirityarthaḥ / tatreti // udāharaṇavākya ityarthaḥ / avayavagranthe pakṣadvayasyāpyukteḥ / vīpsāstīti mate nāstīti mata eti matadvayoktiḥ / sūtreṇa vyākaraṇasūtreṇetyarthaḥ //
sūtrasthavīpsāśabdārthamāha -- vyāptīti / ādiṣṭasya ādeśatayā vihitasya / vyākaraṇe 'ṣṭamādhyāyādyapāde"nityavīpsayoḥ"ityatra"sarvatra dve"ityadhikārasūtrasthapadadvayānuvartanena kriyāpaunaḥpunyarūpa 6 nityer'the vīpsāyāṃ ca vartamānasya sarvasya varṇasamudāyarūpapūrvatanaśabdasya dve bhavata ityarthaḥ //
atra ca pakṣadvayaṃ sambhavati / pūrvasthitaśabdasya sthāne śabdator'thataśca samānaśabdarūpe dve ādeśau bhavata iti vā, pūrvatanaśabdasya dviruccāraṇaṃ bhavatīti vā /
1.ādipadaṃ na -ga-. 2.vā-cha. 'ca' iti nāsti -ga. 3.sopādhi-ka-kha-rā. 4.ādipadaṃ na -mu. 5.dhiru - kuṃ. 6.mityarthe - a.
nyāyadīpayutatarkamāṇcm (pra.paricchedaḥ pu - 350.
----------------------- ---------- ------
-- vācakatvenaikapadarūpasya yoya ityasya śabdasyānumityaṅgatvena nirṇītāvyabhi 1 cāraviśiṣṭasahacāra 2 rūpavyāptivācakatvopapatteḥ //
vīpsā nāstīti mate udāharaṇotpāditasahacāradarśanasahakṛtena manasaivoktavyāptijñānasambhavāt / tathāca vyabhicārābhāvaviśiṣṭasahacārarūpā vyāptirnīladhūme śarīrajanyatve cāstīti kathaṃ tayorvyāpyatvāsiddhiḥ //
tatrādyapakṣasyaiva bhāṣye mañjaryāṃ ca sthiratvokterādiṣṭasyetyuktam / tatra sthānivadbhāvenārthavatvātprātipadikatvam / arthaikyātsamudāyasyaikapadatvaṃ ceti
bhāvenaikārthyetyādyuktiḥ //
śabdasyeti // vācakatvenānvayaḥ/ vīpsita 3 śabdena yāvatsādhanādhikaraṇopasthitau tatra sādhyavatvavidhānāt
yāvatsvāśrayāśritasādhyasambandharūpavyāptipratīteḥ tasyā evānumityaṅgatvanirṇayāditi bhāvaḥ //
yattu maṇāvudāharaṇa 4 nirūṇaprastāve"vīpsāyāmapi vyabhicāratādavasthyamiti tu vaya"mityuktam / tadayuktam / vyāptipratipādanecchāyāmādiṣṭasya yo ya ityasyaca yāvatsādhanādhikaraṇe sādhyasambandhabodhanaśaktervyutpannatvena vyabhicāraśaṅkānavakāśāt //
evaṃ nīladhūmādisādhāraṇyena vyāptimupapādyedānīṃ, nīladhūmādau pyāptyabhāvepi śarīrajanyatve 'sti na ca śarīrapadasyāsiddhivārakatayā vyabhicārāvārakatvena vyarthatvātkathaṃ vyarthaviśeṣaṇavati vyāptirityato vyāptyāśrayavikāsakatayā vyāptigrahaupayikatvena na vyarthaviśeṣaṇatvamiti bhāvena tāṃ tatropapādayati -- kiñcetyādinā //
1.caritasaha-kuṃ-rā. 2.'grahasambhavāt / tathāca' ityādi vartate -ka. 3.psāśa-kuṃ. 4.'nirūpaṇa' iti nāsti -a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 351.
------------------- -------- ----------
kiñca hetuśarīraghaṭakaṃ dvividham / kiñcitsaṃkocakam / yathā nīladhūmādityatra nīlatvam / kiñcadvikāsakam / yathā pramātvāśrayaviṣayatvādityarthakeprameyatvādityatrāśrayaviṣayatvam / 1 prameyatvādityukta 2 vyabhicārābhāvāt / tatra saṃkocakaviparītasyāntyasya svena vikāsitadeśe 3 vyāptigrahaupayikatvānnavyarthatā / anyathā lakṣaṇarūpe vyatirekiṇi bhāgāsiddhirūpāpyāptiharaṇāya viśeṣaṇaṃ na prayujyeta /
saṃkocakamiti / hetulakṣaṇasya pyāptyadhikaraṇasyālpatvasampādakam / dhūmāditya 4 nena nīlānīlasādhāraṇadhūmatvādhikaraṇamātrasya / vyāptyāśrayatvaṃ labhyate / nīlatvaviśeṣaṇe tu nīladhūmamātrasyeti nīlatvaṃ vyāptyadhikaraṇasekocakam /
ghaṭo 'bhidheyaḥ pramātvāśrayaviṣayatvādityatra pramātvādityukte tanmātrasyaiva vyāptyaśrayatvalābho nānyatra / viśeṣyabhāgasyāpyuktau tu prameyatvamātrasyāpi tathātvalābhādvyadhikaraṇavikāsakamityarthaḥ //
tataḥ kimityata āha -- tatreti // dvayorhetuśarīraghaṭakayormadhya ityarthaḥ / antyasyeti // vyāptyāśrayavikāsakasyetyarthaḥ / asiddhivārakasyāpīti śeṣaḥ / anyatheti // asiddhivākatvenaiva vyarthatve guṇāśrayo dravyamityatra guṇāntyatābhāvānadhikaraṇatvarūpadravyalakṣaṇe guṇānadhikaraṇatvasyādyakṣaṇasthitaghaṭādau satvepi dvitīyādikṣaṇasthe tasminnabhāvenāvyāptivāraṇāyātyantyantābhāveti viśeṣaṇaṃ nopādīyeta /
1.pramātvā -cha-ga. 2.ktepi-cha-ga-ka-rā. 3.vyāptigrahānaupayikatvādvayarthatā-kha-cha. 4.ntene -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 352.
----------------------- ---------- ---------
śarīrapadaṃ 1 cājanyatvasyāṅkurādāvasaṃbhāvitasya vikāsakamiti na vyartham //
api ca śarīrajanyatvādītyatra śarīraviśiṣṭo 'bhāvo 2 na hetuḥ / kintu śarīraviśiṣṭasya janyatvasyābhāvaḥ /

tasya dravyamitarebhyo bhidyate guṇātyantābhāvānadhikaraṇatvāt vyatirekeṇa guṇādivadityatra dvitīyādikṣaṇasthaghaṭādau bhāgā 3 siddhivārakatvāt / lakṣaṇamapi kevalavyatirekī 4 tyuktatvena vyāvṛttivyavahārayoḥ sādhane lakṣaṇasya kevalavyatirekitvāditi bhāvaḥ //
yadvā guṇābhāvānadhikaraṇatvādityuktāvādyakṣaṇasthaghaṭe bhāgāsiddhivāraṇāyātyanteti viśeṣaṇaṃ nopādīyetetyarthaḥ //
astvevaṃ prakṛte kimityata āha -- śarīreti // ajanyatvādityevoktāvaṅkurādāvasambhāvanayā hetvasiddhiśaṅkāyāṃ tatrāpi hetusatvopapādakatvena hetvadhikaraṇabāhulyasampādakatvena hetuvikāsakam / tatrādṛṣṭā 5 dvārakaśarīrajanyatvābhāvasya pratyakṣata
evāvagamasambhavāt / ato na
vyarthaṃ śarīraviśeṣaṇamityarthaḥ //
na kevalaṃ hetuvikāsakatvena śarīrapatamarthavat kintu"viśiṣṭasyopādheḥ sādhyavyāpakatvamastyeva / upādhyabhāvaścātra pratipakṣatvenokta"iti tatvanirṇayaṭīkoktadiśā viśiṣṭābhāvarūpahetusarūpopasthāpakatayāpi vyāptigrahaupayikatvenetyāha -- apiceti // abhāva iti // janyatvābhāva ityarthaḥ -- na heturiti // tathātve hi janyatvābhāvamātrasya gaganādāvakartṛkatvena vyāptasya hetusvarūpasyājanyatvapadenaivopasthitisambhavena śarīrapadaṃ vyarthaṃ syāt /
1. caja-ku. 2.atragranthapātaḥ darśitaḥ-mu. 3.bhāge 'si-mu. 4.kīyukta-kuṃ. 5.ṣṭadvā - kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 353.
------------------ -------- --------
sa ca viśeṣaṇaviśeṣyayorabhāvābhyāṃ bhinna eva / viśeṣaṇaviśeṣyasambandho viśiṣṭamiti mate padārthāntaramiti mate ca pratiyogibhedāt / viśeṣaṇāvacchinnaṃ viśeṣyameva viśiṣṭamiti mate pratiyogitāvacchedakabhedāte / tādṛśaviśiṣṭābhāva 1 dhīśca na viśeṣaṇajñānaṃ vinā yuktā / pratiyogitāvacchedakaprakārakapratiyogijñānasādhyatvādabhāvajñānasya //
evaṃ ca śarīraviśeṣaṇaṃ viśeṣyābhāvaviparītavyāptyāśrayībhūtaviśiṣṭābhāvopasthāpa 2 naupayikaṃ vyāptigrahaupayikameva / āśrayajñānaṃ vinā vyāpteragrahāt //
na caivamityarthaḥ / na ca bhinna evetyanvayaḥ / yadi na bhinnastadā lāghavena viśeṣyābhāvādereva vyāpyatayā viśiṣṭābhāvo na vyāpyaḥ syāt / na caivamityarthaḥ //
kuta ityatastadvyanakti / viśeṣaṇeti // prativādimatānurodhenāha -- padārthāntaramitīti // astvatirikto 'bhāvastataḥ kimityata āha -- tādṛśeti // pratiyogitāvacchedakaprakāraketi // tathā ca śarīrajanya 3 tvatvena śarīrajanyajñānaṃ na śarīrajñānaṃ vinā yuktamityarthaḥ / tataḥ kimityata āha -- evaṃ ceti //
yadatroktaṃ maṇau"śarīrajanyatvābhāvo nākhaṇco hetuḥ / yadi hi śarīrajanyatvaṃ sakartṛkatvaprayojakaṃ syāttadā tadabhāvaprayuktaḥ sakartṛkatvābhāva iti ----
1.vasya dhi -kuṃ-ga viśiṣṭasyābhāvasya- ga. 2.nenavyāpti -kuṃ naupādhikaṃ -ka. 3.tvena -kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 354.
------------------------ -------------- --------
na ca gaganādau vyāptigrahārthaṃ viśiṣṭābhāvagrahakāle viśeṣyābhāvasyāpi grahaniyamāllāghavena tatraiva vyāptigrahānna viśiṣṭābhāve tadgraha iti vācyam / viśeṣyābhāvāgrahaṇepi śabdādinā viśiṣṭābhāvagrahaṇe 1 na niyamābhāvāt / kvacidupasthitimātreṇa lāghavā 2 dare ayaṃ ghaṭo janyaḥ kṛtakatvādityatra laghuni śīghropasthitike ca ghaṭatve satyapi kṛtakatvaniṣṭhavyāptigrahaṃ pratīva prakṛtepi laghau viśeṣyābhāve satyapi / viśiṣṭābhāvaniṣṭhavyāptigrahaṃ prati bhinnaviṣayatvena gauravasyāpratibandhakatvāt /
-- tasya sādhyavyā 3 pyatā syāt / na caivam / kintu janyatvam / lāghavādi"tyādi tattu"adṛṣṭādvārakaśarīrajanyatvamupādhiśca"ityādinopādheḥ sakartṛkatvaprayojakatvapratipādanaparapūrvagranthenaiva nirastamityabhipretya lāghavena viśeṣyābhāvasyaiva vyāpyatvaṃ na viśiṣṭābhāvasyeti viśiṣṭābhāvasya vyāpyatvāsiddhicodyaṃ nirāha -- na cetyādinā / sāmagrīvaśenājanyatvasyāpi kvacidupasthitisambhavādastu viśiṣṭābhāvasyāvyāpyatvamityata āha -- kvaciditi // bhinnaviṣayatveneti // viśiṣṭābhāvamadhye viśeṣyābhāvasyāpraveśāt / ata eva pūrvaṃ"viśeṣaṇaviśeṣyayorabhāvābhyāṃ bhinna eva"ityuktamiti bhāvaḥ //
1.haṇe-kuṃ. 2.heṇa-kha-rā. ṇani-ka. 2.deriva-cha. / ayaṃ granthaḥ nāsti -ka -"gauravasyā"ityanantaraṃ"vyāptirviśeṣyā"ityādeḥ satvena lopaḥ sūcitaḥ -- kha. 3. pakatā - a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 355.
-------------------- --------- ---------
nahi nīladhūmaniṣṭhā vyāptirdhūmatveneva / viśiṣṭābhāvaniṣṭhā vyāptirviśeṣyābhāva 1 tvenāvacchettuṃ śakyā / tatra tadabhāvāt / yenāvacchedakāṃśe lāghavaṃ sahakāri 2 syāt //
nanvevaṃ vahnyanumāpakaṃ dhūmaprāgabhāvādau, pṛthivyā itarabhedānumāpake pṛthivītvasamavāye ca, tvadabhimatā vyarthaviśeṣyatā na syāt / dhūma 3 pṛthivītvā 4 diniṣṭhavyāptito dhūmaprāgabhāvapṛthivītvasamavāyaniṣṭhavyāpterbhinna 5 tvena tasyāḥ dhūmapṛthivītvavṛttidharmābhyāmavacchettumaśakyatvāditi cenna / iṣṭāpatteḥ //
nanvakhaṇcsya pyāpyatvepyakhaṇcniṣṭhā vyāptirjanyatvābhāva 6 tvenaivāvacchidyate / nīladhūmani 7 ṣṭhā vyāptirdhūmatve 8 naiva / tathā ca hetusvarūpopasthitau viśeṣyābhāvaviśiṣṭābhāvayorbhinnatvena lāghavāsahakarepyavacchedakagrahe lāghavaṃ sarakāri syādevetyata āha -- na hīti // tatreti / viśiṣṭābhāve janyatvābhāva 9 tvābhāvādityarthaḥ //
uktārthe bādhakamāśaṅkyeṣṭāpatyā nirāha -- nanvityādinā // vahnīti // girirvahnimān dhūmaprāgabhāva 10 vatvāt pṛthivī itarabhinnā pṛthivītvasamavāyavatvādityādāvityarthaḥ / tarhi viśeṣyatvaṃ kvāpi doṣo na syādityata āha -- vyartheti // ādipadena tādṛśālokavatvādigrahaḥ //
1.vavatvena-kuṃ. 2.rī-ga-ka. 3.me-ga. 4.ādi padaṃ na -kuṃ. 5.viṣaya -ka. 6.venai-kuṃ. 7.ṣṭhavyā-a. 8.neva-kuṃ. 9.vābhā-kuṃ. 10.vāt-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 356.
----------------------- ---------- --------
vyarthaviśeṣyodāharaṇantu ayamabhidheyatva 1 vān 2 prameyatve sati dhūmatvādityādikam / nīladhūmādityādau viśeṣaṇāśrayaniṣṭhavyāpterviśeṣyatāvacchedakena dhūmatvenā 3 vacchedasambhavarūpavyarthaviśiṣeṇatādu 4 ṣṭibījasyaiva prakṛtepi viśeṣyatāvacchedakāvacchinnaniṣṭhavyāpterviśeṣaṇatāvacchedakena prameya 5 tvenāvacchedakasaṃbhavarūpasya vyarthavi 6 śeṣyatādu ṣṭi 7 bījasya sambhavāt //
tasmāvdyarthaviśeṣaṇasya na kvāpi vyāpyatvāsiddhitvena duṣaṇatā //

nanvatrāpyakhaṇḍaṃ viśeṣyamātrādanyadena vyāpta 8 miti suvacanamityato vyarthaviśeṣaṇasthala ivātrāpi dūṣakatābījapradarśanena vyarthaviśeṣyatāṃ vyanakti -- nīleti // viśeṣaṇāśra 9 yaniṣṭheti // nailyarūpaviśeṣaṇayuktadhūmaniṣṭhetyarthaḥ / viśiṣṭasya padārthāntaratvābhāvamatenaiva muktiḥ / viśeṣyatāvacchedakenā dhūmatvenetyarthaḥ / sambhaveti // vyabhicārābhāvāditi bhāvaḥ // duṣṭīti // viśeṣaṇasya duṣṭatābījasyetyarthaḥ / prakṛtecapi prameyavatve sati dhūmavatvādityādāvityarthaḥ / sambhavarūpasyeti / prameyavatvādityuktepi vyabhicārābhāvāditi bhāvaḥ//
vyarthaviśeṣaṇasya dūṣaṇatābījaṃ nirdhārayanneva śarīrajanyatve tannāstītyupapādayati // tasmāditi // nīladhūmāderapi vyāpyatāyā upapādanādityarthaḥ /
1.yavān-ga-kuṃ. 2.prameyavatve sati dhūmavatvādityasti -kuṃ. 3.dhūmatveneti nāsti -ga-kuṃ. 4.ṣṭa-cha-kha-ka-rā. 5.tvatvena-mu. 6.ṣaṇatā-ca-kha-ka. 7.ṣṭa-cha-ka-kha-rā. 8.pya-a. 9.āśrayapadaṃ na -a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 357.
-------------------- --------- -------
kintu viśiṣṭasya hetutvābhiprāyeṇa prayoge 'dhikatvena / hetudvayoktau dvitīye prathamena kṛta 1 kāryatvasyeva viśiṣṭepi viśeṣyeṇa kṛtakāryatvasya du 2 ṣṭibījasya 3 satvāt / viśeṣyasyaiva hetutvābhiprāye tvarthāntaratvena / prakṛte tu viśiṣṭābhāvarūpahetukāryasyānyenākāraṇānnādhikatvam //
na ca viśiṣṭābhāva 4 kāryaṃ viśe 5 ṣyābhāvena kartṛṃ śakyam / viśiṣṭopasthitau viśeṣyābhāvopasthitiniyamasya, tasya hetutvānvaye 8 viśeṣyābhāvasya hetutvānvayaniyamasya cābhāvāt //
nāpyarthāntaram / asiddhivārakatvena prakṛtopayogāt /
anvitopayuktāpunaruktakṛtakāryaprayogasyādhikatvātkathamātrānyena kṛtakāryatvamityata āha // hetudvayeti // dhūmavatvādālokavatvāccetyevaṃ rūpeṇeti bhāvaḥ /
arthāntharatveneti // prakṛtānupayuktā 11 nvitoktirarthāntaramityuktarthāntararūpanigrahasasthānatvenetyarthaḥ / atrāpi dūṣaṇatā vyarthaviśeṣaṇasyetyanuṣaṅgaḥ /
1.karaṇatvasya -ka-rā. 2.ṣṭa--cha-ka-rā. 3.sambhavāt -cha-kuṃ. 4.rūpa-cha. 5.ṣaṇā-kha. ṣyeṇa-ka. 6.ṣyopa-ca-cha-kha-ga-ka-rā. 7.ṣyasya-kuṃ 8.yaniyamasya cā -cha-kuṃ. 9.adhikatvaṃ neti -a. prayoga ityasyādhikatveneti -mu. 10.' vyadhikaraṇasya' ityadhikaṃ -kuṃ. 11.ktokti - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 358.
------------------------ ----- -----
etadevābhipretyoktaṃ ṭīkākāraiḥ"pakṣadharmatāsiddhyarthatvāt"iti / tasmātsatpratipakṣatvaṃ duṣpariharam //
tadevaṃ kāryatvahetorduṣṭatayā pramityanunmukhatvāllāghavatarkānugṛhitena tena kartraikyasiddhirita nirastam / kāryasāmānyasya kartṛmātrasāpekṣatvepi tadviśeṣasya ghaṭasya kulālarūpakartṛsāpekṣatvavat, vedasya śarīrasahakṛteśvarasāpekṣatvavacca gurutarakāryasya sajātīyakārakasa 1 hitakartṛsāpekṣatvavadarśanena tvaduktaikakartṛkatvaviparītānekakartṛkatvenāpyanumātuṃ śakyatvācca //
etadevābhipretyoktamiti // vimataṃ vikartṛkaṃ asmatsammatakartṛrahitatvāditi tatvanirṇaya 2 ṭīkāyāmuktamityarthaḥ / śarīreti viśeṣaṇasyeti śeṣaḥ //
yadapi maṇau"nanu kṣityādāvena 3 kartṛsiddhiḥ kutaḥ"ityādinā"ucyate"ityantenaikakartṛsiddhimākṣipya"tatra pramāṇe lāghavaguviṣayate"ityādinā samādhānamuktaṃ tadapi nirāha -- tadevamiti // tadviśeṣasyeti // kāryaviśeṣasyetyarthaḥ / śarīreti //"sargādāvadṛṣṭabhedānmīnaśarīrotpattāvadṛṣṭavadātmasaṃyogādadṛṣṭasahakṛtaprayatnavadīśvarasaṃyogādvā sakalavedārthagocarajñānavivakṣāsahakṛtānmīnakaṇṭhatālvādikriyātajjanyasaṃyogādvedotpattiḥ"iti maṇyukteriti bhāvaḥ -- vimatanekakartṛkaṃ
gurutarakāryatvātprāsādādikāryavadityanumātuṃ śakyatvādityarthaḥ //
1.hakṛta-mu. 2.'vākya' ityadhikaṃ -a. 3.ka-a. 4.kāraketyadhikaṃ-kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 359.
------------------- --------- --------
vaidikeśvarasya tu vedenaiva sarvaṃ siddham / tasmānna kāryatvahetuneśvarasiddhiḥ //
etena astu tarhi paramāṇvordravyārambhakasaṃyogahetu ---
nanevaṃ tvanmatepīśvarasiddhiḥ kartraikyasiddhiḥ nityajñānādisiddhiśca na syāt / anumānasya tvayā dūṣitatvādityataḥ"vaidikeśvarasya tu vedenaiva sarva 1 śaktitvokteḥ sarvamupapadyate"iti bhāṣyavākyaṃ hṛdi kṛtvāha --- vaidiketi // vedaikasamadhigamyetyarthaḥ -- vedeneti //"dyāvā bhūmī janayandeva ekaḥ, 2 parasya śāktirvivadhaiva śrūyate svābhāvikāṃ jñānabalakriyā ca, yadātmako bhagavāṃstadātmikā vyaktiḥ"ityādibhāṣyādyuktavedenetyarthaḥ //
evaṃ --
kāryayojanadhṛtyādeḥ padātpratyayataḥ śrūteḥ /
vākyātsaṅkhyāviśeṣācca"/
iti kusumāñjalisaṅgṛhīteśvarasādhakahetūnāṃ madhye maṇyuktakāryatvahetuprapañcanaṃ nirasyedānīṃ"anayaiva diśā sarvāṇi jagatkāraṇamātrasādhanānisvatantrānumānāni nirasanīyāni"iti śāstrayonisūtrasudhoktiṃ vivṛṇvānaḥ kusumāñjalyuktahetvantarāṇyapi krameṇa nirāha -- etenetyādinā //
1.kartṛtvo - kuṃ. 2.aparā - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 360.
--kriyārūpa 1 kāryāyojaneneśvarasiddhiḥ / vimataṃ paramāṇvādi cetanādhiṣṭitaṃ spandate jaḍatvāt śarīravadityanumānāt / anyathā jaḍatvahāneriti nirastam /
uktarītyā tvaduktaviparītasyāsmadādīnāmevādṛṣṭadvārā 2 pyadhiṣṭhātṛtvasya sambhavena siddhasādhanāt / adṛṣṭādvāraketi viśeṣaṇe 'prayojakatvāt /
kāryayojaneti // yadyapi kusumāñjalau"āyojanā khalvapi"ityādinā āyojanameva hetu 3 rupāttaḥ / kāryeti kāryatvaṃ hetuḥ / tathāpi"yujyate saṃyujyate anyonyaṃ dravyamanenetyāyojanaṃ dvyaṇukārambhasaṃyogajanakaṃ sargādyakālīnaparaṇāṇukarma"iti vardhamānoktyā kāryapadena dvyaṇukādikāryā 4 yojanamityanvayamupetya kāryāyojanenetyuktamiti jñeyam / kvacittu"āyojanenetyatyeva"pāṭhaḥ //
siddhirityuktaṃ prayogoktyā vyanakti // vimatamiti // tatkimityataḥ / paramāṇvādīti // ādipadena dvyaṇukādigrahaḥ / cetanādhiṣṭhiṃ sadeva spandata iti sādhyārthaḥ / aprayojakatvaṃ hetornirāha / anyatheti / cetanavatsvata eva spandavatva ityarthaḥ / etenetyuktaṃ vyanakti / uktarītyeti //
uktadoṣanirāsāyādṛṣṭhādvārakacetaneti viśeṣaṇamāśaṅkya nirāha -- adṛṣṭeti // jaḍatvahetoradṛṣṭhadvārakacetanādhiṣṭhitatvenāpyupapatteraprayojako heturiti bhāvenāha -- aprayojakatvāditi //
1.'aprayojanena' ityapi pāṭhaḥ -ca. ayamevapāṭhaḥ -kha-ka-rā. 2.api padaṃ na -kuṃ. 3.ruktaḥ - mu. 4.'arthā' ityadhikaṃ - kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 361.
------------------ ---------- ------
aneneśvara 1 sārvajñyāsiddhiśca / idamuttarānumāneṣvapi draṣṭavyam //

etenaiva vimataṃ brahmāṇḍādi dhārakaprayatnavatā dhṛtam gurutve satyapātitvāt viyati viha 2 ṅgamaśarīravat /
nanu adṛṣṭasyāpi kenacidadhiṣṭhātṛcetanena bhāvyamiti sa eveśvara iti cenna / tatrādhiṣṭhātuḥ kṛtyābhāvāt / na tāvannodanādikam / adravyatvāt / na cātiśayādhānam / sa kiṃ guṇo 'tīndrayaḥ kaścicchaktiviśeṣaḥ / na dvayamapi /
tvayā guṇe guṇāntarānaṅgīkārāt / śakyanabhyupagamācca / nāpi sahakārisamavadhānam / adṛṣṭādeva tadupapatteḥ/ nāpi kāryakāritvam / tasyādṛṣṭasvabhāvatvāt / ekakāryotpatyanantaraṃ kāryāntarā 3 nutpādanaṃ 4 ca prabalādṛṣṭāntarapratibandhenopapatteriti sudhāyāmeva vyaktatvāditi bhāvena doṣāntaramāha -- aneneti // uktānumānena kasyaciccetanasyaiva siddhyā tatsārvajñyāsiddheḥ / sārvajñyasya dharmigrāhakamānasiddhatvādi 5 tīśvaravādopakramātpūrvaṃ tvaduktamayuktamiti bhāvaḥ -- idamiti // sārvajñyāsiddhadīṣaṇamityarthaḥ //
dhṛtirūpaṃ hetvantaramapi kusumāñjalyuktadiśānūdya nirāha -- eteneti // brahmāṇḍādītyādipadena pṛthivyādigrahaḥ / sādhye vyāpakatāsampattaye dhāraketi prayatne viśeṣaṇam / anyādṛśaprayatnasyāpatanāhetutvāt / laghuvastunyapatanavati vyabhicāravāraṇāya gurutve satīti 6 hetuviśeṣaṇam / patamāne gurutvavati tannirāsāya viśeṣyam -- viyatīti // gagane viharatpakṣiśarīraṃ yathā prayatnavatā cetanena vihagajīvena dhṛtaṃ --
1.syasā -kuṃ. 2.haga-kuṃ. 3.antara iti nāsti -kuṃ. 4.nasya na - kuṃ. 5.iti iti nāsti -a. 6.hetau-kuṃ-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 362.
----------------------- -------- --------
vimataṃ brahmāṇḍādi prayatnavadvināśyaṃ vināśitvāt pāṭhyamānapaṭavaditi nirastam / uktasiddhasādhanāprayojakatvānyatarānistārāt //
na ca ghaṭādinirmāṇaṃ svatantrapuruṣaviśrāntaṃ nirmāṇatvāt idānīntanāpūrvaṃvastunirmāṇavat, ghaṭādiśabdavyavahāraḥ svatantrapuruṣaviśrāntaḥ vyavahāratvāt ḍitthādiśabdavyavahāravat. lipivyavahāraḥ svatantra 1 puruṣaviśrāntaḥ vyavahāratvāt idānīntananūtanalipivyavahāravadityādyanumānaistatsiddhiriti vacyam/
2 tathā brahmāṇḍādidhārakaḥ kaścana cetanaḥsiddhyati / sa eveśvara iti bhāvaḥ //
3 dhṛtyāterityatrāpiṃpadopāttānumānaṃ vyanakti / vimatamiti // ukteti //
etaccopalakṣaṇam / prabalādṛṣṭapratibandhena gurutvavatopyapatanopapatyāpyaprayojakatvamapātitvahotoḥ / sandigdhāsiddhatvaṃ ca"patatopi tasya mahatvena patanānupalambhavāt"iti sudhoktamapi dhyeyam //
padyate gamyate vyavahārāṅgamartho 'neneti vṛddhavyavahāra eva padaśabdenocyate / tatopīśvarasiddhiḥ / tathāhi / yadetatpaṭādinirmāṇanaipuṇyam kuvindādīnāṃ vāgvyavahāraścetyādikusumāñjalyuktiṃ 4 hṛdi kṛtvā padādīśvasiddhirityetadapi nirāha -- nacetyādinā // svantreti // tajjātīyanirmāṇānupajīvitvaṃ puruṣasya svāntryam / dvitīye tu tajjātīyavyavahārānupajīvitvam / tatra paryavasitatvaṃ tatra viśrāntatvam / asmadādipuruṣaviśrāntatvena bādha 5 vāraṇāya / svatantreti // lāghavenetyasya kalpanādityanvayaḥ -- supteti // pūrvakālaiketi samāsaḥ /
1.puruṣapadaṃ na -kha-rā. 2.yathā-a. 3.dhṛtyāderityādipadopakrāntānumānaṃ-a. 4.ktaṃ-mu-a. 5.nirāsāya-kuṃ-mu-a.
īsyā-nukatvaṃ-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 363.
-------------------- ------- ---------
lādhavena sargādivabhavānāṃ suptaprabuddhanyāye na tvadabhimataviparītasya kalpāntarīyasaṃskārodbodhamātrasya kalpanādena ghaṭādinirmāṇāderupapatyā hetūnāmaprayojakatvāt / anyathā īśvarasya, dvyaṇukādikrameṇārabdhatadīyānantaraśarīrādeśca kalpane gauravāt //
suptaḥ san yaḥ paścātprabuddhaḥ sa yathā supteḥ pūrvamanubhūtaṃ ghaṭanirmāṇādi karoti tathaiva suṣṭyā 1 dāvadṛṣṭādivaśena labdhadehaḥ sargādyakālīnakulādireva pralayātpūrvakālīnānubhavajanyasaṃskārodbodhena prāganubhūtaṃ smṛtvā sargādau ghaṭādinirmāṇaṃ tavdyavahāraṃ ca karotītyupapatyā tvadabhimatasvatantrapuruṣakṛtatvā 2 siddheraprayojakatvādityarthaḥ //
tarkaparāhatiṃ cāha -- anyatheti // svatantrapuruṣeṇaiva ghaṭādinānācitranirmāṇānāṃ sṛṣṭyādau kṛtatve kulālakuvindādinānāśarīrāṇāṃ dhāraṇeneśvara eva tānitāni vicitranirmāṇāni karotītyanantadehakalpanamīśvarasya syāt / tāni ca
dvyaṇukādikreṇa janyānīti kalpanīyamityaprāmāṇikānekakalpanādgauravamityarthaḥ//
"pratyayapadenātrāśvāsaviṣayaḥ prāmāṇyamucyate"ityādinā"na cāsarvajño dharmādharmayoḥ svātantryeṇa prabhavati"ityantena kusumāñjaligranthenoktaṃ pratyayādīśvarasiddhirityetatprameyamapi niṣkṛṣyānūdya nirāha /
1. ādipadaṃ na - kuṃ. 2. prasi - mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 334.
----------------------- ---------- --------
na ca vācyaṃ sargādau brāhmaṇatvāderadhikārasyā 1 jñāne karmānuṣṭhānasaṃbhavāt svatastadabhijñaḥ kaścitsvīkārya iti / stanapānapravṛttihetviṣṭasādhanatānumitihetuvyāptismṛtiva 2 tsargādi 3 bhavānāṃ prācīnakalpānuṣṭhitasya brāhmaṇyā 4 dihetoḥ karmaṇaḥ, tasya brāhmaṇatvā 5 vinābhāvasya ca, smṛtisaṃbhavāt //
nacavācyamityādinā // svatastadibhijñāna iti // anyathānāśvāsenānuṣṭhānalopāpatteriti bhāvaḥ / staneti // stanapānapravṛttiheturyā iṣṭasādhanatānumitiḥ taddhetuvyāptismṛtivadityarthaḥ / sargeti // sargedāvutpannānāṃ brāhmaṇādīnāmityarthaḥ / tasyeti // karmaṇa ityarthaḥ //
śruteriti hetorhyayamarthaḥ / vedāḥ sarvajñapraṇītāḥ vedatvāvdyatirekeṇa pāmaravākyavaditi śrutirūpakāryeṇa vyatirekihetuneśvarasiddhiriti / vākyādityasya tu vedāvākyāni pauruṣeyāṇi vākyatvādasmadādivākyavadityanvayinā vākyatvahetuneśvarasiddhiriti / tadubhayamapi vedāpauruṣeyatvavāde nirastamityupetya"saṅkhyāviśeṣācca sādhyo viśvakṛdavyayaḥ"ityasya prapañcanapareṇa"saṅkhyāviśeṣāt khalvapi"ityādinā kusumāñjanigranthenoktaṃ niṣkṛṣyānuvadan śaṅkyate -- nanvityādinā // dravyatvena hetunā tryaṇikasya parimāṇavatve siddhe tasya parimāṇasya kāryaguṇatvena janyatve ca sati bhāvakāryasya ca kāraṇatrayajanyatayā tryaṇukasya samayikāraṇasyādṛṣṭā 6 nirmitasya bhāvepyasamavāyikāraṇaṃ vdyaṇukāgatatritvasaṅkhyā vācyā
tribhirvdyaṇukaistryaṇukārambhāditi bhāvena saṅkhyā janyatvaṃ tāvaddharmānoktaprayogoktyā sādhayati - tryaṇikaparimāṇamiti //
1.rājñā -kha. 2.tsvargā-kha. sarvatrāpyevamasti-ka. 3.bhuvāṃ-cha., bhāvānāṃ-kha-ka., bhāvināṃ -rā. 4.ṇatvādi-va-cha-ka-kha-rā. 5.ādi ityadhikaṃ -ga-kuṃ. 6.kapālamātreṇārabdhaghaṭāntaragatātiśayitaparimāṇavat -- kha.
īsyā-nukatvaṃ-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 335.
------------------ -------- ---------

nanu tryaṇukaparimāṇaṃ saṅkhyāsamavāyi 1 kāraṇakaṃ parimāmapracayājanyaparimāṇatvāt / etadghaṭārambhakakapāladvayasamānaparimāṇa 2 kakapālatrayārabdhaghaṭāntaragatātiśayitaparimāṇavat / na ca viśeṣaṇāsiddhiḥ / tryaṇukaparimāṇasya dvyaṇukaparimāṇa----
taduktarityā dvyaṇukaparimāṇasya pakṣatopagamenoktarupasādhyasādhanepi vakṣyamāṇadiśā
paramāṇugatadvitvarupasaṅkhyānimittakāraṇāpekṣābudhyāśrayatveneśvarasiddhirasti / tathāpi pararamāṇuvdyaṇukaparimāṇayordvayorapyaṇuparimāṇatvāt vdyaṇukapiramāṇapakṣatāpakṣe hetorviśeṣaṇāsiddhervakṣyamāṇadiśā
parirtumaśakyatvāt tryaṇukaparimāṇasya pakṣatvoktiḥ / hetau parimāṇājanyetyuktyā ghaṭādiparimāṇe pracayājanyetyuktyā tūlapiṇḍaparimāṇe janyetyuktyā paramāṇvādiparimāṇe guṇatvādityanuktvā parimāṇatyuktyā ghaṭagatarūpādau vyabhicāraśaṅkā nirastā / na ca hetoraprayojakatvaṃ śaṅkyam / janyaparimāṇasya saṅkhyāparimāṇapracayarūpatritayajanyatvāt / dvābhyāmajanyatve sati janyatvasya saṅkhyājanyatvena vinānupapatteriti bhāvaḥ //
vardhamānādyunuktamapi dṛṣṭāntaṃ svayaṃ darśayati -- etadghaṭeti // kaścidbuddhastho ghaṭa etadghaṭapadenocyate / ghaṭāntaragatātiśayitaparimāṇe kapālasthatritvasaṅkhyājanyarūpasādhyasyoktarūpahetośca satvaṃ vyaktamiti bhāvaḥ-- aṇutvāpatteriti // tathā ca tryaṇukasyāpratyakṣatāpatteriti bhāvaḥ //
1.yī - ka - kha - ga. 2. ṣṭādernimitta - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 366.
----------------------- ------------ ---------
--janyatve 1 tadvadevāṇutvāpatteḥ / niravayavāvayavārabdhe 2 dvyaṇuke dvyaṇukāntaraniṣṭhabhūyovayavāsaṃyogitvaṃ 3 sati tatsaṃyogitvarūpasya pracayasyāpyasambhavāt / tasmātryaṇukaparimāṇaṃ prati paramāṇuparimāṇaṃ na parimāṇā 4 rambhakaṃ aṇuparimāṇatvāt dvyaṇukaparimāṇavat / na cāprayojakatā / vdyaṇukaparimāṇasya paramāṇuparimāṇā 5 daṇukamatvāpatteḥ / tasmātpariśeṣādvyaṇukaparimāṇasya paramāṇuniṣṭhadvitvasaṅghyaivāsamavāyi 6 kāraṇam /
pracayasvarūpaṃ vadannaiva tadajanyatvaṃ vyanakti -- niravayaveti // niravayavābhyāṃ paramāṇurūpāvayābhyāmārabdha ityarthaḥ / vardhamānoktaprayogāntaramāha -- evamiti // saṅkhyāyā eva janakatvena vdyaṇukaparimāṇajanma na tu tatparimāṇeneti na bādho vdyaṇukaparimāṇānutpādo vā śaṅkya iti bhāvaḥ / ayaṃ ca prayogo vdyaṇukaparimāṇe / tatroktaprayogo 'trāpi dhyeyaḥ //
vdyaṇukaparimāṇe 'ṇutvasyopagameneṣṭāpattinirāsāyāha -- aṇutamatveti // tasmāditi // parimāṇasyājanakatvāt pracayasya ca prāguktarūpasyāsambhavādityarthaḥ / tataśca kimīśvarasiddhāvāgatamityataḥ kusumāñjalyuktaprayogamāha -- te ceti //
1.tvavat-ka. 2.bdha-kuṃ. 3.garu-ka. 4.ntarā-cha-ka-kha-rā. 5.ṇavada-kuṃ. 6.prāyaḥ 'yī' ityevāsti - ka-rā.
īsyā-nukatvaṃ-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 367.
-------------------- ---------- ---------
te ca tritvadvitve apekṣābuddhijanye anekavṛttisaṅkhyātvāt ghaṭavṛttidvitvādivat / apekṣābuddhiścāsmādādiṣvasaṃ 1 bhavinī tadādhāramīśvaraṃ kalpayatīti cenmaivam //
saṅkhyāyo 2 nitvepi vdyaṇukaparimāṇaṃ prati tvaduktaparamāṇugatadvitvaviparītayoḥ
paramāṇugataikatvayoḥ tryaṇukaparimāṇaṃ ca prati vdyaṇukaniṣṭhaikatvānāmasamavāyikāraṇatvasaṃbhavāt /
3 vdyaṇukaparimāṇagate ityarthaḥ / ekatve vyabhicāravāraṇāya hetāvanekavṛttītyuktiḥ / saṃyogādau tadvāraṇāya saṅkhyātvādityuktiḥ / tadādhāramīśvaramiti // dvitvasya
nimittakāraṇabhūtāpekṣābuddhināśa 4 nāśyatvaniyamepīśvarabuddhernityatayā kāraṇāntaranāśaprayukta eva paramāṇvādigatatadvitvādināśa iti na tasya nityatvaśaṅketi bhāvaḥ //
ādyahetoranyathopapatyā tvadabhimatāpekṣābuddhyāśrayatvena neśvarasādhakatetyaprayojakatvamiti bhāvena siddhāntayati // maivamityādinā // saṃkhyāyonitvepīti // vdyaṇukatryaṇukaparimāṇayoḥ paramāṇukagatasaṅkhyājanyatvepītyarthaḥ /
apītyabhyupagamavādaḥ -- vdyaṇuketi // vdyaṇukatrayaniṣṭhetyarthaḥ //
nanu naivaṃ sambhavati / ekatvānāmanekatvāt / dvitvatritvayostu pratyekamekaikatvena lāghavāt dvyaṇukatryaṇukagataparimāṇayordvayorapi
svāvayavagataikatvasaṅkhyājanyatvāviśeṣeṇa tryaṇukapimāṇasyāpyaṇu 5 tvāpatteścetyata ādyaṃ nirāha -- ekatvānāmiti //
1.mbhavi-kuṃ-cha-kha. 2.gitve-cha-kha-ga-rā. 3.tryaṇukavdyaṇukagate-kuṃ. 4.śenā-mu. 5. tvepapatteḥ - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 368.
----------------------- --------- ----------
ekatvānāmanekatvepi kḷptatvāt / dvitvatritvayostu pratyekamekatvepi kalpyatvāt // na ca tryaṇu 1 karimāṇasya dvyaṇukagatānekaikatvāsamavāyikāraṇakatve dvyaṇukaparimāṇavadaṇutvaṃ syāditi vācyam / aṇutvarūpaṃ 2 viśeṣaṃ prati 3 nityasaṅkhyātvena mahatvarūpaṃ viśeṣaṃ prati janyasaṅkhyātvena hetutvopapatteḥ //
antyamāśaṅkya nirāha -- na ceti // nityeti // paramāṇugataikatvayoḥ
nityatvāttajjanyaṃ dvyaṇukaparimāṇamaṇu / dvayaṇukagatānāṃ trayāṇāmekatvānāṃ janyatvājjanyaṃ tryaṇukaparimāṇaṃ mahadityupapatterityarthaḥ //
yadyapi tribhirekatvairjanyatvādeva tryaṇukaparimāṇaṃ mahat ekatvadvayajanyatvādvyaṇukaparimāṇamaṇviti suvacam / tathāpi caturaṇakādi parimāṇasyāpi saṅkhyāta eva jananopapatteriti vaiśiṣikādhikaraṇasudhoktadiśā sarvakāryaparimāṇānāmapyekarūpatvalābhena kḷptatattatsamavāyikāraṇagatānekaikatvasaṅkhyājanyatvameva syāt / tryaṇukādikāryagataparimāṇasya sarvasyāpi tvanmate mahatvena janyasaṅkhyotpannatvenāṇuparimāṇavailakṣaṇyopapatteriti bhāvenaiva janyaśaṅkhyātvenetyevamuktam //
nanu kāraṇagataikatvasaṅkhyāyāḥ kāryagataparimāṇaṃ prati niyatapūrvavṛttitvepi dvitvatritvādisaṅkhyāṃ pratyasamavāyikāraṇatayā kḷptatvena tanturūpāderivānyathāsiddhatvānna parimāṇakāraṇatvam, kutastadviśeṣāsamavāyikāraṇatvamiti cenna /
1.atra sarvatra kakāro nāsti -kha. 2.pavi-ka-rā-kuṃ. 3.pratijanyasaṃkhyātvena-kha.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 368.
-------------------- --------- --------
kiñca dravyārambhakatvena kḷpsya tvaduktasaṅkhyāviparītasyaikasya saṃyodasyaiva parimāṇahetutā kalpyā / niyatapūrvavṛttitvena kḷptetasminnanyathāsi 1 ddhimātrakalpane lāghavāt / na tu dvitvasya / tatsvarūsyānanyathāsi 2 ddhatvamātrakalpane lāghavāt / na tudvitvasya / tatsvarūpasyānanyathāsiddhaniyamapūrvavṛttitvānāṃ ca kalpane gauravāt //

anyatra tathātvepi paramāṇu 3 gataikatvasaṅkhyāyā asambhavitatāpekṣābuddhijanyaparimāṇvādigatadvitvabahutvasaṃkhye 1 pratyasamavāyitvakalpanāpekṣayā parimāṇasamavāyikāraṇakalpanasyaiyocitatvāt / taddhetorevāstu hetutvaṃ kiṃ teneti nyāyāt / anekatvaṃ tu kḷptatvātkalpya
dvitvādyapekṣayā laghvityuktam //
yadyekatvānāmenakatvenāparitoṣaṃ manyase tarhi kḷptatvāddravyārambhakameva parimāṇārambhakamastu / kiṃ saṅkhyayāpītyāha -- kiñceti // ekasyeti // tryaṇukārambhakadvyaṇukatrayasaṃyogasyānekatvepi dvyaṇukārambhakaparamāṇudvayasaṃyogasyaikatvādekasyetyuktam / ata evāgre"na tu dvitvasye"tyevektiḥ //
nanu dravyetpattāvanyathāsiddhasya kathaṃ parimāṇahetutetyata āha -- niyateti // ananyatheti // ananyathāsiddhiśca niyamaśca
pūrvavṛttitvaṃ ca teṣāmiti vigrahaḥ / dvitvajanyatvepi parimāṇasya neśvarasiddhirityāha -- kiñcedānīntaneti //
1.dvatva-kha-ka. 2.dvimātra-kuṃ-ga, ddhaniyatapūrvavartitvānāṃ -ca-kha-rā, niyamapūrva-ga.
ṇvādi -a. 4.'saṃkhye' iti nāsti-kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 370.
----------------------- ----------- -------
kiñcedānīntanabrāhmaṇasya brāhmaṇapūrvakatvepi sargādikālīnasya tasyādṛṣṭaviśeṣopahitabhūtapūrvakatvavat idānīntanadvitvāderapekṣābuddhijanyatvepyādikālīnasyādṛṣṭaviśeṣopahitaparamāṇumātrapūrvakatvamastu / anyathā nityāpekṣābuddhivannityabrāhmaṇopi kalpyaḥ syāt //
yuktaṃ caitat / anyathā samavāyyapekṣābuddhināśa 1 rūpayoḥ paramāṇuvṛttidvitva 2 nāśahetvopabhāvena tannāśābhāvāpātāt / adṛṣṭaviśeṣopahitāyā īśvaraniṣṭhāpekṣābuddherhetitvena tannāśādvitva 3 nāśe āvaśyakatvādadṛṣṭaviśeṣa eva heturastu /
"brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ parikīrtitaḥ"/
iti smṛterāha-- brāhmaṇasyeti // bhūyeti // pṛthivyādipañcamāhābhūtetyarthaḥ / sargādāvadṛṣṭopagṛhītabhūtabhedānmīnādiśarīrotpattāvityādimaṇikṛdādyukteriti bhāvaḥ//
vaijātye samāne 'pi kotra pakṣe viśeṣa ityata āha -- yuktaṃ caitaditi // anyatheti
// nityeśvarāpekṣābuddhijanyatva ityarthaḥ -- tannāśeti// dvitvanāśetyarthaḥ / īśvarāpekṣābuddhernityatvādavanināśe 'pi tadutpādita dvitvāde nimittāntaranāśena nāśa iti vardhamānoktamāśaṅkya nirāha -- adṛṣṭeti // tannāśeti // adṛṣṭanāśetyarthaḥ -- na caivamiti // kvaci 4 ddṛṣṭopahitaparamāṇupūrvakatve ---
1.rūpapadaṃ na -cha-ca-ka-kha-rā. 2.vināśa-mu-ca-cha-ka-rā. 3.tvādi-rā. 4.dadṛṣṭo-kuṃ.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 371.
-------------------- ---------- --------
na caivamananugamaḥ / brāhmaṇavadvaijātyasaṃbhavāt //
kiñca dvitvāderapekṣābuddhijanyataiva na / anvayavyatirekānuvidhānasya vyañjakatvenāpyupapatteḥ / na cāvinigamaḥ / senādibuddhyālambanasyeyattayāniścitānekaikatvabuddhijanyasya bahutvasya satvepi iyattayā viniścitaikatvabuddhirūpavyañjakābhāvena śatatvādyapratītyā vyañjakatvasya tvayāpi svīkārāt //
vastutastu vdyaṇukādiparimāṇaṃ tvaduktasaṅkhyā viparimāṇajanyameva /
-- kvacidapekṣā 1 buddhipūrvakatve ca satītyarthaḥ -- brāhmaṇavaditi // ādikālīnabrāhmaṇasya kāraṇavaijātyavadihāpi saṃbhavādityarthaḥ / yadvā tṛṇāraṇimaṇinyāyenādikālīnedānīntanayorbrāhmaṇayorbhinnakāraṇajanyayorvaijātyavadihāpyupapatterityarthaḥ //
2 dvitvāderapekṣābuddhijanyatvamabhyupetyoktam / vastutastadeva nāsti / yena tadāśrayatayeśvarasiddhiḥ syādityāha --kiñceti // tadanvayādyanuvidhānā 3 tkathamityata āha -- anvayeti / evamutprekṣya svayaṃ pakṣa catuṣṭayamuktvā idānīṃ --
"mahatvaṃ caiva dīrghatvaṃ tryaṇukādyeṣu kalpitam /
tasmācca sadṛśaṃ kāryaṃ tatkāryeṣūpajāyate //
yathā tathaiva hṛsvatvātpārimāṇḍalyatopi hi /
jāyeta sadṛśaṃ kārye parimāṇaṃ samatvataḥ"//
ityādivaiśeṣikādhikaraṇānuvyākhyānoktasamādhimāha -- vastutastviti // viparyayeṇāpītyādivākyārūḍhatvāya
tvaduktasaṅkhyāviparītetyuktiḥ //
buddhipadaṃ na -mu. 2.dvitvāśraya kāryabuddhi -a. 3.narūpamityata āha - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 372.
----------------------- ---------- ---------
paramāṇuvdyaṇukaparimāṇaṃ parimāṇā 1 rambhakandravyasamavāyikāraṇaparimāṇatvāt tryaṇukaparimāṇavadityādyanumānāt //
na ca paramāṇuparimāṇaṃ 2 parimāṇānārambhakaṃ nityaparimāṇatvāt gaganaparimāṇavat, aṇuparimāṇatvāt manaḥparimāṇavaditya 3 nena satpratipakṣatā / dravyasamavāyikāraṇaparimāṇatvābhāvasyopādhitvāt //
sudhoktaprayogamāha- paramāṇuvdyaṇukaparimāṇamiti // samudāyābhiprāya 4 mekavacanam / parimāṇe ityarthaḥ / svasvakāryavdyaṇukatryaṇukagataparimāṇārambhake iti 5 sādhyārthaḥ / dravyasamavāyikāraṇagataparimāṇatvāditi hetvarthaḥ / atra dravyetyuktyā śabdasamavāyikāraṇagatagaganaparimāṇe, samavāyītyuktyā ghaṭakāraṇadaṇḍādiparimāṇaṃ. guṇatvādityanuktvā parimāṇatvātyuktyā paramāṇvādigatarūpādau vyabhicāraśaṅkā nirāsaḥ / ādipadena"vdyaṇukatryaṇukaparimāṇe svāśrayasamavāyikāraṇagataparimāṇārabdhe kāryagataparimāṇatvāt caturaṇukādiparimāṇava"dityādisudhoktagrahaḥ / ityādyanumānātparimāṇajanyamevānumīyata iti pūrveṇānvayaḥ //
sudhokte eva pratipakṣa 6 śaṅkātatsamādhāne cāha -- na cetyādinā // mṛtpiṇḍādiparimāṇe vyabhicāravāraṇāya hetau nityetyuktiḥ -- dravyeti //
1.antarā ityadhikaṃ-kuṃ. 'parimāṇa' ityārabhya, na vetyādau 'parimāṇaṃ' ityantaṃ nāsti -ka. 2.na parimāṇārambhakaṃ-mu-cha-kha. 3.dityanumānena -kuṃ-ka. 4.yeṇai-i. 5.tyarthaḥ -i. 6.kṣāśaṃ -mu.
īsyā-nukatvaḥ-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 373.
---------------------- ------- --------
na cāprayojake hetuḥ / kāraṇagataguṇānāṃ kārya 1 guṇaṃ prati sajātīyatvenānambhakatvasyotsargikatvat / parimāṇasāmānyaṃ prati kāraṇatvagrahadaśāyāṃ parimāṇatvasya niyamenopasthiteśca //

gaganakālaparimāṇe sādhyavyāpakatvāt sādhanavati pakṣe 'bhāvena sādhanāvyāpakatvāditi bhāvaḥ/ na ca pūrvasādhanavyatirekatvānnāyamupādhiḥ, pratipakṣamātrocchedāpatteriti vācyam / prācī 2 nahetoranukūlatarkavatvena sādhyavyāpyatvaniścaye sati tadvyatirekasya pratipakṣānumāne sādhyavyāpakatva niścayāt / yatra tu sthāpanāyā ābhāsatvaṃ tatraivaṃ viśeṣādarśanadaśāyāṃ satpratipakṣe pūrvasādhanavyatirekasya sādhyavyāpakatvenānupādhitvam / yathā śabdo 'nityaḥ guṇatvādityatra śabdo nityo vyomaikaguṇatvādityanena satpratipakṣe guṇatvābhāvenopādhiḥ / jalaparamāṇurūpe sādhyāvyāpakatvāt / atra pūrvasādhanavyatirekasyāpyupādhitve na kopi 3 doṣa iti bhāvena sthāpanāyāṃ nirupādhisahacārakāryakāraṇabhāvagraharūpānukūlatakārai vyanakti / na cāprayojako heturityādinā // autsargikatvāditi // jātita eva prāptatvāt apavādābhāve tasyāpi pramāṇatvāt / bādhakasya cehāgre nirasiṣyamāṇatvāt
asyāpyutsargaviṣatvameveti bhāvaḥ//
nacaivamapi tūlapiṇḍādiparimāṇasya 4 śithilabhūyo 'vayavasaṃyodarūpapracayamātrajanyatvāt tūlapiṇḍasamavāyikāraṇagataparimāṇe vyabhicārī 5 sthāpanāheturiti vācyam / tasyāpi pakṣatuvalyatvāt //
1.'gata' ityadhikaṃ-cha. 2.gukta-mu. 3.viśeṣa iti -i. 4.praśi-a. 5.rasthā-a-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 374.
----------------------- ----------- ---------
nanu tūlapiṇḍādiparimāṇe pracayākhya saṃyogaviśeṣasya samānaparimāṇālpasaṅkhyākāvayavārabdhāpekṣayā tādṛśādhikasaṃkhyākāvayavārabdhadravyagatātiśayitaparimāṇe bahutvasaṅkhyāyāśca kāraṇatvadarśanāt sāmānyaviśeṣanyāyena
parimāṇasāmānyaṃ prati saṃyogasāmānyasya saṃkhyā 1 sāmānyasya vā kāraṇatvamastviti cenmaivam /
na caivaṃ satyaṃśe bādhaḥ / pracayakāraṇatāyā apyanivāraṇāt / na cobhaya2 kāraṇatvakalpane gauravadoṣaḥ /"dvayorapi kḷptaśaktitvā"diti sudhāyāmevoktatvat / na ca kḷptaśaktitvaṃ parimāṇe 3 'siddham / kāraṇagatetyādinoktatarkadvayasiddhatvāt / vakṣyamāṇadiśā pracayasaṅkhyayoḥ parimāṇahetutvāditi bhāvaḥ //
kāraṇaparimāṇasya kāryaparimāṇaṃ pratīva pracayasaṅkhyayorapi kāraṇatvaṃ kḷptamiti iha paramāṇvādigatasaṅkhyāpi kāraṇaṃ syāditi śaṅkate -- nanvati // saṃyogaviśeṣasyeti // kāraṇatvadarśanādityanvayaḥ / 4 pracayaḥ prasaṅgādupāttaḥ / bahutvasya kāraṇatvagrahe sthalamāha / samāneti // tulyaparimāṇakapāladvayārabdhaghaṭāpekṣayā 5 tattulyaparimāṇakapālatrayajanyaghaṭagataparimāṇa ityarthaḥ / tādṛśeti // pūrvadravyāvayavasamānaparimāṇetyarthaḥ // sāmānyeti // yadviśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvo bādhakābhāve tatsāmānyayorapi kāryakāraṇabhāva iti nyāyenetyarthaḥ //
kāryagataparimāṇaṃ prati kāraṇagataparimāṇameva sarvatra heturna tu pracayādirapīti siddhāntayati -- maivamityādinā //
1.yā vā -cha-saṃkhyāsamāmānyeti nāsti -kha. 2.yatra kā -kuṃ. 3.ṇasi-mu. 4.pracayetyādi nāsti-kuṃ. -i. 5.tat iti nāsti -mu.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 375.
------------------- --------- -------
autsargikasya niyatopasthitikasya ca 1 sādhye satyeva tadviparīte pramāṇapravṛtteḥ / na caivaṃ dvyaṇukatryaṇaukaparimāṇayoḥ paramāṇuparimāṇasājātyaṃ syāditi vācyam /
guṇatvāsākṣātdvyāpyajātyā sājātyāpādana iṣṭāpatteḥ / tadvyāpyajātyā tadāpādane tantuparimāṇagatasya mahatvavyāpyasyā 2 pakarṣarūpajātiviśeṣasya 3 paṭaparimāṇe 'bhāvena vyabhicārāt / anyathā saṃkhyāsaṃyogajanyatve 'pi mahatsamavetayostayoraṇautvajanakatvaṃ syāt //
kiñca dvyaṇukādiparimāṇasya kevalasaṅkhyāyo 4 nitya eva dvitvādivatsaṅkhyātvena kāraṇasājātyaṃ syāt //
5 yadvā anyatra saṅkhyāyā 6 mapi 7 kḷptaśaktitva 8 mastu / prakṛte tu utsargataḥ prāptaparimāṇahetutvamevāstu bādhakābhāvādityāha -- maivamityādinā // asti 9 paramāṇvādiparimāṇārambhavāde 'pi tulyaparimāṇāpattireva bādhiketyāśaṅkya nirāha -- na caivamiti // paramāṇvādiparimāṇasya svakāryagataparimāṇārambhakatva ityevaṃśabdārthaḥ -- sājātyamiti // tathā cāpratyakṣatāpattiriti bhāvaḥ / sākṣādvyāpyeti // parimāṇatvajātyetyarthaḥ //
tadvyāpyavyāpyeti // parimāṇaṃ caturvidham / aṇutvaṃ, mahatvaṃ, dīrghatvaṃ hṛsvatvaṃ ceti /
1.ca iti nāsti-kuṃ. 2.syotka-kuṃ-ga. 3.paṭapadaṃ na -kha. 4.gite-ka-cha-rā. 5.yadvetyādi nāsti -i. 6.yā api -mu. 7.'kḷpta......prakṛtetu' ityantaṃ nāsti -mu. 8.tvepīhotsarga-a. 9.stu-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 376.
---------------------- ----------- ---------
kiñca parasiddhaṃ 1 parimāṇatvāvāntaramaṇutvādijātibhedamaṅgīkṛtye 2 damuktam //
vastutastu yathā tryaṇukādiṣu mahatvame 3 kajātīyamevotkarṣāpakarṣavat, yathā 4 cāṇutvaṃ paramāṇudvyaṇukayoḥ evaṃ parimāṇamavāntarajātirahitameva sarvadravyeṣūtkārṣāpakarṣavadvartate / etasyaivotkarṣāpakarṣo ca pratiyogibhedena sannikarṣaviprakarṣāvivāviruddhau vistarastu sudhāyāṃ draṣṭavyaḥ //
nīlatvapītatvādyavāntarajātivatparimāṇatvāntarajāticatuṣṭayamupetya
paramāṇāvevāṇuparimāṇaṃ dvyaṇuke hṛsvaparimāṇaṃ tryaṇukādau mahatvādityabhyupagamena dvyaṇukepyaṇutvarūpaparimāṇatvāvāntarajātimatparimāṇaṃ tryaṇuke ca hṛsvatvarūpaparimāṇatvavyāpyajātimatparimāṇaṃ syādityāpādāne cetyarthaḥ //
svotprekṣitapakṣaiḥ sahoktāni pañcamā samādhānānyapi 6 parimāṇa 7 pravādānanu 8 kūlānīti manvānaḥ 'paramatamāśritya parasyedaṃ dūṣaṇābhidhānam"iti sudhoktaṃ hṛdikṛtvāha - kiñca parāsiddhetyādi //
1.ddhapa-ga-kuṃ. 2.tyace-mu. 3.ekapadaṃ na -cha-kha-ka-rā. 4.vā-ca-cha-ka-rā. avayavāṇutvaṃ para-kha. rasā-kuṃ-ga. 6.na pari-mu-a. 7.ṇvādā -mu - a. 8.dānukū - mu - a.
īsyā-nukatva-bhaṅgaḥ) īśvaravādaḥ pu - 377.
------------------- ---------- ---------
tasmādīśvarasya 5 sārvajñādervedanirapekṣānumānenāsiddheḥ kalpanāgauravaṃ sustham //
1 īśvarasyānumānikatvabhaṅgaḥ

2 īśvaravādaḥ samāptaḥ //
sudhāyāmiti // vaiśeṣikādhikaraṇe samayapāda ityarthaḥ //
īśvarasyānumānikatvabhaṅgaḥ

īśvaravādaḥ samāptaḥ //
nanu tathāpi varṇasamudāyarūpasya 3 vedasya na nityatvam / śāntaḥ kolāhalaḥ śrutapūrvo gakāro nāstītyādipratyakṣeṇa, varṇo 'nityaḥ bhāvatve sati kṛtakatvāditayanumānena ca varṇānāmevānityatvāditi ceducyate /
tathāpīti // pauruṣeyatve dharmādyasiddhāvapi 4 kalpanagauravadoṣabhāvepi veda 5 pauruṣeyatve mānābhāvepītyarthaḥ / na nityatvamiti // nānādinityatvamityarthaḥ //
dvitīyastabake kusumāñjalāvudayanoktamāha // śānta iti // śruteti // pūrvaṃ śrutaḥ śrutapūrva ityarthaḥ / śabdo 'nitya utpattidharmatvādityudayanānumānasya
pariṣkārapūrvaṃ maṇānuktasyāyamanuvādo varṇa ityādi //
1.iti ityadhikaṃ -cha. 2.īśvaravādaḥ samāptaḥ iti-kha. pustakabhinneṣu nāsti. 3.vedapadaṃ na -rā. 4.pyapau-i. 5.dāpau-i-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 378.
------------------------ ---------- ----------
śāntaḥ kolāhala iti dhārghvani 1 vaṣayaiva / dhvaniviśeṣasyaiva kolāhalatvāt / śrutapūrvo gakāro nāstīti dhīstu nāstyeva /śruta 2 eva gakāraḥ punaḥśrūyate eka eva gakāro 'sakṛduccārita ityādipratyābhijñāvirodhāt / kintūccāraṇenopalabdha 3 varṇasyānupalabdhimātreṇa śrutapūrvo gakāro na śrūyata ityeva 4 dhīḥ / uktaṃ hi ṭīkākāraiḥ"prāguccāraṇā 5 danupalabdhā varṇā
uccāraṇe satyupala 6 labhyante ityevānubhavasiddham / na tu teṣāmutpattirvināśo vā"iti //
maṇau varṇātmakaśabda ityuktāvapi maṇikṛnmateṃ'śatassiddhasādhanasyā doṣatvādvarṇapadānarthakatyam / varṇa ityeva tu chalatvāttathāśaṅkaiva na yukteti varṇo 'nitya 7 ityevānuvādaḥkṛtaḥ /
varṇānāmanityatvepi na vedanityatvakṣatiḥ / tathāpyabhyupetya tatsamādhatte / ucyata ityādinā // vyaktaṃ caitadvedānte grantha eva //
dhvaniviśeṣasyaiveti // yattu vardhamāne 8 anabhivyaktavarṇatvavyāpyajātiviśeṣo varṇasamūha eva kolāhala ityuktam / tanna / varṇaśūnyadhvaniviśeṣepi kolāhalapadaprayogāt // pratyabhijñeti // tadbhrāntitvaṃ tvagre nirasiṣyata iti bhāvaḥ // uktaṃ hīti //"na coccāraṇakāla eva varṇā 9 nutpattiriti vācya"miti tatvanirṇayavākyasambandhiṭīkāyāṃ varṇajanmavarṇābhāvabudhyoruccāraṇakriyāviṣatvamityetaduktamityarthaḥ //
1.viśeṣa ityadhikaṃ-mu. 2.pūrva ityadhikaṃ-kha. 3.sya va -ca-ga-kha-kuṃ. 4.'eva' iti nāsti-ka-kha-kuṃ. 5.ṇānu-kuṃ. 6.bdhā-kha. 7. nitya iti nāsti -kuṃ. 8.nābhi -mu. 9.nāmu -a-i.
varṇā(śabdā)nityatvasya pratyakṣatvabhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 379.
------------------------------------ ------ ----------
astu vā sā / 1 tathāpi ghaṭo nāstītivanna viśeṣyamātraniṣedhikā / śrutapūrvatvaniśiṣṭaniṣedhastvalaṃ kṛtapūrvaścaitro nāstītivatpūrvakālāvacchinnaśravaṇadhvaṃ 2 sarūpaviśeṣaṇa 3 niṣedhenāpyupapannaḥ 4 //
astu vā sā viśeṣyamātraniṣedhikā / tathāpivyañjaka uccāraṇe 'vyañjakatvabhrāntyāliṅge 'nupalabdhimātre yogyānupalabdhirūpaliṅgābhimānādbhrāntirūpānumitireva sā /
anubhave vipratipannaṃ pratyāha -astu vā seti // śrutapūrvo gakāro nāstīti dhīrityarthaḥ / na viśeṣyamātreti // ghaṭasya kevalatvādasya ca saviśeṣaṇatvāditi bhāvaḥ / alamiti // pūrvamalaṅkṛto 'laṅkṛtapūrva ityarthaḥ / viśeṣaṇaniṣedheneti //"saviśeṣaṇe hi vidhiniṣedhau viśeṣye bādhe viśeṣaṇamupasaṃkrāmata"iti nyāyādiha na viśeṣyabādhasya prāguktapratyabhijñānavirodhena vyaktatvāditi bhāvaḥ //
viśeṣyabādhe vivādinaṃ pratyāha // astu vā seti // dhīrisyarthaḥ / tathāpīti // bhrāntirūpetyādinānvayaḥ / bhrāntirūpatve bījamāha // vyañjaka iti // varṇau nāsti anupalabdheḥ stambhādivaditi liṅgābhālajanyānumitireva / na pratyakṣarūpā / nāpi pramitirūpā / paramāṇvādāvanupalambhe satyapi nāstitvābhāvena vyabhicāritayānupalabdhimātrasyāliṅgatvena talliṅgatvasyābhimānikatvāt / aliṅge ca liṅgatvābhimāno yogyānupalabdhitvabhramamūlaḥ/ sopi bhramaḥ uccāraṇasya na varṇābhivyañjakatvam / kintūtpādakatvameveti bhrāntimūla evetyarthaḥ//
1.'tathāpi' iti nāsti-cha- 2.dhvaṃsapadaṃ nāsti -mu-ca, dhvaṃsenāpyu-rā. 3.dhvaṃsenāpyupa -cha-kha. 4.nnā - kuṃ.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 380.
-------------------------- -------- ---------
na tu pratyakṣā / pratyāsatyabhāvāt //
na cendriyaviśeṣaṇatā pratyāsattiḥ / cakṣuṣā svaviśeṣaṇīyabhūtasya ghaṭaniṣṭharūpapratiyogikābhāvasya grahaprasaṅgāk /
etena śrutapūrvo gakāro nāstīti pratītirniranumānādityasat / śabdasyaiva pakṣīkaraṇe hetoranāśrayātvam / ākāśasya pakṣatve tadvattayānupalabhyamānatvahetora 1 nekāntikatvam / śabdasadbhāvakālepi tasya satvāt / evaṃ kālapakṣepi doṣāt / ahamidānīṃ niḥśabdaśrotravān śabdopalabdhidharahitatvāt badhiravaditi cenna / dṛṣṭāntasya sādhyavikalatvāt vyāhatatvāccetyādikhaṇḍanaṃ
nirastaṃ dhyeyam //
atītaghaṭādau jñānaviṣayatvābhāvapratiyogitvādidharmavadanupalabhya mānadharmasyāpi sambhavenāsiddhyāderanāpatteriti / na tu pratyakṣeti // tādṛśabuddheḥ pratyakṣatvepi śuktirūpyādipratyakṣavatpratyabhijñārūpaprabalapratyakṣabādhādbhrāntireveti suvacam / tathāpyudayanoktapratyakṣatvopapādanakhaṇḍanāyaivamuktiḥ //
asti hi śrotraśabdābhāvayorviśeṣaṇaviśeṣyabhāva ityādinodayanoktamāśaṅkya nirāha -- na cendriyeti // śrotrarūpendriye śabdābhāvasya satvena tayoḥ sambandhāntaramātreṇa tadupaśliṣṭsvabhāvarūpaviśeṣaṇatāpratyāsattirityarthaḥ / viśeṣaṇa 2 bhāvenaiva samavāyāvayorgrahaṇāditi bhāvaḥ -- cakṣuṣeti // svasambandhiviśeṣaṇatayaivābhāvāderindriyeṇa grahaṇāt / na tu svaviśeṣaṇatvenaiva /
1. naikā - a- i. 2.viśeṣya ityadhikaṃ -mu.
varṇā-tvasya-pratva-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 381.
----------------------- ------- --------
1 tvadabhimatasya yogye 'dhikaraṇe 'nupalabdhirūpasyendriyasacahakāri 2 ṇo 'satvācca / tvanmate 3 cādhikaraṇasya gaganasyāyogyatvāt //
na cādhikaraṇasyāyogyatvepi pratiyogino yogyatvāttatsahakāriṇī yogyasyānupalabdhirastīti vācyam / pārthivaparamāṇau jalatvābhāvasya pratyakṣatvaprasaṅgāt //
tathātve ghaṭaniṣṭhaṃ yadrūpaṃ tatpratiyogikābhāvasya cakṣuṣyapi satvena cakṣuṣā viśeṣaṇatārūpapratyāsatyā mama cakṣuṣā ghaṭarūpaṃ neti rūpābhāvagrahaṇaprasaṅga ityarthaḥ//

nanu pratyāsatteḥ phalabalakalpyatvādrūpābhāvādinā viśeṣaṇatārūpapratyāsattikalpakaṃ netyato doṣāntaramāha -- yogya iti // yadvā svasambandhiviśeṣaṇatayaivābhāvāderindriyeṇa grahaṇāt // cakṣuṣā ca ghaṭādirūpābhāvo rūpatvādau rūpaṃ neti gṛhyata eva / prakṛte ca śrotrasaṃmbandhyākāśaviśeṣaṇatāstyeva śabdābhāvasyetyataḥ kiṃ yogye svasaṃbandhini viśeṣaṇatayābhāva grahaḥ utāyogye ? ādya āha -- yogya iti // anupalabdhīti // pratyakṣayogyapratiyogino 'nupalabdhītyarthaḥ / siddhānte sākṣipratyakṣatvādāha -- tvanmata iti // antyo 'tiprasaṅgaduṣṭa iti bhāvaḥ / nanu nātiprasaṅgaḥ / pratiyogino yogyatvasyātiprasaṅgabhañjakatvāditi bhāvenāśaṅkya nirāha // na ceti //
tvadabhimatasyeti nāsti -ga. 2.rūpa ityadhikaṃ-ga. 3.ca iti nāsti -ka-rā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 382.
----------------------- ----------- --------
na ca pratiyogivadvyāpyetarapratiyogyu 1 palambhakasāmagrīrūpayogyatāviśiṣṭānupalabdhistatsahakāriṇī / evaṃ ca jātigrahe vyaktiyogyatāyā api kāraṇatvātparamāṇoścā 2 yogyatvānnoktadoṣaḥ /
yadvā anupalabdhirhipratyakṣasyābhāvagrahe sarakāriṇī / sā ca nānupalabdhimātram / ati prasaṅgāt / kintu yogyānupalabdhiḥ / sā ca yogye 'dhikaraṇe 'nupalabdhirūpā vā, yogyasya pratiyogino 'nupalabdhirūpā vā, yogya 3 rūpānuvalabdhi 4 bhūtānupalabdhirūpā vā ? tatrānupalabdheryogyatvaṃ ca kiṃ pratiyogitadvyāpyetaretyādirūpaṃ vā, pratiyogisatvavirodhitvarūpaṃ vā, pratiyogisatvā 5 pādanetyādirūpaṃ vā ? pakṣapañcake 'pi na varṇābhāvasya pratyakṣatāsiddhiriti bhāvenādyaṃ nirāha / yogya iti // dvitīyamāśaṅkyā nirāha // na ceti //
uktadoṣanirāsāya tṛtīyaṃ pakṣaṃ 6 kusumāñjalyuktamāśaṅkya 7 nirāha / na ceti // pratiyogi 8 ghaṭādi, 9 yacca
ghaṭādivyāpyaṃ sannikarṣādi, tābhyāmittarā 10 ghaṭādilakṣaṇapratiyogyupalambhakasāmagrī saivānupalabdheryogyatā / tadviśiṣṭānupalabdhirabhāvapratyakṣe sahakāriṇītyarthaḥ / ghaṭābhāvapratyakṣe tathādarśanāditi bhāvaḥ / pratiyogisatvenupalabdherevābhāvaḥ / tavdyāpye satyapipratiyoginaḥ satvaniyamenānupalabdhirneti tābhyāmitaratvenopalabhyakasāmagrī viśeṣitā // noktadoṣa iti // upalambhakasāmagrīrūpayogyatābhāvena pārthivaparamāṇau jalatvādyabhāvapratyakṣatāpattidoṣo netyarthaḥ /11 nanvevaṃ śābdābhāvopi na
pratyakṣaḥ syāt jātigraha iva viśeṣaṇagrahepyāśrayayogyatvasya tantratvā . . . . yogyānupalabdhyabhāvādityata āha // viśeṣaṇeti //
1.gyanupa-rā. 2.ca iti nāsti-cha. 3.bhūta-mu-a. 4.rūpa-mu-a. 5.saṃjana-mu. 6.'yadvā' ityādi etatparyanto granthaḥ nāsti -i. 7.'āśaṅkya'iti nāsti-kuṃ. 8.gī-mu. 9.diḥ -mu-a. 10.nanvityādi nāsti -a-i-mu.
varṇa-tvasya-pratva-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 383.
--------------------- -------- ---------
viśeṣaṇagrahe tvāśrayayogyatā na hetuḥ / anyathāgandhādigraho na syāditi / śabdābhāvagraha 1 uktarūpānupalabdhirastītyudayanoktaṃ yuktam / ekasya saṃyogino 'pagame sati saṃyoga 2 dhvaṃsasyāpratyakṣatāpātāt / tatra pratiyogibhūtātsaṃyogāttadvyāpyātsannikarṣāccātiriktasya saṃyogopalambhakasyaikasya saṃyogino 'bhāvāt / varṇopalambhakasyoccāraṇasyābhāvenopalambhakasāmagryā asatvācca //
etena pratiyogisatvavirodhyanupalapalabdhirūpā 3 yogyānupalabdhistatsahakāriṇī,
śabdarūpa 4 rasagandhātiviśeṣaṇetyarthaḥ / tathā ca gaganalakṣaṇādhikaraṇasyāyogyatvepyuktarūpayogyatāviśiṣṭaśabdānupalabdherbhāvena śrotreṇa gagane śabdābhāvagraho yukta iti bhāvaḥ kutopratyakṣatvāpāta ityataḥ yāvadulambhakamelanarūpasāmagryabhāvāditi bhāvenāha // tatreti //
ekasaṃyoginopagamasthala ityarthaḥ //
nanu saṃyogābhāvānyābhāvapratyakṣe sahakāriṇīyamanupalabdhoryogyatetyata āha/varṇeti//
sannikarṣagranthānte maṇyuktadiśā śabdādyabhāvapratyakṣatvānukūlaṃ caturthapakṣabhūtaṃ yogyatvamanūdya nirāha // eteneti // pratiyogisatvavirodhīti bahurvrīhiḥ / yasyā anupalabdheḥ pratiyogisatvaṃ virodhi sānupalabdhiryogyānupalabdhiḥ / bhūtale ghaṭādyanupacalabdhastādṛśī / paramāṇvādyanupalabdhistu naivam /
1.tu ityadhikaṃ -ka-kha-kuṃ-rā. 2.pradhvaṃ -kha. 3.payo-ca. 4.rūpapadaṃ na -kuṃ-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 384.
----------------------- ----------- ---------
sā ca śabdābhāve saṃyogadhvaṃse cāsti, śabdādeḥ 1 satvenupalabdhyayogāt, pārthivaparamāṇugate jalatvābhāve tu nāsti, vyakterayogyatvena jalatvānupalabdhisambhavāditi maṇyuktaṃ nirastam / uktapratyabhijñayā śabdasya satvepi vyañjakābhāvenānupalabhyasambhavāt //
etenaivapratiyogisa 2 tvāsañjanaprayu 3 ktasañjanaviṣayabhūtopalabdherabhāvarūpā yogyānupalabdhistatsahakāriṇī / ata eva 4 pakṣilabhāṣye yadisyāttarhyupalabhyeteti tarkapuraskāramevābhāvajñānaṃ vyatpāditam / na caivaṃ ghaṭe manastvātyantābhāvo vāyau rūpavadanyonyābhāvaśca pratyakṣaḥ syāt ;
tatsatvepyanupalabdhisambhavāditi bhāvaḥ // tatsahakāriṇīti // abhāvapratacyakṣasahakāriṇītyarthaḥ / asminpakṣe udayanapakṣoktaṃ 5 doṣadvayaṃ neti vyanakti // na ceti // śabdāderityādipadena saṃyogagrahaḥ / pūrvoktadoṣaśca netyāha // pārthiveti // ukteti //
eka eva gakārosakṛduccārita iti prāguktapratyabhijñayetyarthaḥ //
pañcamaṃ pakṣamanūdya nirāha -- eteneti // pratiyogisatvāsañjaneti // āsañjanaṃ deśa viśeṣe vartamānatā / tatprayuktāsañjanaviṣayatvaṃ yasyā upalabdheḥ tādṛśopalabdhyabhāvo yogyānupalabdhiḥ / pratiyogisatvāsañjanaprasañjitapratiyogitākatvamanupalabdheryogyatvamityarthaḥ --
tatsahakāriṇī abhāvapratyakṣasahakāriṇi -- ukteti // vyañjakābhāvenetyuktarītyetyarthaḥ /
1.dau-cha. 2.tvanpra iti śodhitamasti - cha-tvāpra-kha. 3.yojyā -cha.
yadi ghaṭe manastvaṃ syāttarhi yogyavyaktivṛttitvāt ghaṭatvamivopalabhyata ; yadi mahati vāyau rūpavattādātmyaṃ syāt tarhi pṛthivyāmivopalabhyetetyā 2 sañjanasambhavāditi vācyam / uktayogyānupalabdheḥ satveneṣṭāpatteriti nirastam / uktarītyā śabdasya satvepyanupalabhyasambhavena śabdasatvāsañjanenopalabdhyāsañjanāsambhavāt / kathaṃ ca viparyaye paryavasānanahitetarke niyamena sāpekṣasyābhāvajñānasyānanumititvam / tasmātpararītyāpi na varṇadhvaṃsa aindriyakaḥ / parābhimatasya 3 sattayendriyasahakāriṇo 'nupalabhyasyābhāvāt //

asminpakṣe 'numititvaṃ sphudamityāha -- kathamiti // yadiha śabdaḥ syādupalabhyeta nopalabhyate ato nāsti śabda iti viparyaye paryavasānasahite / tarka iti viṣayasaptamī / tādṛśatarkaviṣaye niyamenāpekṣāsahitasyetyarthaḥ / tvanmate tarkasyā 4 numānānugrahakamātratvenānumitireva tarkasāpekṣatvāditi bhāvaḥ -- parābhimatasyeti // pratiyogisatvaprasañjitapratiyogikatvādirūpayogyatvasyetyarthaḥ / anupalabhyasyetyanvayaḥ-- sattayeti // svarūpasattayā na tu jñāna 5 yetyarthaḥ / tathātvehyanumānarūpatayā pṛthaḍmānatvenendriyasahakāritvābhāvāditi bhāvaḥ //
1.tyevo -kha. 2.sarvatra 'pra' ityadhikamasti-kha. 3.sattayeti nāsti-cha-rā. 4.'niyamena' ityadhikaṃ -mu-e. 5.tatayā-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 386.
----------------------- --------- -------
manmate tu nendriyasyānupalabdhiḥ sahakāriṇī / tathā hi / sahakāriṇyā anupalabdheḥ pratyakṣāpratyakṣasādhāraṇopalabdhisāmānyābhāvarūpatve śaṅke śaṅkhatvena
liṅgena ścaitye 'numite śvato netyabhāvabhramānudayaprasaṅgaḥ //
na coktarūpānupalabdhirabhāvapramāheturiti vācyam / guñjāpuñje cakṣuṣāropitena vahnitvenoṣṇasparśānumitau satyāṃ tvacoṣṇasparśābhāvapramānudayaprasaṅgāt //
nanu bhavanmate ghaṭābhāvādigrahe cakṣurāderyādṛśo 'nupalabhyaḥ sahakārī tādṛśa eva mamāpi śabdābhāvagrahe 'stvityata āha -- manmate tviti // cakṣurādīnā ghaṭāderiva tadabhāvasyāpi sākṣātsaṃyogasambandhenaiva grahaṇopapattau kimanupalabdhisahakāriṇeti bhāvena sahakāritākhaṇḍanamārabhate -- tathā hīti //
anupalabdhirindriyasahakāriṇīti vadan 1 praṣṭavyaḥ anupalabdhipadena pratyakṣādisādhāraṇapratiyogijñānasāmānyābhovo vā pratyakṣādisādhāraṇapratiyogipramābhāvo vā pratiyogipratyakṣābhāvo vā abhāvagrāhakendriyakaraṇakapratiyogipratyakṣābhāvo (vā) vivakṣitaḥ / ādyepi 2 phalībhātābhāvagrahapadenābhāvajñānamātratābhāvaprameti / ādya āha -- sahakāriṇyā iti // ādyasya dvitīyamāśaṅkya nirāha -- na ceti // vahnitvenetyanantaraṃ liṅgeneti śeṣaḥ //
1. ' vādī ' ityadhikam - i. 2. apipadaṃ na - mu.
varṇā-tvasya-pratva-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 387.
---------------------- --------- ----------
na ca pramātvaviśeṣitoktapalabdhisāmānyābhāvo 'bhāvapramāheturiti vācyam / śuktau rūpyabhrame satyapi rūpyapramābhāvasya satvena rūpyābhāvaprasaṅgāt //
na coktarūpānupalabdhiḥ pratyakṣarūpopalabdhiviśeṣābhāvarūpā, tato noktadoṣa iti vācyam / tathāpi maṇḍūkavasāñjanadoṣeṇa vaṃśamuragatvena 1 cakṣuṣā paśyatastvacoraga 2 tvābhāvapramitiprasaṅgāt //
pratyakṣaśabdenābhāvagrāhakatvenā 3 bhipretendriya 4 kāraṇakajñānavivakṣāyāmapi kapāle ghaṭo 5 stīti cākṣuṣasākṣātkārasya vinaśyadavasthā'panne ghaṭe utpannatvādghaṭadhvaṃsānantaraṃ cakṣuṣā ghaṭadhvaṃsasākṣātkāro na syāt / dhvaṃsasākṣātkārotpatyapekṣayā pūrvakṣaṇa rūpe dhvaṃsotpattikṣaṇa uktarūpasya
ghaṭasākṣātkārasya sthityā tadabhāvarūpahetvabhāvāt //
tasmādbhāvasākṣātkāre 'bhāvānupalabdhirivābhāvasākṣātkāre 'pi 6 na bhāvānupalabdhiḥ sahakāriṇī /
dvitīyamāśaṅkya nirāha -- na ca pramātveti // tṛtīyamanūdyanirāha -- na coktarūpeti // abhāvagrāhakendriyasahakārirūpetyarthaḥ / antyapakṣamanūdya nirāha - pratyakṣeti // cākṣuṣasākṣātkārasyeti // vinaśyadavasthāpannaghaṭaviṣaye 7 jātasyeti bhāvaḥ //
1.cakṣuṣā iti nāsti - kha/ 2.gābhāva -ca-cha. 3.bhimateṃ-ca-kha-ka. 4.karaṇaka-kha-ka-rā. 5.nāstīti -cha-ka. 6.'na' tyanantaramasti -ca-mu. 7.dvārasyeti - a.
nyādīpayutatarkatāṇḍavam varṇavādaḥ pu - 388.
--------------------- -------- ----------
kiṃ tvavarjanāyasannidhiḥ / taduktaṃ paddhatau anupalabdhistvavarjanīyasannidhireveti / abhāvapratyakṣatāyāṃ tva 1 dhikaraṇayogyatā tantram / anyathā paramāṇau jalatvābhāvagrahaprasabhaṅgasyāparihārtha 2 syāt / itaranirūpyeṣu jñānecchādīrghatvaparatvapṛthaktvādiṣu kḷptatvācca / anyonyābhāvagrahe tvāyāpi svīkṛtatvācca / na tu tvaduktānekaviśeṣaṇaviśiṣṭānupalabdhistantram / akḷptatvāt / viśeṣaṇaprayojanasyātiprasaṅganirāsasya dīrghatvādau kḷptādhikaraṇayogyatayaiva siddheśca //
nanvabhāvapratyakṣatvaprayojakādhikaraṇayogyatā kimindriyagrāhyatvamātraṃ kiṃ vā pratiyogigrāhakendriyagrāhyatvaṃ yadvābhāvagrahakendriyagrāhyatvam /
tarhyabhāvapratyakṣe kiṃ tantramityataḥ"tatpratyakṣatāyāṃ dharmiṇa eva pratyakṣatopayujyate"iti pṛthagadhikaraṇīyasudhāvākyaṃ hṛdikṛtvā'ha // abhāveti // itareti // sambandhikapadārtheṣvityarthaḥ -- aneketi // pratiyogisatvāsañjanaprasañjitapratiyogi
3katvādirūpānekaviśeṣaṇāviśiṣṭetyarthaḥ//
nanvanupalabdhimātrasya grāhakatve pārthivaparamāṇvādau jalatvādyabhāvaḥ pratyakṣaḥ syādityatiprasaṅga ityata āha -- viśeṣaṇeti // dīrghatveti parimāṇaviśeṣaḥ / ādipadena pṛthaktvādiprāguktadharmagrahaḥ //
astūktarītyābhāvapratyakṣatve 'dhikaraṇayogyatvasyameva tantraṃ tāvatāpi śabdādyabhāvapratyakṣatā setsyatīti bhāvena śaṅkate -- nanviti //
1.yāmadhi-ka-kha-kuṃ. 2.rāt-ka-kha-ga-kuṃ. 3.gitvā-kuṃ.
varṇā-tvasya-pratva-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 389.
---------------------- ------- ------------
ādye 'dhikaraṇaṃ pratiyogisamavāyi cedāśrayanāśajanyo bhūtaliṣṭho ghaṭadhvaṃsaḥ pratyakṣo na syāt / āśrayamātraṃ cecchabdādhikaraṇamapi yogyameva / vane siṃhanāda ityādipratītyā viśeṣaṇarūpapratyāsatyādhikaraṇasya vanasyāpi pratyakṣatvāt / na dvitīyaḥ / staṃbhajīvaniṣṭhayoḥ piśāyeśvarānyonyābhāvapratyakṣatvāpātāt / na tṛtīyaḥ/ vāyuguḍapāṣāṇeṣu rūpatiktarasasaurabhābhāvapratyakṣatvāpātāditi cenna //
pratyakṣo na syāditi // tatrāśraya 1 bhūtasamavāyinonāśenai 2 ndriyakatvāropādhikaraṇa 3 yogyatābhāvāt / bhūtalasya cāsamavāyitvāditi bhāvaḥ -- vanasyāpi pratyakṣatvāditi // tathā ca tadabhāvasyāpi pratyakṣatvameveti bhāvaḥ //
apratyakṣatveti // maṇau hi sannikarṣagranthānte stambhe piśācatādātmyā 4 bhāvaḥ pratyakṣa iti pratiyogisatvavirodhyanupalabdhirūpayogyānupalabdhirabhāvapratyakṣaniyāmiketi pratyakṣestambhādau piśācā 5 nyonyābhāvapratyakṣatvamupapāditam 6 tanna syāt / tatra bhavadabhimata 7 pratiyogigrāhakendriyagrāhyatvarūpādhikaraṇayogyatāyā abhāvāt / pratiyoginastatrātīndriyatvāditi bhāvaḥ //
vāyuguḍetyādi // tatra yathākramaṃ rūpatiktarasagandhābhāvānāṃ cakṣūrasanaghrāṇendriyagrāhyatvāt vāyvādīnāṃ ca krameṇa cakṣūrasanaghrāṇā 8 viṣayatvena tatrābhāvagrāhakendriyagrāhyatvābhāvāditi bhāvaḥ //

1.yī -a. 2.vendri -a. 3.ṇeyo-kuṃ. 4.tmyā -kuṃ. 5.dyanyo-a. 6tattavāpi saṃmatamityadhikam -a. 7.tasyapra -i-a. 8.dyavi -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam varṇavādaḥ pu - 390.
---------------------- ------ --------
yanniṣṭhatvenābhāvo jñāyate tasya pratiyogisamavā 1 yirūpasya vānya 2 rūpasya vādhikaraṇasyābhāvagrahakatvenābhimatendriyagrāhyatvamadhikaraṇayogyateti svīkārāt // evaṃ ca kapālanāśajanyasya bhūtalaniṣṭhasya ghaṭadhvaṃsasya stambhajīvaniṣṭhayoḥ piśāceśvarānyonyābhāvayośca pratyakṣatā / siddhā bhūtalastambhayorghaṭadhvaṃsapiśācānyonyābhāvagrāhakacakṣurādigrāhyatvāt / jīvasyāpīśvarādbhedagrāhakasākṣigrāhyatvāt //
ata evoktamanuvyākhyāne //
"śāstragamyapeśānādbhedaḥ svātmana īyate /
anubhūtivirodhena kathamekatvamucyate"// iti //
adhikaraṇapadenābhāvapratītyadhikaraṇamātramityupetya antyapakṣāṅgīkāreṇa samādhimāha -- yanniṣṭhatveneti // pūrvoktadoṣaṃ nirāha -- evaṃ ceti // tārkikarītyā mānasatvabhramanirāsāyāha -- jīvasyeti // yadvā jīveśvarabhedasya dvāsuparṇetyādhyāgamagrāhyatayā kathamindriyagrāhyatvamityata āha -- jīvasyeti // bhedānyonyābhāvayorekatvādbhedetyuktam -- sākṣīti // svarūpendriyagrāhyatvādityarthaḥ -- ata eveti // ukta 3 rūpendriyagrāhyatvarūpādhikaraṇāyogyatvasyābhāvapratyakṣe 4 tantratvādena / dvitīyādhyāyatṛtīyapāde"pṛthagupadeśāt"ityatra śāstraikagamyeśvarabhedo jīve sākṣipratyakṣasiddha ityuktamityarthaḥ - īyata // sākṣiṇā jñāyata ityarthaḥ //
1.ya- ca-kha. 2.'anyarūpasyeti nāsti' -cha. 3.svarū -a. 4.kṣatvataṃ -i-a.
varṇā-tvasya-pratva-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 391.
---------------------- ---------- --------
vanādikaṃ ca śabdābhāvagrāhakatvenābhimataśrotrāgrāhyamiti na śabdābhāvasya śravaṇatā // yattu vāyvādau rūpādyabhāvānāmapratyakṣatvāpādanaṃ, tanna / 1 tvanmate nīrūpo vāyuḥ na tiktaḥ iti vāyvādiviśeṣyakapratītīnāmiva manmatepi 2
vāyau na rūpaṃ guḍena tiktateti vāyvādiviśeṣaṇakapra 3 tyayānāmapi laiṅgikatveneṣṭāpatteḥ / tatra viśeṣyayogyatārūpapratyakṣa 4 tvahetvabhāveneva prakṛtepi dīrghatvādau kḷptādhikaraṇayogyatārūpaddhetvabhāvena yogyānupalabdhirūpaliṅgādyanusaṃdhānakalpanāt / na ca bhaṭṭamata iva manmate 'nupalabdhirapyanumeyā / yenānupalabdherapyanupalabdhyantarānumeyatvenānavasthā syāt //
na caivaṃ vāyvādau rūpādyabhāvasyānumeyatve cakṣurādivyāpāravaiyarthyam,
śabdādhikaraṇamapi yogyameveti prāguktaṃ nirāha -- 5 vanādikamiti // prāguktaṃ 6 doṣāntaraṃ ca nirāha -- yatviti // nanu vāyvādiviśeṣya 7 kapratītāvadhikaraṇayogyatvābhāvāllaiṅgikatvaṃ yuktamityata āha -- tatra viśeṣyeti// prakṛtepīti // vāyvādiviśeṣaṇarūpādyabhāvapratītāvityarthaḥ / syādityanantaraṃ kintu sākṣipratyakṣeti yojyam /"asmatpakṣe 'nupalalabdheḥ svaprakāśasākṣisiddhatvānnānavasthe"ti pramāṇalakṣaṇaṭīkokteriti bhāvaḥ /
1.tva-ka-cha-kha-ka-rā. 2.apipadaṃ-kha-ka-ga-rā. 3.tītānāṃ-ka. 4.kṣahe -ga-kha-ka-rā. 5.vedādikamiti -ī varṇādikamiti -a. 6.ktado-i. 7.ṣyapra-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam varṇavādaḥ pu - 392.
----------------------- ------ ------
pakṣasya vāyvādeścakṣurādyayogyatvāt, liṅgībhūtāyā anupalabdheśca sākṣivedyatvāt, pratiyoginaśca smaraṇāditi vācyam / liṅgibhūtānupalabdhiviśeṣaṇayogyatāntargatālākodigrahārthatvāt //
uktaṃ hi pramāṇalakṣaṇe"yogyānupalabdheśca liṅgatvam"iti / liṅgatvenoktā 1 yogyānupalabdhiśca 2 na grāhakābhāva 3 prayuktā //
vaiyarthyamityuktaṃ vyanakti-pakṣasyetyādinā // rūpādilakṣaṇapratiyogijñānārthaṃ ca netyāha -- pratiyoginaśceti // anupalabdhiviśeṣaṇeti // anupalabdhimātraṃ nābhāvagrāhakam vyabhicārāt / kintu yogyānupalabdhireva / yogyatā ca pratiyogyupalambhakasāmagryādirūpeti bhāvaḥ / yogyeti // ṭīkoktarītyā yogyasyānupalabdhiḥ 4 yogyānupalabdhiriti vigrahaḥ / saṃsargābhāvagrahe pratiyogiyogyatāpi tantramityagre vyaktatvāt //
na caiva"manupalabdhistvar 5 varjanāyasannidhi"riti prāguktapaddhativākyāvirodhaḥ"abhāvo 6 numā pratyakṣaṃ ce"tipramāṇalakṣaṇe 'bhāvadvaividhyasyāpyuktyā pratyakṣeṇābhāvagrahe 'nupalabdhiravarjanīyasannidhiḥ anyatra liṅgatvenetyāvirodhāt //
nanvanupalabdhilaṅgatāsthale 'nupalabdherupalambhakasāmagryabhāvanimittakatayā tatsāhityarūpayogyatākhyaviśeṣaṇābhāvāddhetoralasiddhirityata āha -- liṅgatveneti //
1.ktanupa-ga-kha. 2.'na' iti nāsti -ga-cha-ka-kha-rā. 3.vāpra-ga-cha. 4.bdhiriti vigrahaḥ -i. 5.'tu' iti nāsti -i. 6.ve 'nu-mu.
varṇā-tvasya-pratva-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 393.
----------------------- --------- ----------
na cādhikaraṇayogyatāyāstantratve ātmādau dharmādyabhāvopi pratyakṣaḥ syāditi śaṅkyam / saṃsargābhāvagrahe tvadabhimatā pratiyogyatāpi tantramiti mayā svīkṛtatvāt / dṛṣṭānusāriṇī hi kalpanā /
dhvanidhvaṃsopi yogyānupalabdhirūpaliṅgagamya eva / na tu pratyakṣaḥ / ata eva //
"kvacidghaṭādyabhāvopi pratyakṣeṇāvagamyate /"iti brahmatarke,"abhāvo 'numā pratyakṣaṃ ca parāmarśāparāmarśāviśeṣāditi"pramāṇalakṣaṇe,"prāyeṇānumāne 'ntarbhāva 1 jñāpanāya kramollaṅghana"miti pramāṇalakṣaṇaṭīkāyāṃ ca, pratyakṣapratiyogikābhāvasyāpi kvacideva pratyakṣatvamuktam //
kusumāñjalyādyuktamāśaṅkate - na ceti // tantratva iti // abhāvapratyakṣata iti
śeṣaḥ -- pratiyogiyogyatāpīti // etena"adhikaraṇayogyatvaṃ bhedagrahe tantra"miti sudhoktiḥ"pratiyogiyogyatvaṃ tantra"miti lakṣaṇaṭīkoktiścāviruddhopapāditā jñeyā -- ata eveti // prāgabhāvādirūpasaṃsargābhāvagrahe 'dhikaraṇapratiyoginordvayorapi yogyatvasyāpekṣitatvādeveti 2 bāhulyenānumānāntarbhāvādevetyartha/ kvacideva pratyakṣatvamuktamityanvayaḥ / tatvanirṇayoktabrahmatarkavākye ityarthaḥ -- krameti // abhāvo 'numā pratyakṣaṃ ceti 3 mulavākyaṃ pratyakṣamanumā ceti vaktavye
anumāpratyakṣañceti ----
1.sūcanāya-ga-kathanāya-ka. 2.'vā' tyadhikam-mu. 3.itaḥ, 'kramavyatyāso' ityetatparyantaṃ nāsti -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 394.
----------------------- ---------- ---------
tasmādvarṇānityatyavādinastava rītyāpi varṇadhvaṃsagrahe sahakāri 1 ṇo 'bhāvātpratyāsattyābhāvācca tadanityatve na pratyakṣaṃ mānam //
śabdānitya 2 tvasya pratyakṣatvabhaṅgaḥ

-- kramavyatyāso bāhulyenānanumānāntarbhāvadyotanāyeti ṭīkārthaḥ 4 -- sahakāryabhāvāditi // yogyānupalabdhirūpasahakāryabhāvādityarthaḥ -- pratyāsattīti // indriyaviśeṣaṇatāderdūṣitatvāditi bhāvaḥ /"na pratyakṣam"iti padavibhāgaḥ //
varṇānityatvasya 5 pratyakṣatvabhaṅgaḥ

nanu tarhi yogyānupalabdhirūpaṃ liṅgaṃ varṇadhvaṃsādau mānama 3 stviti cenna / vyañjakābhāvenāpyanupalambhasaṃbhavena viśeṣaṇāsiddheḥ //
"vyañjakabhāvābhyāmevopalambhānupalambhā"viti tatvanirṇayaṭīkāṃ hṛdi kṛtvā'ha -- vyañjaketi // dhvanirūpavyañjaketyarthaḥ -- viśeṣaṇeti // pratiyogyanupalambhaka 6 sahitānupalabdhereva
yogyānupalabdhitvādvyañjakābhāvanibandhanānupalabdhyabhāvaniścayeṃ'dhakārāvṛtte ghaṭavati gehe ghaṭābhāvapramāpātāditi bhāvaḥ //
r1.yabhā-ga. 2.tvapra-ga. 3.stī-kha-rā. 4.tataḥ 'pratyāsattīti' ityevāsti - i. 5.tvapra -mu. 6.mbhasa-i.
varṇānityatve anumānabhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 395.
-------------------------- -------- --------
etena varṇāḥ 1 prayatnotpādyaḥ 2 tadanabhivyaṅgyatve sati tadanantaramupalabhyamānatvāt ghaṭavat iti nirastam / viśeṣaṇasyāpātataḥ sandigdhāsiddheḥ / vimarśe vakṣyamāṇarītyā 3 niścitāsiddheśca //
etenaiva varṇo 'nityaḥ utpattimatve sati bhāvatvat , sāmānyavatve sati asmadādibahirindriya 4 grāhyatvāt 5 ghaṭavat, pratyakṣaviśeṣaguṇatvāt ghaṭarūpavat,
maṇikṛdādyabhimatahetūnāśaṅkya nirāha - ete 6 neti // prayatnābhivyaṅgye prayatnānantaramupalabhyamāne vyabhicāranirāsāya hetau tadityādisatyāntam / gaganādau tannirāsāya viśeṣyam -- āpātata iti // nityatvasādhakaviseṣādarśanadaśāyāmityarthaḥ -- vimarśa iti // uttarabhaṅge vakṣyamāṇadiśā pratyabhijñāvirodhādanityo na bhavatīti viśeṣadarśane satītyarthaḥ /
etenaiveti // dhvaṃse vyabhicāranirāsāya hetau bhāvatvāditi viśeṣyoktiḥ / gaganādau tannirāsāya satyantam / dvitīyahetāvindriyapratyakṣatvādityasyaindriyakaraṇajñāna 7 viṣayatvādityarthaḥ / kvacidindriyagrāhyatvādityeva pāṭhaḥ / tatra pratyakṣatvamātrasyātmani vyabhicārāt bahirindriye 8 tyuktiḥ / tathāpi yogibahirindriyapratyakṣatvamādāyoktadoṣanirāsāya -- asmadādīti // ghaṭatvādau tannirāsāya satyantam / tanmātrasyātmanyapi satvādviśeṣyam / tṛtīye ca guṇatvamātrasya gaganādiparimāṇādau, --
r1.ṇāḥ -cha. 2.dyāḥ -cha. 3.saṃdigdhā -ka. 4.pratyakṣatvāt -ga. 5.ca ityadhikaṃ-cha. 6.naiveti -a. 7.karaṇatvāt-a. 8.grāhyetyadhikaṃ -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 396.
----------------------- ------------- --------
utkarṣa 1 vatvāt madhurādirasavat bahirindriyavyavasthāpakaguṇatvāt ghaṭa 2 rūpavadityādi 3 maṇyuktā 4 numānaṃ tatra mānam / vipakṣe ca śabdadhvaṃsagrāhyakapratyakṣānupapattirbādhiketi nirastam / vipakṣe bādhakasyaiva nirāsāt//
viśeṣaguṇatvasya jalaparamāṇvādirūpādau, pratyakṣa 5 guṇatvamātrasya cātmakatvādau, satvādvyabhicāranirāsāya pratyakṣa 6 guṇtvādityuktiḥ -- utkarṣeti // utkarṣavatve satyapakarṣavatvādityarthaḥ / ekaikasya gaganā 7 diparimāṇe paramāṇvādiparimāṇe ca satvādubhayoktiḥ / tāramandratvādirūpotkarṣādiḥ pakṣe, dṛṣṭānte ca mādhuryādiśayādiḥ, tathāpi jātirūpotkarṣādirubhayatra sama iti bhāvaḥ -- bahirindriyeti // śabdajñānaṃ karaṇasādhyam kāryatvāt iti karaṇasāmānyasiddhau cakṣurāderūpādijñānakaraṇatvādinā śabdajñānahetutvātpariśeṣāccakṣurādibāhyendriyacatuṣṭayādanyacchotrendriyaṃ siddhyatīti śrotrarūpabihirindriyavyavasthāpakaguṇatvādityarthaḥ / guṇatvamātrasya gaganādiparimāṇādiguṇe indriyavyavasthāpakaguṇa 8 tvāsyātmagataikatvādau bahirindriyavyavasthāpaka 7 tvamātrasya rūpa 10 tvarasatvena vyabhicāranirāsāya bahirindriyavyavasthāpakaguṇatvādityuktam / nanu
caitadvṛnāva 11 pyastīti cet kiṃ tāvatā / yathoktasādhyasyāpi tatra satvāt -- tatreti // varṇānityatva ityarthaḥ / etenetyuktaṃ vyanakti -- vipakṣa iti //
1.katvāt -ga. 2.'gata' ityadhikam-cha-kha-ka-rā. 3.maṇyukteti nāsti -ga-kha. 4.ktamanu-cha-kha-rā. 5.kṣādi-i. 6.viśeṣetyadhikaṃ-i. viśeṣyetyadhikaṃ-a. 7.ādipadaṃ na -i. 8.ṇasya-a. 9.kamā-a. 10.tvarasatvādau satvena -i.a. 11. nyādāva-mu.
varṇā-tve 'nu-māna-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 397.
----------------------- ---------- ----------
ādye hetāvutpattimatvasya dvitīye prābhākaraṃ prati sāmānyavatvasya naiyāyikaṃ pratyapi kṣiṇike 1 śabde viṣayajanyendriyakaraṇakajñānaviṣayatvasya tṛtīyapañcamayormāṃ prati guṇatvasya caturthe utkarṣavatve satyapakarṣavatvasya mandratame tāratame cāsiddheśca /
prātisvikadoṣaṃ cāha -- ādya ityādinā // ṣaṣṭhyantānāmasiddheścetya 2 nenānvayaḥ / utpanno gakāra iti maṇyuktapratītistu nāstyeveti bhāvaḥ -- prābhākaraṃ pratīti // tasyāpi varṇanityatvavāditvena taṃ pratyapi prayojyatvāt / nityatvavāde gakārādivyakterekatvena tatra sāmānyābhāvāt / guṇatvapakṣepi tena guṇagatajāteranaṅgīkārāditi bhāvaḥ / taṃ prati hetva 3 ntaraṃ bhaviṣyatītyata āha -- naiyāyikaṃ pratīti //
tanmate kadambamukalādinyāyena bherīdāḍano 4 ccāraṇā 5 tideśācchrotradeśaparyantaṃ sajātīyaśabdaparaṃparotpatteḥ / antyopāntyaśabdayoḥ sundopasundanyāyenānyanāśasya ca svīkārāt / sarvaśabdānāmivāntya 6 syāpi trikṣaṇasya 7
tvopagamenāntyaśabdasthitikṣaṇasyaivopāntyaśabdasya vinā 8 śakṣaṇatvādantyasya tṛtīyakṣaṇe pūrvaśabdasya dhvaṃsenāntyasya vināśakābhāve nityatāpatteḥ / kṣaṇikatve copāntyaśabdavināśakṣaṇasyaivāntyaśabdavināśakṣaṇatvena nityatvāpattidoṣābhāvātkṣaṇikatvaṃ svīkṛtam / atastasminjñānātpūrvavṛttitvasyābhāvena jñānajanakendriyasannikarṣāyogāt viṣayajanyaṃ indriyakaraṇakaṃ yajjñānaṃ 9 tadviṣayatvasyāsiddherityarthaḥ /
māṃpratīti // manmate varṇasya dravyatvāditi bhāvaḥ -- śabdatvasyeti //
1.kentyaśabde-ga. kaśabde-kha. kṣaṇikapadaṃ na -ka. 2.tyanvayaḥ- i. 3.tvanantaramitiśodhitam -a. 4.nādideśā-i. 5.ṇādide-a. 6.śabdasyāpi -i. 7.vartitvena -i. 8.naśyatkṣaṇa -a. 9.tadindriyatvasyā -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 397.
----------------------- ---------- ----------
śabdatvarasatvādinā sāṃkaryaprasaṅgena śabde rase caikasyā utkarṣādirūpā 1 yā
jāterabhāvenāsiddhisādhanavaikalyānyatarāpātācca //
na cotkarṣa 2 sya guṇatvavyāpyajātyā 3 sajātīyasākṣātkārapratibandhakatāvacchedakatvena, apakarṣa 4 sya --
tāratvasya śabdatvaparihāreṇa rase, śabdatvasyāpi tāratvaparihāreṇa mandaśabde, tāraśabde ca tāratvaśabdatvayorubhayora 5 pi samāveśena
"vyakterabhedastulyatvaṃ saṃkarothānavasthitiḥ /
rūpahānirasaṃbandho jātibādhakasaṃgrahaḥ //"
iti kārikoktasāṃkaryarūpajātibādhakena tāratvāderjātitvāyogāt / 6 evaṃ rasatvādināpi sāṃkaryaṃ dhyeyam //

naca tarhi śabdatvasyaiva jātitvaṃ tyajyatāmiti vācyam / tasyānugakapratītyādinā jātitvasya paramate siddhatvāditi bhāvaḥ //
sajātīyeti // pakṣe śabdāntaraṃ dṛṣṭānte rasāntaraṃ dhyeyam / tāraśabdaśravaṇe śabdāntacarasyānupalambhāt / yadyapi maṇau sajātīyetyādyevoktam / tathāpi sukhādisākṣātkārāpratibandhakatvāttavdyāvṛttaye tadīyaṭīkoktasyānuvādo -- guṇatvavyāpyajātyeti // pratibandhakatvamātre tūkte phalopadhāna 7 prāptau bubhutsāvaśānmandepi śabde gṛhyamāṇe tāraśabdasyāpratibandhakatayā tatsādhāraṇānugatadhīsiddhyarthaṃ tadavacchedakatvenetyuktam /
1.pajā-cha. 2.tvasya-kha. 3.svajā-cha. sajātiyāpratibadhyasākṣātkāraviṣatāvacchedakatvena -kha. 4.tvasya-kha. 5.apipadaṃ na -i. 6.evamityādi nāsti-i. 7.nāprā - i.
varṇā-tve 'nu-māna-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 399.
---------------------- -------- -----------
coktajātyā 1 sajātīyapratibadhyasākṣātkāraviṣayatāvacchedakatvenānānugama iti vācyam / uktarūpasyotkarṣasya vā parimāṇe 'bhāvenaikasya 2 hetutve 'pi paramamahatparimāṇāṇupiramāṇayorvyabhicārābhāvenobhayagrahaṇavaiyarthyāt / utkarṣāpakarṣayoḥ pratyekaṃ 3 hetutve ca ya 4 thoktamandratamatāratamayo 5
rbhogāsiddhyaparihārāt / 6 uktahetupañcakepi śrotrāvṛttitvasyopādhitvācca /
tathā ca tatra bubhutsottejiketi bhāvaḥ - ukteti // guṇatvavyāpyajātyetyarthaḥ / tāraśabdaśravaṇe satyapakṛṣṭhaśabdānupalambhāditi bhāvaḥ //
kiñcāyaṃ viśiṣṭa e 7 ke heturuta pratyekaṃ hetuḥ ? ādye gaganaparimāṇe cāvyabhicārāya hi viśeṣyaṃ ceti vācyam / na ca tatra vyabhicāraprasaktirasti / svasya sākṣātkārābhāvāt / sajātīyasākṣātkārapratibandhakatvābhāvācceti bhāvenāha -- uktarūpasyeti
// parimāṇe gaganādiparimāṇe -- abhāveneti // tatra sākṣātkārāprasakteriti bhāvaḥ //
antye doṣamāha -- utkarṣeti // śrotravṛttitvasyeti // tasya ghaṭādau rūparasādau ca sādhyavyāpakatvātsādhanavati pakṣe śabde 'bhāvena sādhanāvyāpakatvāt / yadindriyaṃ 8 yadguṇaṃ gṛhṇāti tadindriyaṃ tadguṇayuktamitinyāyena śabdasya śrotravṛttitvāditi bhāvaḥ //
1.svajā -cha. 2.kaikasya -ga-cha-kha. 3.kahe-ga. 4.thākramaṃ -ga-kha. 5.bhāgapadaṃ na -cha. 6.uktetyādigranthaḥ nāsti
-kha-ka-rā. 7.evokto-i. 8.yatpadaṃ nāsti-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam ( pra.paricchedaḥ pu - 400.
------------------------ ------------ ----------
vipakṣācchrotravṛttiparimāṇato vyāvṛttatvānna pakṣetaratā //
varṇānityatve 'numānabhaṅgaḥ

na ca śrotramaśakasaṃyogādau sādhyavyāpakatvam / śrotretarāvṛttitve sati śrotra 3 vṛttitvā 4 bhāvasyābhimatatvāt / na ca siddhānte 'thāpi doṣaḥ / pararītyā parasya doṣokteriti bhāvaḥ //
pakṣamātravyāvartakaśrotrākhyaviśeṣaṇavatvātparvatetaratvāderiva nopādhitvamasyetyāśaṅkyāha -- vipakṣāditi // śrotrasyākāśātmakatvena tatparimāṇasyājanyatvāditi bhāvaḥ / etaccopalakṣaṇam / bādhādisthale
pakṣetaratvasyāpyupādhitvasvīkārāt / prakṛte vipakṣe bādhakābhāvasyeha prāgvyaktatvena hetūnāmaprayojakatvasya vakṣyamāṇadiśā bādhasya ca nirṇayena pakṣetaratvasyāpyupādhitve doṣo netyapi dhyeyam //
varṇānityatve 5 numānabhaṅgaḥ

kiñca sa evāyaṃ gakāra iti pratyabhijñāna 2 bādhaḥ /
"tadevedaṃ vacanamiti pratyabhajñānavirodhāt / na ca sādṛśyātpratyabhijñāna bhrāntiriti vācyam / soya devadatta ityāderapi tathātvaprāpteḥ"iti tatvanirṇayataṭṭīkayoruktaṃ vyaktīkurvan uktahetūnāṃ bādhitaviṣayatvaṃ cāha -- kiñceti // yadyapi pratyabhijñāna na varṇanityatvaṃ viṣayīkaroti / tathāpi pūrvaṃ gakāraṃ śrutavataḥ punastacchṛvaṇe sa evāyaṃ gakāra iti --------
1.tvānu -ga-kha. 2.virodhaḥ-ka-rā. 3. trā - i. 4.tvabhā-i. 5.tvānu-a-i.
varṇānityatve pratyabhijñāvirodhaḥ) varṇavādaḥ pu - 401.
---------------------------- -------- --------
na ca tāneva śālīnu 1 pabhuñjamaha ityādivatsoyaṃ gakāra iti vyapadeśo gauṇa iti vācyam / pratyabhijñābādha ukte vyapadeśagauṇatvaśaṅkyā vyadhikaraṇatvāt / pratyabhijñāyāśca 2 sthāyipadārthāntara ivātrāpyanubhavacasiddhatvāt / te śālaya ime śālayo na bhavantītivat sa gakāro 'yaṃ gakāro na bhāvatīti bhedapratyayābhāvācca //
- jāyamānā pratyabhijñā proktanasyedānīntanenaikyaṃ gocarayantī tāvatkālasthiratvamavagāhata iti --
tāvatkālaṃ sthiraṃ cainaṃ kaḥ paścānnāśiṣyati /
iti nyāyena parābhimatāśutaravināśasya vyacirekānnitvatva eva paryavasyatīti maṇyuktadiśā vā ṭīkoktadiśā 3 pūrvaṃ pūrvataraṃ pūrvatamamapyevamityanādinityataiva siddhyatīti bhāvena pratyabhijñābādha ityuktam //
atra catvāraḥ pakṣāḥ sambhavanti / jñānamevedaṃ neti vā, jñanatvepyabhijñaiva na pratyabhijñeti vā, pratyabhijñātvepi jātya 4
bhedaviṣayeti vā, vyaktyabhedaviṣatvepi bhrāntiriti vā / tatrādyaṃ kusumāñjalyādyuktamāśaṅkya nirāha -- naceti // śālīn sūkṣmavrīhiveśeṣāt / jñānamevedaṃ netyucyata ityata āha -- pratyabhijñāyā iti // sthāyīti // soyaṃ devadatta ityādāvivi sa evāyaṃ gakāra iti pratyabhijānāmītyanubhavasiddhatvādityarthaḥ / tatrāpyevamanubhavo 'stītyatastatra viparītadarśanānna pratyabhijñānubhavasya bhāvosti / asti cedapi bhrama eva / prakṛte tu na tatheti bhāvenāha // te śālaya iti //
1.nbhuñjata-ga. nyabhuñmahe-cha-ka. 'bhrajāma' iti śodhitam -cha-nbhuñjānaḥ -kha. 2.ca iti nāsti -ga. 3.pūrvapūrvatapamapyeva-i.
pūrva pūrvatamamapye -a. 4.tibhe-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 402.
------------------------ ----------- ---------
na caivaṃ pratyabhijñā purovartini gakāre gatvenopasthitagakārābhedaviṣayā, sā ca purovṛttigakārasya svābhedenāpyupapannā, na tu 1 tatkālā 2 dyavacchedenopasthitagakārābhedaviṣayeti vācyam / pratyabhijñāntaravat soyamiti tattedantādhikaraṇābhedapratīteḥ //
nanviyaṃ gatvādijātyabhaidaviṣayā / na ca tathātve tajjātīyoyamityākāraḥ syāditi vācyam / jātyabhedādadhikasya jādigatasya jātitvasya capratītāveva tadākārādiha ca jātitvasyāpratīteriti cenna /
dvitīyaṃ pakṣamanūdya nirāha -- na ceyamiti// pratabhijñeti // tava pratyabhijñātvenābhimatetyarthaḥ -- upapanneti // tathā cābhijñaiva jātā na tu pratyabhijñeti bhāvaḥ -- tatkāleti // atītakāletyarthaḥ //
tṛtīyaṃ pakṣamāśaṅkate -- nanviti // tathā sati tajjātiyoyamiti syāditi maṇigranthoktaṃ nirāha -- na ca tathātva iti // tajjātiyoyamityasya tanniṣṭhajātimānayamiti 3 hyarthaḥ / sa cākāro jātitvabhāna eva yukto nānyatheti bhāvaḥ / sāmānyanityatāyāḥ pramāmaviruddhatvāditi svamatāvaṣṭambhena vāstavamupetya
ṭīkāyāṃ parihāroktāvapi pararītimanusṛtya svayaṃ parihāramāha-- tāratvādineti //
1.'tat' iti nāsti -cha-ka-rā. 2.ādipadaṃ na -cha-ka. 3.'hi' iti nāsti -i-a.
varṇā-nitve-prajñā-vidhaḥ ) varṇavādaḥ pu - 403.
---------------------- ----- -------
tāratvādinā 1 sāṃkaryasya vakṣyamāṇatvena gatvādijāterevābhāvāt / sa evāyaṃ ghaṭa ityāderapi tathātvāpātena vyaktyabhedasya kvāpyasiddhyāpatteśca / 2 kvāpi pratyabhijñāyā bhrantitvābhāvāpatteśca / ghaṭāntarādgrṛhītabhedepi ghaṭe sa evāyaṃ ghaṭha iti pratyabhijñāprasaṅgācca //
kiñca pratyabhijñājanake sa evāyaṃ gakāra iti vākye sa ityasya jātitve 'yamityasya ca vyaktiparatve jātyā saha vyakterevābhedaḥ pratī 3 yeta na tu jātyā saha jāteḥ / tathā ca nirasiṣyamāṇabhrāntitvapakṣa evāntarbhāvaḥ syāt //
kvāpīti // so 'yaṃ 4 devadatta ityādā 5 vapi jātiviṣayatvasya vaktuṃ śakyatvāditi bhāvaḥ -- ghaṭāntarāditi // tatrāpyanugatajāteḥ satvāditi bhāvaḥ / jātyabhiprāyeṇa tādṛśapratyabhijñāpādanamiṣṭamiti manvānaṃ pratyāha --- kañceti // śābdapratyabhijñāyāṃ yā viṣayavyavasthā saiva pratyabhijñāyāmapi bhaviṣyati / tathā ca 6 tatra soyamiti tadidaṃśabdābhyāṃ kiṃ jātivyaktyoruktiratha jātereva uta vktereveti vācyam / pakṣāntarāsaṃbhavāt / ādyepi 7 vyakterjātyabhedopi kiṃ sākṣādatha paraṃparāya 8 vā / tatrādyaṃ nirāha -- pratyabhijñājanaka iti //
1.saṃkarasya-cha-kha-ka-rā. 2.adyāpi-ka. 3.yate- cha-ka. 4.dīpa ityā-a. 5.derapi-i. 6.'kiṃ' ityadhikam-a-i. 7.vyaktijātyorabhe-mu. 8.'vā' iti nāsti - a- i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 404.
------------------------ ------ --------
naca jātyabhedopi vyaktau paraṃparāsaṃbandhenāstīti na bhrānti 1 tvamiti vācyam / kvāpi vyaktyamedā 2 siddhyādi pūrvoktadoṣāt //
ubhayorapi jātiparatve ca vyaktivācakagakāra 3 sāmānādhikaraṇya 4 muktam / ubhayorapi vyaktiparatve tu śabdajanyapratyabhijñā
vyaktyabhedaviṣayeti pratyakṣapratyabhijñāpi tadviṣayaiva / tayoḥ karaṇakṛtābhyāṃ parokṣatvāparokṣatvābhyāṃ bhedepi viṣayakṛtabhedānanubhavāt //
na caivaṃ soyaṃ kuntalakalāpa ityādivadbhrāntiḥ /
bhrāntitvaprakṣa eveti // tathā ca tannirāsenāyaṃ pakṣo nirasto bhaviṣyatīti bhāvaḥ /
antyamāśaṅkya nirāha -- na ceti // jāterjātyabhedaḥ sākṣāt tatsamavāyasaṃbandhena vyaktāviti paraṃparayeti 5 bhāvaḥ / dvitīyaṃ nirāha -- ubhayorapi 6 jātīti // tṛtīyaṃ nirāha -- ubhayorapi 7 vyaktīti //
nanvastevaṃ pratyabhijñā gakāra 8 vyaktyākyaviṣā / tathāpi sā bhrāntirastu / pari 9 lūnapunarjātakuntalakalāpayoḥ sādṛśyānnimittātsoyaṃ kuntalakalāpa iti pratyabhijñāvaditi caturthaṃ pakṣamāśaṅkyate -- na ceti // tatra pari 10 lūnakuntalasamūhasya bhūmau patitasya darśanena nāyamasāviti bādhakajñānodayavadiha tadabhāvādityāha -- bādhaketi //
1.ntirita -kha-rā. 2.dasi-ga. 3.'ga' ityadhikam-ga. 4.mayuktaṃ-ga-cha-rā. 5.tyarthaḥ-a-i. 6.jātipadaṃ na -i. 7.vyaktīti ityevāsti -i. 8.ādityadhikam -a-i. 9.dhūna-a. 10. dhūna-a.
varṇā-nitve-prajñā-vidhaḥ ) varṇavādaḥ pu - 405.

---------------------- --------- -------
na ca bhedadhīrbādhikā / sa gaṅkāroyaṃ gakāro na bhavatīti viśe 1 ṣye bhedabuddherabhāvāt //
tāro gakāro mandro na bhavatīti dhistu viśeṣyābheda 2 jñānena pākarakte ghaṭe na śyāma itivat, muṇḍite yaitre na śikhītivacca viśiṣṭabhedaviṣayaiva / na viśeṣyabhedaviṣayā //
iyāṃstu 3 bhedaḥ ; tadviśiṣṭaṃ mama padārthāntaram, tava tu viśeṣaṇoparaktaṃ viśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandha eva veti / ubhayathāpi na viśeṣyābhedahāniḥ //
nanu 4 bādhakadarśanādbādhakābhāvādityasiddhamiti cettatkiṃ bhedajñānamutotpattivināśajñānamatha viruddhadharmavatvajñānam, yadvā gatvādivyāpyajātiviśeṣānubhavarūpajñānaṃ bādhakam / ādyamāśaṅkya pratyāha -- na ceti // 5 na bādhaketyataḥ sā kiṃ viśeṣyabhedaviṣayātha tāratvādiviśiṣṭabhedaviṣayeti 6 vikalpyadyaṃ nirāha -- sa iti // dvitīyetviśiṣṭāpattiriti bhāvenāha -- tāra iti // viśiṣṭabhedadhīrbādhānna viśeṣyabhedaviṣayaṇīti bhāvenoktam -- viśeṣyābhedajñāneneti // hetuneti śeṣaḥ //
nanu, viśiṣṭaṃ na viśeṣyādhito 'tiriktamiti mate astu viśeṣyabhedaviṣayetyata āha -- iyāṃstu bheda iti // uparakta viśeṣyameva na tu kevalamityarthaḥ /
1.śiṣya-ca-śeṣya-ka. 2.mānena-'mātreṇa' iti śodhitam 'viśeṣyābhedamānena' ityetaduparirekhābhiḥ parāhatam-cha. ṣyabhedabhānena -rā-ga-ka. 3.viśeṣaḥ -kha. 4.bādhakābhāvādityevāsti -a-i. 5.' kutaḥ' ityadhikam - a. ' nabādhaketyata' - iti nāsti -i. 6.iti ' vikalpya' iti nāsti -i-a. 7.parāha-a-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 406.
----------------------- ---------- --------
nāpi tāro naṣṭo mandra utpanna ityutpatyādidhīrbādhikā / pākarakte śyāmo naṣṭa ityādivanmanmate viśiṣṭanāśaviṣayatvena tvanmate tu viśeṣaṇanāśiviṣayatvena matadvayepi viśeṣyanāśāviṣayatvāt //
1 nāpi tāratvādiviruddhadharmasaṃsargadhīrbādhikā / yogakāro 2 mandraḥ sa eva tāra iti sāmānādhikaraṇyānubhavenaikasminnaiva caitre śikhitvamuṇḍitvavadghaṭe śyāmatvaraktatvavat, gagane śabdatadabhāvavat, ātmanyadṛṣṭatadabhāvavacca, gagane śabdatadabhāvavat, ātmaviyadṛṣṭatadabhāvavacca kālā 3 dibhedenāvirodhāt //
na caikadaiva caitramaitroccāritayorgakārayostāratvamandratve dṛśyate iti vācyam / ekadaiva gagane vihagadehasaṃyogatadabhāvavat, ātmani sukhaduḥkhā 4 divacca
pradeśabhedenāvirodhāt / sa ca pradeśabhedo mama svābhāvikaḥ tava tvaupādhika ityanyabhedevaitat //
tathā ca tvanmate svargī dhvasta ityādāvivehāpi viśeṣaṇabhedaviṣayaiva syāditi bhāvaḥ / dvitīyaṃ bādhakaṃ nirāha -- nāpi tāra iti //
tṛtīyaṃ nirāha -- tāratveti // sa kiṃ tāratvādiraupādhiko dharmaḥ ? uta jātirūpaḥ ? ādya āha-- yo gakāra // iti kālādibhedeneti //"ekasyaiva varṇasya kāla 5 bhedenoccārayitṛpuruṣabhedena nāsikādisthānabhedena viruddhadharmādhyā 1 sopapatteriti"tatvanirṇayaṭīkokteriti bhāvaḥ //
1.na ca - mu-ca-cha-ka-rā. 2.sarvatra 'nda' ityevāsti -cha-ka-ga-kha. 3.ādipadaṃ nāsti -cha-ka-ga-kha. 4.ādipadaṃ na -cha-ga-kha. 5.ādityadhikam -a.
varṇā-nitve-prajñā-vidhaḥ) varṇavādaḥ pu - 407.
-------------------- -------- ---------
na ca tāratvādīnāṃ jātitvānna kālādibhedenāvirodha iti vācyam / tvanmate gatvādinā saṃkarātsāvadhikatvācca / na hi jātiḥ sāvadhikā / tārepyanyāpekṣayā mandratvasya mandrepyanyāpekṣayā tāratvasya satvena tulyavyaktikatvācca / tāratamatvāderapi pācakatamatvādivadatiśayaviśiṣṭaupādhikadharmatvāt //
na ca gatvādivyāpyatāratvādīnāṃ nānātvādasaṃkaraḥ / sarvatrāpyevaṃ supariharatvena tasyādoṣatvāpātāt //
dvitīyamāśaṅkya nirāha -- na ca tāratvā 2 dīnāmiti // gatvaparihāreṇa tāratvasya varṇāntare tāratvaparihāreṇa gatvasya mandagakāre, tāragakāre ca gatvatāratve 3 dve api sta iti na jātitvaṃ tāratvasya / evaṃ mandatvāderapīti bhāvaḥ -- sāvadhaikatvācceti // tāratvasya mandāpekṣātvānmandatvasya tārāpekṣatvāditi bhāvaḥ // tulyeti // yāntastāragakārāstāvanto mandāśca bhavantīti gatvatāratvamandatvānāṃ ghaṭatvakarīratvakalaśatvānāmiva na jātitvam / kiṃ tu gatvādireva jātiḥ / na tu tāratvādiriti bhāvaḥ //
nanu tāratvāderajātitve tāratamatvāderapi tathātvaṃ syādityataḥ syādevetyāha -- tāreti // 4 atulyavyaktikatvāttāratamatvaṃ jātiḥ syādityato vāha -- tareti // tasyeti // saṃkarasya jātibādhakatvānāpatterityarthaḥ /
1.sāpatte-mu. 2.ādipadaṃ nāsti -i-a. 3.'dve' iti nāsti -i. 4.iyamacavatārikā nāsti -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 408.
------------------------ ---------- ----------
ata eva svarṇatvādivyāpyaghaṭatvādikamapi nānā / ghaṭatvsyāvayavasaṃyogaviśeṣarūpasaṃsthānaviśeṣasamānādhikaraṇadravyatvarūpaupādhikadharmatvādisaṃbhavāt / tāratvādernānātve
tārākārānugatapratyayānupapatteśca //
na ca bhinnānāmapi jātīnāṃ tāraśabdapravṛttinimittatvenānugamādekākārapratyayaḥ / agṛhītasamayasya bālasyāpi tārākārānugatapratyayāt //
na ca sajātīyasākṣātkārapratibandhakatāvacchedaka 1 jititvenānugamaḥ / āvaśyakenoktapratibandhakatvenaiva śabdapravṛttivyavahārayorupapattau jātikalpanāvaiyarthyāt //
nanvevaṃ nānātvena sāṃkaryasyāparihacāryatve svarṇaghaṭe ghaṭatvaṃ jātirna syāt / nānātvenaiva tatra jātisāṃkaryasya parihāryatvādityata āha -- ata eveti // tatra ghaṭatvaṃ jātireva netyāha -- ghaṭatvasyeti / tārākāreti // ayaṃ tāro 'yaṃ tāro 'yaṃ tāro 'yamapi tāra ityevaṃ tārākāretyarthaḥ -- agṛhīteti // tāraśabdanimittatvamajānatopyayaṃ tāra ityanugatākārapratyaya 2 darśanādityarthaḥ //
sajātīyeti // guṇavyāpyajātyā sajātīyetyarthaḥ / pūrvavatpadakṛtyaṃ bodhyam / ukteti // sajātīyasākṣātkārapratibandhakatvenetyarthaḥ // śabdeti // tāraśabdetyarthaḥ//
1. jītipadaṃ nāsti - kha. 2. yāda - mu.
varṇā-nitve-prajñā-vidhaḥ) varṇavādaḥ pu - 409.
-------------------- ---------- ----------
na ca yadā mandre bubhutsā tadā mandragraharūpakāryadarśanena pratibandhaka 1 tvābhāvāttāravyavahāro na syāt / pratibandhakātavacchedakavipakṣāyāntu jātisiddhiḥ, jātito 'nyasyāvacchedakasyābhāvāditi vācyam / tvanmatepi pratibandhakatāvacchedakāvacchinne sati mandragraharūpakāryāyogāt //
yadi ca bubhutsottejikā tarhi manmatepyuttejakasya satvena kāryasambhavepi pratibandhakasya satvāttāravyavahāro 2 yuktaḥ / tasmātpratyabhijñāyāstāratvādiviruddhasaṃsargo na bādhakaḥ //

uktavivakṣāyāṃ bādhakamāśaṅkya nirāha -- na ceti // tāraśabdaśravaṇadaśāyāmeva bubhutsāvaśānmandaśabdagraheṇa guṇatvavyāpyajātyā sajātīyaśabdagrahāpratibandhācchṛyaṇāṇe tāraśabde tāraśabdavyavahāro na syādityarthaḥ//
manmatepīti // tāratvaṃ na jātiḥ / teṣāmanekatvepi sajātīyasākṣātkārapratibandhakatvenānugama iti vādimate 'pi bubhutsārūpottejakavaśena mandagrahasambhavepi tāravyavahāraḥ syādeva / na hyuttejakaṃ 3 tatpratibandhābhāvo maṇyādeḥ pratibandhakastvameva netyasya kalpako bhavati / tathātve 'tiprasaṅgāditi bhāvaḥ / vyavahitatvāttṛtīyapakṣadoṣamuktamupasaṃharati / tasmāditi // tāratvāderavirodhāditi bhāvaḥ //
1.kābhā-ga-kha. 2.ro 'yuktaḥ -cha. 3.kakṛtapratibandhābhāvo - i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 410.
------------------------ ---------- ---------
nāpi śukaśārikāmanuṣyatadviśeṣarūpavaktṛviśeṣānumāpakagatvādivyāpyajātiviśeṣānubhavo bādhakaḥ / varṇāśravaṇepi tattaddhvaniviśeṣaṇaiva tattadanumānadarśanena varṇaśravaṇepyāvaśyakena dhvaniviśeṣeṇaiva tadanuchamānāt / anyathā yo gakāraḥ
śukanoccāritaḥ na eva manuṣyeṇāpītyādipratyabhijñā na syāt / ata evānuvyavasāyo"dhvaniviśeṣaṇaiva dūrasthaḥ putro 1 mayānumita"iti //
na caivaṃ sati saiveyaṃ 2 ghargharī sa evāyaṃ dhvanirityādipratyabhijñayā dhvanirapi nityaḥ syāditi maṇyuktaṃ 3 yuktam / dhvanivarṇayordvayorapi nityatve dvayorapi sadopalabdhiprasaṅgāt / uccāraṇavaiyarthyācca //
caturthaṃ pakṣe nirāha -- nāpi śuketi // bādhata iti // sa evāyaṃ gakāra iti pratyabhijñāyā ityarthaḥ / gakāravyakterekatve gatvasyājātitvena tadvyāpyajāterayogāditi bhāvaḥ / gakārādivyañjakadhvaniviśeṣaṇaiva vaktṛviśeṣānumānam / na tu tvaduktajātiviśeṣeṇa / yena pratyabhijñā bhrāntirbhavedityāha -- varṇāśravaṇa iti //
evaṃ satīti // sa evāyaṃ gakāra ityādipratyabhijñāy abhrāntitva ityarthaḥ / maṇyuktamiti // śabdānityatvavāde siddhānte maṇyuktamityarthaḥ / pratyabhijñādvayasyābhrāntitvāyogādanyatarabhrāntitve 'vaśyaṃbhāvini dhvanyaśa eva tadyuktamiti sayuktimāha -- dhvanivarṇayoriti //
1.mayeti nāsti -ka-ga-kha. 2.gūrjarī-cha. gurjarī-ka-ga-kha. 3.nirastam -cha.
varṇā-nitva-prajña-vidhaḥ) varṇavādaḥ pu - 411.
-------------------- -------- ----------
na coccāraṇasya vyañjakatvannoktadoṣa iti vācyam / bhinnadeśatvāt / uccāraṇaṃ hi vaktṛvaktre / śabdastu śrotṛśrotre / bhinnendriyagrāhyatvācca / ata eva noccāraṇajanyo vāyurvyañjakaḥ / ata evātīndriyasya vyañjakāntarasya kalpanāpyayuktā / ghaṭādāvapi tatkalpanāprasaṅgāt //
tasmādvayoreko nityaḥ anyastu vyañjaka iti vaktavye natāvaddhvanireva nityo varṇastu vyañjaka iti yuktam /
bhinnadeśatvaṃ vyanakti -- uccāraṇaṃ hīti // dhvanivarṇayornityatve vibhudravyatayā sarvagatayorniravayorvaktṛniṣṭhenāpyuccāraṇenābhivyaktayoḥ śrotreṇa grahaṇamaviruddham /
tathāpya 1 nvayavyatirakekābhyāṃ śabdasthale 2 śrotrasaṃbaddhenaiva vyañjakenābhivyaktasya śrotreṇa grahaṇam / anyathaika 3 vaktṛniṣṭhoccāraṇābhivyaktaśabdasya sarvairapi grahaṇaprasaṅgāditi bhāvaḥ -- bhinnendriyeti // uccāraṇasya cākṣuṣatvācchabdasya śrāvaṇaprasaṅgāditi bhāvaḥ //
yadyapi goghṛtādeḥ kuṅkumagandhādeśca bhinnendriyagrāhyatvepi asti 4 vyañjakavyaṅgyabhāvaḥ / tathāpyanvayavyatirekābhyāṃ śabdasthale ekendriyagrāhyayoreva tathātvāvagateriti bhāvaḥ / ghṛtādāvapi pratiniyatavyañjakavyaṅgya 5 vāde vakṣyamāṇadiśā ghṛtādigatagandhādirevābhivyañjaka iti 6 bhāvaḥ / anye tvekendriyagrāhyatvaṃ vā ekendriyagrāhyaguṇakatvaṃ vā vyañjakatve tantramityāhuḥ //
ata eveti // vāyoratīndriyatvena śrotrendriyagrāhyatvāditi bhāvaḥ -- ata eveti// tadgrākendriyagrāhyasyaiva tadvyañjakatvādityarthaḥ --tadevamiti //
1.anvayavyatirekābhyāṃ śabdasthale iti nāsti -a-i. 2.śrotrṛsambandhenaiva -i. 3.vaktṛpadaṃ nāsti -a. 4.vyaṅgavyañjaka -i. 5.tvayā-i. 6.vā - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 412.
----------------------- ----------- --------
bheryādau varṇābhāvepi dhvanigrahāt / tasmātpariśeṣādvarṇa eva nityo dhanvistu vyañjaka iti yuktam / dhvanyabhāve varṇāgrahāt //
1 tadevamupapattivirodhādāpaṇe dhvanirutpannaḥ sa ca śānti iti dhvanitvenaivotpatyādyanubhavavirodhādvarṇapratyabhijñāya"yāvadbrahmaviṣṭhitaṃ tāvatīvāgi"tyādiśrutyanugṛhītatvācca saiveyaṃ 2 ghargharītyādereva bhrāntitvādikaṃ yuktam //
tadevamuktarītyā bādhakābhāvepi varme 3 soyamiti vyapadeśa eva na tu pratītiriti tadapalāpe vā,
tasmādevaṃ dhvanivarmayorityādinoktarītyerthaḥ / 4 tattasmādityasya vivaraṇaṃ upapattītyādi / tāvatī vāgiti // tāvavatkālino varṇa ityarthaḥ //
vāgityasya ṭīkāyāṃ vedarūpā vāgiti vyākhyānepi sajātīyānupūrvokatvenaiva tāvatkālatvasya vācyatvena mukhyārtha 5 lābhāya varmarūpārthāntaramupetya vā
vedarūpavācastāvatkālīnatvasya 6 varṇānāṃ tāvatkālīnatvābhāve 'yogādarthalabdhamupetya vā śrutyagṛhitatvāccetyuktam / ata eva ṭīkāyāṃ tāvatī vāgiti varṇānāṃ vyāpakatvasyābhyupagatatvenetyapyuktamityadoṣeḥ //
evaṃ pratyabhijñāyā ananyaviṣayatvaṃ prasaktabādhakanirāsenābhrāntitvaṃ ca samarthyopasaṃharan parapakṣe bādhakoktyāpyuktaṃ samarthyate -- tadevamityādinā -- anyatpramāṇastītyantena -- ukteti //"na ca bhedadhīrbādhike"tyādinoktarītyetyarthaḥ -- tadapalāpe veti //
1.tasmāt -cha-ka. 2.gūrjarī-cha-ka-ga-gurjarī-khar. 3.ṇaḥ so-ka. 4.tatpadaṃ nāsti -a - ir. 5.thatva -a. 6.tvābhāve.
varṇā-nitve-prajñā-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 413.
---------------------- --------- ----------
1 tadanapalāpepi 2 tasyāḥ purovṛttigakāre gatvenopasthitagakārābhedaviṣayatvenābhijñātve vā, pratyabhijñātvepi sākṣātparaṃparayā 3 jātyabhedaviṣayatve vā, vyaktyabhedaviṣayatvepi tasyāḥ bhrāntitve vā, tattadvādibhistattadvastunaḥ sthāyitvena pramāṇatvenāṅgīkṛtāyā api sa evā 4 hamityādipratyabhijñāyā apalāpādiprasaṅgena kasyāpi sthāyi 5 tvaṃ na siddhyediti kṣaṇikavādaḥ syāt / na hi sthāyitve pratyabhijñāto 'nyatpramāṇamasti//
tadetadabhipretyoktaṃ bhagavatpādaiḥ /"na ca sādṛśyātpratyabhijñā bhrāntiriti vācyam /
"na ca tāneva śālīni"tyādinoktarītyā pratītyapalāpe vetyarthaḥ /"tasyā"ityataḥ pūrvamapyuktarītyetyanuṣañjanīyam /"na ceyaṃ pratyabhijñe"tyādinoktarītyeti tatrārthaḥ / evamagrepyuktarītyetyanuvartya yathāyogamartho yojyaḥ //

saptamyantoktāpādakacacuṣṭayepyaniṣṭayepyaniṣṭāpādanāmāha -- tattadvādibhiriti // sarvakṣaṇikatvaṃ vadadbhirapi bauddhaiḥ
"ākāśo dvau vināśau na nityaṃ trayamasaṃskṛtam"
ityuktatvenāśasya buddhipūrvavināśābuddhipūrvavināśayośca nityatvopagamena
teṣāmapīdamāpādanaṃ samamiti sūcanāya -- tattadvādibhistattadvastuna ityuktam / apalāpādītyādapadena prāguktāpādaka 6 trayagrahaḥ -- tadetaditi // vyapadeśādipakṣacatuṣṭayamapi netyetattatvanirṇayā uktamityarthaḥ //
1.pratītyanapalā-ka-kha. 2.anantaraṃ"sākṣātparaṃpare"tyādyevāsti -cha. 3.rājā-ka. 4.vāyami -ga. 5.atra sarvatra 'pi' ityevāsti -ka. 6'traya' iti nāsti - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 414.
----------------------- ----------- ----------
soyaṃ devadatta ityāderapi tathātvā 1 patte"riti / atra pratyabhijñā bhrāntirityasya samastapadatvena vyapadeśamātratva 2 pakṣe tasminvyapadeśe pratyabhijñātvabhrāntiriti, purovṛttinastadabhedaviṣayakābhijñātvapakṣe tasyāstatkā 3 līnāvacchinnābhedaviṣakapratyabhijñātvabhrāntiriti, jātyabhedaviṣayakapratyabhijñātvapakṣe tasyāṃ vyaktyabhedaviṣayakapratyabhijñātvabhrāntiriti, vyastapadatvena vyaktyabhedāviṣayā pratyabhijñā bhrāntiriti pakṣe vyaktyabhedaviṣayāpi pratyabhijñā bhrāntireva na tu 4 prameti, cārtho draṣṭavyaḥ //
ṭīkāyāṃ caturthapakṣanirāsaparatvena vyākhyānepi bahvarthakatvānmūlagranthasya svoktapakṣacatuṣṭayanirāsamapi mūlārūḍhaṃ darśayati -- atre 6 ti // mūlavākya ityarthaḥ -- samasteti // caturthapakṣa eva bhinnapadatvāttadanyapakṣatrayepi bhāvapradhānanirdeśena pratyabhijñātvena bhrāntiḥ pratyabhijñābhrāntiriti samāsaṃ prāptapadatvena hetunāvyastapadatvena hetunetyartho draṣṭavya ityanvayaḥ /"artho draṣṭavyaḥ"iti padadvayaṃ / pūrvatra pratyekaṃ itiśabdatrayāntepi vyapadeśamātrapakṣa ityartho draṣṭavya ityādirūpeṇānvetavyam //
1.tvāpādāditi -ga. 2.'mātram'-tataḥ 'jātyabheda' ityādi 'bhrāntiriti' ityantaṃ, tataḥ vyapadeśe pratyabhijñātvabhrāntiriti' ityārabhya, 'tatkālāvacchinnābhedaviṣayakapratyabhijñātvabhrāntiriti' iti paṅktiḥ, tataḥ
'vyastapadatvena' ityādi ca vartate -ga. 3.lāvacchinnābheda -cha-kha. 4.bhrama iti -cha. 5.vā-ga. 6.'ca' ityadhikam - a.
varṇā-nitve-prajñā-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 415.
--------------------- -------- ---------
etena 'pratyabhijñānantaramutpatyādipratyayānāṃ tadanantaraṃ ca pratyabhijñāyā darśanobhayābādhāyotpatyādidhīrvyaktiviṣayiṇī abhedadhīstu jātiviṣayā ; yadvotpatyādipratyayānāmanekatvāttadviruddhaikā pratyabhijñā bhrāntiḥ / bahubādhasyānyāyyatvāt"iti 1 maṇyuktaṃ nirastam / pratyabhijñāyā viśeṣyātmakavyaktyabhedaviṣatvenotpatyādipratyayasya ca viśiṣṭaviṣayatvenobhayaprāmāṇyasyoktatvāt / pratyabhijñā vyaktyabhedaviṣiyā, utpatyādidhīsti dhvaniviṣayetyapi suvacatvācca //
kiṃ cotpattidhīḥ saṃmarde 'pagate 'vakāśo 2 jāta ityākāśotpattidhīvadabhivyaktiviṣāsti / tvanmate bādhalāgavoktiścāyuktā / tvadabhimatānāṃ ayaṃ śukotpanno gakāraḥ, ayaṃ śukoccārito gakāro ---
maṇyuktamanyadapi nirāha-- eteneti // utpatyādītyādipadena vināśatāramandatvādipratyayagrahaḥ -- uktatvāditi //"na ca bhedadhīrbādhike"tyādigranthenoktatvādityarthaḥ /
nanūtpanno gakāro naṣṭo gakāra iti pratīteḥ kathaṃ dhvaniviṣayatetyata āha - kiṃ ceti // bahubādhasyānyāyyatvādityuktiṃ ca nirāha -- tvanmata iti // tvadabhimatānā mityasya 3 pratyayānāmiti ṣaṣṭyantenānvayaḥ / sarvalokasiddhānāmityasya vakṣyamāṇaṣaṣṭhyantābhyāmanvayaḥ //
1.maṇyuktamiti nāsti -kha. 2.tpattidhīvat ityasti -ga. 3.mānānāṃ - i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 416.
----------------------- ------------- ---------
1 naṣṭa ityādīnāmutpatyādisākṣātkārarūpapratyayānāṃ ; sarvalokasiddhānāṃ 2
śukoccārito gakāro 'yaṃ vartate śrotre śukagakāra ityādyabhijñanāṃ ; yaḥ pūrvaṃ gakāraḥ śrutaḥ sa evedānīmapi, yo 'nyatra sa evātrāpi, yaścaitroccāritaḥ sa eva maitroccāritaḥ, ekoccārite 4 pi yaḥ prācyena śrutaḥ sa eva praticyenāpi, yo nikaṭasthena śrutaḥ sa eva dūrasthenāpītyādipratyabhijñānāṃ ca ; bādha 5 katvena tvanmata eva bahubādhāt //
na hi tvatpakṣe śukotpannasyedantvena sākṣātkriyamāṇatvena 6 vartamānatvena śrotrasthatvena ca sāmānādhikaraṇyam / na vā ekoccāritepi kadaṃba 7 golakanyāyapakṣe prācyapratīcyayorekatvam //
nanūktatrirūpapratītīnāṃ kuto bādho nyāyamata ityata āha -- na hīti // śabdotpattideśātkadaṃbagolakanyāyena śabdānāṃ daśasvapi dikṣu daśadhā śabdācchabdāntarotpattikrameṇa karṇadeśaprāptyupagamena karṇadeśasaṃbaddhasya śukamukhotpannaśabdajātīyatvena sākṣāttadutpannatvābhāvāt / evaṃ tattaddigavasthitapuṣaiḥśrūyamāṇasyāpi digantarasthitapuruṣāntaraśrutaśabdajātīyatvena sākṣāttadabhedābhāvāditi bhāvaḥ //
1.na saḥ -ga. 2.asya pūrvānyaya rekhādvayena sūcitaḥ -cha. 3.'ayaṃ' iti nāsti -cha-ka-ga-kha. 4.taḥ-cha-ka. 5.dhena -cha-ka-ga. 6.'naṣṭatvena' ityadhikam -ca-ka-ga-kha. 'vartamānatvena' iti nāsti -cha. 7.mukula- kha.
varṇā-nitve-prajñā-bhaṅgaḥ) varṇavādaḥ pu - 417.
---------------------- -------- -----------
yadyapi vīcītaraṅganyāyapakṣe tayoraikyam / tathāpi nikaṭa 1 dūrasthayoraikyaṃ nāstyeva / tasmādbahūnāmabādhāyotpatyādidhīreva bhrāntirastu //
nanūtpatyādicadhīrna tāvatsmaryamāṇāropaḥ / sadṛśādarśanāt / gṛhyamāṇāropatve raktaḥ sphaṭika ityādāvivopādhirvācyaḥ / sa ca na tāvatkuṅkumāruṇā taruṇītivadānubhavikaḥ / gakāro 2 stītyādāvupādherdhvanerananubhavāt / nāpyayo dahatītivadau 3 papattikaḥ /
nanu taṭākādimadhye pāṣāṇādyabhighātāddaśadiksambandhinya ekaikā eva vītyastaraṅgāśca jāyanta iti nyāyena daśadiksaṃbandhyekaikaśabdaparaṃparotpattipakṣe prācyadiśabdasyaikyameveti na tatpratyabhijñābādha ityāśaṅkya nirāha -- yadyapīti // vīcīnāma sūkṣmarūpasstrītaraṅgaḥ / taraṅgastu sthūlaḥ -- nikaṭeti // śabdotpattideśanikaṭasthadūrasthayorityarthaḥ //

utpatyādidhiyo bhrāntitpamayuktamiti maṇyuktarītyā śaṅkate -- nanviti // sadṛśeti // śuktāvidaṃ rūpyamityārope śuktisadṛśasya rajatasyeveha -- varṇasadṛśasyotpatyādimato 'bhāvadityarthaḥ / ānubhāvika iti // kuṅkumenāruṇā na svata iti kuṅkumasyopādhitvamubhūyamānamityānubhāvikaḥ / kuṅkumarūpa upādhiḥ / evaṃ gakāro dhvanyutpanno na 4 svata ityanubhavābhāvādityarthaḥ / aupapattika iti // upapattisiddha ityarthaḥ / upādhirityanuṣaṅgaḥ / vahnidharmasya dagdhṛtvasyāyasyāropādvahnirūpopādhinaivāyo dagdhṛ na tu svata ityanubhavaḥ / tatrāyasi vahnitvena vahnerananubhavāt / kintu vahnasambandhe sati dagdhṛtvamanyathā tu netyanvayavyatirekagamyaṃ vahnerupādhitvamityaupapattika ityuktam //
1.sthad -ca-cha-ga-kha dūrasthanikaṭasthayo - ka. 2.gakāro nāstī -cha-ka-ga. 3.pādhikaḥ - cha. 4.svarūpataḥ -- a-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 418.
----------------------- ------------ --------
tatrānvayavyatirekavatogneriveha tadvataḥ kasyacidabhāvāditi cenna / ihāpi dhvaneḥ satvāt //
tatrogneragnitvenānanubhavepyāropyeṇa dagdhṛtvenānubhavostīti cedihāpi dhvanerdhvanitvanānanubhavepyāropyeṇotpannatvādinānubhavostīti samam //
na ca pratyabhijñāropye aikyasākṣātkāre sati kathaṃ tadviruddhotpatyādibhrama iti vācyam / utpatyāderaikyābhāvānātmakatvena sākṣādavirodhāt / aikyavyāpakābhāvapratiyogitvarūpe virodhe satyapi tadagrahadaśāyāmāropasambhavāt / tadgrahadaśāyāṃ cāropābhāvasyeṣṭatvāt //
yadyapi maṇau"kṛpāṇe mukhadīrghatvamaupapattikaṃ kṛpāṇānvayavyatirekānuvidhānāt"ityuktam / tathāpi tatrānubhāvikatvameva kathañcidvaktuṃ śakyam / kupāṇatvena tasyānubhavādityaruciṃ manvānaḥ ayo dahatityudāharadityadoṣaḥ //
tadvataḥ anvayavyatirekavataḥ / utpatyādidharmakasyetyarthaḥ / viśeṣadarśanasatvenāropācasambhavamāśaṅkya nirāha -- na ca pratyabhijñeti // kiṃ
sākṣādāropyābhāvāvagāhitvena pratyabhijñā virodhinī utāropyābhāvaṃ prati vyāpyaviṣakatayā / ādya āha -- utpatyāderiti // antya āha -- aikyasyeti // pratiyogitveti // utpatyāderityanuṣaṅgaḥ -- virodha iti// pratyabhijñayā sahetyarthaḥ -- tadagraheti // uktarūpapratiyogitvāgrahetyarthaḥ --
varṇānāṃ nityatve anumānāni ) varṇavādaḥ pu - 419.
--------------------------- -------- ----------
tasmātpratyabhijñābādhitāni śabdānityatvānumānāni //
varṇā 1 nityatve pratyabhijñāvirodhaḥ

tasmāditi // pratyabhijñā yāgakārādivyaktyaikyādanyaviṣayakatvabhrāntitvayorayogādityarthaḥ //
varṇānāmanityatve pratyabhijñāvirodhaḥ

satpratipakṣāṇi ca / tathāhi / śabdatvaṃ nityavṛtti dravyatvavyāpyajātimadasamavetādviṣṭhavṛttitvāt ātmatvat (1) /
pratyabhijñādoṣayorbādhapratipakṣayoḥ prabalaṃ bādhakaṃ pūrvamuktvā pratipakṣadoṣaṃ cāha -- satpratipakṣāṇi ceti // śabdānityatvānumānānītyanuṣaṅgaḥ / śabdo nitya ityeva pratijñoktau dvitīyādikatipayahetvasiddhiḥ / dhvanyaṃśe bādhaśca / ataḥ śabdatvaṃ nityavṛttīti pratijñā 2 ya dvitīyādihetvanugamāya tu varṇatvamityeva na kṛtam / nityavṛttitvaṃ ca jagadādhāratāprayojakasaṃbandhabhinnasabandheneti jñeyam / sa ca samandho nyāyamate samavāyaḥ / siddhānte svarūpasambandhaḥ / tena kālavṛttitvamādāya na siddhanādhanatāvakāśaḥ / dhvanyaṃśe bādhādvarṇavṛttitvena sādhyaparyavasā 3 namiti
bhāvaḥ -- dravyatveti // dravyatvavyāpyajātayaḥ pṛthivītvajalatvādayaḥ /
1.nāmani-ga. 2.jñā-a. 3.naṃ, dhvanyanityatāyā dhvanivarṇayorityādinā prāgupapādanāditi bhāvaḥ ityasti - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 420.
------------------------ ---------- -------
ghrāṇabhinnabahirindriyavyavasthāpakatāvacchedakatvāt rūpatvavat (2) /
tadvatsu pṛthivyādiṣvasamavetaṃ ya 1 dadviṣṭhaṃ avyāsajyavṛtti tadvavṛttitvādityarthaḥ / śabdastu tādṛśapṛthivyaptejovāyvātmanaḥsvasamaveto 'dviṣṭhaśceti tadvṛttiśabdatve hetusatvamiti bhāvaḥ / ete ca hetavaḥ parītyaiva / parasiddhairdūṣaṇamityācāryokteḥ / ata eva satpratipakṣāṇītyupakramaḥ / anyathā nityatve mānaṃ tviti brūyāt / siddhānte 'nugatajātemadasamavetatvābhāvāt / ata eva sudhāyāṃ prakṛtinaye"gaganādeśca satvatva"mityatra pṛthivyādiguṇatvenāpi śabdasyotpattaruktā / pañcīkaraṇaprakriyāmavivakṣitvā jātipadasya sadṛśadharmaparatvamupetya svarītyāpi vā / tena manmata ityagrimagranthāvirodha ityāhuḥ / viśeṣaṇakṛtyamagre sphuṭam -- ātmatvavaditi // tacca 3 kvāpyasamavetādviṣṭhātmavṛttitvāddhetusādhyayoḥ satvaṃ spaṣṭham / nyāyamate vibhutvenātmano 'vṛttitvāt //
ghrāṇena // ghrāṇabhinnaṃ yadbahirindriyaṃ śrotrarūpaṃ tadastvitvāvadhāraka tāniyāmakatvādityarthaḥ / śabdajñānaṃ hi kāryaṃ svakāraṇabhūtaṃ śrotrākhyamindriyasvarūpamanumāpayati / akāraṇakasyānityajñānasyānudayāt / anyasya cakṣurādeḥ śabdajñāne karaṇatvāyogāt / śabdasya tādṛśendriyavyavasthāpakatāyāṃ śabdatvasyāvacchakatvāditi bhāvaḥ / cakṣurindriyādivyasthāpake 2 rūpatvarasatvādau hetvanugamāya bahirindriyeti samānyoktiḥ / na tu śrotreti viśiṣya -- rūpatvavaditi // rūpatvarasatvasparśatvavadityarthaḥ/
1.yaddviṣṭhaṃ avyāsajyavṛtti tadvṛttitvābhāvādityarthaḥ - a. 2.katāvacchedake - mu.
3.tasya - ca.
vanāṃ-nitve-'nuni.) varṇavādaḥ pu - 421.
----------------- -------- -------
ātmatvamūrtatvasamānādhikaraṇādviṣṭhavṛttitvāt kālatvavat (3) / svāśrayabhinnaviśeṣaguṇāsamānādhikaraṇapratyakṣavṛttitvādātmatvavat (4) / pṛthivīvṛtyavṛttitve ātmavṛtyavṛttitve ca sati sattāsākṣāvdyāpyasākṣāvdyāpyatvāt jalatvavat (5) /
bahirandriyavyavasthāpakātavacchedakānāṃ rūparasagandhasparśaśabdatvānāṃ ekasya pakṣatvepi gandhasya pṛthivīmātraguṇatvena
pārthivaparamāṇuṣu guṇānāṃ pākajatvenānityatāyāṃ 1 gandhasya nityāvṛttirūpasādhyābhāvepi jalaparamāṇvādigatarūpasasparśānāmapākajatvena rūpatvāditrayasya nitya 2 vṛttitvādādhikyadoṣanirāsāya rūpatvavaditye voktam -- ātmatveti // ātmatvamūrtatvābhyāmasamānādhikaraṇaṃ yada 3 dviṣṭhaṃ tanniṣṭhatvādityarthaḥ / mūrtatvaṃ nāma iyattāvacchinnaparimāṇayogitvam / pṛthivyaptejovāyapumanasāṃ dharmaḥ / pakṣadṛṣṭāntabhūtayoḥ śabdatvakālayostādṛśaśabdakālaniṣṭhātkālasya nityatvācca hetusādhyānugama iti bhāvaḥ //
sveti // svasya śabdatvasyāśrayaḥ śabdaḥ, tadbhinnaviśeṣaguṇo rūpādiḥ, tadasamānādhikaraṇam pratyakṣam ca tat, śabda eva, tadvṛttitvādi 4 tyarthaḥ / dṛṣṭānte svasyātmatvasya āśrayaḥ ātmā / tadatiriktaviśeṣaguṇenāsamānādhikaraṇaṃ pratyakṣaṃ ca avṛttibhūtamātmākhyaṃ vastu tadvṛttatvāditi hetvanugamo dhyeyaḥ / svaśabdasya samabhivyāhṛtaparatvāt / śabdatvamātraparatvepyadoṣāt -- pṛthivīvṛttī rūpādiḥ / ātmavṛttirjñnādiḥ / taduchabhayāvṛttitve sati sattāsākṣādvāpyaṃ pakṣe guṇatvam / dṛṣṭānte ca dravyatvam / tena sākṣāvdyāpyaṃ śabdatvaṃ jalatvaṃ ceti pakṣadṛṣṭāntayorhetvanugamaḥ /
1.tayā-i. 2.vṛttipadaṃ na -mu. 3.ddviṣṭhaṃ - a. 4.'ti hetvanugamo dhyeyaḥ' ityasti. 'dṛṣṭānte' ityādipaṅktirnāsti -a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 422.
----------------------- ------------ ---------
vyoṃmetarāvṛttijātimadvṛttitvādātmatvat / (6) sa kalaśabdavṛttitvātsattāvat (7) / śrotraṃ nityavṛttisattāvyāpyavyāpyajātigrahakam apārthivendriyatvāccakṣurvat (8) / varṇo nityo dhvaniśabdatvavyāpyabhinnatve sati śrāvaṇatvācchabdatvavat (9) ityādyanumānaiḥ pratirodhāt //
atrādye hetau kālākāśagatadvitvaniṣṭhadvitvatve 'vyabhicārāyādviṣṭhetyuktam /
dṛṣṭānte sādhyānumaśca jalaparamāṇuvṛttitvena jñeyaḥ / sākṣāvdyāpyatvaṃ nāma vyāpyāvyāpyatve sati vyāpyatvam / guṇatvadravyatvayoḥ sattājāteśca madhye tathā guṇadravyatvayoḥ śabdatvajalatvayormadhye ca vyāpyadharmāntarasyābhāvāt //
vyometi // vyometarasminnavidyamāno yo jātimān śabdaḥ ātmā ca tadvṛttitvācchabdatvasyātmatvasya ceti pakṣadṛṣṭāntayorhetvanugatiḥ //
śrotramiti pakṣaḥ // nityavṛttivṛttiryo sattāvyāpyaguṇatvapyāpyaśabdarūpā jātiḥ tadgāhakatvena pakṣe, dṛṣṭānte ca tādṛśarūpatvagrāhakatvena sādhyānugamaḥ / rūpatvasyāpi nityaṃ yajjalaparamāṇvādirūpaṃ tadvṛttitvāt -- apārthiveti // paramate ghrāṇasyaiva pārthivatvena tadanyeṣāmapārthivatvānnāsiddhyādiḥ //
dhvanīti // dhvaniśca śabdatvavyāpyaṃ tāratvādikaṃ ca tābhyāṃ bhinnatve satītyarthaḥ -- pratirodhāditi // satpratipakṣāṇītyanvayaḥ -- dvitvatva iti // anumānopanītakālākāśādyanocaramānasāpekṣābuddhijanyasya kālākāśobhayagakadvitvasya ------
vanāṃ-nitve-'nuni) varṇavādaḥ pu - 423.
---------------- ------- ----------
/ 1 gandhatvaduḥkhatvādāvavyabhicārāyāsamavetetyuktam / asamavetavṛttitvasya prativādinaṃ pratyasiddhi 2 nirāsāya dravyatvavyāpyajātimadityuktam //
dvitīye gandhatve 'vyabhicārāya ghrāṇabhinneti /

-- dravyatvavyāpyajātimatsu pṛthivyaptejovāyvātmamanaḥ svasamavetatvena dvitvatve tādṛśadvitvavṛttitvahetusatvepi nityavṛttitvābhāvādvyabhicāranirāsāyā 3 dviṣṭhetyuktamityarthaḥ / tarhya 4 dviṣṭhavṛttitvādityevāstvityata āha -- gandhatveti // gandhatvādeḥ pṛthivyātmādisamavetagandhādivṛttitvādavyabhicāra ityarthaḥ / rūpatvādikaṃ tu nityavṛttīti gandhatvetyuktam / pārthivaguṇānāṃ pākajatvena gandho na nitya iti bhāvaḥ //
tarhyasamavetā 5 dviṣṭhetyevāstvityata āha -- asamaveteti // prativādinaṃ pratīti // tārkikaṃ pratītyarthaḥ / satpratipakṣānumānaprayoktṛdaśāyāṃ siddhāntinaḥ sthāpanāvāditvena parasyaiva prativāditvāt -- asiddhinisāyeti // na cāsiddhinirāsakaṃ vyartham / vyāpti 6 pakṣadharmatāyā apyanumityaṅgatvena tatsaṃpādakasyāpi sārthakyāt /"yanniṣṭhā yannirūpitā vyāptiryena viśeṣaṇena vinā na paricchadyate tadviśeṣaṇamarthavaditi"nyāyena viśiṣṭahetuniṣṭhavyāpteruktaviśeṣaṇena vinā gṛhītumaśakyatvena vyāptigrahaupayikatvācceti bhāvaḥ //
gandhatva iti // pṛthivīguṇasya pākajatvena gandhatve nityavṛttitvarūpasādhyābhāvepi ghrāṇarūpabahirindriyavyavasthāpakatāvacchedakatvādghrāṇabhinnetyuktānāṃ na doṣa ityarthaḥ -- dukhatveti //
ayaṃ granthaḥ nāsti - ka. 2.vāraṇāya-cha. 3.yadvi-a. 4.rhidvi-a. 5. tadvi -a. 6.'tat' ityadhikaṃ - i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 424.
------------------------ ------------ --------
duḥkhatvādāvavyabhicārāya bahiriti coktam //
tṛtīyepyadviṣṭhapadasthādyahetāviva prayojanaṃ draṣṭavyam / duḥkhatvādau 1 vegatvādau cāvyabhicārāyātmatvamūrtatvāsamānādhikaraṇetyuktam //
caturthe gandhatve duḥkhatvādau cāvyabhicārāya viśeṣaguṇāsamānādhikaraṇetyuktam / viśeṣaṇaguṇāsamānādhikaraṇamanogatavegavartini vegatve 'vyabhicārāya pratyakṣetyuktam / manogatave 2 gastvapratyakṣaḥ / tāvatyukte gakārasyāpi
kakārarūpaviśeṣaguṇasamānādhikaraṇatvātparaṃ pratyasiddhiḥ / tadarthaṃ svāśrayabhinnetyuktam /
tasyāntarīndriya vyavasthāpakatāvacchedakatvāditi bhāvaḥ / ātmatvamūrtatvānyatarāsamānādhikaraṇādviṣṭhavṛttitvādityuktāvāha -- duḥkhatvādāviti // mūrtatvāsamānādhikaraṇaduḥkhādiniṣṭhaduḥkhatvādau nityavṛttitvābhāvena tatrā 3 vyabhicāra ātmatvāsamānādhikaraṇetyadviṣṭhaviśeṣaṇam / ātmatvāsamānādhikaraṇaṃ yadadviṣṭhaṃ tadvṛttitvādityevoktau pṛthivyaptejovāyumanodharmavegarūpaguṇasyātmatvāsamānādhikaraṇetyadviṣṭhaviśeṣaṇamityarthaḥ //
pratyakṣavṛttitvādityevoktau doṣamāha -- duḥkhatvādau ceti // tarhi pratyakṣetyasya bāhyapratyakṣetyarthaṃ matvoktam -- gandhatveti // paraṃ pratīti //
1.'vegatvādā' viti nāsti -cha. vegavatvādau -ga. 2.vegapadaṃ nāsti -cha. 3.tra vyabhicāravāraṇāya - i. 4.vṛttityādhikaṃ - i.
vanāṃ-nitve-'nuni) varṇavādaḥ pu - 425.
---------------- ---------- --------
evaṃ ca 1 kakārasyāpi śabdatvāśrayatvena tadbhinnatvābhāvānnāsiddhiḥ //
pañcame gandhatvādāvavyabhicārāya pṛthivīvṛttyavṛttitvena satītyuktam / duḥkhatvādāvavyabhicārāyātmavṛtyavṛttitve satītyuktam / prabhātvadivavyabhicārāya sa 2 metyādyuktam //
evaṃ ca sattāsākṣāvdyāpyaṃ / 3 dravyatvaṃ prati tejastvameva sākṣāvdyāpyam na tu prabhātvādikamiti na vyabhicāraḥ / śabdatvaṃ tu manmate sattāsākṣāvdyāpyaṃ / dravyatvaṃ prati paramate ca guṇatvaṃ pratisākṣāvdyāpyamiti nāsiddhiḥ //
ṣaṣṭhe dhvaniprāgabhāvatve 'vyabhicārāya jātimadityuktam / gandhatvādāvavyabhicārāya vyometarāvṛttītyuktama //
tārkikaṃ pratītyarthaḥ -- nāsiddhiriti // asiddhivārakasyāpi sārthakyaṃ pūrvavat //
ātmetyādyuktau doṣamāha -- gandhatvādāviti // vyometarā vṛttivastuvṛttitvādityevoktau doṣamāha -- dhvaniprāgabhāvatva iti //
nanu saptate sakalavṛttitvādityevoktau prameyatvādau kavalānvayini nityavṛtti 4 sādhyasyāpi satvena vyabhicārābhavācchabdeti vyartham / svarūpāsiddhivārakatvepi vyarthatvādityata īśvaravādauktadiśā vyāptyāśrayāṇāmanekatvasaṃpādakatvena sārthakyāditi bhāvenāha -- saptama iti //
1.gakāra -cha-ka. 2.ttetyā-cha-ka-ga-kha. 3.ayaṃ granthaḥ nāsti -cha-ka. 4.tvasā-a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 426.
----------------------- ----------- --------
saptame śabdapadamakevalānvayino guṇatvāderapi saṃgrāhakatvena vikāsakatvānna vyartham // 1 aṣṭame sādhye nityavṛttisattādravyatvayoḥ sattāguṇatvayorvā grāhakatvenārthāntaramiti śaṅkānirāsāya 2 sattāvyāpyavyāpyetyuktam / / hator ghāṇe 'vyabhicārāyāpārthivetyuktam //
3 navame dhvanau śabdatvavyāpye tāratvādau cāvyabhicārāya dhvaniśabdatvavyāpyabhinnetyuktam /
akevalānvayina iti // śabdaniṣṭhasyetyapi grāhyam / na kevalaṃ kevalānvayinaḥ prameyatvāderapītyarthaḥ / ākāśasamavetatvādirādipadārthaḥ //
aṣṭama iti // apārthivendriyatvāditi hetau yatsādhyaṃ nityavṛttītyādi tasminnityarthaḥ -- nityavṛttisattādravyatvayoriti // nityavṛttisattājātigrāhakamityukte śabdagatasattāgrāhakatvenārthāntaram / śabdasyānityatvepyākāśādinityavṛttitvātsattāyāḥ / ato nityavṛttisattāvyāpyajātigrāhakamiti // tāvatyukte śabdo dravyamiti mate dravyatvasya, guṇa iti mate guṇatvasya grāhakatvenārthāntaram / ataḥ sattāvyāpyavyāptetyuktamityarthaḥ / siddhasādhanatāvyadāsāya śabdasya nityatva siddhaye nityavṛttīti jātiviśeṣaṇamiti spaṣṭamiti bhāvaḥ //
navama iti // dhvaniśabdatvavyāpyabhinnatve sati śrāvaṇatvādityatra dhvanipadasya kṛtyaṃ dhvanāviti // dhvanibhinnatve sati śrāvaṇatvādityevoktau doṣaḥ śabdatvavyāpyatāratvādāviti //
1.ayaṃ granthaḥ luptaḥ -cha. 2.sattetyu-ga. 3.carame -cha.
vanāṃ-nitve-'nuni) varṇavādaḥ pu - 427.
---------------- --------- ----------
atra vipakṣe pratyabhijñānupapatti 1 gauravāditi bādhakāni / kecittu śrotraṃ nityadravyagrāhakam niravayendriyatvāt manovat ityāhuḥ //
varṇānāṃ nityatvenu'mānāni

dhviśabdatvapyāpyābhyāṃ bhinnatve satītyuktamityarthaḥ / śravaṇatvāditi tu ghaṭādāvavyabhicārāyeti vyaktamiti bhāvaḥ -- kalpanāgauravādīti // vivariṣyate caitaduttarabhaṅge vyaktyanantyādikalpanā vīcitaraṅgādinyāyena pūrvaśabdasyottaraśabdāntarajanakatvamuttaraśabdasya pūrvapūrvaśabdanāśakatvamantyopāntyoranyonyanāśakatvamityuttaratra 3 vakṣyamāṇagauravamityarthaḥ / ādipadena bahubādhādigrahaḥ-- nityadravyeti // śabdatvādigrāhakatvenārthāntaraparihārāya dravyapadam / evaṃ ca śabdasya dravyatvaṃ nityatvaṃ cādāya sādhyaṃ paryavasyati / vyomādinityadravyagrāhakatvena paryavasānasya bādhitatvāt / indriyatvamātrasya cakṣurādau vyabhicārānniravayavetyuktiḥ -- manovaditi // tasyātmagrahakatvāditi bhāvaḥ //
atrārucibījaṃ tu, ātmano mānasatve kadācidaramānahaṃ vetyādisandehāpātena sudṛḍhanirṇayarūpasākṣivedyatvādātmanaḥ sādhyavaikalyaṃ dṛṣṭāntasya vastumātrasyeśvaravādoktarītyā saṃyogitvayuktyā sāvayavatvena niravayavatvāsiddherityādi dhyeyam /
varṇānityatve 'numānāni

1. kalpanetyadhikaṃ - ga - kha - rā. 2. bhaṅge ityadhikam - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 428.
----------------------- ------------ ----------
nanu varṇānāṃ nityatve sarvadopalabdhiḥ syāt / na coccāraṇajanyasya dhvanirūpavyañjakasya kādācitkatvānna doṣa iti vācyama / tasya hi vyañjakatvaṃ na tāvadāvāraṇāpasāraṇavadindriyasannidhā 1 pakatvena / śrotraguṇatvapakṣe vibhutvapakṣe ca varṇānāṃ sarvadendiyasaṃbandhāt / nāpi cakṣurādāvañjanādoriva kṣotre saṃskārādhāyakatayā / saṃskṛtena śrotreṇa cakṣuṣeva vividhya svasaṃbaddhasarvavarṇasamūhālambanasyaikasya jñānasyotpatyāpātāditi cenna / tvanmate varṇotpādakānāmiva manmate tavdyañjakānāmapi niyatatvāt //
"ata ākāśaguṇe śabde vyajyamānā varṇādaya"iti tatvanirṇayavākyasya ṭīkāyāṃ śaṅkitaṃ varṇanityatvabādhakaṃ maṇyādyuktamāśaṅkate -- nanviti // śrotraguṇatvapakṣa iti // parimāṇavanni 2 tyaśabdena sarvadā śrotrasya sambandhādityarthaḥ / bubhutsāyāṃ 3 niyāmakatvamāśaṅkyoktaṃ -- cakṣuṣeveti --
"sakṛcca saṃskṛtaṃ śrotraṃ sarvaśabdānprakāśayena /
ghaṭāyonmīlitaṃ cakṣuḥ paṭaṃ na hi na budhyate //"
iti prācīnokteriti bhāvaḥ - tvanmata iti // yathaikavarṇotpādake 4 naiva na sarvavarṇotpattiḥ, tathaikavarṇavyañjakenaiva na sarvavarṇavyaktiriti na sarvopalambha ityarthaḥ // varṇānityatvāvāde pūrvapakṣe maṇikṛtāśaṅkya nistamapyanumānaṃ doṣāntaravivakṣayā śaṅkate -- nanviti // pratiniyateti //
1.dhayaka - ka-kha. 2.nityavādaṃ na -a. 3.yāni- i. 4.nenai - a.
varṇānāṃ pratiniyatavyañjakavyaṅgyatvam ) varṇavādaḥ pu - 429.
------------------------------------ ------- ---------
nanu varṇā na pratiniyatavyañjakavyaṅgyāḥ, ekāvacchedena samānadeśatve sati samānendriyagrāhyatvādghaṭagataikatva 1 parimāṇa 2 vat / 3 atra ca sādhye vyañjakaśabdena 4 / viṣayasannikarṣātirikto jñānaheturvivakṣita iti na bādhaḥ /
hetau bhinnendriyagrāhyarūparasādau vyabhicāranirāsāya samānendriyeti viśeṣaṇam /
atra pratiniyatavyañjakavyaṅgyatvaṃ parasparavyabhicārivyañjakavyaṅgyatvaṃ doṣābhāve parasparāviṣayaka sākṣātkāraviṣayatvamiti yāvat / tenaikatra dvitvabhramajanakena piramāṇagrāhiṇā parimāṇabhramajanakenaikatvagrāhiṇā ca na vyabhicāra iti vyācakṣate -- eketi // kavarmādye 5 kāvacchedakaśrotrarūpasamānadeśatve sati śrotrendriyagrāhyatvādvarṇānāṃ pakṣe hetusatvaṃ dhyeyam / ekāvacchedakadeśataḥ kālataścetyagre vyaktam / anyūnānatiriktadeśakālatve satīti padadvayatātparyamityeke -- ghaṭa gateti // ghaṭagataikatvaparimāṇayorekaghaṭatvāvacchedena samānadeśatvaṃ samānendriyacakṣurgrāhyatvamiti hetvanugamaḥ / parimāṇavyañjakālokavyaṅgyatvādekatvasya pratiniyatavyañjakavyaṅgyatvābhāvarūpasādhyānumagama iti bhāvaḥ / nanu vyañjakapadena sannikarṣasyāpi grahaṇe samavāyasyaikatvepi tattadvarṇanirūpitaśrotrasamavāyasya ni 6 yatattvādabhāvasādhane bādho dṛṣṭānte
sādhyavaikalyaṃ cetyata āha -- atra ca sādhya iti // na bādha ityupalakṣaṇam / dṛṣṭānte sādhyavaikalyaṃ na netyapi dhyeyam //
satyantamātraṃ heturastvityata āha -- hetāviti // rūpāderālokalavaṇādibhinnavyañjakavyaṅgyatvāditi bhāvaḥ / samānadeśatve satītyasya kṛtyamabhimataṃ maṇyuktaṃ vyanakti -- ekeneti //
1.sakhyāpari -cha. 2.ṇādi-cha. 3.sannikarṣātiriktatvavivakṣayā na bādhaḥ ityasti -cha. 4.etāvannāsti -ga. 5.ekapadaṃ na -mu. 6.tyatvāt -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 430.
----------------------- ------------ ----------
1 ekena śyena 2 caraṇāvacchedena / vartamānayorbhinnasaṃyogavyaṅgyoḥ 3 śyenasya sthāṇutadavayavā 4 bhyāṃ
saṃyogayorvyabhicāranirāsāya samānadeśatve satīti viśeṣaṇ / iha ca samānadeśatvamanatiriktadeśatvaṃ vivakṣitam / tenoktayoḥ
saṃyogayorakasmin śyene vṛttāvapi sthāṇusaṃyogasyāvayavasaṃyogānāśraye sthāṇāvayavasaṃyogasya ca sthāṇusaṃyogānāśraye 'vayave vṛtyātiriktadeśatvānna vyabhicāraḥ / ata eva -
"pradīpe vyajyate jātirna tu nīrajanīlibhe
tyuktatvādukatpalatvavyañjakapradīpavyaṅgye nailye na vyabhicāraḥ /
sādhyābhāvopapādanāyoktaṃ bhinnasaṃyogivyaṅgyayoriti / kāraṇākāraṇasaṃyogātkāryākāryasaṃyoga iti saṃyogajasaṃyogapakṣe sthāṇuśyenasaṃyogasthāne sthāṇvavayavasaṃyogasyāpi satvāt sthāṇutadayavābhyāṃ saṃyogayorityuktam / tathāca kathaṃ na vyabhicāra ityata āha -- iha ceti //
anyatrāpi vyabhicāranirāsaḥ phalamityata āha --- ata eveti // samādeśatve satītya 5 syaivaṃ vivakṣākaraṇādevetyarthaḥ -- 6 pradīpa iti // pradīpe satyevetyarthaḥ/
jātirutpalatvam / na tu vyajyata ityanvayaḥ / nīrajanīlimā tu tasminsatyena vyajyata ityuktatvātprācīnairityarthaḥ -- atirikteti //
1.ekeneti nāsti- cha. 2.ne pādāva -cha. 3.śyenasyeti nāsti -cha. 4.vasaṃ-cha. 5.tyantasyaivaṃ -i. 6.ityuktātvāt itiparyantaṃ lopaḥ - i- a.
vanāṃ-prata-vyaṅka-vyantvam ) varṇavādaḥ pu - 431.
----------------------- ---------- ----------
utpalatvasyātiriktadeśavṛttitvāt / kālarūpāvacchedakabhedenaikaghaṭaniṣṭhayo rūpataddhvaṃyorvyabhicāranirāsāyaikāvacchedeneti viśeṣaṇam / ekāvacchedaśca na kevalaṃ kālataḥ / kiṃ tu deśatopi / tenāvayavadvayavṛtyoravayavadvayārabdhayoravayavisaṃyogayorvyabhicāro nirastaḥ / avayavino vyāpyavṛttitvena avayavasaṃyogasya cāvyāpyavṛttitvena deśato 'vacchedakabhadāt / atra ca hetumatsu saṃkhyādi 1 sāmānyaguṇeṣu dravyagrahaṇayogyatāntargatayogyatākatvasya dravyagrāhaka 2 bahirindriyagrāhyatvasya ca satvānna vyabhicāraśaṅkā / na coktahetunaiva pratiniyatotpādakābhāvopi sādhyaḥ /
raktotpalepi satvāditi bhāvaḥ -- kālarūpeti // kālākhyetyarthaḥ -- avayavīti // avayavī ca saṃyogaśceti dvandvaḥ / tantudvayaniṣṭhasya paṭarūpāvayavinaḥ tantudvayasaṃyogasya ca yathākramamālokena tantudvayena ca vyaṅgyatvātsādhyābhāvepi heturiti tatra netyāha -- avayavina iti // avacchedaketi // vyaktyaṃśāvacchedena saṃyogasya, sarvāvayavāvacchedenāvayavino vṛtteriti bhāvaḥ //
nanvevamapi vaṅkhyāparimāṇapṛthaktveṣu ekāvacchedena samādeśatve sati samānendriyagrāhyatvahetoḥ satvādvyabhicāra ityataḥ sādhyasyāpi satvānna doṣa ityāha -- atra hetumastviti // bhinnahetviti // vegasya karmajanyatvātkarmaṇo nodanādijanyatvāditi bhāvaḥ -- tathāpīti //
1.sāmānyapadaṃ na - ka. 2.yāvadindri - ga -kha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 432.
----------------------- ---------- ----------

bhinnahetujanyayorvegarmaṇorvyabhicārāditi cenmaivam / tathāpi tvacā grāhyayorghaṭagatasparśapṛthaktvayorvyabhicārāt / tatra pṛthaktvasya sparśavyañjakenā vidhinā vyaṅgyatvāt //
na ca samānendriyagrāhyapadena parasparāgrāhakendriyāgrāhyatvaṃ vivakṣitam, evaṃ ca na vyabhicāraḥ ; sparśasya pṛthaktvagrāhakatvagindriyamātragrāhyatvena tadagrāhakāgrāhyatvepi pṛthaktvasya sparśagrāhakacakṣurgrāhyatayā tadagrāhyatvābhāvāditi vācyam / bhinnapuruṣaniṣṭhāpekṣābuddhibhyāṃ janyayorvyaṅgyayoścaikadeśakālayotdvitvayorvyabhicārāt/
uktasthaleṣu vyabhicārābhāvetyarthaḥ / hetusatvāyoktaṃ -tvacā grāhyayoriti // satyantāśasatvaṃ tu vyaktam / sādhya 1 satvaṃ vyanakti-- tatreti // avadhineti // ayamasmātpṛthagiti pratītyā pañcamyantanirdiṣyāvadhi 2 padārthenetyarthaḥ / tāvatā kathaṃ na vyabhicāra ityata āha -- sparśasyeti// bhinneti // yatra ghaṭapaṭasthale caitraniṣṭhāpetrābuddhyā maitrāniṣṭhāpetrābuddhyā ca dvitvadvayamupapannaṃ tatra dvitvadvaye ekāvacchedena samānadeśatve sati parasparāgrāhakendriyāgrāhyatvarūpahetoḥ satvāt
dvitvatvāvacchinnadvitvagrāhakendiyasyekatvena nānātvābhāvādityarthaḥ / sādhyasatva neti bhāvenoktaṃ vyaṅgyośceti // uktarūpabuddhibhyāṃ vyaṅgyayoścetyarthaḥ//
1. sādhyā - a. 2. śabdā - a.
vanāṃ-prata-vyaṅka-vyantvam) varṇavādaḥ pu - 433.
--------------------- ---------- ---------
tvayāpekṣābuddhirvyañjiketyapi svīkārāt //
na ca prati 1 niyatāpratipa 2 ttikatvamapi hetuviśeṣaṇaṃ vivakṣitam, dvitve tu pratiniyatapratipattṛke iti vācyam / avayavivyañjakamātrāvyaṅgyenāvayavabahutvenaikatvavyañjakamātrāvyaṅgyena pṛthaktvadīrghatvādinā ca vyabhicārāt //
nanu paraspara 3 vyabhicārivyañjakāvyaṅgyatvaṃ sādhyam, evaṃ ca na vyabhicāraḥ / avayavyekatvavyañjakayorbahutvapṛthaktvavyañjakābhyāṃ vyabhicārepi ----
tadvyañjakatvamasiddhamityata āha -- tvayeti// avayavīti // paṭāvayavagatabahutvasya paṭena sahaikāvacchedena samānadeśatve sati samānendriyarūpahetumatvepi sādhyavatvaṃ netyupapādanāya avayavivyañjakamātravyaṅgyene tyuktam / apekṣābuddhyāpi vyaṅgyatvasvīkārāditi bhāvaḥ -- ekatvetyādi // avadhipadarthenāpi vyaṅgyenetyarthaḥ / hetusatvaṃ tu vyaktamiti sādhyābhāva evopapāditaḥ / 4 tathā caikatvadirghatvayorekatvapṛthaktvayorna vyabhicāra ityarthaḥ //
kathaṃ na vyabhicāra ityata uktasthale sādhyasatvaṃ vyanakti - avayavīti // avayavyekatvayoḥ ye vyañjake tayorityarthaḥ -- vyabhicārepīti // bahutvavyañjakāpekṣābuddheravayavivyañjakatvābhāvāt / tathā pṛthaktvavyañjakāvadherekatvāvyañjakatvāditi bhāvaḥ -- vyabhicāreṇeti //
1.sarvatra pratinītetyevāsti -kha. 2.kartakatvamapi - cha-ka. 3.pratinītendriyajanyagrāhyatvaṃ ityadhikaṃ -kha. 4.iyaṃ paṅktirnāsti -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 434.
----------------------- ------------ ----------
-- bahutvapṛthaktvavyañjakayoravayavyekatvavyañjakābhyāmavyabhicāreṇa parasparavyabhicārivyañjakāvyaṅgyatvarūpasādhyasya satvāditi 1 maṇāvuktamiti cenna/ tathāpyavayavabahutvagrahavyatirekeṇāvayavigrahavadañjale 'vayavigrahavyatirekeṇāvay i grahavyatirekeṇāvayavabahutvagrahadarśanenānaikāntyāt / bhinnapratiyogivyaṅgyayorbhūtalagatayoḥ samavāyināśajanyayorviralāvayavatayā samādeśāloka ---
avavayavyāderagrahe tanniṣṭhabahutvādyagrahāt avayavyādivyañjakālokādyavyabhicāra āvaśyaka iti bhāvaḥ -- maṇāviti /
varṇānityatvāvāde pūrvapakṣe -- añcala iti // vastrāntyabhāga ityarthaḥ / tathā ca parasparavyabhicāravyañjakavyaṅgyatvameva na tu tadabhāvarūpasādhyasatvamiti vyabhicāra ityarthaḥ //
nanu bahutvasya paṭāvayavaikadeśavṛttitvena paṭasya tadadhikavṛttitvāt / bahutvasyāśuvināśitāyā paṭasyādhikakālatvācca / ekāvacchedena samānadeśatve sati samānendiyagrāhyatvarūpahetvabhāvānnānaikāntyamityanyatra vyabhicāramāha -- bhinneti // sādhyābhāvopapādanāya bhinnetyādi / samānadeśatoktyarthaṃ bhūtalagatayoriti / samavāyītyādi / dhvaṃsayorityanvayaḥ / pratiyoginoḥ samādeśatve taddhvaṃsayorapi tathātvāditi bhāvenāha -- viravalāvayave 2 ti // pāṣāṇādivannibiḍadravyatvābhāvena samānadeśe ye ālokaḍale taddhaṃsayorityarthaḥ / nirma 3 lajalāntarasthabhūtalepyālokopalambhāditi bhāvaḥ /
1.maṇāvuktamiti nāsti -cha. 2.vatayeti - i. 3.vimala - mu.
vanāṃ -prata-vyaṅka-vyantvam) varṇavādaḥ pu - 435.
--------------------- ------- -------
-jalapratiyogikayorālokajaladhvaṃsayorbrāhmaṇatvātyantābhāvatavdyañjakātyantābhāvayo-śca vyabhicārācca / deśaśabdena samavāyivivakṣāyāmapi varṇānāṃ nityadravyatvavādinaṃ 1 māṃ pratyasiddheḥ /
ghaṭagatayorekatvaikapṛktvayorbhinnavyaktivyaṅgyagotvāśrāyatvādau ca vyabhicārācca / jātiḥ sarvagateti pakṣasyeva prāmāṇikatvāt /
brāhmaṇatvātyantābhāvatadvyañjakātyantābhāvayoriti // bhinnapratiyogivyaṅgyayorbhūtalagatayorityetadatrāpyanveti / brāhmaṇatvaṃ vyañjakaṃ brāhmaṇamātāpitṛkatvādikam -- deśaśabdeneti // samānadeśatve satīti hetuśarīrapraviṣṭadeśaśabdenetyarthaḥ / tathā ca hetvabhāvānna tatra vyabhicāra iti bhāvaḥ/ nanvekāvacchedena samādeśatve sati samānendriyagrāhyatvābhāvāditi hetvarthostvityata āha -- ghaṭagatayoriti // ekapṛthaktvasyāvadhivyaṅgyatvādekatvasya tadabhāvādbhi nnavyaṅgyatvena sādhyāsatvepyuktahetusatvāditi bhāvaḥ / avadhyanabhivyaṅgyatvenāpi heturviśeṣyata ityata āha -- bhinnetyādi //
nanu kathaṃ gotvāśvatvādau hetusatvam / samādeśatvābhāvādityata āha -- jātiḥ sarvagatetīti // gotvasya deśādivyavahitānekagopiṇḍagatatvapakṣe maghyagatāśvādipiṇḍairasambandhāyogādaśvādāvapi sambandhena tatrāpi vṛtteraṅgīkārasya yuktisiddhatvāt / aśvādau gotvādyanupalambhasya govyaktirūpavyañjakābhāvenopapatteḥ / evamaśvatvādijātirgavādipiṇḍasambandheti jāteḥ sarvagatatvātsamānadeśatvamiti bhāvaḥ //
1. māṃ iti nāsti - cha.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 436.
------------------------ ------------ -----------
varṇāḥ parasparavyabhicāripramāpakapramāpyāḥ āśrayeṇa sahaikendriya 1 grāhyatvāt gandharasavadityanena satpratipakṣatā ca /
uktaṃ hi tatvanirṇayaṭīkāyaṃ"gotvāśvatvādīnāṃ pratiniyatavyakti 2 vyāpyatvasya parairapi svīkṛtatvāt, gotvādīnāṃ
vyaktisarvagatatvena samānadeśatvaṃ nāstīti cenna / pratyāsatteravarjanīyatvāt / samavāyābhāvasya varṇaṣvapi satvā"dityādi //
nanvitaranirūpaṇānadhīnanirūpaṇatve satītyapi heturviśeṣyate /

pūrvoktavyabhicārasthalāni sarvāṇyapyanyanirūpaṇādhīnanirūpaṇānyeva, ato hetvabhāvānna vyabhicāra iti 3 pūrvapakṣe maṇyuktameva pratipakṣadoṣaṃ cāha -- varṇā iti // parasparavyabhicāriṇaḥ pramāpakāḥ dhvanayastatpramā 4 pyatvena sādhyasiddhiḥ/ āśraye 5 ṇeti // śabdasyekendriyagrāhyatvepi tārkikamate varṇāśraye 6 ṇa gaganena sahaikendriyagrāhyatvādgaganasyātīndriyatvāt āśrayagrāhakendriyāgrāhyatvāditi phalitārthatvānnāsiddhiḥ //
na caivamasiddhivārakatvātsahetyantaṃ vyartham, tadvinākṛtasyaiva vyāpyatvāditi vācyam / asiddhivārakasyāpi
vyabhicāravārakasyeva sārthakyādityuktatvāt / akhaṇḍābhāve 'vaiyarthyā 7 cca / śarīrā 9 janyatvavat //
na ca vdyaṇukādau vyabhicāra iti vācyam / pratyakṣatve satīti hetuviśeṣaṇādityeke / āśrayāgrāhakendriyagrahyatvādityartha ityanye / gandheti / gandhasarayorghrāṇarasanagrāhyatvāttadāśrayasya cakṣurādigrāhyatvādbhinna --
1.yāgrā -cha-ka-ga-kha. 2.vyaṅgyatvasya -i. 3.tyataḥ pū -mu-i. 4.ṇatve-a. vyāpyatve-i. 5.yayori -a. 6.yaṇena-ar. 7.thya ca -i-a. 8.raja-a-i.
vanāṃ-prata-vyaṅka-vyantvam) varṇavādaḥ pu - 437.
--------------------- ---------- ----------
dravyagrahaṇayogyatāntargatayogyatākatvaṃ mūrtavṛttitvaṃ copādhiśca //
kiṃ caivaṃ sati varṇāḥ parasparaṃ vyabhicāryutpādakotpādyā na, apājakatve sati bhūtaviśeṣaguṇatvāt, jalagatarūparasavadityādyanumānotpādakāniyamopi kiṃ na sādhyate / janyajalagatarūparasādīnāṃ kāraṇaguṇapūrvakatve 1 na tadutpādakānāṃ parasparavyabhicārābhāvāt /
-- pramākapramā 2 pyatvācca hetusādhyayoranugamo vyaktaḥ / satpratipakṣatā cetyupalakṣaṇam / nyāyamate varṇānāṃ kramikotpāditvenāvyāpyavṛttitvena ca tulyadeśakālatvābhāvāt / 3 ekāvacchedenetyādihetorasiddhiḥ / kiñca tattadvarṇamātraviṣayakasākṣātkārasambhavādbādhaścetyapi dhyeyam //
ekāvacchedeneti hetāvupādhī 4 cāha -- dravyeti // yatra
ghaṭagataikatvaparimāṇayorekavyañjakavyaṅgyatvaṃ tatra dravyagrahaṇetyādyupādhī sta iti sādhyavyāpakam / sādhanavati pakṣe varṇe dravyagrahaṇetyādyuktopādhī nasta iti sādhanāvyāpakatvaṃ ca vyaktamiti bhāvaḥ //
prāguktahetoranaikāntyokterhetvantaramāha -- apākajatve satīti // guṇatvādityuktau bhinno 5 tpādakotpādye ghaṭādigatasaṅkhyāparimāṇādisāmānyaguṇe vyabhicārādvi - śeṣeti // ātmaguṇeṣu bhinno 6 tpādakotpādyeṣu jñānādiṣvavyabhicārāya bhūteti // pṛthivīgatarūpādiṣvavyabhicārāya satyantam //
dṛṣṭānte tu sādhyānugatiṃ darśayati // janyeti // samavāyi 7 kāraṇasamavāyikāraṇamātrapratyāsannaguṇāsamavāyikāraṇakatvaṃ kāraṇaguṇapūrvakatvaṃ nāma /
1.tve tadu- ca-ka. 2.vyāpyatvā-a. 3.itaḥ 'dhyeyaṃ' ityantaṃ nāsti-i. 4.dhī-rā-a. 5.utpādakapadaṃ na -i. 6.utpādakapadaṃ na -i. 7.atra sarvatra dīrgha evāsti - i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 438.
----------------------- ------------ ----------
yadi phalabalācchabde 1 utpādakanaiyatyaṃ tarhi tata eva vyañjakanaiyatyamapyasti //
kiñcotpattipakṣe kadambagolakanyāyena lāghavapratyabhijñābhyāmugṛhitena vīcītaraṅganyāyena 2 vā pratipuruṣaṃ pratyuccāraṇaṃ
kṣaṇamātrasthitikavarṇadhārāyāstatprāgabhāvānāṃ taddhvaṃsānāmanyatrādṛṣṭasya pūrvapūrvavarṇe uttarottaravarṇotpādakatvasya, uttarottaravarṇe ca pūrvapūrvavarṇanāśakatvasya, antyopāsantyavarṇayośca sundopasundanyāyenānyonyaṃ, antyopāntyavarṇayośca sundopasundanyāyenānyonyaṃ badhyaghaṭakabhāvasya, antyaśabde tu svotpatticaramakāraṇasyopāntyaśabdasyaiva svanāśacaramakāraṇatvena svotpatyavyavahitottarakṣaṇavṛttidhvaṃsapratiyogitvarūpabauddhāṅgīkṛkṣaṇakatvasya 3 ca kalpa 4 namityatigauravam //
tathā ca jalasamavāyikāraṇagatarūparasādīnāṃ parasparavyabhicāre kārye 5 kule
rūpādayo na syuriti parasparavyabhicāryutpādyatvā 6 bhāvostīti bhāvaḥ // phaleti // ekavarṇotpādakena 7
tanmātrotpādakatvarūpaphalabalādityarthaḥ / tata eveti // ekavarṇopalambharūpaphalabalādevetyarthaḥ //
vipakṣe kalpanāgauravācca varṇānāṃ nityatvamupetya pratiniyatavyañjakavyaṅgyatvamupeyamiti bhāvena kalpanāgauravāditi pūrvoktaṃ vyanakti // kiñcetyādinātigauravamityantena //
1.tadu-ga. 2.'vā' iti nāsti-mu. 3.tvaṃ ca -kha. 4.lpyaṃ-khar. 5.yajalarūpādayo -i. 6.tvānnāstīti bhāvaḥ -i. 7.ke ta -a.
vanāṃ-prata-vyaṅka-vyantvam) varṇavādaḥ pu - 439.
--------------------- ---------- -------
na cedaṃ gauravaṃ phavamukham / phalasyādyāpyasiddheḥ / varṇasthale dhvanistu tyayāpi svīkārya eva / dūrasthasya dhvanimātraṃ mayā śrutaṃ na tu varṇa ityanubhavāt / śabdatvaṃ sajātīyavyañjakavyaṅgyavṛttibahirindriyavyavasthāpakavṛttijātitvāt rūpatvavadityanumānācca /
lāghaveti // daśasu dikṣu daśavidhaśabdotpatyaṅgīkārādapyekaikasyaiva gakārādeḥ daśadiksaṃbandhinaḥ kalpanasyaiva laghutvāllāghavayuktyā prācyapratīcyayorekatvapratyabhijñayā cānugṛhītenetyarthaḥ / ṣaṣṭhyantānāṃ kalpanamityanenānvayaḥ / phalamukhamiti // varṇotpattilakṣaṇaphalameva mukhamupasthitijanakaṃ yasya tatphalamukhaṃ tenetyarthaḥ / asiddheriti // yena gauravaṃ na doṣāyeti syāditi bhāvaḥ //
nanu varṇanityatvapakṣe vyañjakadhvani varṇabhinnaḥ kalpanīyaḥ,tasyotpattisthānātkarṇadeśaparyantaṃ śabdāntarotpādakatva 1 māśutaravināśitvamityādikalpanīyamityata āha // varṇasthala iti //"dūrādvarṇā 2 grahaṇepi // dhvanigrahaṇādi"ti ṭīkoktamāha // dūrasthasyeti / ṭīkokterupalakṣaṇatvaṃ matvā dhvanisatvenumānaṃ cāha // śabdatvamiti //
3 yadvā vāyuviśeṣāsaṃyoga eva varṇavyañjaka iti pakṣaṃ nirasitumāha // śabdatvaṃ
iti // sajātīyaṃ yatra 4 vyañjakadhvanilakṣaṇameva tavdyaṅgyavṛttītyarthaḥ / jātitvamātrasya ghaṭatvādau vyabhicārādindriyetyādi / tāvanmātrasya jñānecchātvavādāvapi satvādbahirityuktam / prameyatvādāvavyabhicārāya jātitvāditi // na ca dhvanitye vyabhicāraḥ / tāratvādinā sāṃkaryeṇa tasyājātitvādityāhuḥ / varṇānāmevendriyavyavasthāpakatvaṃ na dhvanerityanye //
1.daśakatvamityadhikam-ir. 2.ṇagraha- mu-a. 3.yadvetyādi nāsti - i. 4.yavdyañjaka -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 440.
----------------------- ------------ ---------
dṛṣṭaṃ hi ghaṭarūpakuṅkumagandhāderālokarūpaghṛtagandhādivyaṅgyatvam //
na ca pūrvapūrvavarṇasyottarottaravarṇavyañjakatvena vā varṇasyaiva dhvanivyañjakatvena vārthāntaramiti vācyam / ādāveva śrotrotpannaṃ varṇaṃ prati 1 pūrvavarṇābhāvāt / 2 bheryādidhvanisthale varṇānanubhavācca //

tasmāvdyañjakānāṃ pratiniyatvānna sarvadoṣalabdhiprasaṅgaḥ taduktaṃ bhagavatpādaiḥ"ata ākāśaguṇe śabde vyajyamānāṃ varṇo 3 daya"
iti //
4 varṇānāṃ pratiniyatavyañjakavyaṅgyatvam

rūpādairālokādivyaṅgyatvātsādhyavaikalyamāśaṅkya rūpatvādau sādhyānugatiṃ 5 vyanakti dṛṣṭaṃ hīti // śaṅkitadvayamapi nirāha // ādāveveti // bheryādīti ca // taduktamiti // pratiniyatavyañjakavyaṅgyatvaṃ varṇānāmityetattatvānirṇayā uktamityarthaḥ // ata iti // pratyabhijñābalādityarthaḥ / ādipadena varṇadharmagrahaḥ//
varṇānāṃ pratiniyatavyañjakavyaṅgyatvam

1.pūrvapūrvetyasti-ca. 2.itaḥ 'taduktaṃ' iti paryantaṃ nāsti-rār. 3.ṇā iti -cha-ka-rā. 4.atra bhaṅgavibhāgo na dṛśyate -cha-rā. varṇānāmiti nāsti-kha. 5.maṃ vya - i.
varṇānāṃ nityatvepi kramopapādanam varṇavādaḥ pu - 441.
------------------------------ ------- ---------
na ca nityatve kālādikṛtakramābhāvāduccāraṇakramasya ca mauniślokādāvabhāvādabhivyaktikramasya ca 1 lipyādidarśanajanitasamūhālambanastamṛtiviṣayavarṇedhvabhāvāt kramahīnavarṇamātrasya ca rājājāretyādau bhinnārthabodhakatvāyogāt ghasamānakālīnaprāgabhāvapratiyogitvaṃ ṭasya ṭasamānakālīdhvaṃsapratiyogitvaṃ 2 ca ghasya kramo vācya iti varṇanityatve kramānubhavo bādhaka iti vācyam / yatra mauniślokādau varṇotpattireva na yatra ca ghaṭeti vaktavye viparīta evotpattikramaḥ tatra tvaduktasyāpi kramasyābhāvāt /
tārkikakadeśamataṃ varṇotpattisādhanamāśaṅkya nirāha / na cetyādinā // yadyapīdaṃ maṇāveva"yattu śrotrānuvidhānātpadaṃ śruṇomītyabādhitānuvyavasāyā"dityādināśaṅkya nirastam / tathāpi doṣāntaravivakṣayā śiṣyavyutpādanāya ca punaratropanyāsa ityadoṣaḥ / nityatve vibhutve ca varṇānāmiti yojyam / pratipadāditithyādināmiva kālakṛtapaurvāparyasya, mālābhūtabalā 3 kānāmiva deśakṛtapaurvāparyasya cābhāvādityarthaḥ / samūhānambaneti // tatrāpi ghaṭādyarthadīdarśanena ghaṭādyānupūrvyā vācyatvāditi bhāvaḥ //
māstu kramaḥ varṇānāmevāstu padatvamityata āha // kramahīneti // abhivyaktikrama eva varṇānāṃ pade krama iti bhāvena tatroktadoṣaṃ pratibandyā parijihīrṣuḥ paroktakramadaṣaṃ tāvadāha // yatreti // utpattireva neti // varṇānāmuccāraṇajanyatvāttatra ca tadabhāvāditi bhāvaḥ /
1.lipyādikramasyetyapyasti - kha. 2.ca iti nāsti-cha-rā. 'vā' ityasti -ga-kha. 3.hakā -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 442.
------------------------ ---------- ---------
dṛśyate ca ṭaghetyukteḥ prāmādikatvaṃ jānato vyutpannasyārthadhīḥ //
yadi kālāntarīyotpattikramānusandhānāttatrārthadhīstarhi samūhālambana 1 smṛtisthale 'pi kālāntarīyābhivyaktikramānusandhānādarthadhīriti samam //
na caivaṃ padādibhāvasyābhivyaktighaṭitatve idamekaṃ padamityādipratītiḥ śrāvaṇī na syāt / padādyupādherabhivyakteraśrāvaṇatvāditi vācyam / manasopanītasyābhivyaktikramasya śrāvaṇatvopapatteḥ //
tathāca tatra prāgabhāvādipratiyogitvamaprāmāṇikamiti 2 kramaḥ / viparītakramasthale tu vyaktam //
nanu viparītakramasthale ghaṭānupūrvyeva nāsti kathamavyāptirityastatra ghaṭārthabodharūpakāryabalena ghaṭānupūrvastīti vācyamiti
bhāvenāha // dṛśyate ceti // iti samamiti // tathā ca ghaṭākārābhivyaktisamānakālīnaprāgabhāvapratiyogyabhivyaktitvaṃ ṭasya ṭākārābhivyaktasamānakālīnadhvaṃsapratiyogyabhivyakti 3 katvaṃ ghakārasyetyādirūpeṇa ghaṭādyānupūrvī sambhavatyeva //
na ca samūhālambanasthale ghaṭādyarthadhīdarśanena tatra ghaṭādyānupūrvyāmavyāptiriti vācyam / tatrāpi smṛtakālāntaryo 4 ktarūpānupūrvyā evārthadhījanakatvenādoṣatvāditi bhāvaḥ //
abhivyakterityupalakṣaṇam / kālasyetyapi 5 jñeyam / manaseti //
1.smṛtipadaṃ na -ka. 2.na ityadhikaṃ-i. 3.mivakramaḥ - a. 3.pūrva ityadhikaṃ-i. 4.rokti-i. 5.dhye-i.
vanāṃ-nitvepi-krapā-danaṃ) varṇavādaḥ pu - 443.
----------------------- -------- --------
tasmādvarṇānāṃ nityatvena tadanityatvarūpasya bādhakasyābhāvānnitya eva vedaḥ //
abhyupetya cedamu 1 ditaṃ varṇānanityatvaṃ vedanityatvabādhakamiti / vastutastu varṇānāmanityatvepi niyatānupūrvīkatvarūpasya nityatvasya na hāniḥ / 2 varṇānityatvoktistu vastusthiti pradarśanārthā / uktaṃ hi sudhāyāṃ,"vastutatvavicārakaṃ prati 3 varṇānāṃ kūṭasthanityatvamupapādita"miti //
varṇānāṃ nityatvam 4

pararītyā dhyeyam / abhirvyakterjñānatvena tasya paramate mānasatvāt / kālasyacānumānikatvāt / siddhānte tu sākṣiṇeti dhyeyam / jñānasāmānyasāmagrīmādāyānupanītopi kālo bhāsata iti kaiścidaṅgīkārāktālo nokta ityāhuḥ //
"nanu tathāpi varṇasamudāyarūpasya vedasya na nityatvamityā"dinoktacodyanirāsamupasaṃharati // tasmāditi // uktaṃ hīti //"pratyakṣaḥ kasyaciddharma"ityetatpadyavyākhyāvasāne varṇanityatvasya vedanityatvānupayoga muktvā tarhi tatvanirṇayavarṇanityatvaṃ kimartha 5 mityataḥ tatkathanasya kṛtyamuktaṃ sudhāyāmityarthaḥ //
varṇānāṃ nityatvepi kramopapādanam

varṇanityatvādaḥ 6
1.muktaṃ -ga. 2.varṇetyādigranthaḥ nāsti-ka. 3.tu ityadhikaṃ-ga. 4.tvepi kramopapādanaṃ -ca-mu. 5.mukta mityadhikam -mu. 6.samāpta ityadhikaṃ - mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 444.
----------------------- ----------- ----------
yaccocye / ākāśātmakaśrotreṇā varṇāḥ samavāyena sambandhena gṛhyanta iti tanna / varṇānāṃ nityavibhudravyatvātsamavāye mānābhāvācca //
1 nanu yadyapi samavāye pratyakṣaṃ na pramāṇam /
na"nvākāśaguṇe śabde vyajyamānā varṇādaya"iti dhvanere vākāśagaṇutvoktirayuktā / varṇānāmapyākāśaguṇatvāt / anyathā śrotreṇa saha sambandhāyogena varṇagrahaṇānupapatteḥ / ākāśaguṇatvetvākāśātmakaśrotreṇa tadgu 2 ṇasya varṇasya samavāyena grahaṇopapatterityataḥ saṃyogasamabandhenaiva tadgraha iti bhāvena"samavāyābhyupagamācceti"sūtradūṣitaṃ samavāyaṃ nirasitumāha // yacceti // nityavibhudravyatvāditi // anya 3 thānuvidhānābhāvādinā ghaṭāderiva
dravyatvasya pūrvoktadiśā nityatvasya. kāśyāṃ śruta eva gakārotrāpi śrūyata iti pratyabhijñānāttāvatī vāgiti śrutervibhutvasya, ca siddherguṇatve mānābhāvāccetyarthaḥ//
na ca śabdo guṇaḥ sāmānyavatve satyasmadādibāhye 4 ndiyagrāhyatvādrūpavadityanumānaṃ guṇatve mānamiti vācyam / dhvaniśabdena
siddhasādhanatvāt / varṇātmaka ityuktāvapi hetoraprayojakatvāt / ghaṭādīnāmekendriyā 5 grāhyatvepyātmanastathātvavaddravyasyaiva sato bāhyekendriyagrāhyatvepi virodhābhāvāt / niravayavadravyatve bāhyendriyagrāhyatva 6 virodha iti cet / niravayadravyatvasyātmana indriyagrāhyatvavat bāhyendriyagrāhyatvepa bādhakābhāvena vyātpiniścayāditi sudhāyāmeva vyaktatvāditi bhāvaḥ / yadyapītyasya tathāpīti vakṣyamāṇenānvayo dhyeyaḥ//
1.'nanu' iti nāsti - cha-mu-rā. 2.dgrahaṇa- i. 3.nyānuvi -mu. 4.hyekendri - mu-i. 5.yagrā -a. 6.tvaṃ vi - i.
samāvāye pramāṇabhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 445.
--------------------- ----------- -------
imau saṃyuktāvityādivadīmau samavetāviti vānayoḥ samavāya iti vā ananubhāvāt / samavāyaṃ jānāmītyananuvyavasāyācca / rūpī ghaṭa ityādeścābhāvavadbhūtalamityādivadupapatteḥ //
etenāyaṃ tantupasambandhapratyayaśyākṣuṣaḥ cakṣuranvayavyatirekānuvidhāyitvāt ghaṭapratyayavaditi samavāya 2 pratyakṣatvasādhanamapyapāstam / upādanopādeyābhedavāde āśrayāsiddheḥ/
samavāyavāde pūrvapakṣe maṇyuktadiśā nirāha // imāviti // ananubhavo 'siddha ityata āha // samavāyaṃ jānāmīti //
yadvā samavāyo hi viśeṣaṇatvena vā viśeṣyatvena vā ayaṃ ghaṭaitivadasamavāya iti 3 samavāyatvarūpasvarūpeṇa vā saṃsargavidhayā vā bhāseta / tatrādyaṃ 4 āha // imāviti // dvitīya 5 āha // anayoriti // tṛtīya 6 āha // samavavāyamiti // tathā ca samavāyatvena samavāya 7 pratyakṣamasiddhamiti bhāvaḥ /
caturtha 8 āha// rūpīti // saṃsargavidhayaiva pratīyamānasambandhasyābhāvabhūtalasambandhavat samavāyabhinnasambandhatvenāpyupapatyā samavāyatvāsiddherityarthaḥ / jñāna 10 miṣṭamityādipratyaya ādipadārthaḥ / sambandhapratyaya iti // tantuṣu paṭa iti saṃsargavidhayā tantupaṭasambandhaviṣayakaḥ pratyaya ityarthaḥ / viśeṣaṇatvādinā tatpratyayasyāsiddheruktatvādvakṣyamāṇārthāntarānavakāśācca / sva 11 rītyāha / upādāneti// pararītyāha -- tadbhedeti //
1.saṃyoga itivadanayoḥ -ga. 2.yasya -ga-kha. 3.'ayaṃ' ityādi nāsti -i. 4.dyamā-a. 5.yamā-a. 6.yamā-a. 7.yaḥ pratyakṣasiddha iti bhāvaḥ ityasti-ir. 8.thamā-a. 9.ṣayatayaiva-i. 10.tami-mu. naniṣṭha-i. 11.matari -mu- i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 446.
------------------------ ------------ ---------
tadbhedavādepi ghaṭābhāvabhūtalayorivehāpi svarūpasambandhasya cākṣuṣatvenārthāntarāt // etena rūpī ghaṭa iti dhīrviśeṣaṇaviśeṣyasaṃbandhaviṣayā viśiṣṭadhītvāt daṇḍīti dhīvat ; iha tantuṣu paṭa ityādirihapratyayaḥ ādhārādheyasambandhanimittakaḥ abādhitehapratyayatvāt / iha 1 kuṇḍe badaramiti dhīvat ; jātyādigocaro viśiṣṭavyavahāraḥ sambandhaniyataḥ bhāvamātraviṣayābādhitaviśiṣṭavyavahāratvāt saghaṭaṃ bhūtalamitivyavahāravat ;
samavāyasādhakaprācīnānumānānyāśaṅkya maṇyuktadoṣoktyā nirāha // etenetyādinā // bhūtale 'bhāvapratyavadanyathopapattikathanenetyarthaḥ / apāstamityanvayaḥ / bhrame vyabhicāranirāsāyābādhiteti hetuviśeṣaṇoktiḥ / jātyādīti // brāhyaṇoyaṃ, śuklaḥ paṭaḥ ; calati gauḥ, viśiṣṭaḥ paramāṇurityādijātiguṇakriyāviśeṣaṣṭavyavahāra ityarthaḥ / sambandhaniyata iti // svaviṣayasambandhavyāpta ityarthaḥ / tena śrotrādisaṃbandhanaiyatyena nārthāntaram / jātirityādyaviśiṣṭavyavahāre avyabhicārāya viśiṣṭeti hetuviśeṣaṇam / idaṃ rūpyamityādibādhitasambandakaviśiṣṭavyavahāre 'vyabhicārāyābādhiteti /
abhāvavadbhūtalamityādibhāvābhāvagocaratādṛśavyavahāre 'vyabhicārāya bhāvamātreti // saghaṭamiti // saṃyogastatra sambandha iti
bhāvaḥ //
1.tu ityadhikam - ga.
saye-prama-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 447.
-------------- ----------- ----------
ete tantavaḥ etatpaṭacasaṃbaddhāḥ etadāśrayatvāt bhūtalavat ; bhūtalarūpādayo bhūtalasambaddhāḥ bhūtalaviśeṣaṇatvāt ghaṭavadityādyanumānama 1 pāstam / 2 ayaṃ saṃyogaḥ etadanyasaṃyotvarahitasambandhānyaḥ meyatvādi 3 tyādi tu svavyāhatam /
bhūtalavaditi // saṃyogasambandhena paṭāśrayabhūtalavadityarthaḥ pakṣe 4 saṃyogasya bādhātsamavāya eva sidhyatīti bhāvaḥ / rūpavadbhūtalamiti pratītimanurudhyāha // bhūtalaviśeṣaṇatvāditi //
yadvā bhūtaliviśeṣaṇatvādityasya bhūtalāśritatvādityarthaḥ ata eva ghaṭavadityuktiḥ / anyathā ghaṭavadbhūtalamiti pratīyamānaghaṭavaditi vyākhyeyam //
svarūpasambandhenārthāntarāditi // na ca svarūpāṇāmanekatvena gauravāpatteḥ īśvarānumāne kartekatvavallāghavādekaḥ samavāya eva sidhyatīti vācyam / tathātve abhāvavadbhūtalaṃ jñāto ghaṭaḥ iṣṭo ghaṭa ityādāvapi tādṛśasaṃbandhāṅgīkārāpatteḥ / tatra tādṛśasambandhasya bādhātsvarūpāṇāmanekatvepi kḷptatvena gauravasyādoṣatvāt / svarūpasambandhenaiva viśiṣṭapratyayādyupapatternaikasambandhakalpaneti cet / samaṃ prakṛtepi / vivariṣyate caitadagre nāpi guṇakriyetyādimaṇyuktānumānānta 5 rakhaṇḍanaprastāva iti bhāvaḥ / pakṣabhūtasaṃyogaparāmarśaḥ / etadanyo yaḥ saṃyogaḥ 6 etadanyasaṃyogaḥ stambha---
1.api ityadhikam-ka. 2.bhagavateti nāsti -ca-ga-kha. 3.ghaṭavat ityadhikam -kha. 4.ca iti nāsti -i. 5.antarapadaṃ nāsti-i. 6.etadanyasaṃyoga iti nāsti-mu-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 448.

------------------------ ------------ ---------
rūpādirindriyasaṃbaddhaḥ pratyakṣatvāt ghaṭavadityatra tu abhāvādāviva saṃyuktaviśeṣaṇatādirūpasambandhenārthāntaram //
--kumbhā 1 disaṃyogastasya bhāvaḥ etadanyasaṃyogatvam / tadrahito yaḥ sambandhaḥ pakṣīkṛtasaṃyogastadanyaḥ kaścitsambandhaśca bhavati / tathā ca pakṣe pakṣīkṛtasaṃyogānyatvasya bādhāt apūrvasambandhāntarādanyatvamādāya 2 sādhyaparyavasānamiti samavāyasiddhiḥ / dṛṣṭānte ca ghaṭādau pakṣabhūtasaṃyogarūpasaṃmbandhānyatvena sādhyānugamo bodhya ityādi tu viśiṣṭavyatirekya 3 numānamityarthaḥ // svavyāhatamiti // adyā 4 pi samavāyarūpasambandhāntarasyāsiddhyā tadādāya sādhyaparyavasāne bādhātsvānyatvenaiva sādhyaparyavasānaṃ vācyam / tavdyāhatamityarthaḥ //
yadvā evameva saṃyogasamavāyaviśeṣāvapi pakṣīkṛtya etadanyasaṃyogasamavāyitvarahita 5 sambandhānyaḥ meyatvādghaṭavat, ayaṃ ghaṭaḥ etadanyaghaṭatvarahitaghaṭānyaḥ meyatvātpaṭavadityādiprayogasyāpi saṃbhavena saṃyogasamavāyānyasambandhaḥ apūrvaghaṭādiśca sidhyediti svavyāhatamityarthaḥ //
anye tvityādinā maṇyuktamevāśaṅkya nirāha // rūpādiriti // kriyājātyādirādiśabdārthaḥ / pratyakṣatvātpratyakṣaviṣayatvādityartha) / atra saṃyogabādhe indriyasambandhaghaṭakatayā samavāyasiddhe 6 riti bhāvaḥ / abhāvādāviti // yathā abhāvavadbhūtalamiti gṛhyamāṇe ghaṭābhāvādiḥ cakṣuḥ saṃyuktabhūtalaviśeṣaṇatayā tvanmate gṛhyate yathā ca ghaṭādau rūpādisamavāyaḥ cakṣuḥsaṃyuktaghaṭādiviśeṣaṇa 7 tayā gṛhyate 8 abhāvasamavāyābhyāṃ cakṣuḥ 9 samavāyāderabhāvāt / evameva rūpādirapyastu / tathā ca samavāyāsiddhyārthāntaramityarthaḥ //
1.bhayoḥ saṃ-mu-i. 2.saṃsādhya-a. 3.kānu-i. 4.ādyepi-i. 4.taḥ sa -i. 6.ddhiri-a. 7.ṣatayā-i. 8.tvanmata ityadhikaṃ-mu-i. 9.ṣaḥ saṃyogā -a.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 449.
--------------- ------------ ----------
tathāpi maṇyuktaṃ guṇyādinā saha guṇakriyājātiviśiṣṭayathārthabuddhyaḥ sambandhabhinnasambandhaviṣayāḥ nirvi 1 kalpakabhāvamātraviṣayakaviśiṣṭabuddhitvāt itaranirūpaṇānirūpyaviśiṣṭabuddhitvādvā daṇḍītibuddhivadityanumāna 2 miti / tanna / kāle ghaṭarūpamityādipratītau vyabhicārāt /
navyāstvityādinoktamāha-- tathāpi maṇyuktamiti // guṇyādineti // kriyāvadā 3 dirādipadārthaḥ / bhramabuddhiṣu bādhavāraṇāya yathārtheti // āropitasambandhaviṣayatvenārthāntaravāraṇāya vā yathārthetyuktiḥ / guṇaguṇyādisamūhālambane bādhanirāsāya -- viśiṣṭeti // viśeṣaṇa 4 tvāvagāhītyarthaḥ / svarūpasambandhenārthāntaravāraṇāya sādhye sambandhibhinnetyuktiḥ / ādye hetau nirvikalpakādāvavyabhicārāya viśiṣṭeti viśeṣaṇam / abhāvavadbhūtalamiti buddhāvavyabhicārāyā bhāvamātraviṣayaketi // jñāto ghaṭa ityādibuddhāvavyabhicārāya nirvikalpaketi bhāvaviśeṣaṇam / itareti // itaranirūpaṇenānirūpyaḥ 5 viśeṣyaviśeṣaṇaviṣayakabuddhitvādityarthaḥ / abhāvavadbhūtalaṃ jñāto ghaṭa ityādibuddhāvavyabhicārāya itaranirūpaṇānirūpyeti / nirūpaṇaṃ nāma jñānamabhilapanaṃ vā // ityādīti // idānīmākāśaḥ vīṇāyāṃ śabda ityādipratītirādipadārthaḥ / vyabhicārāditi //
dvayorapi hetvoriti bhāvaḥ //
1.ṣayakabu-ga. 2.naṃ mānamiti ityasti -ca-ka-ga-rā. 3.ādipadaṃ na -mu. 4.ṣatvā-i. 5.pyaviśe-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 450.
------------------------ ------------ -----------
tvanmate ghaṭagatasya rūpasya kālena saha sambandhibhinnasambandhābhāvāt //
taduktaṃ bhagavatā sūtrakṛtā /"samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ" /riti /
uktapratītau sādhyābhāvaṃ vyanakti-- tvanmata iti // svamate kālena saha sarvasya
vastumātrasya saṃyoge bādhakābhāvāt tvanmata ityuktiḥ / saṃyogasya sambandhinā bhinnābhinnatvena bhinnatvasyāpi satvāt //
nanu buddhitvādityasya pratyakṣatvādityartha iti cet tathāpi tādṛśopanātapratyakṣabuddhau vyabhicārāt //
na ca laukikapratyakṣabuddhitvāditi tadartha iti vācyam / surabhicandanamityādyalaukikaviśiṣṭabuddhau bhāgasiddheḥ / tadanyaviśiṣṭabuddhipakṣīkāre cārthāntaratā / viśiṣṭabuddhimātrasyāva tādṛśasambandhaviṣayakatve vivādāt / evaṃ sati nirviṣayaketi viśeṣaṇavaiyarthyāpatteśca / jñāto ghaṭa ityādibuddhāvupanītajñānādiviśiṣṭabuddheralaukikatvādeva vyabhicārāprasakteḥ //
na ca jñānasatvavelāyāmātmā jñāna iti vartamānaviśiṣṭā 1 tmabuddhau doṣavaśātsamavāyasambandhābhā 2 nena viṣayaviṣayibhāvamātrabhānaṃ tatrāvyabhicārāya nirviṣayaketyuktiriti vācyam / evamapi rūpaṃ samavetamityādi samavāyaviśiṣṭabuddhau tvanmate vyabhicārāparihārāt //
na ca samavāyāsiddhidaśāyāṃ tatpratisā 3 dhanaṃ neti vācyam / āpātataḥ pratīteḥ sambandhe vyabhicāraṃ paśyato vyāptigrahavaimukhyena tadgrahasaṃbhavāditi vakṣyamāṇadoṣāt / vastugatyā vyabhicārajanyānumiterbhramatvāvaśyaṃbhāvācca / viṣayābādhasyādyāpyasiddhyā viṣayābādhāt pramātvamityasyāpyayogācceti bhāvaḥ // taduktamiti //
1.ātmapadaṃ na - mu - i. 2.vena - a. 3.saṃdhā - mu. / 2-2-13. bra.sū.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 451.
--------------- ----------- --------
hetoḥ pakṣasapakṣayoriva kāle ghaṭarūpamitipratītirūpavivakṣepi satvasāmyātsādhyenaiva sambandha iti vyavasthityabhāvā 1 dityarthaḥ //
kiñca samavāyasiddhyanantaramapi samavāyetarasambandhibhinnasambandhaviṣayā ityapi susādham, evaṃ tatsiddhyanantaraṃ tadubhayetarasambandhibhinnasambandhaviṣayā ityapi susādham 2, evaṃ tatsiddhyanantaraṃ tantritayetarasambandhibhinnasambandhaviṣayā ityapi susādhamiti sambandhānanyaprasaṅgaḥ //
etadapyukta"manavasthiteri"ti 1 sādhye sambandhibhinnetivatsambandhisamavāyābhinnetyapi viśeṣṭuṃ śakyatvasāmyātsambandhānantyaprasaṅgādityarthaḥ //
samavāyasādhakahetoranekāntyamitye 3 tat samayapāde vaiśeṣikādhikaraṇe uktamityarthaḥ//
nanu kathameṣorthaḥ sūtrākṣarāllabdha ityataḥ pūrvabhāgasya samavāyābhyupagamācca vaiśiṣikamatamasamañjasamitivyaktamityupetya sudhādyanuktamuttarāṃśasyārthāntaraṃ svayaṃ vyanakti-- hetoriti // sūtrasya viśvatomukhatvānnānekārthatvaṃ doṣaḥ, pratyuta guṇa eveti bhāvaḥ / buddhipadaṃ laukikapratyakṣaparamato na doṣa ityato doṣāntaraṃ tarkaparāhatimanumānasyāha -- kiñceti // samavāyasiddhyasidbhibhyāṃ tarkaparāhatepahatiriti tvāpātata ityādi granthena nirasiṣyata iti bhāvaḥ / samavāyetareti // sambandhaviśeṣaṇam /

1.vaprasaṅgādi - ka-ga. 2.'tataḥ' iti sambandhānantye' tyevāsti. punaḥ evamityādi nāsti -ca-ka-rā. āditaḥ evamityādyapi nāsti-ga. 3.vasama-a.
nyāyadīpuyatatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 452.
------------------------ ------------ ----------
api ca tvadabhimate paṭastantusamaveta iti viśiṣṭajñāne vyabhicāraḥ / 1 tantupaṭayoriva samavāyisamavāyayorapi sambandhāntaraṅgīkāre tvanavasthā / na ca samavāyasya siddhau vyabhicāraḥ kiṃ kariṣyati asiddhau 2 kvānaikāntyamiti vācyam / āpātataḥ pratīte sambandhe vyabhicāraṃ paśyataḥ vyāptigrahe vaimukhyena tadgrahāsambhavāt / anyathā tava 3 nirvikalpakasādhyake 4 viśiṣṭapratyayatvāditi hetau viśiṣṭapadaṃ vyarthaṃ syāt 5 /
samavāyānantyeti // dvitvasamavāyāsiddhyanantaramapi tadbhinnetyapi suvacatvāditi bhāvaḥ //
sudhoktaṃ vyabhicāramevāha -- api ceti // tantusamavāyaviśeṣaṇa
kapaṭaviśeṣyakajñāna ityarthaḥ / sudhoktaṃ eva śaṅkottara āha -- na cetyādinā // samavāyasyānyanirūpaṇanirūpyatvāddhetāvanyanirūpaṇānirūpyetyuktatvāt na vyabhicāra iti cet / 6 ādyahetvabhiprāyeṇaiva 7 tadgrantapravṛtteḥ / ata eva sudhoktavyabhicārasya paścāduktiḥ / vyarthamiti // jātyādiviśiṣṭapratyayo viśeṣaṇajñānajanyaḥ viśiṣṭapratyayatvādityatra viśiṣṭapadasya nirvikalpake vyabhicāravāraṇārthatvāt / tatrāpi virvikalpakasya siddhau vyabhicāraḥ kiṃ kariṣyati, asiddhau tu kvānaikānyamiti suvacatvāditi bhāvaḥ / prathamapakṣavaditi / kāle ghaṭarūpamiti pratītirūpetipadasthāne paṭastantusamaveta iti viśiṣṭajñānarūpeti bodhyam /
1.anantaraṃ nacetyādyevāsti-ga. 2.'tu' ityadhikam-ka-ga. 3.vāpi-ca-ka-ga. 4.dhake-ca-ka-ga-rā. 5.etadapyuktamanavasthiteriti arthastu prathamapakṣatvadraṣṭavyaḥ kiñca-ca-ga-rā. 6.na/ ityadhikam-mu. 7.tat-i.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 453.
---------------- ------------ -----------
kiñcābhāvavadbhūtalamityabhāviśiṣṭabuddhivat jñāto ghaṭa iṣṭo ghaṭa iti saviṣayakajñānādiviśiṣṭabuddhivacca guṇādiviśiṣṭabuddherapi svarūpasambandhenaivopapatyā aprayojakatvam //
anyathā hi jñānecchādveṣakṛtīnāṃ svaviṣayaiḥ saha viśiṣṭasatyabuddhayaḥ, ---
sudhāyāṃ tu anavasthiteriti sūtra 1 masminpakṣe kathaṃ ittham / yadi vyabhicāraparihārāya samavāyasyāpi samavāyāntaramupeyate tadānavasthiti"riti yojitam //
hetudvayasyāpyaprayojakatvaṃ kramāddṛṣṭāntoktipūrvakamāha -- kiñceti // guṇādiviśiṣṭabuddherapītyāpipada 2 sya bhāvamātraviṣayakatvepi itaranirūpaṇānirūpyaviśiṣṭabuddhitvepītyarthaḥ / anukūlatarkāderabhāvāditi bhāvaḥ//
anukūlatarkāderabhāvepyabhāvādi 3 viśiṣṭabuddhivyāvartakaviśeṣaṇāyuktahetumātreṇoktarūpasādhyasādhanaṃ cettarhi
guṇādiviśiṣṭabuddhivyāvartakaviśeṣaṇayuktahetumātreṇāpyabhāvāduktarūpasādhyasiddhyāpātena guṇādiviśiṣṭabuddhau svarūpasambandhonyatrābhāvādiviśiṣṭabuddhāvatiriktasambandha iti syādityāha -- anyatheti // abhāvādiviśiṣṭabuddhivyāvartakaviśeṣaṇayuktahetumātreṇoktarūpasādhyasiddhāvityarthaḥ / vaiparītyaṃ syādityanvayaḥ / vaiparītyaṃ vyanakti -- jñāneti // jñāto ghaṭaḥ, dṛṣṭo ghaṭaḥ, dviṣṭaḥ, kṛta, iti jñānādiviśeṣaṇakaghaṭaviśeṣyakayathārthabuddhaya ityarthaḥ / āropitasambandhaviṣayakatvenārthāntaravāraṇāya satyetyuktiḥ //
abhāvaviśiṣṭabuddhī 4 nāmaviśiṣṭabuddhisādhāraṇyenāpi pakṣanirdeśamāha -- asaṃyukteti //
1.asminpakṣe iti nāsti - i. 2.dabhā-mu. dasvabhā-a. 3.'bhāvaḥ' ityārabhya etatparyantaṃ nāsti -i. 4.abhāvaviśiṣṭabuddhināmaviśiṣṭabuddhisādhāra ityasti-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 454.
----------------------- ---------- ----------
asaṃyuktayutasiddhānāṃ parasparaṃ viśiṣṭasatyabuddhayo vā, sambandhibhinnasambandhaviṣayāḥ yutasiddhaviṣayakaviśiṣṭabuddhitvāt daṇḍīti buddhivadityanu 1 mānena yutasiddhānāṃ 2 jñānādīnāṃ svaviṣayaiḥ saha daṇḍasya puruṣeṇeva sambandhibhinnasambandhaḥ ; ayutasiddhānāṃ guṇādīnāṃ tu guṇyādibhiḥ sahābhāvasya bhūtaleneva svarūpasambandha iti viparītaṃ syāt //
evamasaṃyuktaviṣayakasatyaviśiṣṭabuddhayaḥ sambandhibhinnasambandhaviṣayāḥ viśiṣṭabuddhitvāt daṇḍīti buddhivaditya 3 numānena guṇādīnāṃ guṇyādibhirjñānādīnāṃ jñeyādibhirabhāvasya cādhikaraṇena saha daṇḍasya puruṣeṇeva sambandhibhinnasambandhaḥ siddhyet /
parasparaviśiṣṭeti // abhāvavadbhūtalaṃ ḍitthoyaṃ jñāto ghaṭa ityādiviśiṣṭayathārthacabuddhayo vetyarthaḥ / jñānādīnāmiti // jñānecchādveṣakṛtyabhāvanāmnāmityarthaḥ / svaviṣayairiti // jñānādyapekṣayoktam / abhāvādestu svaviśeṣyeṇa saheti jñeyam //
evaṃ vaiparītyamāpādya sarvatraikarūpalakṣaṇamatiprasaṅgāntaramāha -- evamiti // anyathetyanukarṣaḥ / yathā vaiparītyaṃ tathā hatau viśeṣamātrānupādānena sarvatraikarūpyamapi syādityevaṃśabdārthaḥ / hetoraprayojakatvaṃ nirasya phalitamāha -- evaṃ ceti 4 //
1.tyanena-ca-ka-ga-rā. 2.guṇādīnāṃ ityadyevāsti. 'jñānādīnāṃ' ityādi nāsti-ka. 3.nena-ca-ka-ga-rā. 4.hetorityādi nāsti-mu.i.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 455.
---------------- ----------- -------
evaṃ ca sambandhibhinnasambandhaviṣayatve viśiṣṭabuddhitvasyaiva tantratayā lāghave 1 naikarūpyaṃ ca bhavati //
etadapyukta"manasthite"riti / yutasiddhatvasāmyeti jñānādīnāṃ svaviṣaye saha svarūpasambandhaḥ caitra 2 daṇḍayostu saṃyogaḥ ; evamayutasiddhatvasāmyeti bhūtalābhāvayoḥ svarūpasambandhaḥ guṇaguṇyādeḥ samavāya ; ityāditvaduktavyavasthitibhaṅgādityarthaḥ //
nāpi guṇakriyājāti viśiṣṭasatyacabuddhayaḥ viśeṣaṇasambandhaviṣayāḥ viśiṣṭabuddhitvāt daṇḍīti buddhivat / jñāto ghaṭa ityādibuddhirapi svarūpasambandhaviṣayeti na vyabhicāraḥ / na cātrāpi tenaivārthāntaraṃ svarūpāṇāmanantatayā gauraveṇa lāghavādekasyaiva sambandhasya siddheriti vācyam / samavāyasvarūsya ca tadgatasambandhatvasya kalpanādapi dharmikalpanāto varaṃ dharmakalpaneti nyāyena siddhānāṃ guṇādisvarūpāṇāṃ bhūtalaghaṭābhāvādau kḷptasya sambandhatvarūpadharmamātrasya kalpane lāghavāt //
ucyata ityādinā maṇukṛtā siddhāntitamanumānāntaraṃ ca nirāha -- nāpīti // pūrvavadeva satyapadakṛtyaṃ bodhyam / taduktarītyaiva pariṣkaroti -- jñāta ityādinā // ekasyeti // sakartṛtvānumāne ekasya kartṛriveti bhāvaḥ / 4 anyathopapattāvapi lāghavatarkānurasaṇe 5 pratibandīrūpātiprasaṅgaṃ cāha - anyatheti // mātrapadaṃ prāgabhāvādisarvābhāvaparam //

1.vamaika-ca-ka-ga-rā. 2.viṣayayostu -ka. 3.satyaviśiṣṭabuddhayaḥ -- ca. 4.'ekasyeti' ityādi nāsti -- i. 5.ṇapra - i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 456.
------------------------ ----------- ----------
anyathā abhāvamātraviśiṣṭasatyabuddhiṃ pakṣīkṛtya sambandhaviṣayatvasādhane lāghavādabhāvamātrānugata eko nityaḥ saṃbandhaḥ sidhyet //
1 evamabhāvavayaviguṇakriyājātiviśiṣṭasatyabuddhiṃ jñāto ghaṭa ityādibuddhiṃ ca pakṣīkṛtya sambandhaviṣayatvasādhane lāghavādabhāve guṇaguṇyādau jñā 2 necchādau caiko nityaḥ sambandhaḥ siddhyet //
etadapyukta"mānavasthite"riti / lādhavatarkānugrahasya dharmikalpanāto varaṃ dharmakalpaneti nyāyasya ca sāmyeti abhāvādau svarūpasaṃbandhaḥ guṇādau tu tadanya iti vyavasthityayogādityarthaḥ /
nanvatra viśiṣṭabuddhitvaṃ vā savikalpakabuddhitvaṃ vā dvayorapi sambandha 3 viṣayabuddhiparyavasānena sādhyāviśeṣa iti cenna viśeṣaṇadhījanyabuddhitvaṃ vā aviśiṣṭa 4 buddhitvamityupapatteḥ / anyathā tava prayogepyasya doṣaḥ sā 5 mānyāt / viśeṣaṇadhījanyatvasyā 6 viśiṣṭo vyāpyavṛttidhījanakatvasya 7 ca buddheḥ sambandha 8 viṣayakatvajñānaṃ vinā durjñānatvaṃ cettavāpyeva doṣaḥ samāna eva / viśeṣaṇa 9 tābuddhigocarabuddhitvena tadgrahe ca upajīvyatvena tasyaiva hetutvamastvityetadapi samānamiti bhāvaḥ //
1.itaḥ ' etadapyuktamiti paryantaṃ nāsti -gṛ-rā. 2.najñeyādau ca -ca-ka-. 3.ndhi-i. 4.vāvṛttibuddhijanakabuddhitvaṃ vā viśiṣṭa ityadhikam-i. 5.sāmyāt-i. 6tvamapi-a. 7.tvaṃ ca -a. 8.ndhāpi-i. 9.ṇagocara-i.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 457.
---------------- ------------- -----------
nanu tathātve paṭābhāvavati ghaṭavati 1 ghaṭābhāvadhīḥ syāt / abhāvamātre vaiśiṣṭyasyaikatvāt / evaṃ ghaṭādeḥ svaviṣa 2 yakajñānādinā nityasambandhavatve ātmatvaṃ syāditi cet / tarhi tavāpi sparśavati rūpābhāvavati vāyau rūpadhīḥ syāt / samavāyasyaikatvāt / evaṃ ghaṭāderapyātmatvaṃ syāt / ghaṭatvasamavāyasyaiva jñānasamavāyatvāditi samam //
yadi ca vāyau rūpasamavāyasya satvepi rūpeṇa saha viśeṣaṇatāviśeṣarūpa 3 sambandhābhāvāt rūpāpratītiḥ / tarhi bhūtale ghaṭasatvakāle ghaṭābhāvavaiśiṣṭyasya satvepi ghaṭābhāvena saha viśeṣaṇatā ----
pratibandirūpeṇābhāvādiviśiṣṭabuddhāvapyekanityakanityasambandhāpādanamayuktam / tatra bādhakasatvāditi bhāvena maṇyuktameva bādhakamāśkate -- nanviti // tathātve // abhāvādāvekanityasambandhasatve ityarthaḥ / ghaṭābhāvasambandhasatvopapādanāyoktam paṭābhāvavatīti // tādṛśasthale ghaṭābhāvabuddherati 4 rikteṣṭatvanirāsāyoktaṃ ghaṭavatīti // ātmatvaṃ syāditi // ātmanīveti bhāvaḥ / ataḥ samavāyatyāga eva yukta iti bhāvena pratibandyā samādhatte --- tarhi tavāpīti // guṇādāvekanityasambandhavādinopītyarthaḥ //
"vāyau rūpasamavāye satyapi rūpātyantābhāvosti / na ghaṭe / kathamevam / adhikaraṇasvabhāvādabādhitarūpanirūpapratīteścete"maṇyuktamāśaṅkya nirāha -- nanu rūpasamavāyavatyapīti // ayogyatvarūpādhikaraṇasvabhāvādityarthaḥ /
1.bhūtale ityadhikam - mū. 2.yaikajñānādinityasambandhitve ityasti -rā. 3.svarūpetyadhikam -rā. 4. atiriktapadaṃ nāsti -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 458.
------------------------ ------------- --------
-- viśeṣī 1 bhāvāt 2 ghaṭābhāvāpratītiriti (tu) samam //
nanu rūpasamavāyavatyapi vāyau rūpāpratītiradhikaraṇasvabhāvāt / na cātratādṛśaḥ svabhāvaḥ kalpyaḥ / ghaṭāparaṇānantaraṃ tatraivaṃ ghaṭābhāvapratīteḥ / vāyau tu na kadāpi rūpapratītiriti cet / tarhi ghaṭe śyāmatādaśāyāṃ bhaviṣyadraktarūpasamavāyasya 3
satvena tadā raktarūpadhīḥ syāditi samam / na catra vāyā vivādhikaraṇasvabhāvaḥ kalpyaḥ / tatraiva kadācidraktarūpapratīteḥ //
nanu tadā raktarūpābhāvāttadapratītiḥ / laukikapratyakṣe viṣayasyāpi hetutvāt / 4 tava tu ghaṭāpanayanakāle sato ghaṭābhāvasya ghaṭopanayakālepi satvena tatpratītirdurvārā /
na cātreti// ghaṭābhāvādhikaraṇabhūtalādāvityarthaḥ / tathātve vāyau rūpasyeva bhūtale ghaṭābhāvadhīḥ kadāpi na syāditi bhāvenāha -- ghaṭāparaṇeti // kadācidraktarūpapratīteriti // vāyāvivi tatrāpyayogyatālakṣaṇādhikaraṇasvabhāvakalpane ca sā na syāditi bhāvaḥ //
nanu āmaghaṭe śyāmatādaśāyāṃ rakta 5 rūpadhīrupanītapratyakṣarūpāpādyate 'thalaukikapratyakṣarūpā / nādyaḥ / iṣṭāpatteḥ / antye viṣayasatvasya tatra hetutvena tadabhāvādeva tatra raktarūpāpratyakṣatopapatteriti bhāvena pakṣadharādyuktamāṅkya nirāha -- nanvityādinā // mayāpyevaṃ vaktuṃ śakyamityata āha-- tava tviti // abhāvaviśiṣṭabuddhāvapyekanityasambandhavādina ityarthaḥ / kāla iti // kālayorityarthaḥ /
1.ṣarūpasambandhā ityadhikam -rā. 2.itaḥ ' svābhāvaḥ kalpyaḥ' ityantaṃ nāsti - cha. 3.tadā ityadhikam-mu. 4.tāvat ityasti-cha-rā-mu. tu iti nāsti - ga.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 459.
--------------- ---------- ---------
na hi ghaṭasatvakāle ghaṭābhāvo 'nyatra gataḥ / amūrtatvāt / nāpi naṣṭaḥ / nityatvāditi cenna / mayā ghaṭopanayāpanayakāle bhūtale ghaṭasaṃyogābhāvasyoparayanakāle abhāvāt //
kiñca tvadrītyāśrayaṇepi kimatyantābhāvasya dhīrāpādyate utpādavināśaśīlasya turīyābhāvasya vā /
svīkṛtatveneti //"etadgaṭaitadbhūtalasaṃsargābhāvasyāpi yathāsambhavaṃ
prāgabhāvādiṣvantarbhāvāditi"tatvasaṅkhyānaṭīkokteḥ / tathaiva vardhamānādyukteśca / vivṛtaścāyamartho nyāyāmṛte asato niṣedhapratiyogitvasamarthanavāde iti bhāvaḥ //
abhāvāditi // nanu upaneṣyamāṇaghaṭasaṃyogasya pūrvaṃ sato 'bhāvasya prāgabhāvatvena paścāttadabhāvepi prāksato ghaṭasyāpayanakāle sato 'bhāvasya ghaṭasaṃyogadhvaṃsarūpatvena tasya ghaṭo 1 panayakālepi satvāt kathamapratītiriti cet na / prācīnaghaṭasaṃyogadhvaṃsamādāyedānīṃ ghaṭavatyapi pratītyāpādana iṣṭāpatteḥ / pūrvaṃ ghaṭotrasya evānyatrāpanītaḥ punaratropanīta iti pratītyānyatra nīta iti pratīteriva tatpratītitvāditi bhāvaḥ //
nanvastvevaṃ bhūtalaghaṭo neti dhīstatsaṃyogābhāvaviṣayeti bhavadabhimate doṣābhāvaḥ, tārkikamate bhaṭṭādimate ca syādeva doṣa ityata āha -- kiñceti // tvadrī 2 tyeti // maṇikṛdrī 3 tyetyarthaḥ //
1.ghaṭapadaṃ nāsti-mu. 2.tvadīyeti -i. 3.dīye-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 460.
------------------------ ------------ ---------

nādyaḥ / tasya tvatpakṣe ghaṭākālepi svarūpātmakapratyāsatyā tatra satvena tatpratīterdurvāratvāt / nāntyaḥ / śyāmatādaśāyāṃ raktarūpasyeva ghaṭasatvakāle --
nanu prācīnarītyāpi iha bhūtale ghaṭo nāstīti tatsaṃyogo niṣidhyata ityupanokteḥ utpādavināśaśīlopi prāgabhāvāditritayānyaśyaturthaḥ kaścitsaṃsargābhāvostīti matenāha -- utpādavināśeti // uktaṃ ca vardhamānena"pratiyogibhedeneva pratiyogitāvacchedakabhedanāpyabhāvabhedāt saṃyuktaghaṭābhāvoyaṃ viśiṣṭāntarābhāvavadutpādavināśaśīlonya eveti"//
svarūpātmaketi // etena tadānīntanayorviśiṣṭapratyayajananayogyatvābhāvāt na svarūpapratyāsattitvamiti nirastam / dvayoḥ svarūpasatve pratyāsattitvaṃ netyasya niktavacanatvāt //
1 yaduktaṃ vardhamānena ghaṭāntyantābhāvasya bhūtalena saha tatsaṃyogadhvaṃsādireva sambandha iti na tadā pratītyāpattiriti / tanna / abhāvādhikaraṇayoḥ sambandhāntaramantareṇa
tadupaśliṣṭasvabhāvatvarūpakḷptasambandhatyāgenārthasaṃyogadhvaṃsādeḥ sambandhakalpane ghaṭasya kapāleṣvatyantābhāvaḥ syāt / ghaṭa 2 bhāve tvāśrayāśrayibhāvadhvaṃsādirūpasambandhābhāvādapratītyupapatyā bādhakābhāvāt / tathā ca ghaṭādya 3 tyantābhāvasyāpyākāśādyatyantābhāvasyeva kevalānvayitvāpatte 4 riti bhāvaḥ //
yattu tadā raktarūpābhāvādapratītiriti pūrvamuktaṃ tanna / ghaṭe śyāmatādaśāyāṃ japākusume raktarūpabhāvāt / ghaṭo rakta iti dhīravarjanīyaiva /
1.ttūktaṃ-mu. 2.kapāletvāśra-i. 3.ādipadaṃ na - mu. 4.ttiri -a.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 461.
---------------- ---------- ----------
turīyābhāvasya 1 satvena sāmyāt / raktarūpasyāpi śyāmatādaśāyāmeva japākusumādau satvācca / iha nāstīti cet 2 / viśeṣaṇe 3 tasya viśeṣyeṇa saṃsarge ca sati viśeṣye viśeṣaṇābhāvasyāsaṃbhavāt / na hi pratiyogini rūpe 4 pratiyogitavācchedaka 5 saṃsarge ca sati rūpasaṃsargābhāvaḥ saṃbhavī //
kiñca rūpasamavāyatopi vāyo rūparāhityasvabhāvavat pratiyogimadadhikaraṇasyāpi pratiyogikāle svasmin tatpratiyogikābhāviśiṣṭapramityajanakatvasvabhāvaḥ kalpyam //
samavāyaikatvena śyāmarūpasamavāyasya ghaṭe satve tadānīmevānyatra vidyamānaraktarūpasamavāyasyāpi satvāditi bhāvenāha -- raktarūpasyāpīti // iheti // ghaṭe raktarūpaṃ nāstīti cedityarthaḥ / viśeṣaṇa iti // satītyanvayaḥ / tasya viśeṣaṇasya / pratiyogitāvacchedaka iti // rūpaṃ na samavetamityatra saṃsargasyāvacchedakatvādevamuktam //
pūrvaṃ parītimāśritya pratibandyā abhāvapratītyāpādānamayuktamityuktam, idānīṃ bhātalābhāvayornityasambandhasatvepi ghaṭadaśāyāmapratītyupapādakamāha -- kiñceti // pratiyogikāla ityādyuktyā na cātra tādṛśaḥ svabhāvaḥ kalpyaḥ ghaṭāparasaṇāntaraṃ ghaṭābhāvapratīterityuktadoṣopāsto dhyeyaḥ //
1.syāsa-ka-ga-rā. 2.na ityadhikam-rā. 3.ṇajñāne-ka. 4.pye-ka-rā. 5.ke-ca-ga-rā.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 462.
----------------------- ------------ --------
api ca yathā tava catvarīyābhāvagehasvarūpayorna pratiyogikāle sambandhatvaṃ tadābhāvāpratīteḥ, kiṃ tu kadātideva, tathā ghaṭasatvakāle vaiśiṣṭyasya satvepi na tadā tasya sambandhatvamiti / na ghaṭavati ghaṭābhāvadhīprasaṅgaḥ /
nanu abhāvasya svāśrayeṇa nityasambandhaścet dhvaṃsasyāpi svāśrayanāśena ghaṭonmajjanaṃ syāt /
atyantābhāvasvīkāravādinā tvayā bhūtale ghaṭābhāvasya ghaṭadaśāyāṃ satopyapratīterupapādakatvena pratiyogideśānyadeśatvaṃ vā tatsaṃyogadhvaṃsādīrūpo vā sambandho netyucyate yathā, tathaivātra nityasambandhapakṣepyastu tathā ca ghaṭāpasaraṇānantaramabhāvadhīrna syāditiśaṅkāśopītyāha -- api ceti // catvarīyaḥ // catvarīyaḥ // catvaraniṣṭho yo 'bhāvaḥ yacca gṛhaṃ tayorye svarūpe tayorgrahe paṭadilakṣaṇapratiyogikāle sambandhatvaṃ nāsti yathā tathā kādācitkapratītyanyathānupapatyā prakṛtepyastītyarthaḥ //
evamabhāvaviśiṣṭabuddhāvapyeko nityaḥ kaścitsambandhaḥ siddhaḥ syādityuktapratibdyā ghaṭadaśāyāmapi ghaṭābhavādhīḥ 1 syāditi maṇyādyuktaṃ bādhakaṃ nisatyedānīṃ bādhakāntarama 2 pyāśaṅkya nirāha - nanvabhāvasyetyādinā //
nanu -- āśrayanāśahetukakāryanāśe samavāyikāraṇanāśa eva prayojakaḥ / paṭādau tathā darśanāt / evaṃ ca dhvaṃsarūpakāryanāśaḥ svirūpitanityasambandhayuktasvāśrayasya nāśamātreṇa kathaṃ codyate / na hi viśiṣṭabuddhitvahetunā 3 viśiṣṭabhāvabuddhau siddhyan samavāyo bhavati /
1.dhīpadaṃ na -mu-i. 2.apipadaṃ na -mu-i. 3.abhāvaviśiṣṭabuddhau ityasti-i.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 463.
--------------- ------------- ----------
kāryanāśaṃ prati 1 nityasambandhatvakāraṇanāśarūpaṃ sāmānyameva tantram / na tu tadviśeṣasamavāyināśaḥ / asati bādhake sāmānyasya tyāgāyogāt / kiñca samāvāyatvaṃ na jātiḥ, kiṃ tu vaiśiṣṭyanyanityasambandhatvamiti kalpanīyatvādgauravamiti cenna / tathā sati dhvaṃsātiriktābhāve vaiśiṣṭyabhyupagame bādhakābhāvāt / na caikasminnabhāve svarūpasambandhaścedabhāvāntarepi tathā / bhāvepi jñāto ghaṭa ityādau svarūpasya sambandhatve rūpe ghaṭa ityādāvapi tathātvāpatteḥ //
ayutasiddhatvābhāvāt / kiṃ tu tadanyaḥ kaścideva / tathā ca kathamevamāpādanamityata āha -- kāryanāśaṃ prati hīti // na kevalaṃ tyāge kāraṇābhāvo, gauravaṃ cāstītyāha -- kiñceti // na jātiriti // ekavyaktitvāditi bhāvaḥ / abhāvādiviśiṣṭabuddhau yavadyaiśiṣṭyaṃ tadanyanityasambandhatvamityarthaḥ/ na ceti // abhāvāntarepi tathā ca cetyanvayaḥ / kuta ityata āha -- bhāvepīti // tathātvāpatterityanvayaḥ / yutasiddhatvāyutasiddhatvādinā bhāvapadārtheṣu vaiṣamyaṃ cedabhāveṣvapi kāryatvākāryatvādinā vaiṣamyamiti samam //
nanu jñānāderghaṭena nityasambandhe sadā ghaṭaprakāśaḥ syāditi cet / rūpāderghaṭādinā nityasambandhe sadā ghaṭe śyāmaraktarūpādidhīprasaṅgaḥ syāditi samam / śyāmarūpādeḥ kādācitkatvānna doṣa iti cet / jñānāderapi tathātvamiti talyam/ kiṃ ca yathākathañcidbādhakavaśādbhāve dvairūpyaṃ cedabhāvepyuktādeva bādhakādvairūpyamastviti sā 2 mānyameveti bhāvaḥ//
1.'hi' ityadhikam - ka - ga. 2.myame - i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 464.
----------------------- ---------- ---------
kiñca yadi lāghavānnityasambandhikāraṇanāśaḥ kāryanāśe tantraṃ tatopi lāghavānnityasambandhināśa eva tatra tantraṃ syāt / na ceṣṭāpattiḥ / ghaṭanāśena

paṭarūpanāśāpatteḥ / bhavati hi paṭarūpāheturapighaṭaḥ paṭarūpasamavāyī / evaṃ sambandhasya nāśyatve sambandhatvameva tantram, lāghavāt , na tu tadviśeṣaḥ saṃyogatvamiti samavāyasyāpi 1 nāśaḥ syāt //
yadi ca samavāyarakṣarthaṃ tatra kāraṇatvādikaṃ viśeṣaṇaṃ tarhi vaiśiṣṭyarakṣārthaṃ vaiśiṣṭyanyatvaviśeṣaṇamapyastu / sāmyāt //
nanvayutasiddhabhāvamātre astvaikarūpyaṃ, saṃsargābhāvamātre nāstyaikarūpyaṃ, dhvaṃsātiriktābhāva eva nityasambandhopagamādityato ;
abhāvamātra evāstu nityasambandhaḥ, na coktadoṣaḥ, kāryanāśaṃ prati samavāyikāraṇanāśasyaiva prayojakatvādgauravasya cākiñcitkāratvāditi bhāvena kāryanāśaṃ prati hītyādinoktaṃ nirāha -- kiñceti // nityasambandhīti // nityo yaḥ sambandhaḥ tadyukta ityarthaḥ / tatopi lādhavāditi // kāraṇapadatyāgāditi bhāvaḥ //
kāryanāśe samavāyināśasya tantratvamanuktvā nityasambandhināśasyaiva lāghavena prayojakatvasvīkāretiprasaṅgāntaraṃ cāha -- evamiti // lāghamanusṛtya viśeṣatyāgena sāmānyādera 3 sati kāryanāśe nityasambandhināśavat sambandhanāśe sambandhatvameva tantraṃ syādityarthaḥ / tatreti // nāśaprayojakasambandhatve kāraṇībhūtasambandhatvaṃ samavāyānyasambandhatvamiti viśeṣaṇaṃ yadītyarthaḥ // vaiśiṣṭyeti //
1.sya vi -cha-mu. 3. dasati - a. (dare sati).
kecittu samavāyikāraṇanāśasya hetutvakalpane samavāyatvaṃ na praviṣṭam / yena gauravaṃ syāt / kiṃ tvanatiprasakta 1 muṇḍitasamavāya 2 vyaktimātramityāhuḥ //
etenaiva satyalaukikapratyakṣajātiguṇakriyāviśiṣṭabuddhayaḥ viśeṣaṇasambandhanimittakāḥ satyalaukikapratyakṣaviśiṣṭabuddhitvāt /
abhāvaviśiṣṭabuddhiviṣayībhūtavaiśiṣṭyānyasambandhatvameva sambandhanāśe 3 tantramityastu / evaṃ cābhāvepi nityasambandhaḥ syādeveti bhāvaḥ //
kāryanāśe samavāyanāśo heturityatra kiñca samavāyatvamityādinā yadgauravamuktaṃ
taduddhāraṃ prakārāntareṇāha -- kecitviti / samavāyatvāpraveśepi saṃbandhatvenāpraveśe kiñcidyuktakāraṇanāśastantramityapi prāptyātiprasaṅgena nityakāraṇabhūtasambandhavannāśastantramityeva vācyatvātkimanenetyarucibījamatreti dhyeyam //
evamabhāvaviśiṣṭa 4 pratibandīduruddhāretyabhāvasthala iva 5 kḷptasvarūpasambandhenaiva viśiṣṭapratītyupapattau na samavāyakalpanetyuktvā viśiṣṭabuddhitvāditi heturaprayojaka iti nirasyedānīṃ"mathavā 6 sambandhaviśeṣanimittakā iti sādhya"mityādinā maṇyuktamanumānāntaraṃ cānūdya nirāha -- eteneti // svarūpasambandhenaivānyathopapattikathanenetyarthaḥ / nirastamityanvayaḥ //
1.ktaṃ - ca-ga. 2.yaṃ-ca. 3.'traye' ityadhikam -a. 4.buddhipadamadhikam -a. 5.kḷptapadaṃ na-mu. 6.viśeṣasaṃbandhanimi- mu-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 466.
----------------------- ------------ ---------
daṇḍīti satyalaukikapratyakṣabuddhivat / atra ca kṣatyādau kar 1 teva lāghavādviśeṣaṇasambandhopi eka eva sidhyati / anugatakāryasyānugatakāraṇajanyatvāt / svarūpasambandhānāmananugatatvā 2 cca / ata eva nāprayojakatā / sambandhaṃ vināpi viśiṣṭabuddhau gāvāśvādāvapi tatprasaṅgāditi nirastam /
hatau ca satyatvaṃ viśeṣaṇamiti maṇyuktyaiva pakṣepi tadanumatamitibhāvena satyapadam / tat kṛtyaṃ pūrvavat / maṇau viśiṣṭabuddhaya ityeva pakṣoktāvapyatra pakṣahetudṛṣṭānteṣu viśiṣṭabuddhipadaṃ laukikapratyakṣaparamiti 3 taṭṭīkokterlaukike 4 tyādyuktiḥ /alaukikapratyakṣe bādhanirāsāya laukiketi // anumityādau bādhanirāsāya pratyakṣeti // nirvikalpake tannirāsāya viśiṣṭapadam / bhrame vyabhicāravāraṇāya hatau satyapadam / sādhyasādhanatāvaikalyāya dṛṣṭāntaviśeṣaṇāni //
tāvatā samavāyasiddhiḥkuta ityata āha -- atra ceti // pakṣadharādyuktamāha -- kṣityadau karteveti// ata evetyuktaṃ hetūccheda(ka)bādhakaṃ vyanakti -- sambandhamiti//
sambandhanimittakā ityatra sambandhasya nimittatvaṃ kiṃ viṣayatvenātha samavāyatvena ādye guṇādisvarūpāṇāmeva kena
ciddharmeṇānugatānāṃ tathā hetutvamastu / kiṃ samavāyena / antye tu samavāyatvaṃ nityasambandhatvaṃ tathā ca lāghavena sambandhatvenaiva hetutvamastu / tacca svarūpasambandhasādhāraṇamiti tenānugatīkṛtānāṃ guṇādīnāmeva hetutvamastu /
1. traikyalā-ka. 2.danantatvāt -ca-ka-ga-rā. 3.tatpadaṃ na-i. 4.katvā-a.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 467.
---------------- ------------ ---------
abhāvādau kḷptena svarūpasambandhatvenānugatīkṛtānāṃ guṇādisvarūpāṇāmevānugatakāryahetutvopapatteḥ / tasmādabhāvādāviva guṇādāvapi dharmikalpanāta iti nyāyasāmyena svarūpameva sambandhaḥ //
yattu yutasiddhasambandhadvayaviṣayāṇāṃ daṇḍādiviśiṣṭabuddhīnāmivāyutasiddhasambandhidvayaviṣayāṇāṃ avayaviguṇakriyājātiviśiṣṭabuddhīnāmanyonyaṃ --
avacchedakalāghave vyaktigauravasyādoṣatvāditi bhāvena nirāha -- abhāvādāviti // ādipadena tanmatacasiddhasamavāyaviśiṣṭabuddhiparigrahaḥ //
etacca satyalaukikajātyādiviśiṣṭapratyakṣatvaṃ kāryatāvacchedakamupetyoktam / vastutastu tādṛśānumititvādikamiva tādṛśapratyakṣatvamapi nāvacchedakaṃ mānābhāvāt / svāvacchinnakāryatānirūpitānugataikakāraṇāsiddhyā anityapramātvānityapratyakṣatvāderiva bādhakopapannatvenāvacchedakatvāsaṃbhavācca / naca nityaikarūpasambandharūpasamavāya evānugatakāraṇanamitiyuktam / anyonyāśrayāpatteḥ/
viṣayasya pratyakṣaṃ pratyahetutvasya prāmāṇyavāde vyutpādanācceti jñeyam //
pakṣadharādyuktamanūdya nirāha -- yatvityādinā / anyonyamiti // avayavāvaviśiṣṭabuddherguṇādiviśiṣṭabuddhyā tasyāḥ jātiviśiṣṭabuddhyā jātiviśiṣṭabuddheḥ guṇaviśiṣṭabuddhyetyādirūpeṇānyonyaṃ sājātyamityanvayaḥ //
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 468.
----------------------- ---------- --------
-- sphaṭataravivekaprakāśarāhityarūpaṃ sājātyamanyaviśiṣṭabuddhito vyāvṛttamanubhāvasikṣikam / tathā ca daṇḍādiviśiṣṭapratītiṃ prati saṃyoga iva guṇādiviśiṣṭapratyakṣapratītirūpamanugatakāryaṃ prati nimittatayā samavāyaḥ sidhyatīti / tanna //
tasya bhedāviṣayatvena, 1 sphaṭatara 2 prakāśasāmagrīrāhityena vā, tvadabhimatasamavāyaniyāmakāyutasiddhaviṣayatvena vā,
tatsvarūpamāha -- sphaṭatareti // viveko bhedaḥ / tadviṣayakatvarāhityarūpamityarthaḥ / avayavāvayavyāderanyonyaṃ
bhedasyāṅgulidvayavadapratīteriti bhāvaḥ / anyeti // daṇḍīkuṇḍalītyādiviśiṣṭabuddhīnāmanyonyaṃ sājātyami 3 vehāyutasiddhaviśiṣṭabuddhīnāmanyonyasājātyepi daṇḍītyādibuddhito vyāvṛttaṃ tādṛśabuddhāvavidyamānaṃ anubhavasākṣikamastītyarthaḥ //

tādṛśaṃ sājātyaṃ anyato vyāvṛttaṃ guṇakriyādiviṣṭabuddhigatamanubhavasiddhamuktam / tatkiṃ jātikṛtamuta sphaṭataravivekaprakāśarāhityarūpameva bādhaviṣayāviśeṣakṛtaṃ vā/ nādyaḥ jātitve mānābhāvāt / tādṛśaviśiṣṭabuddhitvasyopapatte 4 raprayojako heturiti bhāvena tādṛśaviśiṣṭabuddheḥ anyathāsiddhimāha -- tasyeti // avayavyādiviśiṣṭabuddhigatasājātyasyetyarthaḥ / tṛtīyaṃ pratyājaṣṭe -- tvaditi // tvadabhimatā 5 yā 6 samavāyaniyāmakāyutasiddhi 7 rityarthaḥ //
1.'vā' ityadhikam - ca-ka-ga. 2.vivekapadamadhikam-ca-ka-ga-rā. 3.iveti nāsti -mu-ir. 4.na prayo-i. 5.tāni-i.
6.yāni-i. 7.ddhāni-i.
saye-praṇa-bhaṅgaḥ) samavāyavādaḥ pu - 469.
---------------- ------------ ---------
bhedābhedaviṣayatvena vā, saviśeṣābhedaviṣayatvena vopapatteḥ //
abhāvapratiyoginorjñānajñeyādīnāṃ ca vivekaprakāśasya sphaṭatayā nyāyasāmyena tatra
saṃyo 1 gāpatteśca //
abhāvādhikaraṇayostanmate suvarṇatadupaṣṭambhakapītadravyayośca vivekaprakāśasyāsphaṭatvena nyāyasāmyena tatra samavāyāpatteśca //
yutasiddheṣu saṃyogasyevāyutasiddheṣu samavāyasyāpi nyāyasāmyena nānātvāpātācca /
nanu nitya 2 sambandhasambandhitvamevāyutasiddhi 3 rityato 'yāvadravyabhāviguṇakriyāvayavyādyabhiprāyeṇa viṣayāntaramāha -- bhedādeti // yāvadravyabhāviguṇādyāśayenāha -- saviśeṣeti //
yadvādyā viṣayoktirnyoyamatarītyā dvitīyā mīmāṃsakarītyā tṛtīyāsiddhāntarītyeti 4 dhyeyam / tantupaṭādibuddhiḥ kuṇḍebadarādibuddhervivakṣaṇetyabhedaviṣayaivāvasīyata iti sudhokteriti bhāvaḥ / evaṃ vadatā tyayā sphaṭataravivekaprakāśopetaviśiṣṭabuddhau saṃyoga ityuktaḥ syāt / taccāyuktamityāha abhāveti // ādipadeneccheṣyamāṇādergrahaḥ / nyāyeti // sphuṭataravivekaprakāśarāhityasthale samavāya iti vat tādṛśaprakāśavadviśiṣṭabuddhau daṇḍītyādibuddhāviva samayogaḥ syādityarthaḥ / nānātvatveti //
1.gopapa-ka. 2.saṃbandhapadaṃ nāsti - i. 3.ddhatva-mu-i. 4.jñe -mu-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 470.
----------------------- ----------- ----------
tasmānna samavāye pramāṇamastīti //
samavāye pramāṇabhaṅgaḥ

uktaprakāśarāhityarūpasājātyasyānugatasya daṇḍītyādibuddhau satvepi tatra saṃyoganānātvavat samavāyasyāpi nānātvā 1 patterityarthaḥ //
yatvāśrayanāśajanyakāryanāśasthale kāryanāśaṃ prati samavāyirūpāśrayanāśa eva heturvācyo na tvāśrayamātranāśaḥ / tathātve kapālaniṣṭhadhaṭadhvaṃsasya kapālanāśenāpi nāśaprasaṅgena ghaṭonmajjanāpatterataḥ samavāyobhyupetya iti tanna / samavāyatvaṃ hi nityasambandhatvaṃ na tu jātiranabhyupagamāt / tathā ca
lāghavātsambandhikāraṇarūpāśrayanāśa eva vā kāraṇībhūtāśrayanāśa eva vāśritakāryanāśaheturiti svīkṛtau dhvaṃsanāśāprasaktyā samavāyasyānupeyatvāt //
vastutastu parimāṇavāde dhvaṃsasya bhūtalaidiniṣṭhatvena kapālanāśepi 2 tannāśāprasakteḥ / ata eva prāg bhedābhedaviṣayatvenetyādyuktiriti //
samavāye pramaṇabhaṅgaḥ

1.tvopapatte - i. 2. apipadaṃ na - i.
samavāye bādhakam) samavāyavādaḥ pu - 471.
----------------- ----------- ---------
kiñca kālasya svagatena saṅkhyāparimāṇādinā tvayāpi svarūpasambandhaḥ svīkṛta iti kiṃ tatra samavāyena //
yadi ca kālasya tena saha samavāyasya satvānna svarūpasambandhaḥ / tarhi kā 1 lasya ghaṭena saha saṃyogasya satvāt svarūpasambandho na sidhyet / sāmyāt //
evaṃ samavāyasyāprāmāṇikatvamuktvānuvyakhyānasudhayoruktamanyasamavāyopagame bādhakamāha -- kiñceti // 2 yadvā prāguktānumāneṣu guṇādiviśiṣṭabuddhinimittasambandhatayā hi samavāyasiddhirabhimatā sā na yuktā / dadbuddheranyathopapatteriti / caturthānyathopapattimāha -- kiñcetyādinā //
athavā --
samavāyaśca sambandho nityaḥ syādeka eva saḥ /
iti nityatve sati sambandhatvamiti yatsamavāyalakṣaṇamuktaṃ tatra sambandhatvaṃ tāvadanyathopapatticatuṣṭayena nirāha -- kiñcetyādinā //
tatrādau tāvatsāmyādanavasthiteriti sūtrakhaṇḍasya svagatasaṃkhyādiguṇena kālasya padārthāntareṇeva svarūpasambandhasvīkārasāmyātsamavāyasyānavasthiterasatvāpātādityarthamupetyāha -- kālasyeti // kālapiramāṇaṃ sadāstītikālasyaikatvasaṃkhyā sadāstītyādipratītyā kālasya jagadādhāratāprayojakatvena svagatadharmairanyaiścasarvaiḥ svarūpasambandhaḥ svīkṛta iti tenaiva sambandhenaikaḥ kālo paricchinnaparimāṇaḥ kāla iti viśiṣṭabuddhyupapattau tatra samavāyasyāvasthityabhāvaḥ syādityarthaḥ //
svagatasaṅkhyādinā samavāyisatvasyeva ghaṭādidravyeṇa saṃyogasatvasyāpi sāmyādidānīṃ ghaṭa ityādidhībalena ghaṭādinā svīkṛtasvarūpasambandhasyāvasthityabhāvāpatterityarthāntaraṃ copetyāha -- yadi ceti//
tena svagatasaṅkhyādinā //
1.lena saha ghaṭasya - ca-cha-rā. 2.'yadvā, athavā' ityādyavatārikādvayaṃ nāsti-i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu -472.
----------------------- ------------ --------
api ca guṇāderapi tvanmate svābhāvasvajñānasvakālaiḥ saha svarūpasambandhatvaṃ tāvadasti / tatra guṇāderabhāvajñānādīnprati svarūpasambandhatvaṃ na pratiyogi 1 viṣayatvādinā / ananugamāt / gauravācca / kintu viśeṣaṇatvenānugamāllāghavācca / viśeṣaṇatvaṃ ca guṇāderguṇyādāvapi 2 samamiti guṇyādāvapi guṇādeḥ svarūpasambandhatvaṃ kḷptameveti kva samavāyasyāvakāśaḥ //
api ca ghaṭarūpasamāvāyā iti samūhālambanajñānāt rūpī ghaṭa ityādibuddhervailakṣaṇyāyāvaśyamaṅgīkāryeṇa rūpasya ghaṭena saha viśeṣaṇatāviśeṣaṇaiva viśiṣṭabuddhyupapattau kiṃ samavāyena / evaṃ rasādāvapīti na samavāyasyāvakāśaḥ //
nanvastvevaṃ tathāpīdānīṃ ghaṭarūpamityādidhībalādghaṭe rūpādinaiva svarūpasambandhaḥ kālasya nānyenetyata āha -- api ceti // 3 yadvā kāle guṇaviśiṣṭabuddhyupapādakasambandhatvena samavāyasiddhāvapyanyatra tathātvena siddhirastvityata āha - api ceti // tacca svarūpasambandhatvamityanvayaḥ / viṣayatvādinetyādipadena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvagrahaḥ / ananugamāditi // svabhāvena pratiyogitvarūpaḥ, jñānādinā viṣayatvarūpaḥ, kālena viśeṣaṇatvādirityananugamāt anekakalpane gauravāccetyarthaḥ //
samamiti 4 // etena guṇāderviśeṣaṇatvasāmyātcasamavāyasyāvasthityabhāvāt ityartha ukto bhavati // vailakṣaṇyāyeti //
1.tvavi-ga-rā. 2.'samamiti guṇyādāvapi' iti nāsti - ga-mu. 3.yadve
tyādyavatārikā nāsti -i. 4.tīti-mu.
samavāye-bādhakam) samavāyavādaḥ pu - 473.
---------------- ---------- ----------
kiñca samavāyasyāpi svasambandhinā saha sambandhāṅgīkāre anavasthā / tatra svarūpasambandhāṅgīkāre ca guṇādereva guṇyādinā svarūpasambandhīsti / sāmyāt / kiṃ dūragamanena / kālasya svagatasaṅkhyādinā samavāyānupapattiḥ,
samūhālambanepi ghaṭatadrūpatatsamāvāyānāṃ pratītivadrūpī ghaṭa iti pratītāvapi rūpāditrayasyaiva bhāne 'nubhavasiddhasya tato vailakṣaṇyasyāyogena rūpādau viśeṣaṇatvādireva samūhālambane 1 pratītotra pratīyata iti vācyamiti tenaivopapattau kiṃ samavāyenetyarthaḥ / etenābhāvaviśiṣṭabuddhisāmyādrūpī ghaṭa ityādibuddhāvapi samavāyasyāvasthityabhāva ityarthaḥ sūtrāṃśasya sūcitaḥ --
"bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhavedbhruva"
mityanuvyākhyānasudhayoruktamāha -- kiñceti // sambandhinā 2 guṇaguṇyādirūpeṇetyarthaḥ / 3 samavāyasyāvasthityabhāva ityarthaḥ / samavāyaviśiṣṭabuddhisāmyātsamavāyasyāva 4 sthityabhāvo guṇādāvapītyarthamupetyāha -- tatreti // samavetaḥ paṭa ityādisamavāyaviśiṣṭabuddhau pratītasamavāyasamavāyinorityarthaḥ / 5. dūreti // guṇādiviśiṣṭabuddhau samavāyaḥ, samavāyaviśiṣṭabuddhau svarūpasambandha, ityabhyupetya kimityarthaḥ / upapāditabādhakāni buddhyārohāya saṃgṛhyāha -- kālasyeti //
1.ne 'pra ityasti -i. 2.guṇapadaṃ nāsti -i. 3.'bhāva ityarthaḥ. ityantaṃ nāsti-i -mu. 4.vagatya-i. 5.svarūpeti -mu, rūpeti -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 474.
----------------------- ----------- -------------
guṇādeḥ svābhāvādineva guṇyādināpi svarūpasambandhenaivopapattiḥ, samūhālambanādvailakṣaṇyānupapattiḥ, anavasthā ceti bādhakacatuṣyaṃ duṣpariharam //
kiñca samavāyasyaikatvayuktam / tathāhi / dhūmādyanumānena hi dharmimātraṃ dharmamātraṃ vā na 1 sādhyam / tayoḥ prāgeva siddhatvāt / anyathā āśrayāsiddhyaprasiddhaviśeṣaṇatve syātām / kintu tayoḥ sambandhaḥ / sa ca kvacitsaṃyogaḥ yathā parvatāgryoḥ / kvacitsamavāyaḥ yathā rasādrūpānumāne / agnisaṃyogopi māhānasādau siddha iti nānumāsādhyaḥ / 2 kintu parvatasyāgnisaṃyogaḥ / tatra ca ṣaṣṭhyarthaḥ samavāya eva / na ca eka evetyanumānamātraṃ siddhasādhanaṃ syāt / evaṃ śabdamātramapi jñānatajñāpakaṃ syāt / tatrāpi padārthānāṃ saṃsargāṇāṃ ca 3 siddhatvāt /
evamanyathopapatyā samavā 4 yasya svarūpameva (sya saṃbandhatvena siddhiṃ) nirasyedānīmastu nāma guṇaguṇyādau kaścanātiriktaḥ sambandhaḥ, tasyaikatvaṃ tu na, tathātvenumānaśabdapramāṇamātroccheda iti bhāvena sudhoktaṃ vivṛṇvannāha -- kañceti // dharmīti // parvatādimātraṃ vahnyādimātramityarthaḥ / ṣaṣṭhyarthaḥ // parvatasyeti ṣaṣṭhyartha ityarthaḥ / sa ca eka eveti // rūpī ghaṭa
ityādipratītau siddhaścetyāpi dhyeyam /
1.bo-cha-ka-ga-rā. 2.na tu -ga-mu. 3.viśakalitānāṃ ityadhikaṃ-ca-ka-ga-rā. 4'vā yasya sambandhatve 'numāne' tyādirītyā paṅktirasti-a.
samavāye-bādhakam) samavāyavādaḥ pu - 475.
---------------- ------------ ----------
taduktamanuvyākhyāne //
"bhūdharasyāgnisaṃyogo yadi ṣaṣṭhyartha eva kaḥ / samavāyo yadi hyasya caikatvātsiddhasādhana"miti //

siddhasādhanaṃ jñātajñāpanam / eva sukhasyātmāntare siddhatvātsvasambandha eva kṛtisādhya iti vaktavyam / taccāśakyam samavāyasyānāditvenāsādhyatvāt / etadapyuktaṃ"samavāya"ityādinā / siddhasādhanaṃ niṣpannaniṣpādanam //
viśakalitānāmiti // na ca viśiṣṭaṃ nānyatra siddhamiti vācyam / viśiṣṭasya
tvanmate padārthāntaratvābhāvādghaṭostītyādivākyabodhyasya ghaṭatatsattayoḥ samavāyasyaikatvenātra tasya jñānatatvācceti bhāvaḥ / taduktamiti // vaiśeṣikādhikaraṇānuvyākhyāna ityarthaḥ //
śabdasādhāraṇyalābhārthamāha -- jñānajñāpanamiti// dhūmādyanumāmiti śeṣaḥ / iti sudoktirūpalakṣaṇam / parvate vahnirastītyādiśabdajātamityapi dhyeyam / 1 ata eva sudhāyāṃ samavāyaikatvanirāsa 2 prakaraṇāvasāne āgamāpahnavaśca samavāyaikye syātpadārthānāṃ tatsaṃsargāṇāṃ 3 sikatāvadviśakalitānāṃ siddhatvādityuktamiti bhāvaḥ //
samavāyo yadyupeyate tarhyasyaikatvātsiddhasyaiva sādhanamutpādanamiti prāptamityarthāntaraṃ cottarārdhasyopetya samavāyasyaikatve bādhakāntaraṃ cāha -- evamiti // sveti // svasya sukhena yaḥ samavāyastasyetyarthaḥ /
1.tataḥ 'iti bhāvaḥ' ityevāsti 'ata eve' tyādi nāsti -i. 2.prapadaṃ nāsti -mu. 3.'sikatāvadviśakalitānāṃ iti nāsti -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇvaḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 476.
-------------------------- ---------- -------
evaṃ duḥkhāsyā 1 tmāntare satvena nivartayitumaśakyatvātsvasambandha eva nivartya iti vācyam / taccāśakyam / samavāyasyāvināśitvāt //
api cātmākāśakālādau rūparasādisamavāyasya 2 calanādisamavāyasya, ghaṭapaṭādau jñānecchādisamavāyasya, paṭādau ghaṭatvādisamavāyasya, sukhādau duḥkhā 3 disamavāyasya ca, satvena sarvapadārtheṣu sarvadharmasambandhasya sāmyāt sarvasaṅkararūpāvyavasthāsyāt / nanvātmādau rūpādisamavāyasya satvepi ghaṭādāviva rūpādinā saha viśeṣaṇatāvaśeṣābhāvādvā ---
siddhasādhanamityupalakṣaṇam / 4 siddhasyaiva nityasyaiva duḥkhādisambandhasyāvasānamityapi dhyeyamiti -- evaṃ duḥkhasyeti // iṣṭāniṣṭaprāptiparihārārthaṃ prayatnābhāvāpattiḥ samavāyaikye bādhiketyuktaṃ bhavati //
samavāyaika 5 tvadūṣaṇaṃ sūtrārūḍhaṃ darśayituṃ sāmyādānavasthiteriti
sūtrāṃśasyārthāntaramupetyātiprasaṅgāntaramāha -- api cātmeti // ṣaṣṭyantānāṃ pūrvapūrveṇaiva saptamyantenānvayaḥ // satveneti // sarvaṣaṣṭantena sambandhaḥ / samavāyasyaikatvapakṣa itiyojyam //
yattu maṇau"nanu samavāyasyaikatve kathaṃ rūpinirūpivyavasthe"tyādinaitadena sāṃkaryamāśaṅkyādhikaraṇasvābhāvādinā samāhitaṃ, tadanūdya nirāha --nanvātmādāviti // samavāyasyaikatvapakṣemaṇyādyuktasamādhāvatiprasaṅgamāha -- kiñcevamiti //
1.pyā-ka. 2.vala-cha-mu. 3.khatvādi-ca-ka-ga. 4.'siddhasādhanaṃ siddhasyaiva sukhāderavasādanamityapi' ityasti -mu-i. 5.kyadū- i.
samavāye bādhakam ) samavāyavādaḥ pu - 477.
----------------- ------------- ----------
adhikaraṇasvabhāvādvā ādheyasvabhāvā 1 dvā na śaṅkara iti cet / evaṃ hi taireva sarvavyavasthopapattau kiṃ vyavasthityahetunā samavāyena //
kiñcaiva sarveṣāmapi vastūnāṃ sarvaiḥ saha eka eva sambandha iti vā 2 kasyāpi kenāpi saha na sambandha iti vā syāt / ādye ādhārasya vā ādheyasya vā sambandhasya vā svabhāvāt kutra cidasambandhavyavahāra ita dvitīye ādhārasya vā ādheyasya vā svabhāvātkutracitsambandhavyavahāra iti ca suvacatvāt //
kiñca 3 saṃyogopyeka eva lāghavāt / vyavasthā tu svābhāvavaicitryāditi syāt / nāśādyanubhavastu ubhayatrāpi samaḥ / pākena śyāmarūpamiva tatsambandhopi nāṣṭaḥ, raktarūpamiva tatsambandhopyutpanna ityanubhāvāt //
pakṣadvayepyupapattiprakāraṃ paroktanyāyenāha -- ādya ityādinā // nanu saṃyogasyaikye ghaṭasaṃyogo naṣṭaḥ paṭasaṃyoga uptanna iti dhīḥ kathamityata āha -- nāśādīti // sama ityuktasāmyaṃ samavāyena vyanakti - pākeneti //
1.vabalādvā - ka. 2. eka - ka. 3.caivaṃ - ca-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 478.
------------------------ ------------ -----------
na hi sambandhanāśepi sambandhinaḥ sthitivat sambandhināśepi sambandhasthitiḥ kṛtracidṛṣṭā //
etenātmādiniṣṭhe samavāye rūpādipratisambandhikatvasyābhāvānna saṅkara iti nirastam / ātmaniṣṭhasya samavāyasya ghaṭādiniṣṭhādbhede apasiddhāntāt / abhede ghaṭāniṣṭhepi rūpādipratisambandhikatvābhāvāpātāt //
etenaiva samavāyasya svābhāvataḥ ekatvepi aupādhiko bhedosti / rūpasukhādyupādhīnāṃ bhinnatvāditi nirastam / evaṃ hi rūpādiḥ saṃyogātiścaika eva bhedastvaupādhika iti syāt //
ayamanubhavo bhramostvityato bādhakābhāvāditi bhāvenāha -- na hīti // rūpādipratisambandhikatvasyeti // rūpādinirūpitatvasyetyarthaḥ/ rūpādiriti // racasagandhādirādipadārthaḥ / tatropādhaiḥ paṭādirāśraya eva / tathā ca ghaṭapaṭādigatarūpamekameva / bhedārthaṃ tu ghaṭādyāśrayalakṣaṇopādhibhedasatvādyuktamityastu ityarthaḥ / saṃyogādiri tyādipadena vibhāgasya vā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvādisambandhasya vā grahaḥ / aupādhika iti // ghaṭādisvarūpanirūpakabhedanimittaka ityarthaḥ / upādhiśabdāt tṛtīyāsamarthājjanyagamyārthe 1 śaiṣikeṭhaki kṛte aupādhikaśabdo 2 niṣpannaḥ //
aupādhikamityupādhigamyamutopādhijanyamiti kalpadvayalābhaṃ hṛdi kṛtvā ādyepi jñānaṃ pramā bhramo veti bhāvena krameṇa nirāha -- kiñjaupādhikatvamiti //
1.vaiśe -a. 2.śabdaniṣpatteḥ -mu.
samavāye-bādhakam ) samavāyavādaḥ pu - 479.
----------------- ------------- --------
kiñcaupādhikatvaṃ upādhijñeyatvaṃ cet / jñānasya pramātve bhedā 1 siddhiḥ / bhramatve tu padārthānāṃ saṅkaratādavasthyam /
upādhijanyatvaṃ cet / siddhaḥ samavāyasya satyo bhedaḥ / apasiddhāntaśca //
taduktamanuvyākhyāne //
"upādhijanyaṃ tadgamyamiti caupādhikamaṃ bhavet /
ubhayatrāpyanantāḥ syuḥ samavāyā itastata"iti //
etena lāghavatarkasahakṛtena dharmigrāhakānumānena samavāyasyaikatvaṃ nityatvaṃ ca siddhamitinirastam //
taduktamiti // vaiśeṣikanaye / ubhayatreti // upādhinā 2 janyatvapakṣe pratīyamāṇatvapakṣe cetyarthaḥ / kathamānantyamityata uktam -- itasta iti // atra tatretyarthaḥ / nānādeśakāleṣu sthitānāmavayavāvayavyādyupādhīnāmanantatvamiti śeṣaḥ/
jñanasya bhramatvapakṣe sāṅkaryadoṣoktistu //
avidyamāna evānyaḥ samavāyovagamyate /
upādhinā tadgamakamanumānaṃ na mā bhavet //
ityanuvyākhyānoktamupalakṣaṇamiti bhāveneti jñeyam / ata eva tatra sudhāyāṃ"ityādi draṣṭavya"mityuktam //

dharmigrāhakamānabādhaṃ samavāyānantyāpādanamityāśa 4 ṅkya nirāha -- eteneti // dharmīti // satyalaukikapratya 5 kṣajātiguṇakriyāviśiṣṭa 6 buddhayoviśeṣaṇasaṃbandhanimittakāḥ, iti prāguktānumānenetyarthaḥ /
1.dasi-ka-ga-rā. 2.dhija-mu. 3.dhitam-mu. 4.ṅkāṃ ni -i. 5.kṣe-i. 6.buddhitvādityādyanumānairityarthaḥ / tatsahakṛtena (yaḥ) viśeṣaṇasaṃbandhanimittakā iti prā -guktānumānenetyarthaḥ / uktatveneti / ityasti - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 480.
----------------------- ------------ ---------
ekatvādau pratyakṣavirodhasyoktatvenānumānasya tadaviruddhanānāsambandhasānenaṃ kṛtārthatvāt //
anyathā saṃyogopi lāghavatarkasahakṛtena pratyakṣeṇa, abhāvādhikaraṇayorjñānajñeyādīnāṃ sambandhopi tatsahakṛtairuktānumānaireko nityaśca sidhyet / dvyaṇukādīnāṃ sopādānakatvasādhane kāryatvahetunāpi tatsahakṛtena nityamekaṃ upādānaṃ sidhyet /
lāghavatarkasya sāmyāt / īśvarānumānepi kartrekatvasiddhirnetyuktam //
tasmātsamavāyasya nityatvamekatve 2 vāyuktam //
uktatve neti // nāśādyanubhavastūbhayatra sama ityādigranthenetyarthaḥ / uktānumānairiti / pūrvatra samavāyānumānabhaṅge uktairviśiṣṭabuddhitvāt 4 tadviśiṣṭaviṣayakaviśiṣṭabuddhitvādityādyanumānairityarthaḥ / tatsahakṛtena lādhalatarkasahakṛtenetyarthaḥ //
nanvevamīśvarānumānepi lāghavatarkeṇa kartraikyasiddhirna syādityata āha -- īśvareti // uktamīśvarānumānabhaṅga ityarthaḥ //
samavāyābhāve mānābhāvedeva samavāyasiddhirastvityata āha -- samavāyābhāve tviti // ityādyanumānāni pramāṇānītyanenānvayaḥ/
1.kena -ca-ka-ga. 2.cā-ca-ka-ga. 3.bhāva ityadhikaṃ -ca-'bhāvayoranyonyaṃ saṃbaṃ' iti śodhitamasti -ka-ga-rā. 4.yutasiddhaviṣayaviśiṣṭabuddhi -i.
samavāye-bādhakam) samavāyavādaḥ pu - 481.
----------------- ----------- ----------
samavāyābhāve tu ayutasiddha 3 yorādhārādheyabhāvanimittakasambandhaḥ na sambandhabhinnaḥ ayutasiddhayorevānyonyaṃ sambandhatvāt / bhūtalaghaṭābhāva sambandhavat,
ayutasiddhau yau bhāvau avayavāvayavinau guṇaguṇinau kriyākriyāvantau jātivyaktī viśeṣanityadravye cetyevaṃ dvandvībhūtau dvaudvau padārthau tayorityarthaḥ / atra sambandha ityasyaiva pakṣatve svarūpasambandhena siddhasādhanaṃ atonyonyamityantam / kālasambandhena tadvāraṇāya vānyonyamityuktiḥ / nyāyamate jagadādhāratāprayojakatayā kālasya sarveṇāpi svarūpasambandhopagamāt / ayutasiddhabhāvayorapi pratyekaṃ svasvaniṣṭhābhāvādinā svarūpasambandhasyopagamena tena siddhasādhanavāraṇāya vā avayavāvayavinoḥ pratyekamanyena saṃyoge bādhanirāsāya vānyonyamityuktiḥ / bhatalaghaṭābhāvayoranyasambandhenārthāntaravāraṇāya bhāvayoriti // apṛthak gṛhyamāṇatvarūpatvādayutasiddhatvasya ghaṭapaṭasaṃyoge
bādhanirāsāyāyutasiddhetyuktiḥ / saṃyogasya paramate sambandhinātyantaṃ bhinnatvam / siddhāntepi bhinnabhinnatvāt / ata eva saṃyoge vyabhicāravāraṇāya hetāvayutasiddhayorityuktiḥ / ata evāvayavāyavinoḥ pratyekamanyena saha saṃyoge vyibhicāravāraṇāyānyonyamityuktiḥ / pakṣe bhāvapadasyādhikasyopādānānna hetu 1 tāvacchedakaikyanimittasiddhasādhanatvaṃ śaṅkyam / abhāvabhūtalayorayutasiddhatvamasiddhamiti cet na / tasyāpṛthaggṛhyamāṇatvamātrarūpatvādanyasyānirūpaṇāt / nityasambandhatvādeḥ samavāyasiddhyuttarakālīnatvāt //
abhāvavyāvṛttamanyadena kiñcidayukasiddhatvamiti vādinaṃ prati prayogāntaramāha -- saṃyegeti //
1.pakṣatyadhikam - i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam samavāyavādaḥ pu - 482.
----------------------- ----------- -----------
saṃyogabhinnaḥ sākṣātsambandhaḥ na saṃyogaviśeṣaṇatobhayabhinnaḥ sākṣātsambandhatvāt saṃyogavat, sakṣātsambandhatvaṃ saṃyogaviśeṣaṇatānyānyatvavyāpyam sākṣātsambandhamātravṛttitvāt saṃyogatvavat,
sambandha ityevoktau raktaḥ sphaṭikaḥ kṛṣṇaṃ vastramityādau sphaṭikavastrasaṃyuktajapākusumakardamasambandharaktimakālimādisambandhe bādhavāraṇāya sākṣādityuktiḥ / saṃyoganārthāntaravāraṇāya saṃyogabhinna iti 1 / kecidviśeṣaṇatārūpasambandhenārthāntaranirāsāya sākṣādityuktirityāhuḥ / na saṃyogeti // saṃyogaviśeṣaṇatānyatararūpa evetyarthaḥ / tathaivoktau vakṣyamāṇasādhyāṃ 2 śe 'viśeṣāpatyā nañdvayenoktiḥ / tatra saṃ 3 yogabhinnatvābhāvena sādhyaparyavasāne bādhāt / viśeṣaṇatābhinnatvābhāvenaiva sādhyaparyavasānātsaṃyogānyasākṣātsambandhasya viśeṣaṇatārūpatvasyaiva siddhiriti bhāvaḥ / hetau prāguktaparamparāsambandhe 'vyabhicarārāya sākṣādityuktiḥ //
sākṣāditi // prāguktaparamparāsambandhe bādhanirāsāya sākṣādityuktiḥ / saṃyogeti//
saṃyogaviśeṣaṇatānyataratvavyāpyamityasyārthanirdeśaḥ saṃyogaviśeṣaṇatābhyāmanyajjagat tadanyatvaṃ saṃyogaviśeṣaṇatayoreva tadvyāpyatvamiti / tathā ca saṃyogaviśeṣaṇatārūpau dvāveva sakṣātsambandhau sidhyato na tvatiriktaḥ kaścitsamavāya iti bhāvaḥ / hatau sākṣātpadakṛtyaṃ prāgvat / prameyatvādāvavyabhicārāya mātretyuktiḥ //
1.cedviśe-i. 2.aṃśapadaṃ na - mu. 3.saṃbhinnatvā-i.
nirvikalpake pramāṇabhaṅgaḥ ) nirvikalpakavādaḥ pu - 483.
-------------------------- -------------- ----------
sambandhatvaṃ na sambandhidhvaṃsasamānakālīnasambandhavṛtti na sambandhi 1 dvayaprāgabhāvasamānakālīnasambandhavṛtti vā sambandhamātravṛttitvāt saṃyogatvavadityādyanumānāni pramāṇāni //
samavāye pramāṇabhaṅgaḥ

evaṃ sambandhaikatvavirodhyanumānānyuktvā nityatvavirodhyanumānamāha -- sambandhatvamiti // sambandhadvayamavayavāvayavyādi /
anādityavirodhisādhyāntaramāha -- na sambandhidvayaprāgabhāveti // mātrapadaṃ kṛtyaṃ prāgvat //
samavāye bādhakam //
samavāyavādaḥ samāptaḥ

yaccocyate -- samavāyasambandhena pūrvaṃ gatvādi jātiviṣayakaṃ nirvikalpakaṃ anantaraṃ jātiviśiṣṭagakāraviṣayakaṃ savikalpakamiti / tanna / nirvikalpake mānābhāvāt//
nanu samavāyābhāve nirvikalpakādibhedena pratyakṣapramādvaividhyānupapattiḥ / tasya samavāyarūpavaiśiṣṭya 3 vagāhitvānavagāhitvābhyupagamenaiva 4 dvaividhyasya vācyatvādityataḥ dravyādivikalpānāṃ prathamamevotpattau bādhakābhāvena nirvikalpakānupapatteriti paddhativākyaṃ vivṛṇvāno nāstyeva nirvikalpakaṃ 5
viśiṣṭajñānaṃ ca svarūpasambandhāvagāhīti bhāvenāha -- yacceti // samavāyeti / vastugatyā samavāyasambandhena sthitā yā
gatvādijātiḥ tadviṣayamityarthaḥ /
1.dvayeti nāsti-ca-cha-mu. 2.samavāyabhaṅgaḥ ityadhikam-ka. 3.viṣayakatve tadviṣayakatvābhyu-a. 4.evakāro nāsti-mu-i. 5.ka- a.
nyāyadīpayutatarkatāṇaḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 484.
----------------------- ---------- ---------
nanu yadyapi nirvikalpake na pratyakṣaṃ pramāṇam / tasyātīndriyatvābhyupagamāt / nāpi vyavahāraḥ / tasya ca savikalpakasādhyatvāt / nāpīdaṃ pūrvaṃ mayā 1 saṃmugdhena jñānamityanubhavaḥ / tasyālpaviśeṣaṇa 2 jñānenaivopapatteḥ / nāpi jñānatvaṃ niṣprakārakatvasamānādhikaraṇam sakalajñānavṛttitvāt sattāvat, cakṣuḥ cākṣuṣasavikalpakātiriktajñānakaraṇaṃ jñānakāraṇatvāddhṛṇavatyanumānam / aprayojakatvāt /
3 yadvā śrotrasannikarṣarūpeṇa samavāyasambandhena jāyamānaṃ gatvādijātiviṣayakaṃ vaiśiṣṭyāviṣakaṃ jñānanirvikalpakaṃ, tenaiva sannikarṣeṇa paścājjāyamānaṃ jātiviśiṣṭajñānaṃ savikalpakamityarthaḥ //
sambhāvikapakṣānmaṇyuktakhaṇḍanarītyā nirākurvanneva pūrvapakṣayati -- yadyapītyādinā // tathāpīti vakṣyamāṇenānvayaḥ / vyavahāro gaurityādyabhilapa 4 narūpaḥ // tasyeti // tādṛśānuvyavasāyasyetyarthaḥ / savikalpakajñānatve avyabhicārāya sakaleti hetuviśeṣaṇam / niṣprakārakaghaṭādivṛttitve bādhāttādṛśajñānavṛttitvenaiva sādhyaparyavasānamiti bhāvaḥ 5 /
1.sāṃmugdhe -ca-ka-ga-rā. 2.ṇaka-ga-rā. 3.yadvetyādisambhāviteti paryanto granthaḥ nāsti-i. 4. lāpādiḥ -mu-i. 5.niṣprakāraketyārabhya nāsti-i.
nirvikalpake pramāṇabhaṅgaḥ ) nirvikalpakavādaḥ pu - 485.
------------------------- ------------ ---------
atiprasasaṅgācca / nāpi jāgarādyaṃ gauriti jñānaṃ janyaviśeṣaṇajñānajanyaṃ janyaviśiṣṭajñānatvāt daṇḍī puruṣa iti jñānavadityanumānam / dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyāt / daṇḍapuruṣayo 1 rubhayoryugapadindriyasannikarṣe asaṃsargāgrahe ca sati vinaiva daṇḍajñānaṃ daṇḍīti jñānotpādānubhavāt //
tathāpi"etajjanmani prāthamikaṃ gauriti pratyakṣaṃ janyaviśeṣaṇajñānajanyaṃ anyaviśiṣṭajñānatvādanumitivat"iti maṇyuktamanumānaṃ mānam / na ca tatra viśeṣaṇajñānaṃ smṛtirūpam / etajjanmani tena gotvasyānanubhavāt / na cādyasta 2 napānā---
atiprasaṅgācceti // jñānatvaṃ ghaṭatvasamānādhikaraṇamiti, tathā cakṣuḥ cākṣuṣanirvikalpakasavikalpakātiriktaṃ jñānajanakamityapi tvaduktaprayogābhyāṃ sādhayituṃ śakyatvāditi bhāvaḥ / gauriti // jñānamātrapakṣatve dvitīyādisavikalpake prāthamikasavikalpakajanyatvenārthāntaranirāsāya jāgarādyamityuktiḥ / sādhye īśvarajñāna 3 janyatvenārthāntaravāraṇāya janyeti jñānaviśeṣaṇam //
maṇukṛtā siddhāntamunumānamāha -- tathāpyetajjanmanīti // etajjanmanītyasya kṛtyagre vyaktam / dvitīyādijñāne prāthamikasavikalpakajanyatvenārthāntaranirāsāya prāthamikamityuktiḥ / sādhye janyeti saviśeṣaṇamīśvarajñānenārthāntaranirāsāya / hetau cāvyabhicārāyeti bhāvaḥ //
maṇyuktadiśaiva pariṣkaroti -- na ca tatreti //
1.ubhayapadaṃ na - ca-ka-ga-rā. 2.nyapā - rā. 3.nājanakatvenārthā - i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 486.
------------------------ ---------- ----------
dāvivātrā 1 dṛṣṭameva janmāntarīyasaṃskārodbodhakam / tadvadananyagatikatvābhāvāt / anyathātiprasaṅgāt / tadvadeva 2 sannikarṣepi prathamaṃ gotvasmṛtyāpātācca / gotvasannikarṣasyāpyapekṣāyāṃ tu sannikarṣādgotvānubhava evocitaḥ / tasyānubhava eva hetutvasya kḷptatvāt / anyathā janmāntarānubhūtānāṃ etajjanmani
indriyasannikṛṣṭānāṃ nityānāṃ vaidikānāṃ cārthānāṃ smṛtireva syānna tvanubhavaḥ / na ca gotvarūpaviśeṣaṇānubhavaḥ savikalpakaḥ / tathātve tasyāpi viśeṣaṇajñānajanyatvāviśyaṃbhāvenānavasthānāt //
tasmādarthānnirvikalpakasiddhiḥ / na cāprayojako hetuḥ / anumitiśābdajñānādau hi sādhyaprasiddhipadārthopasthityādirhetuḥ /
tadviditi // iha nirvikalpakenāpyupapatyā janmāntarīyasaṃskārodbodhakā 3 dṛṣṭakalpanānupapatteriti bhāvaḥ / atiprasaṅgāditi // savikalpakapratyakṣāderapyevamapalāpaprasaṅgādi 4 tyarthaḥ / tadvadeveti // stanapānādivadavetyarthaḥ //
nanvastu sannikarṣādgotvānubhavaḥ / sa ca viśiṣṭajñānarūpa eva savikalpa 5 kaheturastvityāśaṅkyāha -- na ca gotvarūpeti // pūrvapakṣadaśāyāṃ maṇyuktamevānukūlatarkamatrāha -- anumitīti // ādipadadvayena kramādupamitivācakajñānayorgrahaḥ /
1.trāpya -rā. 2.vā-ca-ka-ga-rā. 3.ke 'ha -a. 4.ti bhāvaḥ -mu-i. 5.etādṛśasthale -'ka' kāro nāsti -- i.
nirvi-kake-praṇa-bhaṅgaḥ) nirvikalpakavādaḥ pu - 487.
--------------------- ---------------- ----------
sādhyādīni ca viśeṣaṇāni / evaṃ ca yadviśeṣayoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ asati bādhake tatsāmānyayorapi sa iti nyāyena sādhyaprasiddhyāderjanyaviśiṣṭajñānasāmānye janyaviśeṣaṇajñānatvena hetutvasiddhiriti / 1 tanna //
anumityādau sādhyaprasiddhyāderevāhetutvena yadviśeṣayori 2 tinyāyānavakāśāt / na hi vyāptyādijñāne sati tadvilambenānumityādivilambaḥ //
yadviśeṣa(ṇa) yoriti // sādhyapasiddhyanumityoḥ padārthopasthitiśābdajñānayoḥ vācakajñānopamityorityarthaḥ //
nanvevaṃ daṇḍaghaṭayoḥ kāryakāraṇabhāve yatsāmānyayordravyamātra 3 pṛthivīmātrayoḥ
kāryakāraṇabhāvaḥ syādityata āha-- asatibādhaka iti // tatra vyabhicārasyaiva bādhakatvādiha ca tadabhāvāditi bhāvaḥ / sādhyaprasiddhyāderahetutveneti // 4 tadahetutvaṃ ca dvitīyatṛtīyaparicchedayorvivarīṣyata iti bhāvaḥ //
asiddhasādhane doṣaḥ ko vyāptiryadi vidyate /
ityanuvyākhyānoktaṃ hṛdikṛtvāha -- na hīti // ādipadena śabdajñānasaṃketasmaraṇayoḥ satve iti grahaḥ // tadvilambena
sādhyaprasiddhipadārthasmṛtivivambenetyarthaḥ /
1.cenna-na -mu-ddheriti / maivam -ga. 2.tyādi-ca-ga. 3.pārthiva -a. 4.prasiddhipadārthopasthityorahetutvaṃ ca ityasti - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 488.
----------------------- ----------- -----------

na ca vyāptyādidhīre tena vinā neti vācyam / evaṃ hi tasya hetuhetutvenānyathāsiddhatvānnānumityādihetunā //
astu vā sādhyaprasiddhyādiranumityādihetuḥ / tathāpa vahnimānityādijñānaṃ prati vahnyādijñānasya na viśeṣaṇajñānatvenaiva kāraṇatā / dravyatvādinā vahnijñānepi tadabhāvāt / nāpi viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakaviśeṣaṇajñānatvena / tena nirvikalpakāsiddheḥ / gauravācca/ kiṃ tu viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakajñānatvena / tathā ca na nirvikalpakasiddhiḥ //
nanu -- tatra viśeṣaṇajñānatvamapyasti / evaṃ ca viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhijñānaṃ prati viśeṣaṇatāvacchedaka----
nanu sambandhino 1 rajñāne tannirūpitavyāptiśaktyordhīreva netyāśaṅkya nirāha - na ceti //
paraprakriyāmupetyāpi nirvikalpakāsiddhimāha -- astu veti // astvevaṃ ko doṣa ityata āha -- tathā ca na nirvikalpaketi // tasya niṣprakārakatvena yadviśeṣanyāyenāpi viśeṣaṇatāvacchedakaprakāraṇajñānasyaiva siddhiriti bhāvaḥ //
evamapi nirvikalpakasiddhiriti bhāvena maṇyuktamāśaṅkyate -- nanu tatreti //
vahnijñānādāvityarthaḥ / viśiṣṭavaiśiṣṭyeti // vahnimānityādijñānamityarthaḥ /
1. nojñā - i.
nirvi-kake-praṇa-bhaṅgaḥ) nirvikalpakavādaḥ pu - 489.
--------------------- ---------------- ----------
--prakārakaviśeṣaṇajñānatvena hatu 1 tā setstyati / yadviśeṣayoriti nyāyāditi cet / 2 evaṃ hyanumitau karaṇaviśeṣaliṅgajñānasya hetutvādyadviśeṣayoriti nyāyena janyajñānamātre karaṇamātrajñānaṃ hetuḥ syāt / tathā ca pratyakṣepi cakṣurādiviṣayakamatīndriyaṃ nirvikalpaka 3 kalpyaṃ syāt //
api caivaṃ pratyakṣaviśiṣṭajñānaṃ prati viśeṣyajñānasyāpi hetunā syāt / saṃśayādau dharmyādi jñānasyānumityadau pakṣādijñānasya hetutvena kḷptatvāt /
tatra vahnitvaviśiṣṭavaiśiṣṭyasya parvate bhānādgorityādi 4 tu viśiṣṭajñānamātramityarthaḥ //
atiprasaṅgena nyāyasyābhāsatvamāha -- evaṃ 5 hīti // anubhavabādhaparihārāyāha-- atīndriyanirvikalpakamiti //
atiprasaṅgāntaroktyā yadviśeṣayoritinyāyasyābhāsatāmāha - 6 api caivamiti // yadviśeṣayoriti nyāyena viśiṣṭajñānamātraṃ prati viśeṣaṇajñānatvena hetutva ityarthaḥ / kuta ityata āha -- saṃśayādāviti // saṃśayarūpaviśiṣṭapratyakṣaviśeṣaṃ prati, tathā idaṃ rajatamityādiviparītaviśiṣṭapratyakṣaviśeṣaṃ prati ca dharmijñānasyādhiṣṭhānajñānasya ca hetutvamasti / anyathā koṭismaraṇasyotkaṭakoṭikasaṃśayādeścānupapatteḥ / tathā anumitau pakṣajñānasya śābde 7 bodhe ca padārthajñānasya ca hetutvamasti / evaṃ ca yadviśeṣayoriti nyāyena dharmyādijñānasaṃśayapratyakṣādirūpajñānayoḥ kāryakāraṇabhāve tatsāmānyayoḥ pratyakṣaviśiṣṭajñānaviśeṣyajñānayorapi kāryakāraṇabhāvāpattiḥ syādityarthaḥ //
1.tve viśiṣṭajñānamātraṃ prati viśeṣaṇajñānatvena hetu ityadhikam - ca-ka-ga-rā. 2.na ityadhikaṃ-ga. 3.kaṃ ka-ga-rā. 4.dautu-i. 5.satīti-ca-cha-ga-rā.
6.evamityārabhya nāsti-i. 7.nvayetyadhikam - a.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 490.
----------------------- ----------- ----------
na ca iṣṭāpattiḥ daṇḍatvaviṣayake nirvikalpake sāmagrīsatvena daṇḍasyāpi svarūpeṇa bhānāditi vācyam / tvadanaṅgīkṛta 1 viśeṣyajñānatvena hetutvasyāpādanāt //
kiṃ ca sāmānyapratyāsattirneti pakṣe vyāptigrahakāle anubhūto vahniḥ parvataṃ prati na viśeṣaṇam / anyaviśeṣaṇajñānasya hetutve cātiprasaṅgaḥ //
iṣṭāpattiṃ vyanakti--daṇḍatveti // sāmagrīti // daṇḍendriyasamprayogādirūpetyarthaḥ / viśeṣaṇajñāna 2 syeva viśeṣaṇajñānatvena daṇḍatvaviśiṣṭasavikalpake daṇḍarūpaviśeṣyajñānasya hetutvaṃ nāniṣṭamiti bhāvaḥ / viśeṣyajñānatveneti // viśeṣaṇajñānasya satvena yathā hetutvaṃ tatheti bhāvaḥ //
yadviśeṣanyāyenāpi na viśeṣaṇajñānatvena hetutvaṃ kalpiyituṃ śakyam / yena tadbalānnirvikalpakatvasiddhiriti bhāvenāha -- kiñceti // sāmānyapratyā 3 sattirastīti nyāyamate 4 yo dhūmavānasau vahnimāniti vyāptigrahadaśāyāṃ parvatīyavahnerapi parvataviśeṣaṇatayā bhānenoktadoṣāsaṃbhāvāt / sāmānyapratyasattirneti pakṣa ityuktam / etanmatenumānapravṛttestṛtīyaparicchede upapādayiṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ //
1.sya -ka-ga-rā. 2.iva viśeṣyajñānatvena -i. syaiva viśeṣyajñānatvaina -a. 3.satyā ityadhikam -a. 4.yoyo-a.
nirvi-kake-praṇa-bhaṅgaḥ) nirvikalpakavādaḥ pu - 491.
--------------------- ---------------- ----------
api ca tvayāpi ghaṭābhāvavadbhūtalamiti jñāne abhāvarūpaviśeṣaṇasya saṃyoktāvimau samavetāvimāvityādijñāne ca saṃyogasamavāyādirūpasya viśeṣaṇasya, anuvyavasāye vyavasāyagatasya rajatatvaprakārakatva 1 rūpasya viśeṣaṇasya, abhāvajñāne
pratiyogitvā 2 dirūpasya viśeṣaṇasya ca, pūrvamajñātasyaiva bhānamiti svīkṛtatvāttatra vyabhicāraḥ //
bhūtale abhāva ityabhāvādiviśeṣyakajñānānantarameva bhūtalamabhāvavadityabhāva 3 viśeṣaṇakajñānamiti kalpena tvanyonyāśrayaḥ / etatkalpanasya viśiṣṭajñānaviśeṣaṇajñānayoḥ kāryakāraṇabhāvasiddhyadhīnatvāt //
etenānugasya viśeṣaṇajñānasyāhetutve anugataṃ viśiṣṭajñānarūpaṃ kāryamākasmikaṃ syāt / anyasya tadanugatasya hetorabhāvāditi nirastam /
vyabhicārarūpabādhakasatvādasati bādhake yatsāmānyayoriti nyāyāvatāropyayuktaḥ / yadbalādviśeṣaṇajñānahetutāsiddhyā nirvikalpakasiddhiriti bhāvenānekasthaleṣu vyabhicāramāha -- api ceti //
yattu maṇāvetadevāśaṅkya prathamaṃ bhūtale ghaṭonāstīti buddhirityādinā samādhānamuktaṃ tadanūdya nirāha -- bhūtalebhāva ityādinā // anyonyāśraya ityuktaṃ vyanaktiḥ -- etaditi // prathamaṃ viśeṣyatvena jñānamiti kalpanasyetyarthaḥ / viśiṣṭajñānaviśeṣaṇajñānayoḥ kāryakāraṇabhāve siddhe hi vyabhicārasya gatyantarakalpanaṃ siddhe ca tasya gatyantare tayoḥ kāryakāraṇabhāvasiddhiriti bhāvaḥ//
1.rūpapadaṃ na -ka-ga. 2.bhāvatvā-ka-ga-rā. 3.vādi-ca-ga.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 492.
------------------------ ------------ ---------
vyabhicārasyoktatvāt / ubhayasammatādicchādivyāvṛttādātmamanoyogādirūpajñānasāmānyahetuta eva viśiṣṭajñānasaṃbhavācca //
yadi hyananumityanumitirūpajñānadvayavannirvikalpakasavikalpakarūpajñānadvayaṃ prāmāṇikaṃ syāt / tadā jñānasāmānyasāmagrīta eva viśiṣṭajñānotpattau sarvamapi jñānaṃ savikalpakaṃ syāditi bhayena viśeṣasāmagrī kalpyeta / na ca tadasti / nirvikalpakasyādyāpyasiddhyā sarvasyāpi jñānasya savikalpakatvāt / idamitthamiti hi sarvāpi dhīḥ /
vyabhicārasyoktatvāditi // tathā cānugatakāraṇābhāvādviśiṣṭajñānatvaṃ kāryatāvacchedakameva neti bhāvaḥ //

tasya kāryatāvacchedakatvamupetyāpyanyadevānugatakāraṇamāha -- ubhayeti //
nanu kathametat nirvikalpakasādhāraṇakāraṇasya viśiṣṭajñānahetutvāt / anyathā tadapi viśiṣṭajñānamāpadyetetyata āha // yadi hīti // viśeṣeti // viśeṣaṇajñānarūpaviśeṣasāmagrītyarthaḥ / iti hīti // hiśabdena sarvānabhavasiddhatvaṃ sūcayati //
nanu nirvakalpakasyātīndriyatvādeva nānubhava ityata āha -- anyatheti //
---------------------------------------------------------------------------nirvi-kake-praṇa-bhaṅgaḥ) nirvikalpakavādaḥ pu - 493.
---------------------- ---------------- ---------
anyathā niṣprakārakadhīvannirviṣayāpi dhīḥ syāt/ icchāpi kācinniṣprakārikātīndriyā ca syāt / evaṃ dveṣopi //
etenaiva vyabhicāreṇa rūpyādismṛterbhrame viśeṣaṇajñānatvena kāraṇatvaṃ kḷptamatonyatrāpi viśiṣṭajñāne tatkaraṇamiti nirastam / āvaśyaka viśeṣaṇasannikarṣatvenaiva tasya tatra hetutvāt / bhramaṃ prati viśeṣyajñānasyāpihetutāyāḥ kḷptatvena anyatrāpi viśiṣṭajñāne tasyāpi hetutvāpatteśca //
nanu -- viśeṣañjñānasyājanakatve kathaṃ viśeṣaṇasyaiva prakāratvamiti niyamaḥ / sannikarṣasya viśeṣyepi sa 1 tvāditi cet / nirvikalpakāṅgīkārepi katham /
evaṃ dveṣopīti // niṣprakarako atīndriyaśca syādityarthaḥ / etenaiveti // avyabhicāraviśiṣṭajñānānyathāsiddhyatiprasaṅgānāṃ kathanenaivetyarthaḥ / rūpyādismṛtervyabhicāreṇetyanvayaḥ / gṛhyamāṇāropasthale smṛterabhāvānna smṛtitvenāropyabhūtarūpyādijñānasya hetutā / kiṃ tu viśeṣaṇajñānatvenetyarthaḥ / kathaṃ tarhi hetutetyata āha -- āvaśyaketi // hetutvāpatteśceti // iṣṭāpattistu prāgeva nirasteti bhāvaḥ //
yadapi gotvādeḥ prakāratvaniyamānyathānupapatyā viśeṣaṇajñānahetutva 2 siddhiḥ /
viśiṣṭadhīhetutāviṣayatvasyaiva prakāratvāditi tadapyāśaṅkya nirāha -- nanviti // sannikarṣo niyāmaka ityata āha -- sannikarṣasyeti //
1.matvā -ca-cha. 2.siddhiviśiṣṭahetudhīviṣayatvasyaiva ityasti -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 494.
----------------------- ------------ ---------
tvanmate viśeṣyepīndriyasaṃyogādinirvikalpakasāmagryāḥ satvena nirvikalpakasya viśeṣyepi satvāt / kathaṃ cābhāvādijñāne abhāvatvādeḥ prakāratvam //
kiṃ ca phalībhūtajñāne yadviśeṣaṇajñāne yadviśeṣaṇatvena bhāsate tadviṣayakajñānena janyaṃ yajjñānaṃ 1 tattatprakārakamiti vā niyamaḥ, yajjñānajanyaṃ yajjñānaṃ 2 tattatprakārakamiti vā / nādyaḥ / ātmāśrayāt / nāntyaḥ / anumityādau vyāptyādeḥ prakāratvāpātāt / tasmātvayāpi prakāratvaniyamo bhojakadṛṣṭādibhireva vācyaḥ /
kathamiti // viśeṣaṇsyaiva prakāratvaniyama ityanuṣaṅgaḥ / kuta ityata āha -- tvanmata iti // abhāvādijñāna ityādipadena prāgvyavahārasthaloktasaṃyogasamavāyādigrahaḥ / tvaduktarītyā bhūtalaṃ ghaṭābhāva ityabhāvaviśeṣyakajñānasya prāthamikatveṣyabhāvatvasya tatrājñātatasyaiva prakāratvāt / bhāvasthala evāyaṃ niyama ityuktāvapīmau saṃyuktau ityādāvabhāvāditi bhāvaḥ //
nanu tarhi gotvāderiva prakāratvaniyamo kiṃ bījamityatastatparamukhenaiva vācayituṃ paroktaṃ viśiṣṭadhīhetudhīviṣayatvarūpaṃ prakāratvaṃ vikalpya nirāha -- kiñceti // phalabhūtajñāne viśiṣṭajñāna ityarthaḥ / viśeṣaṇatvena prakāratvenetyarthaḥ / ātmāśrayāditi // viśeṣaṇatvenetyasya prakāratvenetyarthatayā prakaratvajñāne prakāratvajñānasyāpekṣitatvāditi bhāvaḥ / tasmāditi // janakajñānaviṣayatvasya prakāratvarūpatvāsaṃbhavādityarthaḥ /
1.tat iti nāsti-ca-cha. 2.taditi nāsti-ca-cha.
nirvi-kake-praṇa-bhaṅgaḥ) nirvikalpakavādaḥ pu - 495.
---------------------- ---------------- ----
uktena 1 vyabhicāreṇaiva viśiṣṭajñānaṃ sambandhaviṣayakaṃ sambandhajñāne ca sambandhijñānaṃ hetuḥ sambandhi ca viśeṣaṇamiti nirastam / sambandhinoryugapadindriyasannikarṣe tayorasaṃsargāgrahe ca tābhyāṃ sahaivendriyasannikṛṣṭasambandhasyāpi dhīrityuktatvācca //
iyāṃstu bhedaḥ ; sambandhaḥ sambandhinau vinā na bhāti tau tu tena vināpi bhāta iti // kiñca viśeṣyasyāpi sambandhitvena tajjñānasyāpi hetutā syāt / na ca viśeṣyasya sambandhitvepi na 2 pratiyogitvaṃ kiṃ tu viśeṣaṇasyaiveti tajjñānameva heturiti vācyam /
uktenaiveti // api ca tvayāpi ityādigranthenoktanetyarthaḥ / abhāvavadbhītalamityādau sambandhino 'bhāvāderajñānepi viśiṣṭajñānodayena na tasya hetutvamiti bhāvaḥ //
doṣāntaraṃ cāha -- sambandhinoriti // uktatvācceti // tvanmate viśeṣypītyādinā granthenoktaprāyatvādityarthaḥ / 3 yadvā daṇḍapuraṣayoryugapadindriyasannikarṣetyādinā granthenokta 4 tvādityarthaḥ / nanvevaṃ sambandhivatsambandhasyāpinirapekṣadhīḥ syādityata āha -- iyāṃstviti // ayaṃ bhadau vastusvabhāva kṛta iti bhāvaḥ //
viśeṣaṇasya pratiyogitvāttannimittaṃ viśeṣaṇajñānasya viśiṣṭajñānahetutvaṃ cettadā doṣamāha -- abhāvādibuddhāviveti //
1.naiva. 2.tadityadhikam -ca-mu. 3.yadvetyādi nāsti -i. 4.prāya -mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 496.
------------------------ ------------ -----------
abhāvādibuddhāviva pratiyogitāvacchedakaprakārakajñānasyaiva hetutāyā vaktavyatvena nirvikalpakāsiddheḥ //
kiñcāstu viśeṣaṇajñānaṃ 1 tathāpi na nirvikalpakasiddhiḥ / tathā hi / na
tāvajjanyatāvacchedakam / smṛtāvatiprasakteḥ / na ca tatrāpi pūrvānubhavo viśeṣaṇajñānatayā saṃskāradvārā heturiti vācyam / viśeṣaṇajñānatvena janakatāyāṃ saṃskārasya dvāratvāyogāt / yajjātīyasya yaṃ 3 janayitveva yajjanātīyajanakatvaṃ sa eva hi tatra 4 vyāpāraḥ / anyathā daṇḍādirapi kulālapyāpāraḥ syāt /
imau saṃyoktāvityādibuddhirādipadārthaḥ / vyavahite 'nubhavanāśādāha -- saṃskāradvārā heturiti // yajjātīyasyeti / cakṣurādīndriyajātīyasya sannikarṣaṃ janayatvaiva cākṣuṣādisākṣātkārajātīyajanakatvaṃ dṛṣṭamiti sannikarṣa evendriyasya vyāpāraḥ / tathā daṇḍajātīyasya cakrabhramaṃ janayitvaiva ghaṭajātīyajanakatvamiti bhramiḥ daṇḍasya vyāpāro dṛṣṭa ityarthaḥ / kadāpi phalopadhānarahitanavasthadaṇḍādervyāpāravatvāya yajjātīyasyetyuktiḥ / anyatheti // sāpekṣatvamātreṇa vyāpāratva ityarthaḥ //
nanvastvevaṃ vyāpāratvaṃ tādṛśamapi saṃskārasyāstvityata āha -- na cātreti //
1.kāraṇapadaṃ adhikam -ca-ka-ga-rā. 2.kāryatāva-mu. 3.yajja-ca. 4.tasya ityadhikam -ca-ka-ga-rā.

nanu viśiṣṭajñānasyoktavidhayā kāryatāvacchedakatvepi nirvikalpakāsiddhiḥ kuta ityata āha -- tathāceti // janyaviśiṣṭajñānatvasyānavacchedakatve satītyarthaḥ / tatreti // smaraṇa ityarthaḥ / ananubhūtagovyakteḥ prathamato gotvaviśiṣṭajñānamapi prāgbhavīyasaṃskārajanyasmaraṇamastu / stanapānādāviveti bhāvaḥ //
nanu smaraṇasya viśeṣaṇajñāna 1 janyatvādanavasthetyata āha -- janyeti // uktamiti // smṛtivatiprasakterityā 2 dipūrvagranthe uktamityarthaḥ //
smṛtivyāvṛttameva kāryatāvacchedakaṃ svayamupapādya smṛtisādhāraṇameva kāryatāvaccedakamastviti matāntaramāha -- keci 3 diti // ityāhurityanvayaḥ /
1.janyapadaṃ na -i. 2.ādipadaṃ na -mu-i. 3.ttviti -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 498.
-------------------- -------------- -----------
astu vā smṛtisādhāraṇaṃ janyajñānatvameva kāryatāvacchedakam / tathāpi vaiśiṣṭya 1 praveśe gauravameva / na caivamanavasthā / bījāṅkuravat prāmāṇikatvena vastvanavasthāyā adoṣatvāt / prathamapravṛttena pramāṇena lāghavasahakāriṇā janyajñānaparamparāyāmeva viśeṣaṇajñānasya kāraṇatvāvadhāraṇāt / anyathā sāmagrī 2 sāmagryantarasāpekṣetyanavasthāpi doṣaḥ syāt //
na ca janyasya sarvasyāpi jñānasya viśeṣaṇajñānyatve pūrvapūrvajñānadhārāyā avicchede prāyaṇādyanupapatyā jñānānavasthādoṣaḥ / etajjanmani prāthamikānubhave smaraṇaṃ hetuḥ/
tatra ca saṃskāradvārā janmāntarīyānubhavaḥ / tatrāpi 3 pūrvajanmāntararīyānubhava iti svīkāre 4 ṇāviralalagrajñānadhārāyā abhāvena prāyaṇādyupapatteḥ //
na ca puruṣa 5 prayojyaśabdavṛttijātiviśiṣṭapratyakṣe viśeṣaṇajñānaṃ na smṛtirūpaṃ, tasyā jāteḥ pūrvamananubhavāditi vācyam /
nacaivamiti // smaraṇasyāpi janyaviśeṣaṇajñānajanyatva ityarthaḥ / prāmāṇikatvaṃ vyanakti --prathameti // lāghaveti // vaiśiṣṭyapraveśāpekṣāyā janyajñānatvasya lāghavāditi bhāvaḥ // sāmagryantareti // svajanakasāmagryantaretyarthaḥ / prāyaṇādīti // maraṇamūrcchādirityarthaḥ /
1.ṣṭyāpra-ka-ca-cha. 2.gryāḥ - ca. 3.tadityadhikam-ga-mu. 4.re 'vi-mu. 5.viśeṣetyadhikam-ka-ga-rā.
nirvi-kake-bhaṅgaḥ) nirvikalpakavādaḥ pu - 499.
----------------- ---------------- --------
śabdasya śabdatvādinā smaraṇānantaraṃ śabdaviśeṣaṇakajātiviśeṣyakajñāne jāte paścājjātiviśeṣaṇakaśabdaviśeṣyakajñānasambhavāt / tvatpakṣe abhāvaviśeṣyakajñānānantaraṃ tadviśeṣaṇakajñānavat //
evaṃ pratyagrotpannarūpādiviśiṣṭapratyakṣepi draṣṭavyam / anyathā tvatpakṣepi nirvikalpakasyādṛṣṭadvārā janyajñānajanyatvādanavasthā sthādityāhuḥ //
nirvikalpake pramāṇabhaṅgaḥ

adṛṣṭadvārā janyajñāneti // havirādigocarajanyajñānetyarthaḥ //
3 āhurityarucibījaṃ tu smṛtāvatiprasakterityādinā pūrvoktameva jñeyam //
nirvikalpake pramāṇabhaṅgaḥ

kiñcātīndriya 2 jñānopagame yogyānupalabdherabhāvena jñānābhāvasya niścetumaśakyatayā anupalabdhiliṅgajanyā ghaṭādyabhāvadhīrna
syāt //
nirvikalpeke sādhakābhāvamātraṃ na bādhakaṃ cāstītyāha -- kiñceti // yogyeti // yadyatra mayi jñānaṃ syādupalabhyeteti pratiyogisatvaprasañjitapratiyogitvarūpamaṇyukyogyānupalabdherityarthaḥ // liṅgajanyati //
1.'śabdaviśeṣyakajñānāntaraṃ' ityidhikam -ka. 2.pramāṇo-cha. 3.prāhu -i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 500.
------------------------ ----------- ----------
na ca savikalpakābhāva eva nirvikalpakābhāve liṅgam / nirvikalpake sati savikalpakāvaśyaṃbhāvābhāvena nirvikalpakaṃ prati savikalpakasyā vyāpakatvāt //
api ca nirvikalpakajanyasavikalpakotpattidaśāyā 1 matī 2 ndriyanirvakalpakasāmagrīsatvena satpratipakṣavatsāmagrīdvayasya parasparapratibandhakamapi jñānaṃ notpadyata //
yadyapi ghaṭādyabhāvo yogyānupalabdhisahakṛtapratyakṣavedyastathāpi kvacidandhakārādyāvṛtasthale parāmarśena gṛhyamāṇo ghaṭādyabhāvotra ghaṭo nāsti yogyatve satyanupalabhyamānatvāditi liṅgamya ityabhyupagamāt / jñānābhāvajñanasyāvaśyakatvādyotanāya liṅgajanyā ghaṭādyabhāvadhīrityuktam //
na ca savikalpakābhāva eva ghaṭādyabhāvabuddhau liṅgamastu savikalpakasya yogyatayā tadabhāvajñānasaṃbhavāditi vācyam / upalabdhisāmānyābhāvasyaivārthābhāve
liṅgatvādanyathātiprasaṅgāditi bhāvaḥ //
nanu nirvikalpakasyātīndriyatvena tadabhāvasyāpratyakṣatvepi tajjñānamanumitirūpamastu / savikalpakasya nirvikalpavyāpakatayā savikalpakābhāvasyaiva tatra liṅgatvāttacasya ca prataykṣādityāśaṅkya nirāha -- na ceti // savikalpakāvaśyaṃbhāvāveneti // nirvikalpakamātraṃ savikalpakaṃ pratyakṣasāmagrītvātkāraṇāntarābhāvādinā tadabhāvasaṃbhavāditi bhāvaḥ //
bādhakāntaramāha -- api ceti // savikalpakadaśāyāṃ nirvikalpakasāmagryeva nāsti nirvikalpakābhāvasahakṛtendriyasaṃyogādereva nirvikalpakasāmagrītvādevaṃ ca noktadoṣa iti bhāvenāśaṅkya nirāha -- na ca pūrveti //
1.itaḥ ' na ca pūrva' ityantaṃ nāsti. atra 'mapi indriya sannikarṣarūpa' ityasti -cha-ga. 2.mapīndriyasannikarṣarūpanirvi -ka-mu-rā.
nirvikalpake bādhakam ) nirvikalpakavādaḥ pu - 501.
--------------------- ---------------- ---------
na ta pūrvanirvikalpakamevottaranirvikalpakapratibandhakam / dhārāvāhikasākṣātkāradarśanena tvatpakṣepi pratyakṣasthale siddheḥ siddhyantarāpratibandhakatvāt //
na ca samūhālambana 1 vat sāmagryā 2 dārthasamājādekaṃ jñānamastīti vācyam / tadvidiha phalāvirodhābhāvāt / na hi saṃbhavatyevameva jñānamekasminneva ghaṭe ghaṭatvaprakārakaṃ tada 3 prakārakaṃ ceti //
api ca daṇḍapuru 4 ṣobhayasannikarṣe sati daṇḍadaṇḍatvobhayanirvikalpakānantaraṃ daṇḍe daṇḍatvavaiśiṣṭyajñānātpūrvaṃ muṇḍitadaṇḍaviśiṣṭa 5 puruṣadhīḥ syāt /
sāmagrīdvayasatvepyavirodhamāśaṅkya nirāha -- na ca samūheti // tattandriyasannikarṣarūpānekasāmagrīsatvepi anekagocaramekaṃ jñānaṃ jāyate na tu pratibandha evamastvityarthaḥ / virodhaṃ vyanakti -- na hīti //
nanu smṛtisāmagrītonubhavasāmagryā ivānumitisāmagrītaḥ pratyakṣasamāmagryā iva ca nirvikalpakasyaivotpattirityastvityato doṣāntaramāha -- api ceti // mutpiṇḍeti
// daṇḍatvānullekhidaṇḍaviśiṣṭapuruṣadhīrityarthaḥ /
1.dvaya ityadhikam -- ka. 2.dartha-ca-cha. 3.dākārakaṃ ceti--ca-cha. 4.ṣayorindriyasanni-ca-ga-mu. 5.puruṣapadaṃ na - ca-ga-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 502.
---------------------- ----------- -----------
sāmagryāḥ satvāt / na ceṣṭāpattiḥ / tādṛśajñānānanubhavāt //
na hi daṇḍapuruṣasannikarṣānantaraṃ daṇḍe daṇḍatvavaiśiṣṭyajñānātpūrvaṃ muṇḍitadaṇḍaviśiṣṭapuruṣajñānamanubhūyate / na cedamapi
jñānamatīndriyam / savikalpakatvāt / mama tu indriyasannikarṣādādāveva viśiṣṭavaiśiṣṭyajñānotpatternāyaṃ prasaṅgaḥ //
kiñca daṇḍapuruṣasannikarṣe 1 tadubhayasvarūpamātraviṣayakanirvikalpakavat sambandhasyāpi sannikarṣe 2 tatsvarūpamātraviṣayakaṃ nirvikalpakamapi kasmānna syāt/
sāmagryā iti // viśeṣaṇajñānaviśeṣyendriyasannikarṣatadubhayāsaṃsargāgraharupaviśiṣṭajñānasāmagryā ityarthaḥ//
nanu muṇḍitadaṇḍajñānasāmagrīsampattivaddaṇḍe daṇḍatva 3 vaiśiṣṭyajñānasāmagryāmapi satvāt / muṇḍitadaṇḍaviśiṣṭajñānotpattivelāyāṃ daṇḍatvavaiśiṣṭyamapi daṇḍe bhātyevetitvanmata 4 vannyāyamate 5 viśiṣṭavaiśiṣṭyadhīrastvityata āha -- kiñca daṇḍapuruṣeti // sannikarṣeṇeti // saṃyuktaviśeṣaṇatādirūpeṇetyarthaḥ //
nanu sambandhabhāne sannikarṣamātraṃ na hetuḥ / kiṃ tu sambandhijñānamapīti cet na / sambandhatvena sambandhajñānasya tathātvepi sambandhasvarūpajñāne tadanapekṣaṇāt / anyathā sambandhitāvacchedakasambandhijñānenaiva sambandhajñānadarśanāt / viśiṣṭajñānepi sambandhasyābhānāpātāt //
r1.ṣeṇa-ga-mur. 2.ṣeṇa-ga-mu. 3.viśiṣṭajñānasāmagryā -i. 4.taṃ nyā-i. 5.pi-i.
nirvi-kake-bādhakam) nirvikalpakavādaḥ pu - 503.
------------------ ---------------- ---------
api cāsya nirvikalpakajatīyasya jñānakāryaṃ vyāvahāraṃ saṃskāraṃ icchādikaṃ ca kadāpyajanayato na jñānatvaṃ yuktam / natarāṃ cāsya svaṣaye kadāpi saṃśayādyavirodhino niścayatvam / natamāṃ cāsya svaviṣayasiddhimakurvataḥ pramātvam/ na ca nirvikalpakena kasyacidapi vastutaḥ kadāpi siddhirdṛṣṭā / na ca 1 pramābhramavijātīyaṃ jñānamasti //
api caivaṃ nirvikalpakajñānaṃ pratyakṣaviśeṣavat anumitiviśeṣopi syāt /
abhyupetya vā doṣāntaramāha -- api cāsyeti // kvacitkāryājananepi nirvikalpakāntare jñānakāryabalāt nirvikalpakamātre jñānatvādikamaviruddhamityato 'syetyasya vivaraṇaṃ nirvikalpakajātīyasyeti // natarāṃnatamāṃ iti cāvyayamatiśayārthakam //
siddhimakurvata ityetavdyanakti -- na ceti // nanvīśvarajñānamiva nirvikalpakamapi pramābhramavijātīyajñānamanitya 2 mityata āha -- na ceti // tathātve ghaṭādirapi kuto na jñānaṃ syāditi bhāvaḥ //
yadapi"pratyakṣaṃ dvividhaṃ nirvikalpakaṃ savikalpakaṃ ce"ti maṇyādau pratyakṣa 3 tvakathanaṃ tadapyayuktamityāha -- api caivamiti // sākṣātkārakāryamakurvatopi pratyakṣajñānaviśeṣatvenumitikāryamakurvatopyanumitiviśeṣatvaṃ syādityarthaḥ //
1.bhra-ca -ga. 2.mastvitya-mu. anityapadamapi nāsti. 3.dvaividhya- i.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 504.
------------------------ ---------- ----------

nirvikalpakābhāve tu jñānatvāśrayo na savikalpakatvāvacchinnibhinnaḥ jñānatvāt daṇḍīti jñānavat, savikalpakatvaṃ 1 jñānaniṣṭhātyantābhāvā 2 pratiyogī savikalpakavṛttitvāt jñānatvavat, 3 jñānatvāt anumitivat, aparokṣatvaṃ viśiṣṭajñānatvavyāpyaṃ jñānavibhājakadharmatvāt parokṣatvavadityādidraṣṭavyam //
etadevābhipretyoktaṃ paddhatau"dravyādivikalpānāṃ prathamamevotpattau bādhakābhāvena 4 nirvikalpakā 5 nupapatteḥ"iti /
pramāṇaviruddhaṃ ca nirvikalpakamiti bhāvenāha -- nirvikalpakābhāve tviti // ityādidraṣṭavyamityuttareṇānvayaḥ / etena nirvikalpakābhāve mānābhāvādeva nirvikalpasiddhiriti nirastam / savikalpakasyāpi savikalpakāntarabhinnatvādbādhanirāsāya savikalpakatvāvacchinnabhinneti sādhyoktiḥ /yatkiñcitsavikalpakatve 6 vyabhicāranirāsāya sakaleti
savikalpakaviśeṣaṇam//
uktaprameyasya bādhakābhāvenetyetadārūḍhatāṃ vyanakti-- yadviśeṣetyādinā //
1.na ityadhikam-mu-rā. 2.va-mu-rā. 3.'jñānatvāśrayo' ityārabhya nāsti-cha-ga. 4.'na' ityadhikam-ca-ga-mu. 5.kopa-ca-mu. 6.avyabhicārāya -mu-i.
nirvi-kake-bādhakam) nirvikalpakavādaḥ pu - 505.
------------------ --------------- ----------
yadviśeṣayorityādinyāyarūpasyā 1 nugakāraṇaṃ vinānugatakāryānutpattirūpasya viśeṣaṇasya pūrvamabhāne viśiṣṭajñāne prakāratvānupapattirūpasya sambandhijñānaṃ vinā sambandhajñānānupapatyādirūpasya ca vipakṣe bādhakasyoktarītyābhāvenetyarthaḥ //
upalakṣaṇaṃ caitat / pratyuta nirvikalpakāṅgīkāra evānupalabdhiliṅgakaghaṭābhāvajñānānupapattirūpasya, nirvikalpakatvaprasaṅgarūpasya, muṇḍitadaṇḍaviśiṣṭapuruṣajñānaprasaṅgarūpasya, sambandhāṃśepi nirvikalpakaprasaṅgādirūpasya, bādhakasya ca sadbhāvenetyapi 2 grāhyam //
tasmātsarvamapi jñānaṃ savikalpakameva /
tadevaṃ varṇasya guṇatve uktarītyā grahaṇāsambhavāt --
upalakṣaṇaṃ caitaditi // bādhakābhāvenetyetadbhādhakabhāvenetyasyāpyupalakṣaṇamityarthaḥ / tadevaṃ vyanakti-- pratyuteti // bhaṅgadvayārthamupasaṃharati -- tasmāditi //
prasaktānuprasaktaprameyopapādanasyādivarjitairityuktaviśeṣaṇasamarthanaṃ phalamiti darśayan paricchedārthamupasaṃharati -- tadevamiti // ukteti //
1.anugatetyārabhya 'saṃbandhi' iti paryanyo granthaḥ nāsti -ga. 2.draṣṭavyam -ca-mu.
nyāyadīpayutatarkatāṇḍavam (pra.paricchedaḥ pu - 506.
------------------------ ----------- -----------
1 nityavibhudravyātmakavarṇasamudāyātmakasya vedasyāpauruṣeyatvaṃ yuktamiti //
nirvikalpake 2 bādhakam

iti śrīmadbrahmaṇyatīrtha pūjyapādānāṃ śiṣyeṇa
vyāsayatinā viracite tarkatāṇḍave
prathamaḥ paricchedaḥ
samavāyarūpapratyāsattirnetyuktarītyetyarthaḥ / 3 yuktamiti / tathācāmnāyairādivarjitairityuktaṃ sādhviti bhāvaḥ //
nirvikalpakavādaḥ