તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 11

તત્ર કિં પ્રમાણમિત્યત આહ -- સ્વતસ્ત્વે પ્રમાણં ત્વિતિ । અનુમાનમિતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ । યદ્યપિ --
"પૃષ્ટેનાગમ એવાદૌ વક્તવ્યઃ સાધ્યસિદ્ધયે"
ઇતિ કથાલક્ષણોક્તેઃ ગ્રન્થસ્ય ચ વાદકથા રૂપેણ પ્રવૃત્તેઃ--
"ઋગ્યજુઃસામાથર્વાખ્યા મૂલરામાયણં તથા
ભારતં પઞ્ચરાત્રં ચ વેદા ઇત્યેવ શબ્દિતાઃ ।
પુરાણાનિ ચ 2 યાનીહ વૈષ્ણવાનિ વિદો વિદુઃ
સ્વતઃ પ્રામાણ્યમેતેષાં નાત્ર કિઞ્ચિદ્વિચાર્યતે"॥
1. પરતસ્ત્વ - છ-ક. 2. તુ - અ .
સ્વત-અનુ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 34.
--------- --------- -----
જ્ઞાનપ્રામાણ્યં સ્વતો ગ્રાહ્યં , પરતો ઽગૃહ્યમાણત્વે સતિ ગૃહ્યમાણત્વાત્ યદ્યદન્યેનાગૃહ્યમાણત્વે સતિ ગ્રાહ્યં તત્તેન ગ્રાહ્યમ્ । યથા ચક્ષુરન્યે 1 નાગૃહ્યમાણં રૂપં ચક્ષુર્ગ્રાહ્યમ્

ઇત્યાદિરાગમ એવ વાચ્યઃ । તથાપિ હૈતુકસ્ય તાર્કિકસ્યાગમે ઽત્યાદરાભાવાત્તં પ્રત્યાગમાનુકૂલા ન્યાયા એવાત્રોચ્યન્ત ઇત્યદોષઃ ।
"જ્ઞાનગતં 2 યાથાર્થ્યં તદ્ગાહકેણૈવ ગ્રાહ્યં, ગ્રાહકાન્તરાનુપપત્તૌ સત્યાં ગૃહ્યમાણત્વાત્ યદ્યતો ઽન્યેનાનુપપદ્યમાનગ્રહણં ગૃહ્યતે તત્તેનૈવ 3 ગૃહ્યતે, યથા ચક્ષુષોન્યેનાનુપપદ્યમાનસાક્ષાત્કારં સાક્ષાત્ક્રિયમાણં રૂપાદિ ચક્ષુષા સાક્ષાત્ક્રિયતે"
ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકોક્તમનુમાનં તાત્પર્યતો ઽનુવદતિ--જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિતિ ॥ યાથાર્થ્યરૂપમિત્યર્થ્યઃ । તત્સ્વરૂપમુક્તંપ્રાગસ્માભિઃ । ચક્ષુરાદિરૂપાનુપ્રમાણવ્યાવૃત્તસ્ય સાક્ષાજ્જ્ઞેયવિષયીકારિત્વસ્ય લાભાય જ્ઞાનેતિ વિશેષણં તત્તજ્જ્ઞાનપદમ્ । ઘટત્વવતિ ઘટત્વપ્રકારક 4 જ્ઞાનત્વાદિરૂપં પ્રામાણ્યમિત્યર્થ્યઃ । યદા તુ પ્રામાણ્યપદેન કેવલપ્રામાણ્યગ્રહઃ તદા જ્ઞાનપદં સ્પષ્ટાર્થમ્ । અત એવ સુધાયાં"પ્રામાણ્ય"મિત્યેવ -- પક્ષોક્તિઃ -- સ્વત ઇતિ ॥ ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્ર્યસમવિહિતત્તજ્જ્ઞાનવિષયકસાક્ષિવિષય એવેત્યર્થઃ । વિશેષણકૃત્યં પ્રાગ્વત્ । સાક્ષી ચ લૌકિકપ્રત્ય 5 ક્ષાદિરૂપાનુવ્યવસાય એવ-- પરત ઇતિ ॥ પ્રામાણ્યં પરતો ગ્રાહ્યં સાંશયિકત્વાત્ ઇત્યાદૌ યત્પરાભિમતં સાધ્યં ઉક્તવિશેષેણકસાક્ષિજ્ઞાનાદન્યેનૈવ ગ્રાહ્યત્વાદિરૂપં તદભાવે સતિ ગ્રાહ્યત્વાદીત્યર્થ્યઃ ।
1. ઘ્રાણાદિ - કું. છ. ક. 2. ત - કું. 3. ઽ એવ ઽ પદં નાસ્તિ - અ.
4. જ્ઞાનેતિ ન - આ. 5. ક્ષાનુ - કું. આ.
સ્ત- અનુ .) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 35.
--------- ----------- ----
સુખમનુભવામીતિ પ્રત્યયઃ ( પ 1 ). દોષશઙ્કાદ્યકલિઙ્કિતજ્ઞાનસ્યાનુવ્યવસાયો
વા ( પ 2 ).
તેનાનુમિત્યાદિગ્રાહ્યત્વેપિ નાસિદ્ધિઃ"પરસ્યસ્વતસ્ત્વાત્સ્વસ્ય ચ પરતત્વાદિ"ત્યાદિ મણ્યુક્તખણ્ડનસ્યાપ્યનવકાશઃ । કેચિત્તુ પરતોગ્રાહ્યત્વં નામ ઉક્તવિશેષણકોક્તરૂપ 1 પ્રત્યક્ષાગ્રાહ્યત્વં સાક્ષિજ્ઞાનાદન્યોત્પાદ્યપ્રાથમિકપ્રતીતિકત્વં
2 પરતોગ્રાહ્યમ્ । તચ્છૂન્યત્વે સતીત્યર્થઃ । તેન સ્તતસ્ત્વવાદે પ્રામાણ્યસ્યાનુમિત્યાદિગ્રાહ્યત્વેપિ ન વિશેષણાસિદ્ધિરિત્યાહુઃ । અત્ર સત્યન્તમાત્રસ્યાપ્રયોજકત્વાદ્ગ્રાહ્યત્વાદિત્યુક્તિઃ । ઘટાદિગતગન્ધાદો સત્યપિ ગ્રાહ્યત્વે સ્વાશ્રયગ્રાહકકોક્તરૂપપ્રત્યક્ષાગ્રાહ્યત્વં
નેતિ વ્યભિચારનિરાસાય સત્યન્તમ્।
પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતો ગ્રાહ્યત્વે ક્કચિત્સંશયાદ્યુપપાદનક્લેશનિરાસાય વિશિષ્યાપ્યાહ -- સુખમિતિ ॥ 3 સ્વવૃત્તિવર્તમાનસુખસાક્ષાત્કારગોચરઃ સાક્ષિરૂપઃ પ્રત્યયઃ ઇત્યર્થઃ । જ્ઞાનાંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષાદિરૂપાનુવ્યવસાયઃ પ્રામાણ્યવિષયકો ન વેતિ વિપ્રતિપત્ત્યનાનુગુણ્યાદર્થાન્તરત્વમિતિ ન શઙ્ક્યમ્ । બાહ્યાભ્યન્તરસાધારણપક્ષાન્તરાણ્યાહ -- દોષેતિ ॥ દુષ્ટકરણજન્યત્વઙ્કા તન્નિશ્ચયાપ્રામાણ્યાદિશઙ્કાતન્નિશ્ચયાદ્યનાસ્કન્દિઘટાદિજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ । ન ચૈવં અન્ત્યપક્ષાભેદ ઇતિ શઙ્ક્યમ્ । તત્રાનુવ્યવસાયવિશેષણત્વેન ઇહ વ્યવસાયવિશેષણત્વેન તત્ર પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્રીત્વેન અત્ર તુ તત્કાર્યદોષશઙ્કાદિત્વેન ચ પ્રવેશેનાત્યન્તભેદાત્ - ઉપસ્થાપકસામગ્રીતિ ॥ ઉપસ્થિતિતત્સામગ્રીત્યર્થ્યઃ ।
1. ઽપ્રત્યક્ષાગ્રાહ્યત્વંઽ ઇતિ નાસ્તિ -કું. આ.-અ. 2. ઇદં નાસ્તિ - કું. 3. ઇયં પઙ્ક્તિઃ - અ પુસ્તકે નાસ્તિ.
સ્વત- અનુ.) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 36.
1 નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહેતુભૂતજ્ઞાનસ્યાનુવ્યવસાયો વા ( પ 3 ) પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્ર્યસમવહિતો ઽ 2 નુવ્યવસાયો વા ( પ. 8 ) સ્વાગ્રાહ્યજ્ઞાન પ્રામાણ્ય--
અત્ર સર્વત્રાપિ જ્ઞાનસ્યેત્યનેન દોષાજન્યપ્રમારૂપજ્ઞાનસ્યાભિમતત્વાદિદં રૂપ્યમિત્યાદિભ્રમગોચરાનુવ્યવસાયસ્યાપેક્ષતયા તસ્ય તત્ર પ્રામાણ્યગ્રાહકત્વેપિ ન બાધ ઇતિ બોધ્યમ્ । તત્રપ્રામાણ્યગ્રહણસ્ય માનસત્વેન સિદ્ધાન્તેપિ ભ્રમગોચરાનુવ્યવસાયેન પ્રામાણ્યાગ્રહાત્ । યદ્વા વક્ષ્યમાણદિશાત્રાનુવ્યવસાયત્વસ્ય ભ્રમાનુવ્યાવસાયે ઽભાવેન તસ્યાપત્રેત્વાન્ન બાધઃ । અત એવ જ્ઞાનાંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષાદિરૂપસ્યેહાનુવ્યવસાયસ્યાભિમતતયા સ્મૃત્યુપનીતપ્રામાણ્યવિષયકાનુવ્યવસાયમાદાય ન ન્યાયમતે સિદ્ધસાધનં શઙ્ક્યમ્ ॥ સ્વગ્રાહ્યેતિ ॥ સ્વેન અનુવ્યવસાયેન ગ્રાહ્યં યજ્જ્ઞાનં આદ્યે સિદ્ધાન્તે સુખવિષયકમ્ સ્વપ્રકાશરૂપં સાક્ષિજ્ઞાનમેવ । પરમતે માનસં સુખવ્યવસાયરૂપમ્ । તદન્યપક્ષત્રયે 3 ચ ઘટાદિગૌચરં મનોવૃત્તિરૂપં વ્યવસાયાખ્યં સાક્ષિજ્ઞાનાદન્યત્ । તન્નષ્ઠં યત્પ્રામાણ્યં સુખત્વવતિ
સુખત્વપ્રકારકત્વાદિરૂપં ઘટત્વવતિ ઘટત્વપ્રકારકત્વાદિરૂપં વા તદ્વિષયક ઇત્યર્થઃ । ઘટજ્ઞાનાનુવ્યવસાયસ્ય પટજ્ઞાનપ્રામાણ્યાવિષયકત્વાદ્બાધવિરાસાય સ્વગ્રહ્યજ્ઞાનેત્યુક્તમ્ । યદ્વા પ્રામાણ્યવિષયક ઇત્યેવોક્તૌ સ્વનિષ્ઠપ્રામાણ્યવિષયકત્વમાદાય સિદ્ધાન્તે અર્થાન્તરત્વનિરાસાય -- સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનેતિ ॥ એવં ચ નાર્થાન્તરતા ।
1. નિષ્કલઙ્ક -ક. 2. તા - કું . 3. કું . પુસ્તકે નાસ્તિ .
સ્વત-અનુ.) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 37.
--------- ---------------- --------
- વિષયકઃ ( સા. 1 ) તત્પ્રકારકો વા ( સા. 2 ) --
ન ચૈવં સાક્ષ્યંશે સ્વગ્રાહ્યવ્યવસાયપ્રામાણ્યવિષયકત્વાભાવાદ્વ્યભિચારઃ શઙ્ક્યઃ ।
સ્વગ્રાહ્યં યાવત્સ્વયમન્યચ્ચ તાવતિ પ્રામાણ્યગ્રહકત્વલાભેન સાક્ષ્યંશે હેતૂનામવ્યભિચારાત્ । યદ્વા સુખત્વવદ્વિશેષ્યકજ્ઞાનત્વાદિરૂપ્રામાણ્યલાભાય સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યેત્યુક્તિઃ । પ્રામાણ્યવિષયત્વં ચ સાધ્યં યન્મતે વૈશિષ્ટ્યમનુવ્યવસાય વૈદ્યમેવ ન તન્મ 1 તેન બોધ્યમ્ । તદ્વેદ્યમપિ સ્વાતન્ત્રેણ ન તદ્વેદ્યમિતિ મતે તુ સત્વેન પ્રામાણ્યવિષયકત્વમભિમતમ્ । તેન તત્પક્ષે સિદ્ધસાધનતેતિ શઙ્કાનવકાશઃ । અત એવ વક્ષ્યતિ"સત્તયા તદુલ્લેખસ્ય
સાધ્યત્વાત્"ઇતિ । ન ચ વાદિનઃ સત્વેનેતિ વિશેષમં વ્યર્થમ્ વ્યાવર્ત્યાપ્રસિદ્ધેરિતિ શઙ્ક્યમ્ । શુક્તિરૂપ્યજ્ઞાને પ્રામાણ્યવિષયકસ્યાપિ માનસદર્શનસ્ય સ્વવિષયસત્વાનિર્ણયકસ્યાપિ સિદ્ધાન્તે સત્વાત્ । પરપ્રસિ 2 દ્ધત્વમાત્રેણ વ્યાવર્ત્યત્વોપપત્તેશ્ચ । પરાર્થાનુમાને પરં પ્રતિ સિદ્ધસાધનોદ્ધારસ્યાપિ વાદિપ્રયોજનત્વાચ્ચ । જન્યકૃત્યજ 3 ન્યાનીત્યત્ર મીમાંસકં પ્રતિ જન્યત્વસ્યેવેહાપિ વાદિનં પ્રતિ પ્રમેયત્વાદિવદુપરઞ્જરકત્વેન વિશેષણત્વોપપત્તેશ્ચ।
ઉક્તં ચ ઉત્પત્તિપ્રામાણ્યવાદે મણાવપિ"ઉભયસિદ્ધવ્યાવર્તકત્વં તન્ત્રમ્ । ન તુ વ્યાવર્ત્યસ્યોભયસિદ્ધિઃ । ગૌરવાત્"ઇતિ
ભાવઃ ।
પ્રામાણ્યમનુવ્યવસાયવિષયોપિ પ્રાગનુપસ્થિત્વાન્ન પ્રકારતયેતિ વદન્તં પ્રત્યાહ -- તત્પ્રકારકો વેતિ ॥ સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યપ્રકારકોવેત્યર્થઃ । વિશેષણજ્ઞાનહેતુતાયા નિર્વિકલ્પભઙ્ગે નિરસિષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ -- તદ્વિરુદ્ધેતિ । ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યવિરુદ્ધં યત્પ્રામાણ્યાભાવતદ્વ્યાપ્યાપ્રામાણ્યાદિ તદવિષયકત્વે સતીત્યર્થઃ ।
1. તે. બોધ્યમ્ - અ. 2 . દ્ધિમાત્રેણ - કું 3. ન્યેત્યત્ર- કું.
સ્વત-અનુ.) પામાણ્યવાદઃ પુ - 38.
---------- ----------- --------

તદ્વિરુદ્ધાવિષયકત્વે સતિ તદ્વ્યાપ્યત્વાવિષયકત્વે 1 સતિ તત્સંશયવિરોધિપ્રત્યયત્વાત્ ( હે. 1 ) તદ્વ્યાપ્યત્વાવિષયકત્વે સતિ તદભાવનશ્ચયવિરોધિનિશ્ચયત્વાત્ ( હે. 2 ) તદ્વિષયકવ્યવહારહેતુપ્રત્યયત્વાત્ ( હે. 3
) તજ્જ્ઞાનપ્રકારપ્રકારકતયા તત્પ્રકારવદ્વિશેષ્યકતયા ચ તદ્વિષયકત્વાચ્ચ ( હે. 4 ) પ્રામાણ્યાનુમિતિવત્ ઇત્યાદ્યનુમાનમ્ ॥
વિરુદ્ધત્વં ચ તજ્જ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયત્વમ્ -- તદ્વ્યાપ્યેતિ ॥ સુખાનુભવાદિનિષ્ઠસુખત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાદિરૂપપ્રામાણ્યવ્યાપ્યત્વેત્યર્થઃ -- તત્સંશયવિરોધીતિ ॥ પ્રામાણ્યસંશયવિરોધિત્વં નામ તદનુત્પત્તિવ્યાપ્યત્વાદિરૂપં જ્ઞેયમ્ । વિશેષણકૃત્યાન્યગ્રે વ્યક્તાનિ-- તદ્વિષયકેતિ ॥ પ્રામાણ્યવિષયકેત્યર્થઃ-- તજ્જ્ઞાનેતિ ॥ ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનેત્યર્થઃ । સાધ્યવૈશિષ્ટ્યનિરાસો ઽગ્રેસ્પુટઃ-- તદ્વિષયકત્વાત્ ॥ વ્યવસાયવિષયકત્વાદિત્યર્થઃ-- પ્રામાણ્યાનુમિતિવદિતિ ॥ ઇદં જ્ઞાનં પ્રમાણં સમર્થપ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્ ઇતિપ્રામાણ્યાનુમિતાવુક્તસ્ય હેતુચતુષ્ટયસ્ય સાધ્યદ્વયસ્ય ચ સત્વાદિતિ ભાવઃ । 2 આદિપદેન"પ્રામાણ્યં જ્ઞાનગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યં અપ્રામાણ્યેતરજ્ઞાનસમવેતધર્મત્વાત્ જ્ઞાનત્વવત્"ઇત્યાદિ સુધોક્તાનુમાનગ્રહઃ 2 ।
આદ્યવિશેષણસ્ય યથાશ્રુતવ્યાપ્યાકૃત્યસંભવેપિ દ્વિતીયવિશેષણ તદસંભવાત્ યદ્યદ્વિરુદ્ધાવિષયકત્વે સતિ યદ્વ્યાપ્યવિષયકત્વે સતિ યત્સંશયવિરોધિજ્ઞાનં તત્તદ્વિષયકમિત્યાદિસામાન્યવ્યાપ્તિમુપેત્ય કૃત્યમાહ ।
1. કું - ક. 2. અયં ગ્રન્થઃ- મુ પુસ્તકે કુણ્ડલિતઃ.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 39.
-------- ---------- --------
અત્રાદ્યે હેતૌ તદ્વિરુદ્ધાવિષયકેત્યુક્તત્વાત્પ્રામાણ્ય વિરુદ્ધાપામાણ્યનિશ્ચયે, તદ્વ્યાપ્યત્વાવિષયકેત્યુક્તત્વાદ્વિહ્નિમત્વાવિષયકે, તત્સંશયવિરોધિનિ તદ્વ્યાપ્યતયા ધૂમનિશ્ચયે , તત્સંશયવિરોધીત્યુક્તત્વાદ્ઘાટાદિજ્ઞાને, પ્રત્યયેત્યુક્તત્વાદ્ધર્મ્યજ્ઞાને કોટ્યસ્મરણે ચ ન વ્યભિચારઃ । ન ચોલ્બણવિષયાન્તરજ્ઞાને વ્યભિચારઃ । વિષયાન્તરે મનઃસંચારાદિરુપતજ્જ્ઞાનસામગ્ર્યા એવ તદ્વિરોધિત્વાત્ ।
વહ્નમત્વાવિષયક ઇતિ ॥ અયં વહ્નિમાન્ ધૂમવત્વાદિત્યત્ર વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનયમિતિનિશ્ચયે સતિ અયં વહ્નિમાન્નવેતિ સંશયાનુદયેનોક્તરૂપહેતુભાવેપિ વહ્નિમ 1 ત્વાવિષયકત્વાભાવેન તત્ર સાધ્યાભાવાદ્વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કા તદ્વ્યાપ્યસ્યાવિષયકત્વવિશેષણાન્નિરસ્તેત્યર્થઃ।
વિશિષ્યવ્યાપ્તૌ તુ ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વરૂપપ્રામાણ્યાવિષયકેપિ તત્સંશયવિરોધિનિ
તદ્વ્યાપ્યતયાકંબુગ્રી 2 વાદિમદ્વિશેષ્યકત્વનિશ્ચયે વ્યભિચારો નેતિ જ્ઞેયમ્ -- ધર્મ્યજ્ઞાને ॥ વ્યવસાયરૂપધર્મિણો જ્ઞાનાભાવ ઇત્યર્થઃ । ધર્મિજ્ઞાનસ્ય સંશયહેતુતયા તદભાવસ્ય કાર્યાનુત્પાદવ્યપ્યત્વે ન તત્ર હેતુસત્વાદિતિ ભાવઃ । ધર્મિજ્ઞાનં ન સંશયહેતુરિતિ મતેનાહ -- કોટીતિ ॥ કોટિસ્મરણાભાવ ઇત્યર્થઃ । એતચ્ચોપલક્ષણમ્ । કુઙ્કુમગન્ધાદિસંશયવિરોધિનિ તદભિવ્યઞ્જકગોઘૃતસંયોગાદૌ ચ ન વ્યભિચારઃ ઇત્યપિ ધ્યેયમ્ । વિશિષ્ટસ્યાપિ હેતોર્વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ સામગ્ર્યા એવેતિ ॥ તથા ચ તત્ર પ્રત્યયત્વાભાવેન હેતોરેવાભાવાદિતિ
ભાવઃ ।
1. દ્વિ - અ. 2. વત્વા - કું - અ.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 40.
---------- ---------------- -------
નનુ તથાપિ વ્યઞ્જકસ્ય કરચરણાદેઃ સ્વરૂપેણૈવ જ્ઞાનં વ્યઙ્યપુરુષત્વાદિજાતિસંશયવિરોધિ । ન તુ વ્યાપ્યતયા । કરાદિજ્ઞાનસ્યાલોકવત્સ્વરૂપેણૈવ વ્યઙ્ગ્યધીહેતુત્વાત્ । તચ્ચ ન વ્યઙ્ગ્યવિષયકમિતિ તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્મૈવમ્ । વ્યઙ્ગ્યસંશયો હિ દ્વૈધા । વ્યઞ્જકભૂતં યજ્જ્ઞાન 1 કારણં તદભાવેન સામગ્ર્યભાવાદ્વા યથાન્ધકારસ્થિતઘટસંશયઃ ।
ન ચ સામગ્ર્યા વિરોધિત્વે તજ્જન્યજ્ઞાનસ્યાપિ સામગ્રીવિરોધિત્વપ્રયુક્તં સંશયવિરોધિત્વં સ્યાદેવ । વિરોધિનિશ્ચય 3 પ્રતિબન્ધકત્વસ્ય વિરોધિનિશ્ચયસામગ્રીપ્રતિબન્ધકત્વપ્રયુક્તત્વદર્શનાત્ ।"યદ્વીસામગ્રી યત્ર પ્રતિબન્ધિકા તદ્વીરપિતત્રપ્રતિબન્ધિકા"ઇતિ પક્ષધરોક્તેરિતિ વાચ્યમ્ । વિરોધિનિશ્ચયસ્ય ગ્રાહ્યાભાવાવગાહિત્વેનૈવ પ્રતિબન્ધત્વેનાન્યપ્રયુક્તત્વાભાવાત્ । ભિન્ને વિષયે અનુમિતિસામગ્ર્યાઃ પ્રત્યક્ષપ્રતિબન્ધકત્વેપિ અનુમિતેસ્તદદર્શનાદિતિ ભાવઃ । સ્થલાન્તરેપિ વ્યભિચારમાશઙ્કતે - નન્વિતિ ॥ સ્વરૂપેણૈવ ॥ કરચરણાદિનૈવેત્યર્થઃ-- વ્યાપ્યતયા ॥ પુરૂષત્વાદિપ્યાપ્યતયેત્યર્થઃ । હેતુસત્વમુક્તા સાધ્યં નેત્યાહ--તચ્ચેતિ ॥ એતદપિ વ્યભિચારચોદનં સામાન્યવ્યાપ્તિમુપેત્યૈવેતિ 4 ધ્યેયમ્ । વિવેકેન સમાધિં વક્તમાહ--વ્યઙ્ગ્યેતિ ॥ નિશ્ચયસામગ્ર્યભાવપ્રયુક્તો વા સત્યાં તસ્યાં તત્પ્રતિબન્ધકદોષપ્રયુક્તો વેતિ ભાવેન 5 તદ્વૈવિધ્યં વ્યનક્તિ-- વ્યઞ્જકેતિ ॥ જ્ઞાનેતિ ॥ નિશ્ચયેત્યર્થઃ । સામગ્રીતિ ॥
નિશ્ચયસામગ્ર્યભાવાદિત્યર્થઃ-- યથેતિ ॥
1. કરણં-ક. 2.સ્થઘટ-કું છ ક. 3."સામગ્રીપ્રતિબધ્યસ્ય વિરોધિનિશ્ચયપ્રતિબધ્યત્વ"ઇત્યાધિકં-કું. 4.બોધ્યમ્-કું અ. 5.ઽતત્ ઽઇતિ ન- કું.
સ્વ-અનુ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 41.
------ ---------- -------
દૂરાદિદોષાદ્વા । યથા સ્થાણૌ પુરુષ 1 સંશયઃ । તત્રાદ્યે વ્યઙ્ગ્યનિશ્ચયસામગ્ર્યેવ સંશયવિરોધિની । તસ્યાં ચ પ્રત્યયત્વં નેતિ ન વ્યભિચારઃ । દ્વિતીયે તદ્વ્યાપ્યત્વેન કરાદિ 2 જ્ઞાનમેવ દોષજન્યસંશયવિરોધીતિ 3 તદ્વ્યાપ્યત્વાવિષયકત્વં નેતિ ન વ્યભિચારઃ । ન ચ તદ્વ્યાપ્યત્વાવિષયકત્વમસિદ્ધમ્ । સુખસાક્ષાત્કારત્વાદેઃ પ્રામાણ્યવ્યાપ્યત્વાગ્રહણે 4 ઽસંશયદર્શનાત્ ।
તત્રાલોકરૂપવ્યઞ્જકાભાવાદિતિ ભાવઃ-- દૂરાદીતિ ॥ સત્યાં નિશ્ચયસામગ્ર્યામિતિ ભાવઃ--- તદ્વ્યાપ્યત્વ 5 જ્ઞાનમેવેતિ ॥ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં તથાવગમાદિતિ ભાવઃ । અત એવોક્તં જ્ઞપ્તિપ્રામાણ્યવાદાન્તે રુચિદત્તેન"અનુવ્યવસાયત્વાસ્ય પ્રામાણ્યનિયતસ્યાપિ તન્નિયતત્વેનાગ્રહત્કથં સંશયનિવૃત્તિઃ । ન હિ 6 વ્યાપ્તિજ્ઞાનમાત્રાત્સંશયનિવૃત્તિઃ । અન્યથા તૈલં પૃથિવી નવેતિ સંશયો ન સ્યાત્"ઇતિ । નનુ ઘટત્વાદિપ્રકારકાનુભવત્વસ્ય વલ્મીકાદૌ ઘટત્વાદ્વિશેષ્યકત્વાદિરૂપપ્રામાણ્યવ્યભિચારેપિ અત્ર વિવક્ષિતસુખાનુભવત્વાદિરૂપવ્યવસાયધર્મસ્ય સુખત્વવદ્વિશેષ્યત્વાદિરૂપપ્રામાણ્યવ્યભિચારેણ તદ્વ્યાપ્યત્વવિષયકત્વં
તદનુવ્યવસાયસ્યાસ્ત્યેવેતિ ભાવેન પરિહરતિ--સુખેતિ ॥ દર્શનાદિતિ ॥ વ્યાપ્ત્યનુસન્ધાનહીનબાલમુગ્ધાદાવિતિ ભાવઃ । વ્યાપ્યત્વાવિષયકત્વાંશે અસિદ્ધિં નિરસ્ય તદ્વિરુદ્ધાવિષયકત્વાંશે વિવાદાભાવાત્સંશયવિરોધિત્વાંશે તાં નિરાહ-- ન ચ ધર્મીતિ ॥
1.ત્વ-છ. 2.કરાદિ પદંન-કું.છ ક. 3.ઽતત્ ઽ ઇતિ ન-કું છ. 4. હે-મુ.
5. ત્વેન-કું અ. 6. વ્યાપ્ય-કું.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 42.
---------- ------------ ---------
ન ચ ધર્મિજ્ઞાનાદ્યભાવાદેવાસંશયાત્સંશયવિરોધિત્વસિદ્ધમિતિ વાચ્યમ્ । સુખાદિજ્ઞાનરૂપધર્મિજ્ઞાને જ્ઞાનત્વરૂપસાધારણધર્મદર્શને દૈવાત્કોટિસ્મરણે વિષયાન્તરાસંચારે ચ સત્યપ્યસંશયદર્શનાત્ ।

નચાદ્યો હેતુરપ્રયોજકઃ; જ્ઞાનસ્ય તત્સંશયવિરોધિત્વં હિ તન્નિશ્ચયત્વેન વા તદભાવનિશ્ચયત્વેન વા તદભાવવ્યાપ્યનિશ્ચયત્વેન વા તદ્વ્યાપ્યનિશ્ચયત્વેન વેતિ ચતુર્ધા ।
કોટ્યસ્મરણવિષયાન્તરસંચારાદિરાદિપદાર્થ-- ધર્મિજ્ઞાન ઇતિ ॥ ધર્મિણો જ્ઞાને સતીત્યનેનાન્વયઃ । ધર્મ્યાખ્યજ્ઞાન ઇતિ વ્યાખ્યાને તુ ન સતિપદેનાન્વયઃ । અપિ તુ સાધારણધર્મદર્શનપદેન । ન ચાસ્મિન્પક્ષે ધર્મિભૂતજ્ઞાનાનુક્તિઃ । ધર્મિજ્ઞાનસ્યસાધારણધર્મદર્શનત્વેનૈવ હેતુત્વાત્તેનૈવ તદુક્તેરિતિ 1 -- અસંશયેતિ ॥ તસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચનિબન્ધનત્વાભાવે કદાચિત્કસ્યચિત્તત્ર ધર્મિજ્ઞાનાદ્યુદયસંભવેન રૂપ્યજ્ઞાનં પ્રમા ન વેતિવત્સુખજ્ઞાનં પ્રમા ન વેત્તિ સંશયઃ સ્યાત્ । કદાપિ તદદર્શનાત્પ્રામાણ્યનિશ્ચયનિમિત્ત એવ તદભાવ ઇતિ તદ્વિરોધિત્વં તસ્ય નાસિદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
એવં વ્યભિચારાસિદ્ધી નિરસ્ય વિપક્ષે બાધકાભાવદોષં ચ નિરાહ --નચાદ્ય ઇતિ ॥ વિપક્ષે હેતૂચ્છિત્તિં સંભાવિતપક્ષાનુક્તેતરવ્યવચ્છેદપૂર્વકમાહ--જ્ઞાનસ્યેતિ ॥ સ્વતો વિરોધાભાવાત્ 2 સ્વવિષયકૃતસ્યૈવ વિરોધસ્ય વાચ્યત્વાદિતિ હિ શબ્દઃ।
1. એકે - અ. 2. સ્વપદં નાસ્તિ - મુ. અ આ.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 43.
તત્ર દ્વિતીયતૃતીયયોસ્તદ્વિરુદ્ધાવિષયકત્વવિશેષણેન ચતુર્થસ્ય તદ્વ્યાપ્યાવિષયકત્વવિશેષણેન નિરસ્તતયા હેતોરાદ્યં પ્રામાણ્યનિશ્ચયત્વરૂ 1 પં સાધ્યં વિનાનુપપત્તેઃ ।
એતેન તદ્વિતીયહેતાવપ્યપ્રયોજકતોદ્ધૃતા । પક્ષીકૃતજ્ઞાને પ્રામાણ્યવિષયકત્વં પ્રામાણ્યુવ્યાપ્યવિષયકત્વં પ્રામાણ્યાભાવવિષયકત્વં પ્રામાણ્યાભાવવ્યાપ્યવિષયયકત્વમુભયોદાસીનવિષયકત્વં ચેતિ સંભાવિતે પ્રકારપઞ્ચકે દ્વિતીયસ્ય તદ્વ્યાપ્યત્વાવિષયકત્વવિશેષણેન તૃતીયાદીનાં ચ ત્રયાણાં તદભાવનિશ્ચયવિરોધિનિશ્ચયત્વેન નિરાસાદ્ધેતોરાદ્યં પ્રામાણ્યવિષયકત્વરૂ 2 પસાધ્યં વિનાનુપપત્તેઃ । તત્રાદ્યં નિશ્ચયપદં તદભાવસંશયવિરોધિનિ તદભાવનિશ્ચયે દ્વિતીયં તુ તદભાવનિશ્ચયવિરોધિનિ તદભાવસંશયે વ્યભિચારવારકમ્ ।
એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- પક્ષીકૃતજ્ઞાનૈત્યાદિના ॥ ઉભયેતિ ॥ પ્રામાણ્યતદ્વ્યાપ્યપ્રામાણ્યાભાવતદ્વ્યાપ્યરૂપોભયોદાસીનેત્યર્થઃ । સઙ્ગતયા પ્રસક્તમપ્રયોજકત્વં પૂર્વં નિરસ્ય વિશેષણકૃત્યમાહ-- તત્રાદ્યમિતિ ॥ તત્ર દ્વિતીયહેતાવિત્યર્થઃ । તદભાવજ્ઞાનવિરોધિજ્ઞાનત્વાદિત્યુક્તે વ્યભિચારાદુભયત્ર નિશ્ચયપદેન તદ્વારણમિત્યર્થઃ--
તદ્વિષયવ્યવહારહેતુ પ્રત્યયત્વાદિતિ તૃતીયહેતૌ ॥ કુઙ્કુમગન્ધવ્યઙ્ગ્યવ્યવહારહેતૌ ઘૃતાદિસંયોગરૂપવ્યઞ્જકેવ્યઙ્ગ્યાવિષયકે વ્યભિચારવારકં પ્રત્યયપદં પ્રામાણ્યાવિષયકં ઘટાદિજ્ઞાને વ્યભિચારવારકં તદ્વિષયકવ્યવહારહેત્વિતિપદં ઇતિ સ્પષ્ટમિતિ વિશેષણકૃત્યમનુક્ત્વા સિધ્યપ્રયોજકત્વે ક્રમેણ નિરાહ -- સુખેતિ ॥
1. પસાધ્યં - છ. 2. પં - છ.
સ્વત- અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 44.
--------- -------------- ---------
સુખસાક્ષાત્કારસ્ય તત્પ્રામાણ્યાભિલાપસ્ય ચ મધ્યે પ્રામાણ્યાનુમિત્યઙ્ગીકારે 1 ચાનુભવવિરુદ્ધં વ્યાપ્તિસ્મરણાદિ બહુ કલ્પ્યં
સ્યાત્ । સુખસાક્ષાત્કારસ્ય તત્સાક્ષાત્કા 2 રાભિલાપસ્ય ચ મધ્યેપિ તત્કલ્ય્યં સ્યાત્ પ્રામાણ્યાનુમિતિ પ્રામાણ્યાભિલાપર્યોર્મધ્યે ઽપિ જ્ઞાનાન્તરં કલ્પ્યં સ્યાદિતિ ન તૃતીયહેતુરસિદ્ધઃ । નાપ્યપ્રયોજકઃ વ્યવહર્તવ્યજ્ઞાનસ્ય વ્યવહારહેતુત્વાત્ ।
સુખમનુભવામીતિ પ્રત્યયસ્ય ન સુખાનુભવપ્રામાણ્યવ્યવહારહેતુત્વમસ્તિ કિન્તુ સુખસાક્ષાત્કારાનન્તરં અયં સુખાનુભાવઃ પ્રમા સુખસાક્ષાત્કારત્વાત્ પુર્વસુખસાક્ષાત્કારવદિત્યાદિલિઙ્ગજન્યપ્રામાણ્યાનુમિતેરેવેત્યભ્યાસદશાપન્નસ્થલે ઝડિતિ પ્રામાણ્યાનુમિતિસામગ્રીસમવધાનં સ્વકારણાધીનમિતિ જ્ઞપ્તિપ્રામાણ્યાન્તે મણિકૃદુક્તદિશા પ્રમાણ્યાનુમિત્યઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ-- વ્યાપ્તિસ્મરણાદીતિ ॥ પરામર્શાનુમિતી આદિપદાર્થઃ । અતિપ્રસઙ્ગં ચાહ -- સુખેતિ ॥ તત્કાલ્યપ્યમિતિ ॥ જાતિવ્યક્તયોરેકવિત્તિવેદ્યત્વનિયમમનુપેત્ય 3 સાક્ષાત્કારસ્વરૂપજ્ઞાનાન્તરં સુખજ્ઞાનમિદં સાક્ષાત્કારઃ સ્વવૃત્તિવર્તમાનવિષયકત્વાદિતિ સુખસાક્ષાત્કારત્ત્વાનુમિતિમુપેત્ય તદ્ધેતુવ્યાપ્તિસ્મરણાદિકં કલ્પ્યં સ્યાદિત્યર્થઃ । જ્ઞાનાન્તરં શાબ્દાદિરૂપમિત્યર્થઃ । અત્રાપિ હેતૂચ્છિત્તિરેવ વિપક્ષે બાધિકેત્યાહ -- વ્યવહર્તવ્યેતિ ॥
1. વા -ગ. 2. રત્વા - મુ. 3. સુખ - મુ. અ. આ.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 45.
---------- ---------- --------
ન ચ ઘટવિશેષ્યકત્વે સતિ ઘટત્વપ્રકારકત્વલસ્યૈવ પ્રામાણ્યરૂપત્વાચ્ચતુર્થહેતૌ સાધ્યવૈશિષ્ટ્યમ્ । ત્વયાપ્યઙ્ગીકૃતસ્ય પ્રામાણ્યોલ્લેખમાત્રસ્ય હેતુત્વાત્ । ત્વદનઙ્ગીકૃતસ્ય સત્તયા તદુલ્લેખસ્ય ચ સાધ્યત્વાત્ । મન્મતે કેવલાનુપ્રમાણસાધારણસ્ય 1 યાથાર્થ્યરૂપપ્રામાણ્યવિષયકત્વસ્ય સાધ્યત્વાત્ કેવલપ્રમાણાસાધારણસ્યોલ્લેખસ્ય હેતુત્વાચ્ચ ॥
તજ્જ્ઞાનપ્રકારેત્યાદિચતુર્થહેતૌ દલદ્વયકૃત્યં પરોક્તનિરુક્તિભઙ્ગે વ્યનક્તમિતિ વ્યભિચારશઙ્કાનવશાત્સન્દિગ્ધાસિદ્ધિસ્વરૂપાસિદ્ધી ક્રમેણ નિરાહ -- નચેત્યાદિના ॥ સુખં મે ભૂયાદિતીચ્છાયામુક્તરૂપપ્રકારકત્વે સત્યપિ ન પ્રામાણ્યમિતિ તદેવ તદિત્યસિદ્ધિમિતિ કશ્ચિત્ । તન્ન । સુખત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાદિરૂપપ્રામાણ્યસ્ચેચ્છાયામપિ સત્વાત્ । સુખત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાદિકં તદિત્યશક્યશઙ્કમ્ । મન્મત ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણવિરોધાત્-- ઉલ્લેખમાત્રસ્ય ॥ વિષયત્વમાત્રસ્યેત્યર્થઃ । માત્રપદેન સત્વવ્યાવૃત્તિઃ । એતેન યન્મતે તદ્વત્વમનુવ્યવસાયસ્ય સર્વથૈવાવિષયો ન તન્મતે નાયંહેતુર્વક્ષ્યમાણદિશા પ્રસાધ્યાઙ્ગકોવેતિ સૂચિતમ્ । નનુ સિદ્ધાન્તે 2 સત્વાસત્વૌદાસીન્યેન તદ્વિષયકત્વાભાવાત્સાધ્યાવૈશિષ્ટ્યં સ્યાદિત્યત આહ -- મન્મત ઇતિ ॥ વાદજલ્પકથયોઃ પ્રયોગદશાયામિત્યર્થઃ । વહ્નિમાત્રસાધને પર્વતીયવહ્નિના પર્યવસાનમિવ જ્ઞાનમાત્રનિષ્ટપ્રામાણ્યેન
પક્ષધર્મતાબલાત્પર્યવસાનમિતિ ભાવઃ ॥
1. ણયા - ચ. મુ. 2. સત્વા ઇતિ. ન - મુ.
સ્વત- અનુ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 46.
--------- ------------- ----------
1 કેચિ 2 ત્તુ તથાઙ્ગીકર્તવ્યત્વં સાધ્યમિતિ ન સાધ્યાવૈશિષ્ટ્યમિત્યાહુઃ ॥
નાપ્યસિદ્ધિઃ સુખમેવ સુખત્વેનાનુભવામિ સ્તમ્ભમેવ સ્તમ્ભત્વેન 3 જાનામીત્યનુભવાત્ । એતેનોક્તવક્ષ્યમાણાનુમાનેષુ બાધો નિરસ્તઃ । સુખમેવ સુખત્વેનાનુભવામીત્યાદિજ્ઞાને પ્રામાણ્યશબ્દાનુલ્લેખેપિ તદર્થસ્ય સુખત્વવતિ સુખત્વપ્રકારકત્વ 4 રૂપસ્ય પ્રામાણ્યસ્યોલ્લેખાત્ । યદ્વા વિમતઃ પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્ર્યસમવહિતો ઽનુવ્યવસાયઃ --
એતેનેતિ ॥ તદ્વદ્વિશેષ્યત્વોલ્લેખા 5 દેરનુભવસિદ્ધત્વેનેત્યર્થઃ । તદેવ વ્યનક્તિ -- સુખમેવેતિ ॥ અનુલ્લેખેપીતિ ॥ ઇદં જ્ઞાનં પ્રમાણમિત્યનાકરેપીત્યર્થઃ--ઉલ્લેખાત્ ॥ વિષયીકરણાદિત્યર્થઃ।

પૂર્વોક્તહેતુવિશેષણેષુ પ્રતિવાદિવિપ્રતિપત્તેઃ પ્રસાધ્યાઙ્ગકત્વં મન્વાનઃ પ્રાગુક્તપક્ષતાવચ્છેદકેષ્વેકં પક્ષતાવચ્છેદકં કૃત્વાન્ય હેતુકૃત્યાહ-- યદ્વેતિ ॥ યદ્વા પૂર્વં પ્રામાણ્યં ક્વાપિ નાનુવ્યવસાયવેદ્યમિતિ મતમુપેત્ય પ્રામાણ્યાનુમિતિદૃષ્ટન્તેન પ્રયોગા ઉક્તાઃ ઇદાનીં તુ ક્વચિત્તદ્વેદ્યમિતિ મતમુપેત્ય તદૃષ્ટાન્તેનાહ -- યદ્વેતિ ॥ વિમત ઇતિ ॥ પ્રામાણ્યવિષયકત્વાવિષયકત્વાભ્યાં વિપ્રતિપત્તિવિષયૈત્યર્થઃ વિમતેરપિ નિયતવિષયત્વાયાવચ્છેદકમાવશ્યકમેવ તત્કિમિત્યત આહ -- પ્રામાણ્યેતિ ॥ ઉપસ્થાપકેતિ ॥ ઉપસ્થિતિતત્સામગ્રીત્યર્થઃ। નન્વેવમુક્તરૂપાનુવ્યવસાયત્વસ્યૈવ પક્ષતાવચ્છેદકત્વસંભવે કિં વિમત્યેતિચેન્ન"યદ્યપિ વિમતિરપિ નિયતવિષયત્વાયાચ્છેદકસાપેક્ષા ।
1. ઇયં પઙ્તિઃ નાસ્તિ - છ.ક.ગ. 2. ત્ત-ચ. મુ. 3. અનુભવામિ - ચ. મુ.
4. ત્વાદિ - છ- ક. મુ. 5. કત્વાદે - કું.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 47.
--------- ----------- --------
સ્વવિષયવ્યવસાયપ્રામાણ્યવિષયકઃ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહેતુવ્યવસાયવિષયકાનુવ્યવસાયત્વાત્ ;
તથાપિ સાવયવત્વસાધિતેન કાર્યત્વેન પૃથિવ્યાઃ સકર્તુકત્વસાધનમિવ સ્વનિયામકનયતયા લધ્બ્યા વિમત્યા પક્ષતાવચ્છેદો ન વિરુદ્ધઃ"ઇતિ ન્યાયામૃતોક્તદિશોપપત્તેરિતિ તાત્પર્યમ્ । અત્ર પ્રામાણ્યેતિ વિશેષણોક્ત્યા પ્રતિબદ્ધાનુવ્યવસાયે બાધશઙ્કા અનુવ્યવસાય ઇત્યુક્ત્યા ઘટજ્ઞાનમિતિશાબ્દજ્ઞાને બાધશઙ્કા નિરસ્તેતિ ધ્યેયમ્ । અતીતાદ્યવિષયકપ્રત્યક્ષત્વાદિરૂપત્વાદનુવ્યવસાયત્વસ્ય પ્રથમજ્ઞાનગોચરાનુવ્યાવસાયોત્ર પક્ષત્વેન પર્યવસિતો જ્ઞેયઃ । ઉત્તરજ્ઞાનગોચરસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વેનોપાદાનાત્ । સ્વવિષયેતિ સાધ્યાંશઃ પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયઃ । પ્રામાણ્યપ્રકારકો વેત્યપિ ધ્યેયમ્ । પ્રગુપસ્થિતેરપ્રયાજેકતયા નિર્વિકલ્પકભઙ્ગે વ્યક્તત્વાત્ । નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહેત્વિતિ વ્યવસાયવિશેષ 1 ણેન સંશયાદિગોચરાનુવ્યવસાયો અનુવ્યવસાયેત્યુક્ત્યા તાદૃશજ્ઞાનગૌચરશાબ્દજ્ઞાને ચ ન વ્યભિચારઃ । અનુવ્યવસાયત્વં ચાતીતાનાગતાવિષયકપ્રત્યક્ષત્વં ન તુ
તત્પ્રકારપ્રકારકતયા તત્પ્રકારવદ્વિશેષ્યકતયા તજ્જ્ઞાનત્વરૂપમિતિ યુક્તમ્ । નિષ્કમ્પેત્યાદિવિશેષણવૈયર્થ્યાત્ । પૂર્વોક્તહેતુસાઙ્કર્યાચ્ચ । નાપિ જ્ઞાનાંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષત્વમ્ ઉત્તર 2 હેતુસાઙ્કર્યાત્ । અત એવ સામાન્યેત્યાદિના વક્ષ્યમાણજ્ઞાનદ્વયેપિ ન વ્યભિચારઃ તસ્યાતીતાદિવિષયકત્વાત્ અત્ર નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તીત્યસ્ય સંવાદિપ્રવૃત્તીત્યર્થઃ । તેન શુક્તિરૂપ્યજ્ઞાનગોચરાનુવ્યવસાયો સાક્ષિરૂપે તત્ર પ્રામાણ્યગ્રહસ્ય માનત્વેન તન્નિષ્ઠપ્રામાણ્યાવિષયકે ન વ્યભિચારઃ -- ઉક્તરૂપેતિ ॥
1.ણન્તેન - મુ. 2. હેતુપદં નાસ્તિ - મુ . અ.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 48.
--------- ---------- ---------
ઉક્તરૂપવ્યવસાયાંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષત્વાદ્વા, ગૃહીતપ્રામાણ્યેન જ્ઞાનેન સમાનવિષયકસ્યોત્તરસ્ય જ્ઞાનાન્તરસ્યાનુવ્યવસાયવત્ ॥
અત્ર દ્વિતીયહેતૌ લૌકિકપદમ્ સામાન્યપ્રત્યાસત્ત્યા 1 દિજન્યે વ્યવસાયવિષયકે જ્ઞાને વ્યભિચારવારણાય । 2 જ્ઞાનાંશ ઇતિ
વિશેષણં તુ સ્મુત્યુપનીતે ઽતીત 3 ઘટજ્ઞાને તદ્વિષયકમહં ઘટજ્ઞાનવાના 4 સમિતિ યજ્જ્ઞાનમાત્માંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષં તત્રવ્યભિચારવારણાર્થમ્ । ન ચ તવ ઘટજ્ઞાનમસ્તીતિ શાબ્દજન્યં યદ્ઘટજ્ઞાનવિષયકં જ્ઞાનં તદનુવ્યવસાયે વ્યભિચારઃ શઙ્ક્યઃ ।
નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહેતુવ્યવસાયાંશ ઇત્યર્થઃ । લૌકિકત્વં ચાલૌકિકપ્રત્યાસત્યજન્યત્વમ્ । સંશયાદિગોચરાનુવ્યાવસાયે વ્યભિચારનિરાસાયોક્તરૂપવ્યવસાયાંશ ઇત્યુક્તિઃ । ગૃહીતપ્રામાણ્યેનેતિ બહુવ્રીહિઃ । 5 ઘટાદિજ્ઞાને પ્રવૃત્તિસામર્થ્યાદિના પ્રામાણ્યાનુમિત્યન્તરં તત્રૈવાયં ઘટ ઇત્યાદ્યુક્પન્નસમાનાધિકરણજ્ઞાને પ્રામાણ્યં તદનુવ્યવસાયવેદ્યમિતિ
પ્રાચીનન્યાયમતે ઽભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ । ઉપપાદયિષ્યતે ચાગ્રે ગ્રન્થ એવ ।
સામાન્યપ્રત્યાસત્ત્યાદીતિ ॥ જ્ઞાનત્વસામાન્યેત્યર્થઃ । આદિપદેન યોગજપ્રત્યાસત્તજ્ઞાનપ્રત્યાસત્યોર્ગ્રહઃ -- જ્ઞાનાંશ ઇતિ ॥ ઉક્તરૂપવ્યવસાયાંશ ઇત્યુક્તૈકદૈશાનુવાદઃ । વિશિષ્ટસ્ય હેતોર્વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય 6 વિવેકેન સમાધિમાહ-- નચેત્યાદિના ॥
1. ત્તિજન્યે - છ. 2.વ્યવસાયાંશે - છ. ક. 3. તે- ચ છ ક ગ.
4. નિ-કું. 5.યત્ર - મુ. અ. 6. વ્યતિરેકેણ - આ.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 49.
--------- ---------- -----------
ઘટજ્ઞાનાંશેઘટત્વવતિ ઘટત્વપ્રકારકત્વરૂપસ્ય તદીયસ્ય પ્રામાણ્યસ્યાગ્રહણેન સાધ્યા1 ભાવેપિ લૌકિકપ્રત્યક્ષત્વાભાવેન હેત્વભાવાત્ । ઘટજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાંશે તુ હેતોઃ સત્વે ઽપિ ઘટજ્ઞાનત્વવતિ ઘટજ્ઞાનત્વપ્રકારકત્વરૂપ્રામાણ્ય 2 ગ્રહણેન સાધ્યસદ્ભાવાત્ ॥
ન ચ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ । ઉત્તરસ્ય જ્ઞાનાન્તરસ્ય પૂર્વેણ પ્રામાણ્યગ્રહણેનાવ્યવહિતત્વે તસ્યૈવ વ્યવહિતત્વે તુ પ્રામાણ્યસ્મરણસ્યૈવ --
"સ્વર્ગસાધનં યાગ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યે નિશ્ચિતે તત્સમાનવિષયકજ્ઞાનાન્તરે અપ્રામાણ્યશઙ્કા ભવતીતિ જ્ઞાનાન્તરમગૃહીતપ્રમાણ્યમપિ"ઇત્યાદિમણિકૃદુક્તેરુત્તરજ્ઞાનાનુવ્યવસાયે પ્રામાણ્યવિષયકત્વં વિપ્રતિપન્નમિતિ વદન્તં પ્રતિ સાધ્યસત્વં દૃષ્ટાન્તે વ્યનક્તિ-- ન ચ દૃષ્ટાન્ત ઇત્યાદિના ॥ ઉત્તરસ્યેતિ ॥
અનુમિત્યાદિના ગૃહિનપ્રામાણ્યકાત્ પૂર્વજ્ઞાનાદુત્તરસ્યેત્યર્થઃ -- તસ્યાવેતિ ॥ વિશેષણજ્ઞાનતયેત્યન્વયઃ । પ્રામાણ્યાનુમિતિરેવ પ્રામાણ્યઘટકઘટત્વાદિવિશેષણજ્ઞાનત્વેન પ્રામાણ્યાનુમિત્યનન્તરમેવ ઘટઘટત્વનિર્વિકલ્પકં વિનૈવ ઘટત્વાદિવિશિષ્ટવ્યવસાયોત્પત્તૌ તદુત્તરકાલે વિનશ્યત્પ્રામાણ્યજ્ઞાનસત્વાદિતિ ભાવઃ ।
ન ચ વક્ષ્યમાણદિશા પૂર્વોત્તરજ્ઞાનયોઃ પ્રામાણ્યસ્યૈકત્વેપ્યુત્તરજ્ઞાનગતત્વેન પૂર્વમભાનાન્ન તત્રોપનય ઇતિ શઙ્ક્યમ્ ।
1. ધ્યસ્યા - છ. 2. સ્ય - કું.
સ્વત- અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 50.
---------- ----------- ---------
વિશેષણજ્ઞાનતયા ત્વદભપ્રેતાયા વિશેષણોપસ્થિતિવિશેષ્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષતદસંસર્ગા-
ગ્રહરૂપવિશિષ્ટજ્ઞાનસામગ્ર્યાઃ સત્વેન જ્ઞાનાન્તારાનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યવિશિષ્ટવ્યાવસાયવિષયકત્વાત્ ॥
નનુ તજ્જ્ઞાનવિષયકેત્યાદિસ્વતસ્ત્વનિરુક્તૌ તચ્છેબ્દેન વ્યક્તિવિશેષો ન વિવક્ષ્યતે । કિન્તુ ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયીભૂતજ્ઞાનમાત્રમ્ ।
યદવચ્છેન યત્ર યદ્ગ્રૃહીતં તત્ર તદ્ગ્રહત્વસ્યૈવૌપનસામગ્રીત્વાત્ । ચન્દનખણ્ડ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષે તથા દર્શનાત્ । તથાચ તદ્વિષયકત્વાવચ્છેદેન પૂર્વજ્ઞાને પ્રામાણ્યગ્રહાત્તદ્વિષયકત્વેન જ્ઞાતે દ્વિતીયજ્ઞાને તદુપનયો ભવત્યેવેતિ ભાવઃ -- સન્નિકર્ષેતિ ॥
સંયુક્તસમવાયરૂપેત્યર્થઃ -- તદિતિ ॥ વિશેષણવિશેષ્યયોઃ પ્રામાણ્યતદાશ્રયજ્ઞાનયોરસંસર્ગેત્યર્થઃ ।

યત્તુ મણાવુક્તં"તજ્જ્ઞાનવિષયકજન્યજ્ઞાનાજન્યજન્યજ્ઞાનવિષયત્વં 1 સ્વતસ્તવમ્ । તદન્ય 2 ગ્રાહ્યત્વં હિ પરતસ્ત્વમ્ । મનસા ચૌવં પ્રામાણ્યગ્રહસ્ય તજ્જ્ઞાનવિષયકજન્યજ્ઞાનજન્યત્વાન્ન પરતસ્ત્વહાનિ -"રિતિ તદ્ધૃદિ કૃત્વા પ્રકારાન્તરેણ સાધ્યવૈકલ્યમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાજન્યત્વે સતિ સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનુપ્રામાણ્યવિષયકત્ત્વં સાધ્યાર્થં મન્વાનસ્યેયં સાધ્યવૈકલયશઙ્કેતિ ધ્યેયમ્ । તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનસાપેક્ષત્વોપપાદનાયાહ -- તચ્છબ્દેનેતિ ॥ માત્રમિતિ ॥ ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયયત્કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનામિત્યર્થઃ । પૂર્વજ્ઞાનસ્ય ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયત્વલાભાય સાપેક્ષત્ત્વોપપાદનાય ચાહ -- સમાનેતિ । પ્રામાણ્યસ્ય ભિન્નત્વે તજ્જ્ઞાનસાપેક્ષત્વાયોગાત્ । તતશ્ચ કિમિત્યત આહ -- એવઞ્ચેતિ ॥
1. વા - મુ. 2. થા- મુ.
સ્વત- અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 51.
----------- -------- ---------
સમાનવિશેષ્યકત્વે સતિ સમાનપ્રકારકયોશ્ચ જ્ઞાનયો ર્વિશેષ્યપ્રકારઘટિતં પ્રામાણ્યમેક 1 મેવ । એવં ચોક્તાનુવ્યવસાયસ્ય ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રય દ્વિતીયજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાનપેક્ષત્વેપિ પ્રથમજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનસાપેક્ષત્વા ન્ન સ્તતસ્ત્વમિતિ સાધ્યવૈકલ્યમિતિચેન્ન । વ્યવસાયપ્રામાણ્યમ 4 નુવ્યવસાયસ્ય 3 વિષયો ન વેતિ વિપ્રતિપત્તાવ 4 નુવ્યવસાયવિષયત્વમાત્રસાધનત્ । તસ્ય ચ દૃષ્ટાન્તે સત્વાત્ । તજ્જ્ઞાનવિષયકેત્યાદિનોક્તસ્વતસ્ત્વસ્યાપિ પક્ષધર્મતાબલાત્સિદ્ધેશ્ચ ॥
તત્પદેનોક્તરૂપજ્ઞાનમાત્રે ઽભિમતે સતિ પ્રામાણ્યસ્યૈકત્ત્વે ચ સતીત્યર્થઃ -- સાપેક્ષત્વાદિતિ ॥ પ્રામાણ્યરૂપ વિશેષણોપનાયકત્ત્વેનેતિ ભાવઃ-- સાધ્યવૈકલ્યમિતિ ॥ જ્ઞાનપ્રામાણ્યં તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાજન્યજ્ઞાનગ્રાહ્યં ન વેતિ વિપ્રતિપત્તૌ તદૃશજ્ઞાનગ્રાહત્ત્વસ્યૈવ સ્વતસ્ત્વવાદિના સાધ્યત્વાત્ । તસ્ય ચ દ્વિતીયજ્ઞાનપ્રામાણ્યે ઽભાવેન તદનુવ્યવસાયે તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાજન્યત્ત્વે સતિ સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યવિષયકત્વરૂપસાધ્યસ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ । પરોક્તસ્વતસ્ત્વેપિ ન દોષ ઇત્યાહ -- તજ્જ્ઞાનેતિ ॥ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યાનુગમાર્થં 5 સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યવિષયક ઇત્યેવ સાધ્યકરણેપિ ત્ત્વદભિમતવિશિષ્ટસાધ્યસિદ્ધિઃ હેતોઃ પક્ષધર્મતો સ્યાદેવ । નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહેતુવ્યવસાયવિષયકાનુવ્યાવસાયત્વાદિરૂપહેતુના પ્રથમજ્ઞાનગોચરાનુવ્યવસાયરૂપપક્ષનિષ્ઠેન --
1. પ્રકાર- ક. 2. પ્ય - ક. 3. યવિ - છ - ક. 4.પ્ય - ક 5.સ્વપદં ન -આ.
સ્વત - અનુ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 52.
---------- ----------- ------------
યદ્વા અનુમિત્યનુવ્યાવસાયો દૃષ્ટાન્તઃ । ન ચ નવીનન્યાયમતે તત્રાપિ સ્વતઃ પ્રામાણ્યાભાવાત્સાધ્યવૈકલ્યમ્ । તથાત્વે તત્પ્રામાણ્યે કદાચિત્સંશયવિપર્યયવ્યતિરેકપ્રમાન્યતરાપાતાત્ ॥
- પ્રામાણ્યવિષયકત્વં સિદ્ધ્યત્ 1 અનુવ્યવસાયસ્ય તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાનપેક્ષત્ત્વાદુક્તરુપમેવ સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ ॥
અનુમિત્યાદિપ્રામાણ્યં સ્વત ઇતિ પ્રાચીનમતાનુરોધેનાહ-- યદ્વેતિ ॥ એતેન ભિન્નભિન્નદૃષ્ટાન્યકથનેન મન્મતે સર્વત્ર સ્વતસ્ત્વમિવ ત્વન્મતે ન સર્વત્ર પ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વમ્ । ક્વચિત્સ્વતસ્ત્વસ્યા 2 ભ્યુપગમાત્ । તથાચ કિમર્ધજરતીયેન સર્વત્રાપિ સ્વતસ્ત્વમેવોપેયમિતિ સૂચિતમ્ ॥
નનુ મણૌ"યત્ત્વનુમાનસ્ય નિરસ્તસમસ્ત 3 ભ્રમાશઙ્કસ્ય સ્વત એવ પ્રામાણ્યગ્રહ ઇત્યુક્તમાચાર્યૈઃ તદ્ધૂમતિ વહ્નિજ્ઞાનત્વમનુમિતેઃ પ્રામાણ્યનિયતમનુવ્યવસાયેચો 4 પનીતમ્ તતો વિશેષદર્શનાન્ન તત્રાપ્રામાણ્યશઙ્કેતિ । પ્રામાણ્યનિશ્ચચયાદિવાપ્રામાણ્યશઙ્કાવિરહાદર્થં નિશ્ચિત્ય નિષ્કમ્પવ્યવહાર ઇત્યભિપ્રાયમ્ 5"ઇતિ
પ્રાચીનમતસ્યાન્યથાતાત્પર્યસ્યોક્તત્વાત્કથં તન્મતે ઽયન્દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય તેનાપ્યઙ્ગીકરયતિ -- યચેત્યાદિના ॥
સંશયેતિ ॥ અનુમિતિઃ પ્રમા ન વેતિ સંશયઃ અપ્રમૈવેતિ વિપર્યયઃ પ્રમા ન ભવતીતિ પ્રામાણ્યવ્યતિરેકવિષયપ્રમા ના સ્યાત્ । તદ્વિરોધિનઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યાનુદયાદિત્યર્થઃ । ન ચેષ્ટાપત્તિઃ । નિરસ્તસમસ્તવિભ્રમેત્યુક્તિવિરોધાત્ ।
1. તિ। પ્રચીનમતસ્યાન્યથાતાત્પર્યસ્યાસિદ્ધત્વાત્ - અ. 2. પ્ય - આ મુ.
3. વિ - અ. 4. નો - કું. 5. ય"ઇત્યુક્તત્વા - અ.
સ્વત - અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 53.
---------- -------- -------
નનુ વહ્નિજ્ઞાનપ્રમાણ્યનિયતસ્ય ધૂમવદ્વિશેષ્યકત્વે સતિ વહ્નિપ્રકારકત્વસ્યાનુમિત્યનુવ્યાવસાયેન ગ્રહણા 1 ત્તત્રાસંશય ઇતિ ચેન્ન । અનુમતેર્વહ્નિમત્વમાત્રવિષયકત્વેન બહિરર્થસ્ય ધૂમત્વસ્યોપનાયકાભાવેનાનુવ્યવસાયાવિષયત્વાત્ ॥
2 વ્યતિરેકપ્રમાપત્તેરનિષ્ચત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ । અત એવ ન ધર્મ્યજ્ઞાનાદિનોપપત્તિઃ । કદાપિ વિભ્રમાભાવોપગમાત્ । અત્ર સંશયવિપર્યયયોરેકરાશીકરણાદન્યતરેતિ સાધુ ।
મણ્યુક્તમેવ સંશયાદિનિવૃત્યુપાયમાશ્કતે -- નન્વિતિ ॥ નિયતસ્યેતિ ॥ યત્ર ધૂમવદ્વિશેષ્યકત્વે સતિ વહ્નિપ્રકારકત્વં તત્ર વહ્નિમદ્વિશેષ્યકત્વે સતિ વહ્નિપ્રકારકત્વમિતિ વ્યાપ્તેરિતિ ભાવઃ । કિં ધૂમવદ્વિશેષ્યકત્વમનુમિત્યુપનીતમેવ તદનુવ્યવસાયેન ગૃહ્યત ઇત્યુચ્યતે અથ પરામર્શોપનીતમિતિ હૃદિ વિકલ્પ્યાદ્યં નિરાહ -- અનુમિતેરિતિ ॥ ઉપનાયકેતિ ॥ અનુવ્યવસાયે ભાવકાભાવેનેત્યર્થઃ । ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । પ્રામાણ્યનયતસ્યાપિ તત્વેનાભાને સંશયા 3 નિરાસાત્ । ધૂમવદ્વિશેષ્યકત્વાદે ર્વહ્નિમદ્વિશેષ્યકત્વવ્યાપ્યત્વસ્ય બહિરર્થસ્યાનુમિતૌ સર્વથાભાનાભાવેન તદનુવ્યવસાયે તસ્યોપનાયકાભાવેનાનુવ્યવસાયાવિષયકત્વાદિત્યાપિ ધ્યેયમ્ । યત્તુ પ્રામાણ્યવ્યાપ્યસ્ય સ્વરૂપેણૈવ જ્ઞાનં સંશયાદિવિરોધીત્યેતદિહૈવાનન્યગત્યા કલ્પ્યત ઇતિ તન્ન । સ્વતસ્ત્વેનાપ્યુપપત્યાનન્યગતેરભાવાત્ ।
1. ન્ન તત્ર સંશય - છ. 2. વ્યભિચાર - આ. 3. દેર - મુ - અ- આ.
સ્વત-અનુ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 54.
-------- ---------- ---------
ન ચ લિઙ્ગપરામર્શસ્તદુપનાયકઃ । યત્રાનુમિતિદ્વયેચ્છા તત્ર પરામર્શાનન્તરં પ્રથમાનુમિતિરૂપસાધ્યસિદ્ધેઃ સત્વેપ્યનુમિતિત્સાધીનપક્ષતાયાઃ સત્વેનાનુમતિત્યનન્તતરં તદનુવ્યવસાયકાલે ઉપનાયકપરામર્શનાશાત્ । જ્ઞાનાન્તરોપનીતસ્ય જ્ઞાનાન્તરાનુવ્યવસાયેન ગ્રહણે ઽપિપ્રસઙ્ગાચ્ચ । વહ્નમનુમિનોમીત્યનુવ્યવસાયેન ધૂમત્વસ્યાનુલ્લેખનાત્ 1।
દ્વિતીયં નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ અનુમિતિદ્વયેચ્છેતિ ॥ નનુ પૂર્વં મમાનુમિતિદ્વયં સ્યાદિતીચ્છા પશ્ચાલ્લિઙ્ગપરામર્શઃ પશ્ચાદનુમિતિઃ । અનન્તરં દ્વિતીયાનુમિત્યુત્પત્તિવેલાયાં ધૂમવત્ત્વોપનાયકસ્ય પરામર્શસ્યાનાશેપિ દ્વિતીયોત્પત્તિસમયે પૂર્વોત્પન્નેચ્છાયા અભાવાદનુમિત્સાયા અભાવેન દ્વિતીયાનુમિત્યુત્પાદ એવાયુક્ત ઇતિ ચન્ન । અનુમિત્સાપદેનાનુમિત્સાવિષયસિધ્યનનુગુણાનન્તરિતત્વસ્ય વિવક્ષિતત્ત્વાત્ । તથૈવ પક્ષતાલક્ષણે ઽભિધાવાદિતિ ભાવઃ । પક્ષતાયા ઇત્યુપલક્ષણમ્ । વિનશ્યદવસ્થપરામર્શભાવાદિત્યપિ ધ્યયમ્ ।

અનુમિત્યનન્તરમિતિ ॥ દ્વિતીયાનુમિ 2 ત્યુત્પત્યનન્તરમિત્યર્થઃ । અનુમિત્યન્તરમિતિ પાઠે જાયત ઇતિ શેષઃ । નનુ તદાપરામર્શનાશેપિ તજ્જન્યસંસ્કારસહિતાનુવ્યવસાયસ્યાસ્તુ તદ્ગ્રહણમિત્યત આહ -- જ્ઞાનાન્તરેતિ ॥
ઘટજ્ઞાનાનુવ્યવાસાયે પટજ્ઞાનોપનીતસ્ય ભાનાપત્તેરિત્યર્થઃ । નનુ તદુપનીતસ્ય તજ્જન્યજ્ઞાનાન્તરૂનુવ્યવસાયેન ગ્રહણમિત્યુક્તૌ ન દોષૈત્યત આહ -- વહ્નિમિતિ ॥ એતેન પરામર્શનિષ્ઠપ્રામાણ્યાનુમિત્યુપનીતં ધૂમવદ્વિશેષ્યકત્વમિતિ પ્રત્ત્યક્તમ્ ।
1. લેખાત્ - ચ, લેખાચ્ચ - કું. 2. ઉત્પત્તિપદં ન - મુ.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 55.
---------- ---------- --------
એતેનૈવ ધૂમવત્વે પરામર્શોપનીતે ઽનન્તરં વહ્નિમત્વવિષયત્વેન જાયમાનાનુમિતિઃ સુરભિચન્દનમિતિ જ્ઞાનવદ્વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્ય 1 જ્ઞાનસામગ્રીમહિમ્ના લિઙ્ગોપહિતલૈઙ્ગિકવિષયેતિ સૈવોપનાયકેતિ નિરસ્તમ્ । અનુમિતેર્વહ્નિમત્વમાત્રવિષયત્વાનુભવબલેન પ્રત્યક્ષજ્ઞાન એવ સામગ્રીમહિમ્નઃ સંકેચાત્ । અસંકોચે વા ધૂમવતિ ધૂમપ્રકારકત્વરૂપસ્ય 2 પ્રામાણ્યસ્યાનુમિત્યનુવ્યાવસાયેન ગ્રહણે 3 ધૂમવત્ત્વાંશે 4 ઽનુમિતિઃ સ્વતઃ પ્રામાણ્યાદૃષ્ટાન્તસિદ્ધિઃ । કિઞ્ચૈવં વહ્નિમત્વાંશસ્ય
સાક્ષાદનુમિત્યુપનીતત્વાદ્વહ્નિમદ્નશેષ્યકત્વે સતિ વહ્નિપ્રકારકત્વરૂપં પ્રામાણ્યમેવાનુમિત્યનુવ્યવસાયસ્ય 5 વિષયોસ્ત્વિતિ ન સાધ્યવૈકલ્યમ્ ।
સૈવેતિ ॥ અનુમિતિરેવેત્યર્થઃ । એતેનૈવેત્યુક્તં વ્યાનક્તિ-- અનુમિતેરિત્યાદિના ॥ સ્વત ઇતિ ॥ જ્ઞાનાનુવ્યવસાયવેદ્યપ્રામાણ્યકત્વરૂપસ્વતઃપ્રામાણ્યાદિત્યર્થઃ--દૃષ્ટાન્તેતિ ॥ ધૂમત્વાંશે અનુમિત્યનુવ્યવાસાયવદિતિ દૃષ્ટાન્તેત્યર્થઃ । નન્વેવં તત્રેવ ક્વાપિ વિપ્રતિપન્નપ્રામાણ્યમનુવ્યવસાયવેદ્યં ન સ્યાત્ । સંશયાદ્યભાવસ્ય જ્ઞાનાનુવ્યવસાયે પ્રામાણય્યવ્યાપ્યવિષયકત્વાદેવોપપત્તેઃ । તત એવ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્ત્યુપપત્તેશ્ચેત્યત આહ -- કિઞ્ચૈવમિતિ । ધૂમવત્વાંશે સ્વતઃ પ્રામણ્યે સતીત્યર્થઃ-- સાક્ષાદિતિ। ધૂમવત્વાંશ ઇવ જ્ઞાનાન્તરનૈરપેક્ષ્યેણેત્યર્થઃ ।
1. બોધ- છ. 2.ઽસ્યઽ ઇતિ ન ચ.છ.ક.મુ. 3. ણાત્ - છ. કું.
4. એવ -કું. 5. ઽસ્ય ઽ ઇતિ ન -મુ,
સ્વત-અનુ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 56.
-------- --------------- -------------
યદ્વા અહં સુખીતિ જ્ઞાનપ્રામાણ્યં તદનુવ્યવસાયવિષયઃ તસ્મિન્સત્યપ્રકાશમાનત્વરહિતત્વાત્ વ્યવસાયવત્ । ન ચાસિદ્ધિઃ । તથાત્વે 1 તત્પ્રામાણ્યે કદાચિત્સંશયાદ્યાપાતાત્ ।
પ્રામાણ્યમેવેત્યેવકારેણ પ્રામાણ્યાંશ એવ સંશયાદ્યભાવસ્યોપગમેન તત્રૈવ તન્નિશ્ચયસ્વીકારો યુક્તો ન તુ વ્યાપ્યાંશે તન્નિશ્ચયસ્વીકારઃ પ્રામાણ્યવ્યાપ્યત્વેનાપિ તન્નિશ્ચયાવશ્યંભા 2 વશ્ચેત્યાચષ્ટે ।
એવં પ્રાચીનમતે ઽવિપ્રતિપન્નં નવીનમતે પ્રસાધ્યાઙ્ગકં દૃષ્ટાન્તમુક્ત્વા પ્રયોગ ઉક્તઃ । અધુના નવીનમતેપ્યવિપ્રતિપન્નદૃષ્ટાન્તકં પ્રયોગમાહ-- યદ્વેતિ ॥ યદ્વા પૂર્વમનુવ્યવસાયપક્ષકાન્પ્રયોગાનુક્ત્વેદાનીં તદ્વિષયપક્ષકપ્રયોગાવાહ -- યદ્વેતિ ॥ વસ્તુતસ્ત્વિતિ ચ ॥
યદ્વા તદ્વત્ત્વાદેર્બાહ્યાર્થાસ્ય નાનુવ્યવસાયવિષયતેત્યતસ્તર્હિ સુખત્વવત્ત્વાદેરબાહ્યત્વાત્તત્રાસ્તુ સ્વતો વેદ્યતેતિ ભાવેનાહ -- યદ્વેતિ ॥ વિષય ઇતિ ॥ સત્તયેત્યપિ ધ્યેયમ્ । તસ્મિન્નિત્યનેન તદનુવ્યવસાયપરામર્શઃ । સાધ્યાવિશેષનિરાસાય નઞ્દ્વયમ્ -- તથાત્વ ઇતિ ॥ જ્ઞાનાનુવ્યવાસે સતિ તત્પ્રામાણ્યાપ્રકાશ ઇત્યર્થઃ । 3 ધર્મ્યજ્ઞાનાભાવાત્કોટિસ્મૃતેરપિ કદાચિત્સંભવાદિતિ ભાવઃ । નનુ"આન્તરપ્રામાણ્યમપિ ન સ્વતઃ । તસ્ય સ્વતસ્ત્વે વા ન સર્વસ્ય તથાત્વમ્ । વિશેષ્યનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિપ્રકારાનવચ્છિન્નત્વાદિકં પ્રામાણ્યમ્ સ્વતો ગૃહીતુમશક્યમિતિ પરત એવ ગૃહ્યત"ઇતિ મણિકૃદુક્તેઃ કથમનુવ્યવસાયવેદ્યતાસાધનમિત્યત સ્તત્સ્વરૂપં નિર્ધારયન્નેન વિશિષ્યાપ્યાહ -- વસ્તુતસ્ત્વિતિ ॥
1. કદાચિત્પ્રામાણ્યે સં - ચ- છ. 2.વાચ્ચે -મુ. 3. ધર્મિજ્ઞાનભાવાત્ - મુ.
ધર્મિજ્ઞાનસ્ય ભાવાત્ - અ.
સ્વત- અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 57.
---------- ------------ ---------
વસ્તુતસ્તુ તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વ 1 રૂપં યાથાર્થમેવ પ્રામાણ્યમ્ તજ્જ્ઞાનસ્યૈવ પ્રવર્તકત્વાત્ । તત્રાનુવ્યવસાયસ્ય વ્યવસાયગતં યત્કિઞ્ચિદ્વિશેષયકત્વં રજતત્વપ્રકારકત્વં 2 જ્ઞાનત્વં ચ વિષય ઇત્યત્ર ન વિવાદઃ । કિન્તુ વિશેષ્યસ્ય યદ્રજતત્વવૈશિષ્ટ્યં તદ્વિષયકત્વ એવેતિ તદેવ સાધ્યતે ।
નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહેતુવ્યવસાયવિષયભૂતં ધર્મિધર્મિવૈશિષ્ટ્યં સત્તયાનુવ્યવાસય 3 વિષયઃ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહુતુવ્યવસાયવિષયત્વાત્ વિશેષ્યવત્ । નચાપ્રયોજકતા । વૈશિષ્ટ્યપ્રતીતિસામગ્ર્યા વક્ષ્યમાણત્વાત્ ;
તદ્વતીતિ ॥ વિશેષ્યત્વં સપ્તમ્યર્થઃ । તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વે સતિ તત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપેત્યર્થઃ । તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વમાત્રસ્ય ભ્રમે ઽપિ સત્વાત્ ।
નિષ્કમ્પેતિ । સશઙ્કપ્રવૃત્તિહેતુવ્યવસાયવિષયે બાધનિરાસાય હેત્વન્તં વ્યાવસાયવિશેષણમ્ । હેતૌ ચ વ્યભિચારનિરાસાય । વૈશિષ્ટ્યં ચ પરમતે સમવાયાદિભિઃ સિદ્ધાન્તે સ્વરૂપસમ્બન્ધાદિભિઃ । યન્મતે વૈશિષ્ટ્યમનુવ્યવસાયવિષયોપિ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ તદ્વિષય ઇત્યભ્યુપગમસ્તન્મતે સિદ્ધસાધનિરાસાય સત્તયેતિ વિશેષમ્ । વાદિનં પ્રતિ તત્સાર્થક્યમાદ્યસાધ્ય વિવૃતાવસ્માભિરુક્તં ધ્યેયમ્ -- વૈશિષ્ટ્યેતિ ॥ સત્તયેત્યપિ યોજ્યમ્ -- વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ॥ ઉત્તર 4 ભઙ્ગબાધોદ્ધારે નન્વેવ મિત્યાદિગ્રન્થેનેત્યર્થઃ । તથાચ તાદૃશવ્યવસાયવિષયત્વસ્યૈવોક્તસાધ્યે સામગ્રીત્વેન સામગ્રીમુપેત્ય કાર્યાનભ્યુપગમે વ્યાઘાતાપ્રસઙ્ગાન્નાપ્રયોજકત્વમિ 5 ત્યર્થઃ ।
1. જ્ઞાનત્વ - છ. ક. 2. જ્ઞાનત્વં, ઇતિનાસ્તિ - કું. 3. સ્ય -મુ. 4.
4. રત્રબાધો - મુ - અ - આ. 5. તિ ભાવઃ - આ.
સ્વત- અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 58.
-------- ---------- ---------
યદ્વા વિમતો ઽનુવ્યવસાયઃ સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યવિષયીકરણયોગ્યઃ । અનુવ્યવસાયત્વાત્ । ગૃહીતપ્રામાણ્યજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાન્તરાનુવ્યવસાયવ્વસાયવત્ ।
અનુમિત્યનુવ્યવસાયવદ્વા । વ્યવસાયવિષયભૂતં ધર્મધર્મિવૈશિષ્ટ્યં વા સ્વવિષયવ્યવસાયવિષયકાનુવ્યવસાયં પ્રતિ સત્તયા વિષયત્વયોગ્યં --

દ્વિતીયનિરુક્ત્યનુરોધેન પ્રયોગત્રયમાહ -- યદ્વેતિ ॥ ઇતિ સામાન્યતઃ સ્વતસ્ત્વં સાધ્યમિત્યન્વયઃ । તત્રાદ્યમનુવ્યવસાયપક્ષકમ્ । ઉત્તરં તુ દ્વયં તદ્વિષયપક્ષકમ્ । તત્રાપ્યાદ્યં વ્યવસાયવિષયપક્ષકમ્ । અન્ત્યં 1 તન્નિષ્ઠપ્રામાણ્યપક્ષકમિતિ વ્યક્તમ્ । વિમત ઇતિ ॥ પ્રામાણ્યવિષયીકરણયોગ્યત્વતદયોગ્યત્વાભ્યાં વિમતિવિષયઃ । વિમતેરપિ નિયતવિષયત્વાયાવચ્છેગકસ્યાપેક્ષિતત્વાત્તદાહ -- અનુવ્યવસાય ઇતિ ॥ વક્ષ્યમાણદિશા તત્પ્રકારપ્રકારકત્વાદિરૂપાનુવ્યવસાયત્વેન નિયતા લધ્વી વિમતિરેવ પક્ષતાવચ્છેદકેત્યર્થઃ । અત એવ પ્રમાનુવ્યવસાયે ન બાધાદિઃ । વક્ષ્યમાણરૂપાનુવ્યવસાયત્વસ્ય તત્રાભાવાત્ । બાધનિરાસાય સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનેતિ સાધ્યવિશેષણમ્ । યોગ્યત્વં ચ સ્વવિષયજ્ઞાનદ્વારા પ્રામાણ્યાવચ્છિન્નસહજશક્તિકત્વં ધ્યેયમ્ । વક્ષ્યમાણરૂપાનુવ્યવસાયત્વાદિતિ હેત્વર્થો ધ્યેયઃ । તેનાપ્રમાગોચરાનુવ્યવસાયે ન વ્યભિચારઃ । ગૃહીતેતિ ॥ અયં
ચ દૃષ્ટાન્તો"ન ચ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ"
ઇત્યાદિના પ્રાગેવ સાધિત ઇતિ ભાવઃ । પ્રાચીનમતરીત્યાહ -- અનુમિતીતિ ॥ અયમપિ દૃષ્ટાન્તો નવીનમતેપિ પ્રાક્સાધિતઃ -- વ્યવસાયેતિ ॥ પ્રમારૂપો વ્યવસાયો ઽત્રાભામતઃ -- વિશેષ્યવદિતિ ॥
1. તુ - મુ. અ. આ.
સ્વત-અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 59.
-------- ---------- ----------
વ્યવસાયવિષત્વાત્ વિશેષ્યવત્ ; તત્તજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યં વા સ્વાશ્રયજ્ઞાનવિષયકાનુવ્યવસાયવિષયત્વયોગ્યં તદ્વિષયત્વયોગ્યોપાધ્યઘચિતજ્ઞાનધર્મત્વાત્ તત્તજ્જ્ઞાનત્વવદિતિ સામાન્યતઃ સ્વતસ્ત્તવં સાધ્યમ્ ।
ન ચાન્ત્યહેતોરસિદ્ધિઃ । પ્રામાણ્યોપાધોર્વિષયસત્વસ્ય વ્યવસાયવિયત્વેનાનુવ્યવસાયવિષયત્વયોગ્યત્વાત્ । યોગ્યાયોગ્યોપાધિઘટિતે પ્રમાપ્રમાન્યતરત્વદૌ વ્યભિચારનિરાસાય નઞ્દ્વયમ્ ।
તદ્વિશેષ્યવદિત્યર્થઃ ।"પ્રામાણ્યં જ્ઞાનગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યં અપ્રામાણ્યેતરજ્ઞાનવૃત્તિધર્મત્વાત્ જ્ઞાનત્વવત્"ઇતિ -
"પ્રત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યં સ્વત એવ"
ઇત્યેતદ્વ્યાખ્યાનસુધાયામુક્તમનુમાનં પરિષ્કૃત્યાહ -- તત્તજ્જ્ઞાનેતિ । યોગ્યમિતિ ॥ ઽયોગ્યત્વં ચ સાક્ષિનિષ્ટાં સહજાં ગ્રહણશક્તિં પ્રતિ સ્વવિષયજ્ઞાનદ્વારાવચ્છેદકત્વ"મિતિ પૂર્વોક્તં ધ્યેયમ્ । તદ્વિષયત્વાયોગ્યોપાધ્યઘટિતેત્યુક્ત્યા સુધાસ્થાપ્રામાણ્યેતરપદાર્થો વિવૃતઃ । તેન વિશેષ્યાવૃત્યપ્રકારક 1 ત્વરૂપપ્રામાણ્યે વ્યભિચારો નિરસ્તઃ । સામાન્યતઃ ॥ પ્રતિબદ્ધાપ્રતિબદ્ધસાધારણ્યેનેતિ વા પ્રામાણ્યમાત્રસાધારણ્યેનેતિ વા નત્વહં સુખીતિ જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિતિવદ્વિશિષ્યેત્યર્થઃ । વૈશિષ્ટ્યસત્વાવિષયકત્વ એવ વિવાદાદાહ -- વિષયસત્વસ્યેતિ ॥ અન્યતરત્વાદાવિતિ ॥ તદ્વિષયત્વયોગ્યોપાધિઘટિત જ્ઞાનધર્મત્વાદિત્યુક્તાવુક્તસ્થલે હુતુસત્વેપિ સાધ્યાભાવાદ્વ્યભિચારઃ પ્રપ્નોતીતિ તન્નિરાસાય તદ્વિષયત્વયોગ્યોપાધ્યઘટિતેત્યુક્તરિત્યર્થઃ ।
1. ત્વાદિ - મુ - અ.
સ્વત- અનુ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 60.
---------- ---------- ----------
અનુવ્યવસાયત્વં ચ વ્યવસાયપ્રકારપ્રકારકતયા તત્પ્રકારવદ્વિશેષ્યકતયા ચ તદ્વિષયપ્રત્યક્ષત્વં વા જ્ઞાનાંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષત્વં વેતિ ન કશ્ચિદ્દોષઃ ।
વિશેષ્યનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિપ્રકારાનવચ્છિન્નત્વતદ્વતિતત્પ્રકારકત્વા 2 દિરાદિપદાર્થઃ । જ્ઞાનધર્મત્વાદિત્યેવોક્તાવપ્રમાત્વાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ ।
નન્વત્ર સર્વાનુમાનેષ્વભિમતમનુવ્યવસાયત્વં યદિજ્ઞાનગૌચરજ્ઞાનત્વં તદા જ્ઞાનમિતિ શબ્દજજ્ઞાને બાધાદિર્દેષઃ । સવિષયકજ્ઞાનગોચરજ્ઞાનત્વે તુ ઘટજ્ઞાનમિતિ શાબ્દજ્ઞાને દોષઃ । જ્ઞાનગૌચરપ્રત્યક્ષત્વેત્વપ્રમાગોચરાનુવ્યવસાયે સામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યજ્ઞાનગોચરપ્રત્યક્ષે ચ બાધાદિરેવ । જ્ઞાનદૌચરનિત્યજ્ઞાનત્વે 3 ઈશ્વરજ્ઞાનમાદાય સિદ્ધસાધનતેત્યત આહ -- અનુવ્યવસાયત્વં ચેતિ ॥ એતેન"તાર્કિકાભિમતાનુવ્યવસાય એવાસ્માકં સાક્ષીતિ"પ્રગુક્તં વિવૃતં ધ્યેયમ્ । અત્ર દલકૃત્યં પ્રગેવ વ્યક્તમ્ ।
નનુ યદિ વ્યવસાયપ્રકારપ્રકારકતયેત્યાદિરૂપમનુવ્યવસાયત્વં તર્હીદમેવ પ્રામાણ્યવિષયકત્વમિતિ સિદ્ધસાધનતા 4 દોષ ઇતિ ચેન્ન । સત્તયા પ્રમાણ્યોલ્લેખસ્યાસ્મિન્પક્ષે સાધ્યસ્યાભિમતત્વાત્ । યદા તુ પ્રામાણ્યવિષયકત્વમાત્રમેવ સાધ્ય 5 મિતિ મતં તત્પક્ષે પ્રકારાન્તરેણાહ -- જ્ઞાનાંશ ઇતિ ॥
1. ઇયં પઙ્તિઃ છ- પુસ્તકે નાસ્તિ. 2. ન્યતરત્વા-મુ. 3. ત્વી-મુ. 4. દિર્દે- મુ -અ. 5.મભિ-મુ-અ.
સ્વત-અનુ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 61.
-------- ------------- ----------
અપ્રામાણ્યં તુ વિસંવાદાદ્યનુસંધાને સત્યેવ ગૃહ્યત ઇતિ ન સ્વતસ્ત્વદ્ગ્રહઃ । પ્રામાણ્યધીસ્તુ સંવાદાદ્યનુસંધાનં વિનાપિ દૃષ્ટેતિ વિશેષઃ ।
નનુ ગૃહીતાપ્રામાણ્યજ્ઞાનસમાનવિષયકજ્ઞાનાન્તરાપ્રામાણ્યે સંશયાદર્શનેન તત્રાનુવ્યવસાયવેદ્યત્વે સિદ્ધે ઽન્યત્રાપિ
તથેત્યપ્રામાણ્યધીરપિ સ્વતઃ સ્યાદિતિ ચેન્ન ॥ અપ્રામાણ્યોપાધેર્વ્યવસાયવિષયાભાવસ્ય તદનુપનીતત્વેનાનુવ્યવસાયાયૌગ્યત્વાત્ ।
લૌકિકત્વં તુ સામાન્યપ્રત્યાસત્યાદ્યજન્યત્વમ્ । જ્ઞાનાંશે ઇતિ વિશેષણં તુ સ્મૃત્યુપનીત અતીત 2 ઘટજ્ઞાને તદ્વિષયકમહં ઘટજ્ઞાનવાનિતિ યજ્જ્ઞાનમાત્માંશે લૌકિકપ્રત્યક્ષં તત્ર બાધાદિનિરાસાયેતિ ભાવઃ । નન્વેવં જ્ઞાનધર્મત્વબાહ્યાર્યત્વયોરવિશેષાદ્વિસંવાદાપેક્ષત્વસ્યોભયત્ર સામ્યાદપ્યપ્રામાણ્યમપિ સ્વતો ગૃહ્યતેતિ તતઃ કઃ પ્રામાણ્યસ્ય વિશેષ ઇત્યત આહ -- અપ્રામાણ્યં ત્વિતિ ॥
વિવરિષ્યતે ચૈતત્પ્રામાણ્યાનુમિત્યસંભવવાદે -- દૃષ્ટેતિ ॥ અભ્યાસદશાપન્નસ્થલ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ અનુવ્યવસાયઃ સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનાપ્રામાણ્યવિષયીકરણાયોગ્યઃ । અનુવ્યવસાયત્વાત્
ગૃહીતાપ્રામાણ્યકજ્ઞાનસમાનવિયકજ્ઞાનાન્તકરાનુવ્યવસાયવદિત્યાભાસસામ્યમાઙ્ક્ય નિરાહ--નન્વિત્યાદિના ॥ વ્યવસાયેતિ ॥ વ્યવસાયે ઇદં રૂપ્યમિત્યાદિભ્રમે અવિષયો યો ઽભાવો રજતત્વાભાવસ્તસ્યેત્યર્થઃ । તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વપરૂપત્વાદપ્રામાણ્યસ્ય તદ્ઘટકેપાધિરૂપસ્યાભાવસ્યેદં રૂપ્યમિતિ જ્ઞાને ઽનુલ્લેખેન નેદં રૂપ્યમિતિ જ્ઞાન એવોલ્લેખેન કથં તસ્યાનુવ્યવસાયયોગ્યત્વમ્ ।-------------------------------------------------------------------------
1.યસત્ત્વાભા - છ. 2. તે - મુ. આ. -આ .
સ્વત-અનુ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 62.
-------- ----------- ----------
તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ"પ્રામાણ્યં ચ સ્વત એવ અન્યથાનવસ્થાનાત્"ઇતિ । જ્ઞાયત ઇતિ શેષઃ । ઉક્તાનુમાનસાધ્યાન વિનોક્તહેતૂનાં પક્ષે ઽવસ્થિત્યયોગાદિત્યર્થઃ ।
સ્વતસ્ત્વે ઽનુમાનાનિ

નનૂક્તરૂપં યાથાર્થ્યં ન સાક્ષિણો -
તથા ચ તત્ર બાધ એવ દોષ ઇતિ ભાવઃ-- તદુક્તમિતિ ॥ સ્વતસ્ત્વે એતાન્યનુમાનાન્યનવદ્યાનીત્યેતદ્વિષ્ણુતત્વનિર્ણય ઉક્તમિત્યર્થઃ । તત્પઠિત્વા પ્રકૃતાનુગુણમર્થમાહ -- પ્રામાણ્યં ચેતિ ॥
સ્વતસ્ત્વે ઽનુમાનાનિ

નનુ અપ્રામાણ્યઘટકોપાધેરભાવસ્ય વ્યવસાયાવિષયતયા તદનુવ્યવસાયવેદ્યત્વમપ્રામાણ્યસ્ય બાધિતમિતિ યથોચ્યતે તથૈવ પ્રામાણ્યઘટકોપાધેર્ધર્મિવૈશિષ્ટ્યસ્ય વ્યવસાયવિષયત્વેપિ ન તદનુવ્યવસાયવિષયતા । તસ્ય બહિર્થાત્વાત્ અન્યથા ધર્મધર્મ્યંશ ઇવ વૈશિષ્ટ્યે અસ્તિ ન વેતિ કદાપિ સંદેહો ન સ્યાદીતિ ભાવેન"અસ્તુ તાવદિદં પ્રામાણ્યં તથાપ્યનુવ્યવસાયાયાનન્તરં વ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યે અર્થસ્ય તદ્વત્વે ચ સંશયસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાન્નાર્થતદ્વત્ત્વં તસ્ય વિષયઃ"ઇતિ મણિકૃદુક્તં હૃદિ કૃત્વા શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ તદ્વતિ તત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપમિત્યર્થઃ ।
વક્ષ્યમાણોપાદાનસૌકર્યાયૈતદુક્તિઃ । સ્વરૂપજ્ઞાનં સાક્ષીતિ સિદ્ધાન્તા 2 વષ્ઠમ્ભેનાહ-- સાક્ષિણ ઇતિ ॥ માનસજ્ઞાનાનુભવો અનુવ્યવસાય ઇતિ મતાવષ્ટમ્ભેનાહ--અનુવ્યવસાયસ્ય વેતિ ॥
સ્વતસ્વાનુમાનેષુ બોધોદ્ધારઃ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 63.
--------------------- ------------- -----------
અનુવ્યવસાયસ્ય 1 વા વિષયઃ । રજતત્વપ્રકારકત્વે સન્દેહાદર્શનેન તસ્ય તદ્વિષયકત્વેપિ રજતત્વવદ્વિશેષ્યકત્વે સંદેહદર્શનેન રજતત્વવત્વરૂપેબહિરર્થે તસ્યાસામર્થ્યાત્ । તથાચ સ્વતસ્ત્વાનુમાનાનિ બાધિતવિષયાણીતિ ચેન્ન । સુખત્વવત્વાદેર્બહિરર્થત્વાભાવેન સાક્ષિવેદ્યસુખવેદ્યસુખાદિજ્ઞાને સ્વતઃ પ્રામાણ્યાપ્રતિહતેઃ ।
કિઞ્ચ કિં રજતત્વાદિવૈશિષ્ટ્યમનુવ્યાવસાયાવિષય એવ કિં વા વ્યવાસાયવિષયતયા તદ્વિષયોપિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ તદવિષયઃ । નાદ્યઃ । અનુવ્યવસાયસ્ય સસંબન્ધિતાવચ્છેદકરજતત્વાદિવૈશિષ્ટ્યવિશયકત્વનિયમાત્ ।
તદ્વદ્દિશેષ્યકત્વસન્દેહસ્ય તદ્વત્વસન્દેહપર્યવસાનાદ્રજતત્વવત્વરૂપેત્યુક્તમ્-- તસ્યેતિ ॥ અનુવ્યવસાયસ્યેત્યર્થઃ ।
સર્વપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વાનાપત્તેરાહ--કિઞ્ચેતિ ॥"નાર્થતદ્વત્વં તસ્ય વિષયઃ"ઇતિ મણ્યુક્તેરુભયથા સંભવાત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ કૈશ્ચિદ્વ્યાખ્યાનાચ્ચ દ્વેધા વિકલ્પઃ --સંબન્ધિતેતિ ॥ વ્યવસાયસંબન્ધિનિ રજતે યા સંબન્ધિતા તદવચ્છેદકેત્યર્થઃ --નિયમાદિતિ ॥ સંયોગપ્રત્યક્ષાદૌ તથા દર્શનાદિતિ ભાવઃ । ન ચ સંયોગનિર્વિકલ્પે વ્યભિચારઃ । તદભાવસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્ । તસ્યાપિ સંયોગ્યંશે સવિકલ્પકત્વાચ્ચ ।
1. સસબન્ધિકવ્યવસાયસ્ય - ગ. 2. મતા - અ.મુ.
સ્વ-અ-વા-દ્વારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 64.
--------------- ---------- --------
ધર્મધર્મ્યંશયોરિવ તદ્વૈશિષ્ટ્યાંશેપિ વ્યવસાયપ્રત્યાસત્તેઃ સત્વેન તદપ્રતીતૌ હેત્વભાવાચ્ચ । સજતં જાનામીત્યનુવ્યવસાયેપિ રજતરજતત્વયોઃ --
સાક્ષાત્કારપદેનાસાધારણધર્મપ્રકારેણ સસંબન્ધિકસાક્ષાત્કારસ્યાભિપ્રેતત્વાચ્ચ । અત એવ ગુણત્વપ્રમેયત્વાદિસામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યે સસંબન્ધીકસંયોગાદિસાક્ષાત્કારે
ન વ્યભિચારઃ । ન ચૈવમપિ સંયોગત્વસામાન્યપ્રત્યસત્તિજન્યે સંયોગસાક્ષાત્કારે વ્યભિચારઃ । એવં હિ લૌકિકેત્યપિ સાક્ષાત્કારો વિશેષણીયઃ --ધર્મેતિ । બાહ્યાર્થત્વેપિ રજતસ્થં રજતત્વં તદાધારભૂતં વિશેષ્યં ચ યથાનુવ્યવસાયસ્ય વિષયઃ તથા રજતે રજતત્વવૈશિષ્ટ્યમપિ વિષયોસ્તુ, ન હિ વ્યવસાયઃ સ્વવિષયમધ્યે ધર્મધર્મિણોરેવોપનાયકો ન વૈશિષ્ટ્યસ્યેત્યત્ર નિયમકસ્ય સત્વેનેતિ વાર્થઃ ।
નનુ ધર્મધર્મ્યંશયોઃ સંશયો ન કદાચિત્ તદ્વત્વાંશે તુ સોસ્તીતિ સંશય એવ તદપાતીતૌ હેતુ 1 કલ્પક ઇતિ ચેન્ન । તસ્યાન્યથોપપત્તેર્વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ।
નનુ વૈશિષ્ટ્યસ્યાપિ ભાને ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિ 2 ત્વરૂપસ્ય રજતત્વાદિગતસ્ય પ્રકારત્વસ્યાપિ ભાનપ્રસઙ્ગેનેદં 3 રજતત્વેન જાનામીત્યેવાનુવ્યવાયો ભવેન્નત્વિદં રજતં જાનામીત્યત આહ -- રજતમિતિ ॥
અપીત્યુ 4 પગમવાદઃ । રજતત્વેવેત્યેવાકારો નત્વેવં તથાપત્યિર્થઃ । યદ્વા વૈશિષ્ટ્યસ્યાનુવ્યવસાયાવિષયત્વે દોષાન્તરમાહ--રજતમિતિ ॥ ન કોવલં સમૂહાલમ્બન ઇત્યપેરર્થઃ ।
1. તુઃ - મુ. 2. ત્વાદિ - મુ. 3. ચ -મુ. 4. ત્યભ્યુ - અ. આ, મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 65.
------------------ ------------- ----------
સ્વરૂપેણૈવ ભાને તસ્ય પુરોવર્તિ 1 રજતત્વે જાનામીતિ સમૂહાલમ્બનરૂપાનુવ્યવસાયાદ્વિષયભેદાભાવાપાતાચ્ચ । વ્યવસાયગતસ્ય રજતત્વવૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસ્યાસિદ્ધ્યાપાતાચ્ચ । નહ્યનુવ્યવસાયાદન્યેન તત્સિદ્ધિઃ। ન ચ વૈશિષ્ટ્યમગૃહ્ણન્નનનુવ્યવસાયસ્તદ્વિષયકત્વગ્ર 2 હણે શક્તઃ ।
નનુ વૈશિષ્ટ્યવિષયકવ્યવહારાદિલિઙ્ગકાનુમિત્યા વ્યવસાયપ્રામાણ્યાનુમિત્યા વા તત્સિદ્ધિઃ । ન ત્વનુવ્યવસાયેન । ઇદં રજત્વેન જાનામીતિહિ તદાકારો નત્વિદં રજતમિતિ । તૃતીયાર્થશ્ચ ન વૈશિષ્ટ્યમ્ । વ્યવસાયેપિ તદર્થોલ્લેખાપત્તેઃ । કિં તુ વ્યવસાયગતં રજતત્વપ્રકારકત્વમ્ । તસ્માદ્વૈશિષ્ટ્યં નાનુવ્યવસાયવિષય ઇતિ ચેન્મૈવં । વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસ્યાનુમેયત્વે ઽનુમિ 3 તિતઃ પ્રાક્તત્ર કદાચિત્સંશયાદ્યાપાતાત્ ।
4 ઇદં રજતમિતિ વ્યાવસાયમાનાક્રારતયોત્પાદ્યનેપીતિ વાર્થઃ--સ્વરૂપેણૈવ ॥ અસંબદ્ધવેત્યર્થઃ। અસિદ્ધીતિ--રજતરજતત્વયોઃ સ્વરૂપેણૈવ ભાન ઇત્યનુકર્ષઃ । તદ્વિષયકત્વેતિ ॥ વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વેત્યર્થઃ ।
વ્યવહારાદીતિ ॥ પ્રવૃત્તિરાદિપદાર્થઃ । વ્યવસાયો વૈશિષ્ટ્યવિષયકઃ તદ્વિષયવ્યવહારપ્રવૃત્તિહેતુત્વાત્ સંમતવદિત્યનુમિત્યા ઇદં જ્ઞાનં પ્રમાણં સમર્થપ્રવૃત્તિહેતુત્વાદિત્યાદિપ્રામાણ્યાનુમિત્યા વેત્યર્થઃ ।
1. રજતત્વે -ચ. મુ. 2. હે- ચ. છ. ક.ગ.મુ. 3.તેઃ - ચ.
4. ઇયં પઙ્ક્તિઃ - અ. પુસ્તકે નાસ્તિ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 66.
---------------- -------------- --------
ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વાદન્યસ્ય પ્રકારત્વસ્યાભાવેનેદં રજતત્વેન જાનામીત્યાકારેણૈવાનુવ્યવસાયે 1 ધર્મધર્મ્યંશવિષયકત્વસ્યેવ વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસ્યાપિ ભાને ઽનુભવસિદ્ધે તત્યાગનાન્યતસ્તત્સિદ્ધિકલ્પને ધર્મધર્મ્યંશવિષયકત્વસ્યાપ્યન્યતઃ સિદ્ધિકલ્પનાપાતાચ્ચ । ન ચ વ્યવસાયસ્ય વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વમગૃહ્ણન્ ધર્મ્યંશાદિવિષયકત્વમાત્રં ગૃહ્ણન્નન્યો ઽનુવ્યવસાયો ઽનુભૂયતે ।
ન ચ વ્યાવર્તકત્વં વા તજ્જ્ઞાનજનકજ્ઞાનવિષયત્વં વા --
તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વસ્ય પ્રામાણ્યરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ -- તત્સિદ્ધિઃ ॥ વ્યવસાયવૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।"ઇદં રજતં જાનામીતિ નાનુવ્યવસાયાકારઃ । બહિર્વિશેષ્યકે મનસો ઽસામર્થ્યાત્ । કિં ત્વિદં રજતત્વેન જાનામીતી"ત્યાદિમણ્યુક્તમાહ -- ઇદં રજતત્વેનેતિ ॥ વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસ્યેતિ ॥ વ્યવસાયગતસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ -- ધર્મ્યંશેતિ ॥ ઇદન્ત્વવિશિષ્ટેદમંશવિષયકત્વસ્યેવેત્યર્થઃ । વિશેષ્યાંશેતિ વાર્થઃ--અન્યત ઇતિ ॥ અનુ 2 વ્યવસાયાદન્યતો વ્યવહારાદિલિઙ્ગતો વ્યવસાય 3 પ્રામાણ્યાનુમિતિતો વેત્યર્થઃ । સંશયાભાવતદ્ભાવૌ ત્વન્યથોપન્નાવિતિ ભાવઃ । નનુ તદંશે ઽનુવ્યવસાયાન્તરતઃ સિદ્ધિરનુભવસિદ્ધેત્યતો નિરાહ -- ન ચેતિ ॥

અન્યસ્ય પ્રકારત્વસ્યાભાવેનેત્યેતસ્યાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય નિરાહ --ન ચ વ્યાવર્તકત્વમિત્યાદિના ॥ વિશેષ્યનિષ્ઠવૃત્તિબુદ્ધિજનકત્વં વ્યાવર્તકત્વં--તજ્જ્ઞાનેતિ ॥ વૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનેત્યર્થઃ । વિશેષણજ્ઞાનસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનજનકત્વાદિતિ--ભાવઃ-- વૈશિષ્ટ્યવદિતિ ॥
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 67.
---------------- ------------- -----------
વિશેષ્યાનિષ્ઠો રજતત્વાદિનિષ્ઠો જ્ઞાનેન સહ સ્વરૂપસંબન્ધવિશેષો વા પ્રકારત્વમિતિ વાચ્યમ્ । બહિરર્થાનાં તેષાં વૈશિષ્ટ્યવદ્વ્યવસાયવિષયત્વાભાવેનાનુવ્યવસાયે ભાનાયોગાત્ । કૢપ્તસ્ય ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વસ્ય ત્યાગેન
સ્વરૂપસમ્બન્ધ 1 વિશેષકલ્પનાયોગાચ્ચ । ઇદં રજતત્વ 2 વિશિષ્ટતયા જાનામીત્યનુવ્યવસાયાચ્ચ ।
વૈશિષ્ટ્યસ્ય યથા વ્યવસાયવિષયત્વં તથાભાવેનેત્યર્થઃ । વૈશિષ્ટ્યસ્ય બાહ્યાર્થત્વેપિ વ્યવસાયવિષયત્વાત્તત્પ્રતિયોગિત્વરૂપપ્રકારત્વસ્યાનુવ્યવસાયે ભાનં યુક્તમિતિ ભાવઃ । જ્ઞાનેન સહ સ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષો ન બહિરર્થ ઇત્યત આહ-- કૢપ્તસ્યેતિ ॥ અતીતાદિસ્થલે વ્યાવૃત્તિબુદ્ધિજનકત્વરૂપવ્યાવર્તકત્વાયોગાત્ । વિશેષણજ્ઞાનહેતુત્વપક્ષે ચ દ્વિતીયસ્યાયોગેન તત્ર ભાસમાનેત્યાદિરૂપસ્યૈવ પ્રકારત્વસ્ય કૢપ્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।"વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસ્યાપિ ભાને ઽનુભવસિદ્ધે"ઇતિ પ્રાગુક્તસિદ્ધમિત્યત આહ -- ઇદં રજતત્વે 3 તિ ॥
નનુ ઇદં વિશેષ્યકરજતત્વવૈશિષ્ટ્યપ્રકારકજ્ઞાનવાનહમિત્યનુવ્યવસાયાદિતિ હ્યાસ્યાર્થઃ । ન ચ વૈશિષ્ટ્યં વ્યવસાયે પ્રકારઃ । પ્રાગનુપસ્થિતત્વેન સંસર્ગમર્યાદયૈવ ભાનાદિતિ ચેન્ન । વિશેષણજ્ઞાનહેતુતાયા નિર્વિકલ્પકભઙ્ગે નિરસિષ્યમાણત્વેન
પ્રાગનુપસ્થિતસ્યાપિ વૈશિષ્ટ્યસ્ય વ્યવસાયે રજતત્વસ્યેવ પ્રકારતયા ભાને બાધકાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
1. વિશેષપદં નાસ્તિ -છ. 2. ત્વેન - મુ. 3. ત્વેનેતિ - મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 68.
વ્યવસાયસ્ય ત્વદુક્તરજતત્વપ્રકારકત્વેનૈવેદં રજતમિત્યાકારસ્યેદં રજતમિત્યભિલપનં રજતાર્થિ 1 પ્રવૃત્તિં ચ પ્રતિ હેતુત્વસ્ય ચ સમ્ભવે તસ્ય વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વાભાવાપાતાચ્ચ ।
અનુવ્યવસાય એવ તૃતીયાર્થોલ્લેખસ્તુ તત્ર વૈશિષ્ટ્યભાને ઽપ્યધિકસ્ય રજતત્વે વ્યવસાયં પ્રતિ પ્રકારત્વસ્યાપિ ભાનાત્ । અવ એવાનુવ્યવસાયસ્યેદં રજતમિત્યાકારત્વાભાવોપિ । વૈશિષ્ટ્યસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણાભાનાત્ ।
એવંરૂપાનુવ્યવસાયે વિપ્રતિપત્તિરિતિ ચે 2 ત્તર્હીદં રજતત્વેન જાનામીત્યાકારોપિ વૈશિષ્ટ્યાભાને 3 પ્યુપદ્યતા 4 મિત્યતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાહ -- વ્વવસાયસ્યેતિ ॥ ઇત્યાકારસ્ય હેતુત્વસ્ય ચ સંભવ ઇત્યન્વયઃ ।
વૈશિષ્ટ્યસ્ય તૃતીયાર્થત્વે વ્યવસાયેપિ તૃતીયાર્થોલ્લિખાપત્તેરિતિ પ્રાગુક્તદોષં નિરાહ -- અનુવ્યવસાય એવેતિ ॥ પ્રકારત્વસ્યેતિ ॥ ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વરૂપસ્યેત્યર્થઃ । વ્યવસાયે ત્વાત્માશ્રયાપત્તેર્ નોક્તરૂપપ્રકારત્વસ્ય ભાનામિતિ ભાવઃ । વૈશિષ્ટ્યસ્યાપિ ભાને વ્યવસાયસમાનાકારતા સ્યાદિત્યત આહ -- અત એવેતિ ॥ અત એવેત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- વૈશિષ્ટ્યસ્યેતિ ॥ સ્વાતન્ત્ર્યેણેતિ ॥ વ્યવસાય ઇવ જ્ઞાનાવિશેષણતયેત્યર્થઃ ।
"બહિર્વિશેષ્યકે મનસોસામર્થ્યા"દિતિ મણૌ વિશેષ્યપદપ્રયોગસૂચિતં"ન ચ તન્માત્રં પ્રામાણ્યમ્ । ભ્રમસાધારણત્વાત્ ।
1. નઃ - છ. 2. ન્ન । તર્હી -કું. 3. વે-કું. 4. તેચેત્તર્હ્યતિ - કું.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 69.
----------------- ---------- ----------
નન્વનુવ્યવસાયે વૈશિષ્ટ્યસ્ય વ્યવસાયગતસ્ય રજતત્વવદ્વિશિષયકત્વસ્ય ચ ભાનેપિ પ્રામાણ્યાન્તર્ગતં વ્યવસાયનિષ્ઠં રજતત્વવદ્વિશેષ્યકત્વં ન ભાસતે । ન ચ રજતત્વવદ્વિષયકત્વે સતિ રજતત્વપ્રકારકત્વમેવ પ્રામાણ્યમ્ મન્મતે ભ્રમસાધારણ્યાદિતિ ચેન્ન । રજતત્વે તૃતીયાર્થોલ્લેખબલેન પ્રકારકત્વસ્યેવ રજતે ઽપિ દ્વિતીયાર્થોલ્લેખબલેન વિશેષ્યકત્વસ્યા 1 નુવ્યવસાયેન ગૃહીતતયા સમાનસંવિત્સંવેદ્યતયા ચ વ્યવસાયેત 2 દ્વિશેષ્યકત્વસ્યાપિ ગ્રહણાત્ ।
અસ્તિ હિ દોષશઙ્કાદ્યવતારદશાયામિદં ---
કિં નામ રજતત્વવદ્વિશેષ્યકં રજતત્વપ્રકારકમિદં જ્ઞાનં"ઇત્યાદિપક્ષધરોક્તં હૃદિ કુત્વાશઙ્કતે - નન્વિતિ ॥ ન ભાસત ઇતિ ॥ મનસો બહિરસામર્થ્યાદિતિ ભાવઃ । ત 3 દ્વિષયકત્વમેવાસ્તુ પ્રામાણ્યમ્ । કિં રજતત્વવદ્વિશેષ્યકત્વેનેત્યત આહ -- નચેતિ ॥ મન્મતે ॥ તાર્કિકમત ઇત્યર્થઃ । તન્મતે શુક્તૌ રજતત્વાદ્યારોરે સતિ તદાશ્રયસ્ય એવ શક્તા । ન તુ વિશેષ્યત્વ ઇતિ વાદિનં પ્રત્યાહ--સમાનેતિ ॥ પ્રકારત્વવિશેષ્યત્વયોરિતિ વા પ્રકારત્વતદ્વિશેષ્યકત્વયોરિતિ વાર્થઃ । નન્વેવં ભ્રમેપિ પ્રામાણ્યાપત્તિરિતિ ચેત્કસ્ય દોષઃ । મન્મત ઇવાસત એવારોપઃ સ્વીક્રીયતામ્ । તદનધિકરણાવિશેષ્યત્વાદિકમધિકં વા નિવેશ્યતામિતિ ભાવઃ । રજતે દ્વિતીયાર્થોલ્લેખો ઽસિદ્ધ ઇત્યત ઉપપાદયતિ -- અસ્તીતિ ॥
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 70.
--------------- ------------ ----------
રજત્વેન જાનામીત્યનુવ્યવસાયે ઽપિ તદનવતારદશાયાં રજતંરજતત્વેન જાનામીત્યનુવ્યવસાયઃ । તસ્માન્નાદ્યઃ । દ્વિતીયે 1 સિદ્ધં પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વમ્ । વાશિષ્ટ્યરૂપસ્ય તદ્વત્વસ્યાપ્યનુવ્યવસાયેન ગ્રહણાત્ ।
નન્વેવમપ્યનુવ્યવસાયસ્ય શ્રુતસાશ્રિવાક્યવદન્યવિષયતયા વૈશિષ્ટ્યગ્રાહકત્વેપિ તત્સંશયવિરોધિત્વરૂપં 2 સત્તાનિશ્ચયરૂપત્વં
નાસ્તીતિ ન તદ્ઘટિતપ્રામાણ્યે નિશ્ચયરૂપતા । ન હ્યન્યવિષયતયાપ્યર્થગ્રહણાર્થસત્વસિદ્ધિઃ ।
ન ચ બાહ્યાર્થેષુ વ્યવસાયસ્યાસામર્થ્યમ્ । ઉપનામકે સતિ સામર્થ્યસમ્ભવાત્ । ન ચોપનીતં વિશેષણત્વેન ભાતીતિ નિયમઃ । પરમાણુમહં જાનામીત્યાદૌ વ્યભિચારાદિતિ ભાવઃ --સિદ્ધમિતિ ॥ સ્વાતન્ત્ર્યેણ જ્ઞાનગ્રાહ્યત્વસ્ય સ્વતસ્ત્વનિરુક્તાવપ્રવેશાત્ । સત્વેન તથાત્વસ્ય 3 સત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
નન્વર્થસત્વઘટિતસ્યૈવ પ્રામાણ્યરૂપત્વાત્તસ્યાનુવ્યવસાયવેદ્યતા ન પ્રપ્તેતિ ભાવેન શઙ્કતે --નન્વિતિ ॥ શ્રુતેતિ ॥ સાક્ષિણા શ્રુતં તેનોચ્ચરિતં વાક્યં સાક્ષિવાક્યં તસ્યેવેત્યર્થઃ । ગૃહે ઘટોસ્તીતિ શ્રુણોમીત્યાદિસાક્ષિવાક્યસ્યેતિ યાવત્ । અન્યવિષયતયા તદ્ગ્રાહકત્વાત્ શ્રુતસાક્ષિવાક્યવદિત્યુક્તં ભવતિ । હેતોરપ્રયોજકત્વં નિરાહ --નહિતિ ॥
1. ઽપિ - ચ મુ. 2. પસ -ચ . 3. સમ્ભવા - મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પામાણ્યવાદઃ પુ - 71.
-------------- ------------- ----------
ગેહે ઘટમિચ્છામિ ગેહે ઘટસંશયઃ ગેહે ઘટજ્ઞાનમિત્યાદિવાક્યજન્યજ્ઞાનેનાપિ ઘટસત્વસિધ્યાપાતાદિતિ ચેન્ન । યત્ર જ્ઞાનસ્યા 1 ન્યદ્વારેણાર્થવિષયતયા તત્ર દ્વારિણા દ્વારં સત્વેનાર્થવિષયકમિતિ ગ્રહણે દ્વારિણોપિ સત્વેનાર્થવિષયતેતિ દૃષ્ટાનુસારેણ કલ્પને ઽનતિપ્રસઙ્ગાત્ । ન હિ દ્વારમિચ્છાદિકં સત્વેનાર્થવિષયતયા દ્વારિણા જ્ઞાનેન ગૃહીતમ્ । દોષશઙ્કાદિનાનાસ્કન્દિતો વ્યવસાયસ્ત્વનુવ્યવસાયેન તથા ગૃહીતઃ । ગેહે ઘટજ્ઞાનં સાક્ષિણા શ્રુત 2 વાક્યં ચ યદિસત્વેનાર્થવિષયતયા દ્વારિણા 3 જ્ઞાનેન ગૃહીતં તદા તેનાપિ ઘટસત્વં સિધ્યત્યેવ ।

અન્યવિષયતયા વૈશિષ્ટ્યગ્રહણે 4 પિ તત્સત્વાધારણરૂપત્વમનુવ્યવસાયસ્યાવિરુદ્ધમિતિ 5 વક્તું સામાન્યન્યાયં ચ 6 વદન્નતિપ્રસઙ્ગં નિરાહ -- યત્રેતિ ॥ પક્ષે તદ્દર્શયતિ -- દોષેતિ ॥ દુષ્ટકરણજન્યત્વશઙ્કા ભ્રમત્વાદિશઙ્કાદિનેત્યર્થઃ--તથેતિ ॥ સત્વેનાર્થવિષયકતયેત્યર્થઃ । તર્હિ પૂર્વોક્તસ્થલેપ્યેવં સ્યાદિત્યત આહ -- ગેહ ઇતિ ॥ ઇચ્છાસંશયગ્રહણો ઽસત્વેનાર્થવિષયકતયા દ્વારગ્રહણબાધાદ્ગેહે ઘટજ્ઞાનમિત્યેવેક્તમ્ । એતેનાનુવ્યવસાયઃ સત્તયાર્થવિષયકઃ સત્વેનાર્થવિષયતયા વ્યવસાયવિષકત્વાત્ તાદૃશં યદ્ગેહે ઘટજ્ઞાનમિતિ જ્ઞાનં શ્રુતં સાક્ષિવાક્યં ચ તદ્વત્ । ગેહે ઘટસંશય ઇત્યાદિજ્ઞાને 7 તુ હેતોરેવાભાવાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યુક્તં ભવતિ । પૂર્વપક્ષ્યુક્તો હેતુરપ્રયોજક ઇત્યાહ -- યદિ ચેતિ ॥
1. પ્ય- ચ છ ક મુ. 2. દ્વ- ચ મુ. 3. દ્વ- મુ આ. 4. નુવ્યવસાયસ્યાસામર્થ્યં - મુ .
સ્વ- અ- બા - દ્ધારઃ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 72.
---------------- ---------------- ----------
યદિ ચ સવ્યવધાનત્વમાત્રેણ સત્વાનિશ્ચાયકત્વં તર્હિ ગેહે મમ ઘટપ્રમેત્યાપ્ત 1 વાક્યજન્યજ્ઞાનેનાપિ ઘટસત્વં ન સિધ્યેત્ ।
નનુ તત્રાર્થતથાત્વઘટિતં પ્રામાત્વં ગૃહ્ણજ્જ્ઞાનં ઘટસત્વં સ્વાતન્ત્ર્યેણાપિ ગૃહ્ણાતીતિ ચેન્ન । મમ 2 મતે ઽનુવ્યવસાયસ્યાપિ પ્રામાણ્યગ્રાનહકત્વેનાત્રાપિ સ્વાતન્ત્ર્યેસ્ય સુવચત્વાત્ ।
વૈશમ્યામાશઙ્ક્ય પ્રકૃતેપિ સમમિત્યાહ--નન્વિત્યાદિના ॥ સ્વાતન્ત્ર્યેણાપીતિ ॥ વ્યાવસાયવદિતિ ભાવઃ-- સુવત્વાદિતિ ॥ વ્યવસાયનષ્ઠસ્ય તદ્વિત્વઘટિતપ્રામાણ્યસ્ય જ્ઞાનત્વવત્સક્ષાદેવાનુવ્યવસાયવિષયતા । ન તુ વ્યવસાયદ્વારા । પરન્તુ તદ્વત્વસ્ય તદયયોગ્યતયા ચાક્ષુષજ્ઞાને સૌરભસ્યેવોપનીતસ્ય ભાનમ્ । ઇયાંસ્તુ વિશેષઃ । યદક્ષોપનાયકસ્યાપિ સામગ્રીસદ્ભાવાજ્જ્ઞાનવિષયતા । તત્ર તુ સામગ્ર્યભાવત્તદવિષયતેતિ ભાવઃ ।
એતેન યત્કૈશ્ચિદુક્તં ઘટજ્ઞાનવાનહં અયં ઘટ ઇત્યત્ર વૈલક્ષણ્યસ્ય સર્વસંમતયા તન્નિયામકસ્યોપનાયકભાનસામગ્રીસમવધાન તદસમવધાનાદેપવશ્યકલ્પનાત્ । યત્રોપનાયકમપિ ભાસતે તત્રોપને 3 યાંશે 4 સ્વાતન્ત્ર્યમ્ । અત એવ સુરભિચન્દનમિત્યત્ર
સ્વાતન્ત્ર્યમ્ । સ્વાતન્ત્ર્યં ચ જ્ઞાનનિષ્ઠં સંશયાદિવિરોધિતાવચ્છેદકમેવ કિઞ્ચિત્ફલકલ્પ્યમ્ । સ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષવિશયત્વાદિતિ । તન્નિરસ્તમ્ । સ્વાતન્ત્ર્યેણોપનાયકત્વે ઽજ્ઞાનયમાનત્વસ્ય પ્રયોજકત્વે ગૌરવાત્ ।
1. દિ- કુ. 2. મન્મ-મુ. 3.નયાં - મુ. 4.અસ્વા-મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 73.
અર્થસત્વનિશ્ચયત્વમાત્રેણ તદ્ઘટિતપ્રામાણ્યનિશ્ચયત્વોપપત્તૌ સ્વાતન્ત્ર્યસ્યનપેક્ષિતત્વાચ્ચ । સ્વાતન્ત્રાદપ્યનાશઙ્કિતદોષાન્યદ્વારા ગ્રાહકસ્ય ।
"ઋષિભિર્બહુધાગીતં છન્દોભિર્વિવિધૈઃ પૃથક્ । તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્"।
ઇત્યાદિવત્સંવાદેનાધિક્યાચ્ચ । એવંસત્યનુવ્યવસાયસ્ય ધર્મ્યંશેપિ પ્રામાણ્યનિશ્ચરૂપત્વાભાવાપાતેન તત્રાપિ કદાચિત્સંદેહાપાતાચ્ચ ।
ગેહે ઘટપ્રમેત્યાદિશબ્દસ્થલે પ્રમાત્વેન જ્ઞાનમાનસ્યાપિ સ્વાતન્ત્ર્યેણોપનાયકત્ત્વાઙ્ગીકારેણ વ્યભિચારાચ્ચ । ગૃહીતપ્રામાણ્યકજ્ઞીનસમાનવિષયકજ્ઞાનાનુવ્યવસાયસ્થલે 1 પ્રમાત્વેન જ્ઞાયમાસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણોપનાયકત્વાચ્ચ ।
નનુ વિષયસત્તાનિયતસત્તાકજ્ઞાનવૃત્તિધર્માવિશેષણત્વે સતિ જ્ઞાનવિશેષણતયા ભાનમેવાસ્વાતન્ત્ર્યમ્ । તદભાવ એવ સ્વાતન્ત્ર્યમિતિ ઘટપ્રમાવાનહમિત્યાદૌ તથા ભાનેપિ ઘટજ્ઞાનવાનહમિત્યાદૌ ન સ્વાતન્ત્ર્યેણ ભાનમ્ । તત્ર શદ્ધજ્ઞાનવિશેષણતયૈવ ભાનાત્ । અનુવ્યવસાયમાત્રસ્ય પ્રામાણ્યવિષયક 2 ત્ત્વવિવાદાદિત્યત આહ । અર્થસત્વેતિ ॥ નનુ સ્વાતન્ત્ર્યેણા 3 ભાને કથમનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યસંશયાદિવિરોધિતા । કથં વા નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહેતુતેત્યત આહ ॥ સ્વાતન્ત્રાદપીતિ ॥ અનાશઙ્કિતદોષેતિ બહુવ્રીહિઃ । તદ્રૂપાન્યદ્વારેણેત્યર્થઃ । ત્રયોતશે ગીતાયાં ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસ્વરૂપં ઋષિભિર્બહુધા ગીતમિત્યનાશઙ્કિતદોષ ઋષિગાનછન્દોરૂપદ્વારેણાર્થગ્રાહકસ્ય કૃષ્ણવાક્યસ્યાધક્યં તથા નિર્દેષ ઋષગ્દ્વારેણાર્થગ્રહકસ્ય છન્દોગ્યાદ્યુપનિષદ્વાક્યસ્ય યથાધિક્યં તથેત્યર્થઃઠ । સ્વાતન્ત્ર્યસ્યાનપેક્ષિતત્વાદિત્યત્ર
વિપક્ષે બાધકં ચાહ -- એવંસતીતિ॥ અર્થસત્વનિશ્ચયમાત્રેણૈવ સંશયાદિવિરોધિતારૂપપ્રામાણ્યનિશ્ચયત્વોપપત્તાવપિ સ્વાતન્ત્ર્યાભાવેન તદભાવ ઇત્યર્થઃ ।
1. પ્રમાત્વેનેતિ નાસ્તિ - મુ. 2. ત્વે -મુ. 3. ણભાને - મુ .
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 74.
-------------- ------------- -----------
નનુ ધર્મિણસ્સદેકરૂપત્વાત્તત્રાસં 1 શય ઇતિ ચેત્ । કોર્થઃ કિં સાધારણધર્મજ્ઞાનં નાસ્તીતિ કિં વા વિશેષદર્શનમસ્તીતિ ? નાદ્યઃ । પ્રતીતિવિષયત્વસ્ય સદસત્સાધારણ્યાત્ । અન્ત્યે ધર્મિત્વસ્ય સદેકનિષ્ઠત્વેન વિશેષત્વેપિ તસ્ય સત્વાનિશ્ચયે કથં સંશયવિરોધિતા ।
યદ્વા સ્વાતન્ત્ર્યાભાવેર્ઽથસત્વ નિશ્ચયરૂપતૈવ ન યુક્તેત્યત આહ --એવંસતીતિ ॥ સવ્યવધાનત્વમાત્રેણ 2 સત્વાનિશ્ચાયકત્વ ઇત્યર્થઃ । ધર્મ્યંશે રજતાદિરૂપેદમંશ ઇત્યર્થઃ ।
ધર્મંશેપિ સંશયાનુત્પાદો નાર્થસત્વઘટિતપ્રામાણ્યવિશ્ચયરૂપત્વેન"ઇદન્ત્વરજતત્વવૈશિષ્ટ્યમ્ પુરોવર્તિનો નાનુવ્યવસાયવેદ્ય"મિતિ મણ્યુક્તેઃ ।"સ્વાતન્ત્ર્યેણ ઇતિ શેષ"ઇતિ પક્ષધરોક્તેઃ । કિન્ત્વન્યથૈવેતિ શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ સદેકેતિ ॥ પુરતઃ સન્નેવ ધર્મી નત્વસન્નિતિ ધર્મિણઃ સત્વાવ્યભિચારાન્ન તત્ર સંદેહો ન તુ તદંશે પ્રામાણ્યનિશ્ચયત્વસત્વેનેત્યર્થઃ-- સદસદિતિ ॥ પુરતો સદિત્યર્થઃ । મન્મતે ત્વસન્માત્રેત્યર્થઃ-- વિશેષત્વેપીતિ ॥ તથાચ તદ્ધર્શનમાત્રં ન વિશેષદર્શનં કિં તુ તદ્વૈશિષ્ટ્યસત્વદર્શનમેવેતિ તસ્ય ચ તત્રાભાવે કથં તત્ર ન સંશયઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ -- તસ્યેતિ ॥ ધર્મિત્વવૈશિષ્ટ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
તથા ચ ધર્મિત્વરૂપેદન્ત્વવૈશિષ્ટ્યાંશે ઽનુવ્યવસાયસ્ય તત્સત્તાનિશ્ચયત્વરૂપપ્રામાણ્યનિશ્ચયત્વાભાવે ધર્મ્યંશેતિ સંશયઃ સ્યાદેવેતિ ભાવઃ।
1. સંદેહ - ચ ક ગ. 2. ણાર્થ - અ. મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 75.
--------------- ------------ ---------
ન હિ સંદિગ્ધસત્તાકઃ કરાદિઃ પુરુષત્વસંશયવિરોધી ।
અપિચૈવં ત્વદીયે અયં વહ્ન્યનુભવઃ પ્રમાનાપ્રમા વા દાહ 1 સમર્થવિશેષ્યકત્વે સતિ
સત્વાનિશ્ચયેપિ સંશયનિવૃત્તિરસ્ત્વિત્યત આહ -- ન હીતિ ॥ સંદિગ્ધસત્તાકઃ ॥ અનિશ્ચિતસત્તાક ઇત્યર્થઃ । યદ્વા તત્સત્વાનિર્ણયે તત્સત્વેપિ સંદેહઃ સ્યાત્ । તતશ્ચ ધર્મિસંદેહ ઇતિ ભાવેનાયં ગ્રન્થો યોજ્યઃ ।

એવમિદન્ત્ત્વવૈશિષ્ટ્યવૈશિષ્ટ્યાંશે તત્સત્તાનિશ્ચયત્વરૂપં પ્રામાણ્યનિશ્ચયત્વમનુવ્યવસાયસ્ય ધર્મ્યંશે સ્વતઃ પ્રામાણ્યમુપપાદ્ય"નનુ વ્યવસાયસ્યેદન્ત્વરજતત્વવિશિષ્ટેદંવિષયકત્વે ઽનુવ્યવસાય એવ માન"મિત્યાદિના"ન સ્વતઃ પ્રામાણ્યગ્રહઃ"ઇત્યન્તેન મણ્યુક્તખણ્ડનં નિસ્યેદાનીં"નનુ વહ્નિજ્ઞાનસ્ય દાહસમર્થવિષયત્વં ન દાહસમર્થોયમિતિ વ્યવસાયગ્રાહ્ય"મિત્યાદિના શઙ્કિતસ્ય"ઉચ્યત"-- ઇત્યાદિના યત્સમાધાનમુક્તં તત્સમાનન્યાયેનાન્યત્રાપ્યનુવ્યવસાયસ્ય સ્વતઃ પ્રામાણ્યં વ્યનક્તિ। અપિ ચૈવમિતિ ॥ સવ્યવધાનત્વમાત્રેણાર્થસત્વનિશ્ચરૂપત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ ॥ ત્વદીય ઇતિ ॥ પ્રામાણ્યાનુમાન ઇત્યન્વયઃ । મણિકૃદુક્ત ઇત્યર્થઃ । પ્રચીનરૂત્યાહ--પ્રમેતિ ॥"પ્રથમમપ્રામાણ્યાભાવ એવ પ્રામાણ્યં વ્યતિરેકિણા સાધ્યમ્"ઇતિ મણિકુદુક્તેરાહ--નાપ્રમા વેતિ ॥
1. સામર્થ્યવદ્વિ - ચ. મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 76.
--------------- ------------------ ---------
વહ્નિત્વપ્રકારક 1 નિશ્ચયત્વાત્ વ્યતિરેકેણાપ્રમાવદિતિ પ્રામાણ્યાનુમાને દાહસામર્થ્યવદ્વિશેષ્યકત્વે સતીતિ વિશેષણસ્ય કેન સિદ્ધિઃ । તદ્ધિ ન તાવદ્દાહસમર્થોયમિતિ વ્યવસાયેન સિદ્ધમ્ । વ્યવસાયવિષયતયા 2 વિશેષ્યસ્ય વિશેષ્ય 3 ત્વસ્ય તદવિષયત્વાત્ । નાપ્યનુવ્યવસાયેન । બહિર્થે દાહસામર્થ્યે મનસો ઽસામર્થ્યાત્ ।
નનુ સ્મુત્યુપનીતે વ્યવસાયે સ્મુત્યુપનીતં યદ્દાહસામર્થ્યં તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વં મનસા પરિચ્છિદ્યતે ।
વ્યવસાયેતિ ॥ વિશેષ્યસ્ય 4 વ્યવસાયવિષયત્વાદ્ધેતોઃ વિશેષ્ય 5 ત્વસ્ય વ્યવસાયવિષયત્વાદિત્યર્થઃ । ક્વચિદ્વ્યવસાયવિષયતાવિશેષસ્ય વિશેષ્યત્વસ્યેતિ પાઠઃ । તદા તુ ન ક્લેશઃ । ધર્મધર્મિવૈશિષ્ટ્યાનાં વ્યવાસાયવિષયત્વેન ધર્મે વૈશિષ્ટ્યે ચાવિદ્યમાનો ધર્મિમાત્રનિષ્ઠો વિષયત્વ વિશેષ ઇત્યર્થઃ ।"વ્યવસાયતદ્વિષયતયોસ્તદિષયત્વાત્"ઇતિ મણિવાક્યનિષ્કૃષ્ટાર્થસ્યાયમનુવાદઃ--બહિર્થ ઇતિ ॥ દાહસામર્થ્યવૈશિષ્ટ્યગ્રહણ એવ વા વૈશિષ્ટ્યગ્રહણશક્તાવપિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ તદ્ગ્રહણે વાસામર્થ્યાદિતિ ભાવઃ ।
સ્મૃતીતિ ॥ અયં વન્હિરિતિ વ્યવસાયવિષયકાનુવ્યવસાયજન્યસ્મૃત્યુપનીતં યદ્દાહસામર્થ્યવત્વં તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વં વન્હિરિત્યનુભાવો દાહસામર્થ્યવદ્વિશેષ્યકો મમ વૃત્ત ઇતિ માનસા પરિચ્છિદ્યત ઇત્યર્થઃ ।
1. નિશ્ચયપદં નાસ્તિ - ક ગ. 2. તાવિશેષસ્ય - કું છ ક. 3. ક - મુ.
4. વ્યવસાયવિષયતયા - મુ. 5. ક - મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 77.
-------------- ----------- ----------
નચૈવં સ્મૃત્યુપનીતે વ્યવસાયે સ્મૃત્યુપનીતં યદ્રજતત્વં તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વમપિ મનસા પરિચ્છિદ્યતામ્ , તથા ચ પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । મન 1 સૈવં પ્રામાણ્યગ્રહેપિ પ્રથમાનુવ્યવસાયેનાગૃહીતતયા યાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વસ્ય તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાનપેક્ષિજ્ઞાન 2 ગ્રાહ્યત્વસ્ય ચાભાવેન પરતસ્ત્વાહાનેરિતિ ચેત્ હન્તૈવં પાશ્ચાત્યસ્મૃત્યુપનીતે દાહસામર્થ્યે માનસજ્ઞાનમિવ પ્રાથમિકવ્યવસાયોપનીતે રજતત્વવૈશિષ્ટ્યે ઽનુવ્યવસાય એવ સત્તાનિશ્ચયરૂપોસ્તુ ।
તુલ્યન્યાયત્ત્વાત્પ્રામાણ્યાંશેપ્યાશઙ્ક્યેષ્ટાપત્યા નિરાહ -- ન ચૈવમિતિ ॥ દાહસામર્થ્યવદ્વિશેષ્યકત્વગ્રહ ઇત્યર્થઃ । ઇદં રજતમિતિ વ્યવસાયવિષયકાનુવ્યવાસાયસ્ય ચ તાદૃશજ્ઞાનસાપેક્ષત્વાદિતિ ભાવઃ । હન્તેતિ હર્ષે । પાશ્ચાત્યા વા સ્મૃતિઃ તદુપનીત
ઇત્યર્થઃ--પાશ્ચાત્યેતિ પ્રાથમિકેતિ 4 હેતુગર્ભમ્ --દાહસામર્થ્યે ॥ દાહસામર્થ્યવત્વ ઇત્યર્થઃ--માનસજ્ઞાનમિવેતિ ॥ અનુવ્યવસાય ઇવેત્યર્થઃ । પારતન્ત્ર્યેણ તદ્વિષયતોપગમાદિષ્ટાપત્તિનિરાસાયાહ --સત્તાનિશ્ચયેતિ ॥------------------------------------------------------------------------
1. સાચૈવં - છ-ક. 2. વિષયત્વ - છ-જન્યત્વસ્ય- ક. 3.॥ પ્રથમેતિ ॥ રજતમહં જાનામીત્યાદ્યનુવ્યવસાયેનેત્યર્થઃ--મુ. 4. ચ-મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 78.
------------- ------------ ----------
અવિશેષાત્ । ત્વત્પક્ષે વ્યવસાયસ્ય યથાર્થત્વેન સ્મૃતિતો ઽવિશેષાચ્ચ । અનુમિતૌ પ્રામાણ્યનિયતસ્ય ધૂમવતિ વહ્નિમત્વજ્ઞાનસ્યાનુવ્યવસાયેન ગૃહીતત્વાન્ન તત્રાપામાણ્યશઙ્કેતિ વદતા ત્વયા
લિઙ્ગોપહિતલૈઙ્ગિકવિષયતયાનુમિતિરૂપવ્યવસાયોપનીતે ધૂમવત્વે ઽનુવ્યવસાયસ્ય સત્તાનિશ્ચયરૂપત્વાઙ્ગીકારાચ્ચ ।
નન્વિન્દ્રિયસ્યાયં સ્વભાવો યદુવનીતમુપનીતાન્તરવૃત્તિત્વેનૈવ ગૃહ્ણાતિતિ ચેન્ન । સુરભિચન્દનમિતિ ચાક્ષુષજ્ઞાનાનુપપત્તેઃ । મનસસ્તથા સ્વભાવ ઇત્યસ્યાપિ માનાભાવેનાયુક્તત્વાત્ । સંશયાનુપપત્તેરેવ મનસસ્તાદૃશસ્વભાવકલ્પકેતિ ચેન્ન । તસ્યા 1 અન્યથોપપાદયિષ્યમાણત્વાત્ । નિમીલિતનેત્રસ્યાપિ"અહં ગૌરઃ"ઇત્યાદિપ્રત્યયાનાપત્તેશ્ચેતિ ભાવેનાહ -- અવિશેષાદિતિ ॥ વૈપરીત્યમેવોચિતમિત્યાહ -- ત્વત્પક્ષ ઇતિ ॥ વ્યવસાયસ્યેતિ ॥ અનાશઙ્કિતદોષત્વાત્ ગ્રહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયવ્યવસાયસ્યેતિ ભાવઃ ।
નનૂપનીતં તદ્વત્વં ઉપનીતવૃત્તિત્વેન ગૃહ્યત ઇતિ કલ્પ્યત ઇત્યતો ઽયમપિ નિયમો નેત્યાહ--અનુમિતાવિતિ ॥ અનુમિતૌ કદાપિ પ્રામાણ્યસંદેહાભાવેન તત્ર પ્રામાણ્યં સ્વત ઇતિ પ્રાચીનમતં દૃષયતા સર્વત્ર પરતસ્ત્વવાદિના મણિકૃદાનુમિતૌ પ્રામાણ્યશઙ્કાભાવો ન પ્રામાણ્યનિશ્ચયનિબન્ધનો ઽપિતુ તત્પ્રામાણ્યવ્યાપ્યસ્ય ધૂમવદ્વિશેષ્યકત્વે સતિ વહ્નિપ્રકારકજ્ઞાનત્વસ્ય યજ્જ્ઞાનં તન્નિમિત્તક એવેતિ વદતા ત્વયેત્યર્થઃ । તદભિયુક્તવ્યાખ્યાનાનુરોધેનાહ ॥ લિઙ્ગોપહિતેત્યાદિ ॥ પરામર્શોપનીતવ્યાપ્યુક્તવ્યાપકવિષયકવિષયકધૂમવત્પર્વતો ઽગ્નિમાનિત્યેવંરૂપેત્યર્થઃ ।
1. પ્ય - મુ.
સ્વ-અ-બા-દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 79.
-------------- ----------- ---------
ન ચ દાહસામર્થ્યે સંસ્કાર એવ પ્રત્યાસત્તિઃ । સ ચ નિર્વિષયક ઇતિ ન તદ્વિષયતયા ભનમ્ । ઇહ તુ પ્રત્યાસત્તી 1 ભૂતો વ્યવસાયઃ સવિષયક ઇતિ વૈષમ્યમિતિ વાચ્યમ્ । સંસ્કરે સત્યપ્યસ્મૃતિદશામુક્તમાનસજ્ઞાનાભાવાત્ ।
નનુ માનસજ્ઞાનસ્ય દહસમર્થ એવ મમ વહ્નત્વપ્રકારકં જ્ઞાનં વૃત્તિમિત્યાકારત્વેન તત્ર દાહસામર્થ્યં વહ્નનિષ્ઠમેવ ભાતિ ।
નનુ પઞ્ચમાનુવ્યવસાયે પ્રત્યાસત્તીભૂતાન્યાવિષયતયાર્થસ્ય ભાનેન તસ્યાર્થસત્તાનિશ્ચયરૂપત્વેપિ પ્રથમાનુવ્યવસાયે તદૃશાન્યવિષયતયા તદ્વત્વરૂપાર્થસ્ય ભાનાન્ન તત્સત્તાનિશ્ચયરૂપત્વમતો ઽવિશેષાદિત્યુક્તહેતુરસિદ્ધ ઇત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ દાહસામર્થ્યે ॥ દાહસામર્થ્યવત્ત્વ ઇત્યર્થઃ-- સંસ્કાર એવેતિ ॥ દાહસમર્થોયમિતિ પ્રાચીનવ્યવસાયજન્યસંસ્કાર એવ ન તુ તજ્જન્યસ્મૃતિરિત્યર્થઃ ।
યદ્યપિ સ્મૃતેઃ પ્રત્યાસત્તિત્વેપિ તસ્યાઃ સુરભિચન્દનમિત્યાદૌ સૌરભાદિજ્ઞાનસ્યેવ તાટસ્થ્યેનૈવ તથાત્વન્નૈતચ્ચોદ્યાવકાશઃ । તથાપિ સવિષયકત્વાત્સંભાવિતત્વાભિપ્રાયેણેતચ્ચોદ્યમપિ શઙ્કો 2 ત્થાનદાર્ઢ્યાર્થં કૃતમિતિ ધ્યેયમ્ ।

ભાનમિતિ ॥ પઞ્ચમાનુવ્યવસાયે દાહસામર્થ્યવત્વસ્ય સંસ્કારવિષયતયા ન ભાનમિત્યર્થઃ-- ઇહત્વિતિ ॥ પ્રથમાનુવ્યવસાય ઇત્યર્થઃ । અસ્મૃતિદશાયામિતિ ॥ અત એવ ત્વયપ"પ્રગ્ભવીયસંસ્કારાત્સ્મૃતં પ્રામાણ્યં વન્હિજ્ઞાનાદૌ સાધ્યમાન"મિત્યાદ્યુક્તમ્ ।
1. ત્તિરૂપો - છ. 2. અગ્નિમગ્રન્થો - મુ, મન્દાશઙ્કો - આ.
સ્વ- અ- બા- દ્ધારઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 80.
----------------- ----------- -------
ન તુ સ્મૃતિવિષયતયા । સ્મૃતિસ્તુ પ્રત્યાસત્તિમાત્રમ્ । અનુવ્યવસાયસ્ય તુ પુરોવૃત્તિવિશેષ્યકં રજતત્વવૈશિષ્ટ્યાવગાહિજ્ઞાનં વૃત્તમિત્યાકારત્વેન જ્ઞાનવિષયત્વેનૈવ વૈશિષ્ટ્યં વિષયઃ । ન તુ પુરોવૃત્તિનિષ્ઠત્વેનેતિ વૈષમ્યમિતિ ચેન્ન । તત્રાપિ દાહસમર્થ એવેતિ વિષયસપ્તમ્યાતીતવ્યવસાયવિષયત્વેનૈવ દાહસામર્થ્યસ્ય ભાનાત્ ।
અત્રાપિ સુખ 2 જ્ઞાનસ્ય દોષશઙ્કાદિરહિતસ્તમ્ભાદિજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રાથમિક એવાનુવ્યવસાયે મમ સુખ એવ સુખત્વેન જ્ઞાનં વૃત્તં સ્તમ્ભ એવ સ્તમ્ભત્વેન જ્ઞાનં વૃત્તમિત્યાકારદર્શનાચ્ચ ।
નનુ તથાપિ 3 તત્ર યસ્ય વ્યવસાયસ્ય વિષયતયા દાહસામર્થ્યં ભાતિ સ ન પ્રત્યાસત્તિઃ । યાતુ સ્મૃતિઃ પ્રત્યાસત્તિર્ ન તદ્વિષયતયા તદ્ભાતિ ઇહ તુ ---
એતચ્ચોપલક્ષણં યદસાધારણં કારણમાસાદ્ય મનોબહિર્ગૌચરાં પ્રમાં જનયતિ તન્માનાન્તરમિતિ વ્યાપ્તેઃ સંસ્કારસ્ય માનાન્તરત્વાપત્તેશ્ચેત્યપિ ધ્યેયમ્ ।
સ્મૃતેઃ પ્રત્યાસત્તિત્વેપ્યવિશેષાદિતિ હેતુરસિદ્ધ ઇતિ ભાવેન શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ તત્રાપીતિ ॥ પઞ્ચમાનુવ્યવસાયેપીત્યર્થઃ--દાહસામર્થ્યસ્ય ॥ દાહસામર્થ્યવત્વસ્યેત્યર્થઃ । તત્રાપીત્યસ્યૈવ વિવરણં પ્રાથમિક એવાનુવ્યવસાય ઇતિ ॥ પ્રકારાન્તરેણ વૈષમ્યમાશઙ્ક્ય નિરાકરોતિ 4 ॥ નનુ તથાપીત્યાદિના ॥ તત્રેતિ ॥ પઞ્ચમાનુવ્યવસાય ઇત્યર્થઃ । ઇહત્વિતિ ॥
1. મમ- ચ, મુ. 2. ખાદિ--ચ,છ, મુ. 3. યત્ર- છ. 4. નિરાહ- આ, મુ.
સ્વતસ્ત્વે સંશયોપપાદાનમ્ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 81.
----------------------- ----------- ----------
વૈશિષ્ટ્યં પ્રત્યાસત્તીભૂતવ્યવસાયવિષયતયા ભાતીતિ ચેન્ન । અન્યવિષયતયા ગ્રહણે શ્રુતસાક્ષિવાક્યસામ્યે ઽવિશિષ્ટે ઽસ્ય વૈધર્મ્યમાત્રત્ત્વાત્ । તસ્માત્પ્રામાણ્યગ્રહણે સાક્ષી સમર્થ ઇતિ એતદપ્યુક્તં"અન્યથે"ત્યાદિના । સાક્ષી ધર્મ્યંશ ઇવ વૈશિષ્ટ્યાંશેપિ સત્તાનિશ્ચયરૂપો ન ચેદસ્ય વ્યવસાયસ્યેદં વૈશિષ્ટ્ય વિષય ઇત્યાદિલોકસિદ્ધવ્યવસ્થિત્યયોગાદિત્યર્થઃ ॥
સ્વતસ્ત્વાનુમાનેષુ બાધોદ્ધારઃ

ઇહત્વિતિ ॥ પ્રાથમિકાનુવ્યવસાય ઇત્યર્થઃ । અવિશિષ્ટ ઇતિ વિભાગઃ ।
સ્વતસ્ત્વાનુમાનેષુ બાધોદ્ધારઃ

નનુ તથાપિ સ્વતસ્ત્વે ઽનભ્યાસદશાયાં સંશયો ન સ્યાત્ । જ્ઞાનગ્રહે પ્રામાણ્યાત્ ।
--------------------------------------------------------------------------- ઉક્તાનુમાનેષુ પ્રતિકૂલતર્કપરાહતિં મણ્યાદ્યુક્તામાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ તથાપીતિ ॥ પ્રબલબાધરૂપદોષાભાવેપીત્યર્થઃ -- પ્રામાણ્યગ્રહાદિતિ ॥ અન્યથા સ્વતસ્ત્વભઙ્ઙાપત્તેરિતિ ભાવઃ--અગ્રહે ચેતિ ॥ જ્ઞાનસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ । યથા હિ ત્વન્મતે જાતિવ્યક્ત્યોરેકવિત્તિવાદ્યત્વનિયમેપિ દોષવશાદિદં રૂપ્યમિતિભ્રમ 1 સ્થલે શુક્તિત્વહયગ્રહઃ તથા મન્મતેપિ જ્ઞાનપ્રામાણ્યયોરેકવિત્તિવેદ્યત્વનિયમેપિ સંશયસ્થલે જ્ઞાનગ્રહે સત્યપિ તેન તત્પામાણ્યાગ્રહેપિ ન સ્વતસ્ત્વભઙ્ગઃ ।
1. ભ્રમપદં ન -કું.
સ્વ-સં-દનં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ- 82.
----------- ------------------------------
અગ્રહેચ ધર્મિજ્ઞાનાભાવાદિતિ ચેન્ન 1 । અસતિ પ્રતિબન્ધેસાક્ષિવેદ્યત્વનિયમો વા સાક્ષિવેદ્યત્વયોગ્યતા વા સ્વતસ્ત્વમિત્યુ 2 ક્તમ્ । અપ્રામાણ્યસંશયસ્થલે ચ પ્રામાણ્યગ્રહણશક્તિપ્રતિબન્ધકાપ્રામાણ્ય 3 ગ્રહણસામગ્રીસમવહિતૈવ । અન્યથાપ્રામાણ્યાસંશયોગાત્ । એવં ચ જ્ઞાનં ગૃહ્ણતા સાક્ષિણા શક્તિપ્રતિબન્ધાત્પ્રામાણ્યાગ્રહણેપ્યસ્મદુક્તસ્વતસ્ત્વાહાન્યા સ્વતસ્ત્વપક્ષેપિ ધર્મિજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય ચ સંભવેન સંશયો યુક્ત એવ ।
અસ્માભરુક્તસ્વતસ્ત્વસ્ય તત્રાપિ સત્વાદિતિ ભાવેન"ધર્મ્યુપલબ્ધાવપિ વ્યાઘાતાદિદર્શનેન સાક્ષિણિ પ્રતિબદ્ધે પ્રામાણ્યવિષયે મનસિ સંશયોપપત્તેઃ"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાં વિવૃણ્વાનઃ સમાધત્તે--અસતિ પ્રતિબન્ધ ઇતિ ॥ પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્ર્યસમવધાને સતીત્યર્થઃ । અત્ર સર્વત્ર સાક્ષી પાગુક્તરૂપ 4 એવ જ્ઞેયઃ--ગ્રહણેતિ ॥ નિશ્ચયેત્યર્થઃ--અન્યથેતિ ॥ ઉક્તરૂપસામગ્ર્યભાવ ઇત્યર્થઃ । અસ્તુ સામગ્રી તતઃ કિમિત્યત આહ--એવં ચેતિ ॥
પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્રીસમવધાનેસતીત્યર્થઃ -- ધર્મિજ્ઞાનસ્યેતિ ॥ વ્યવસાયરૂપસ્ય સંશયે ધર્મિણો યજ્જ્ઞાનં તસ્યેત્યર્થઃ -- સંશયો યુક્ત એવેતિ ॥ માનસો ઽયં બોધ્યઃ । ન તુ સાક્ષિરૂપઃ તસ્ય સુદૃઢનિર્ણયરૂપત્વાત્ ।
1. ત્ - કું 2. તિહ્યુ - છ-ક. 3. ગ્રાહક -છ. 4. રૂપપદં નાસ્તિ - આ.
સ્વ-સં-દનં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 83.
---------- ---------------- --------
ન હિ જ્ઞાનત્વપ્રમાત્વગગ્રહણ 1 શક્ત્યોરેકપ્રતિબન્ધકપ્રતિબધ્યત્વમપિ સ્વતસ્ત્વાન્તર્ગતમ્ ॥
તદ્ગ્રહણશક્ત્યોર્ભિન્નત્વેપિ જ્ઞાનત્વગ્રહણશક્તિવત્પ્રામાણ્યગ્રહણશક્તિઃ સહજા । ન ત્વ પ્રામાણ્યગ્રહણશક્ત 2 રિવાહિતેત્યેતાવતૈવ પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વાત્ । દૃશ્યતે ચ વહ્નૌ દહપ્રકાશનશક્ત્યોઃ સજત્વેપિ પ્રતિબન્ધકભેદઃ ॥
અસ્તુ વા 3 તયોરેકૈવ ગ્રહણશક્તિસ્તથાપિ તસ્યા --
અસ્માદુક્ત સ્વતસ્ત્વાહાન્યેત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- ન હીતિ ॥ અસતિ પ્રતિબન્ધકે જ્ઞાનગોચરસાક્ષિવેદ્યત્વનૈયત્યમિત્યસ્ય પ્રતિબન્ધે સતિ સાક્ષિણા જ્ઞાનં પ્રામાણ્યં ચોભયં ન ગૃહ્યત ઇતિ યદ્યર્થસ્તદા પરં સ્વતસ્ત્વહાનિઃ । નહ્યેવં વિવક્ષ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ જ્ઞાનત્વપ્રમાત્વગ્રહણશક્ત્યોરૈક્યોપગમે ઽન્યત 4 રાગ્રહણે દ્વયોરપ્ય 5 ગ્રહણમવર્જનીયમ્ । ભેદે તુ સ્વતસ્ત્વહાનિરેવ । જ્ઞાનગ્રહણશક્ત્યતિરિક્તશક્તિગ્રાહ્યત્વાત્ । અન્યથાપ્રામાણ્યસ્યાપિ સ્વતસ્ત્વાપત્તિરિત્યતો"માનસ્યાદોષશઙ્કયા પ્રામાણ્યગ્રહણશક્તિઃ પ્રતિબદ્ધા"ઇતિ પ્રકૃતિનયસુધાવાક્યેન ભેદપક્ષસ્ય"કરણાનાં 6 5 અનજનનશક્ત્યૈવ તદ્યાથાર્થ્યજનકત્વં સ્વતસ્ત્વ"મિત્યાદિજિજ્ઞાસાનયસુધાવા 7 ક્યેનાભેદસ્ય ચપ્રતીતેર્ભેદાભેદરૂપપક્ષદ્વયેપિ સમાધિમાહ -- તદ્ગ્રહણેતિ ॥ ન ત્વપ્રામાણ્યગ્રહણશક્તિરિતિ ॥ સહજેત્યનુકર્ષઃ । કિં તુ દોષાહિતેત્યર્થઃ ॥
1. યોરેક - ખ. 2. રિત્યે- કું છ ક-ગ. 3.યદ્વા -કું 4. ર -કું. 5. ર -કું.
6. ચ -મુ. 7. વાક્યાદિના - આ અ.
સ્વ- સં- દનં ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 74.
------------- ------------- --------
એનં મા દહેત્યાદૌ દાહશક્તેરિવ વિષયભેદેન પ્રતિબન્ધાપ્રતિબન્ધૌ યુક્તૌ ।
નચૈવં પ્રતિબન્ધકાભાવરૂપસ્યાધિકસ્ય હેતોરનુપ્રવેશાત્સિદ્ધસાધનમ્ । ન્યાયમતે ઽપ્રતિબદ્ધેનાપ્યનુવ્યવસાયેન પ્રામાણ્યા 1 ગ્રહણાત્ ।
નાપ્યપસિદ્ધાન્તઃ ।"અપ્રામાણ્યગ્રહણકારણાભાવસ્યાપિ પ્રામાણ્યગ્રહણોપયોગાઙ્ગીકારેપિ ન કદાચિદાસ્માકં હાનિઃ"ઇતિ
ટીકોક્તેઃ ।"પ્રતિબન્ધકાભાવો ન હેતુઃ"ઇત્યુત્પત્તિસ્વતસ્ત્વ 2 વાદે વક્ષ્યમાણત્વાચ્ચ ।
માદહેપીતિ ।."અમાનોના પ્રતિષેધ"ઇતિ નિષેધાર્થકમાશબ્દો ઽયમ્ । ન માઙ્ ।
તેન"માઙિ લુ"ઙિત્યુક્તલુઙભાવઃ સાધુ -- ટીકોક્તેરિતિ ॥ તત્વનિર્ણયટીકોક્તેરર્થતો ઽનુવાદોયમ્ ।
નનુ તત્ર"ન પ્રકૃતે કાચિદસ્માકં હાનિઃ"ઇતિ હિ પાઠઃ । તથા ચ પ્રકૃતે વેદોપૌરુષેયત્વે કાચિદ્ધાનિર્નેત્યભ્યુપગમવાદેનાપ્યુપપન્નાસા ટીકોક્તિઃ । એવં ચ જ્ઞાનગ્રહહેત્વતિરિક્તહેતુસાપેક્ષગ્રાહ્યત્વે કથં ન પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વહાનિરિત્યતસ્તત્વનિર્ણયટીકાસ્થં"ન હિ દાહાભાવ એવ વેત્રબીજં વેત્રાઙ્કુરં જનયતીત્યેતાવતા દાહાભાવો વેત્રાઙ્કુરસ્ય કારણં ભવતિ । કિં તુ તતો વિપરીતકાર્યાનુત્પાદે સતિ વેત્રબીજં સ્વમાહિમ્નૈવાઙ્કુરં કરોતિ । અન્યથોત્સર્ગાપવાદૌ ક્વાપિ ન સ્યાતાં"ઇતિ પૂર્વવાક્યં હૃદિ કુત્વાહ -- પ્રતિબન્ધકેતિ ।
સ્વ- સં-દનં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 85.
------------ ---------------- --------
યત્ર પૂર્વં દોષશઙ્કાદેરભાવેપિ કારણાન્તરોપનિપાતાત્પશ્ચાત્તત્સંશયસ્તત્ર પૂર્વં પ્રામાણ્યં નિશ્ચીયત એવ । તદા પ્રતિબન્ધકાભાવાત્ ।
એવં પ્રતિબન્ધકેન પ્રામાણ્યનિશ્ચમુપેત્ય સંશયમુપપાદ્ય ક્વચિત્ પ્રામાણ્યનિશ્ચયમુપેત્યાપિ સંશયમુપપાદયતિ-- યત્રેતિ ॥ યદ્વા અસ્ત્વેવં પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્રીસમવધાનસ્થલે પ્રામાણ્યનિશ્ચયેપિ વિવિક્ષિતસ્વતસ્ત્વાહાન્યા સંશચોપપત્તિઃ । તત્સામગ્રીસમવધાનાત્પ્રાક્કાલે તુ કથમ્ । તત્ર પ્રામાણ્યાનિશ્ચયે સ્વતસ્ત્વાહાનેઃ । યજ્જ્ઞાનં યત્ર પ્રતબન્ધકં તત્સામગ્ર્યપિ તત્ર પ્રતિબન્ધકેત્યસ્યાભાવાત્ । પ્રામાણ્યનિશ્ચયે 1 વોદીરિતસન્દેહો ન સ્યાદિત્યત આહ --યત્રેતિ ॥ નિશ્ચીયત એવેતિ ॥ મનસેતિ ભાવઃ । ન તુ સાક્ષિણા દૃઢનિર્ણયત્વાત્ ।
સુદૃઢો નિર્ણયો યત્ર જ્ઞેયં તત્સાક્ષિદર્શનં ઇતિ ।
માનસે દર્શને દોષા નૈવ સ્યુઃ સાક્ષિદર્શને ॥
યત્ક્વચિદ્વ્યભિચારિસ્યાદ્દર્શનં માનસં હિ તત્ ।
ઇતિ ચ જ્ઞાનપાદીયાનુવ્યાખ્યાનોક્તેરિતિ જ્ઞેયમ્ ।
એતેન યદુક્તં મણૌ"નિશ્ચિતેપિ પ્રામાણ્યે દોષાન્તરાત્તત્ર સંશયઃ ઇતિ ચેન્ન ॥
પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગાત્"ઇતિ તન્નિરસ્તમ્ । પ્રામણ્યનિશ્ચયકાલે ઽપ્રતિબન્ધાદિષ્ટાપત્તેઃ । પશ્ચાત્તુ તસ્ય નાશાત્પ્રતિબન્ધાચ્ચાપ્રવૃત્યુપપત્તેઃ ।
એતેન પ્રામાણ્યનિશ્ચયે જાગ્રતિ કથં સન્દેહ ઇતિ નિરસ્તમ્ । ઉત્તરકાલે તસ્ય નાશાત્ । પ્રામાણ્યનિશ્ચયે પ્રામાણ્યસન્દેહાત્સંશયોપપત્તેશ્ચ ।
યત્તુ"ન ચ પ્રામાણ્યસંશયાદ્વિષયસંશયવત્પ્રામાણ્યજ્ઞાને પ્રામાણ્યસંશયાત્ પ્રામાણ્ય સંશય ઇતિ વાચ્યમ્ । પ્રામાણ્યજ્ઞાનેપિ

સ્વતઃ પ્રામાણ્યગ્રહે સંશયાનુપપત્તેઃ"ઇતિ મણિવચનં તદપ્યતેનૈવ નિરસ્તં બોધ્યમ્ । દોષોપનિપાતસ્થલે માનસપ્રામાણ્યનિશ્ચયે દોષવશેન પ્રામાણ્યાનિશ્ચયે તત્સંશયોપપત્તેરિતિ ॥
1. ચોદીચીન - મુ. આ. અ.
સ્વ-સં-દનં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 86.
---------- ------------ -------
કેચિત્તુ ધર્મિજ્ઞાનસ્ય સંશયાહેતુત્વાત્સંશયરૂપ એવાનુવ્યવસાય ઉત્પદ્યતે । ધર્મિજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વેપિ સંશયે ધર્મિનિયમો ધર્મિજ્ઞાનજનકનિયમાદેવ યુક્તઃ ।
એવં વાસ્તવં મૂલગ્રન્થાદ્યુક્તં સંશયોપપાદાનં પ્રદર્શ્યાધુના યદુક્તં મણૌ"ધર્મિજ્ઞાનં ચ સંશયહેતુઃ । અન્યથા ધર્મિનિયમઃ
કોટ્યુક્તટત્વં ચ ન સ્યાત્"ઇતિ ગ્રન્થેન ધર્મિજ્ઞાનાભાવેન સંશયાભાવોપપાદનદૂષણં તદપિ નેતિ ભાવેન પ્રૌઢ્યા સમાધિદ્વયમન્યાપદેશેનાહ -- કેચિત્વિત્યાદિના અહેતુત્વાદિતિ ॥
વિશેષ્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષકોટિસ્મૃતિરૂપવિશષણજ્ઞાનતદુભયાસંસર્ગાગ્રહાદિવિશિષ્ટજ્ઞાન સામાન્યસામગ્રીત એવ તદુત્પત્તૌ તદતિરિક્તા સંશયે ધર્મિજ્ઞાનારૂપા વિશેષસામગ્રી ન કલ્પ્યા । તથાચ સંશયસ્થલે ધર્મિણો વ્યવસાયસ્યૈવાજ્ઞાનેન પ્રામાણ્યનિશ્ચોપપત્યા સ્વતસ્ત્વાહીનિઃ પ્રામાણ્યાદિસંશયશ્ચ યુક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ તુરગાદૌવેગેન ગચ્છતઃ પુંસો ઽનેકવૃક્ષેન્દ્રિયસન્નિકર્ષેપિ ક્વચિદેવ પનસત્વાદિસંદેહો ન સર્વત્રેત્યેવંવિધો ધર્મિનિયમ એવ સંશયે ધર્મિજ્ઞાનહેતુતાં વ્યવસ્થાપયતીત્યત આહ -- ધર્મિજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વેપીતિ ॥ ધર્મિજ્ઞાનજરકેતિ ॥ ત્વયાપિ હિ સર્વત્ર સન્નિકર્ષે ઽવિશિષ્ટેપિ ક્વચિદેવ ધર્મિજ્ઞાનં નાન્યત્રેત્યત્ર વિષયમાહાત્મ્યાદિકં નિયામકં વાચ્યમ્ । તદેવ સંશયે નિયામકમસ્તુ । તદ્ધેતોરેવાસ્તુ હેતુત્વં મધ્યે કિં તેનેતિ ન્યાયાત્ । તેષામનનુગતત્વેપિ ધર્મિજ્ઞાનહેતુત્વેનાનુગમસંભવાદિતિ ભાવઃ ।
સ્વ-સં-દનં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 87.
---------- --------------- ----------
કોટ્યુક્તટત્વે તુ કોટેર્ધર્મ્યસંસ્પૃષ્ટત્વેનાજ્ઞાતોર્ધ્વત્વાદિસાધારણધર્મેણ ભૂયસ્સાહચર્યદર્શનમેવ હેતુઃ । ન તુ સંશયધર્મિનિષ્ઠત્વેન જ્ઞાતસાધારણધર્મેણ ભૂયસ્સાહચર્યદર્શનમ્ । ગૌરવાત્ । ઊર્ધ્વતાદિસાધારણધર્મજ્ઞાનં ત્વનિયતાદૃષ્ટાદિહેતુજન્યસ્મતિરૂપમિત્યાહુઃ ।
યત્તુ"ધર્મિજ્ઞાનસામગ્રીત્વેન હેતુત્વે લાઘવાદ્ધર્મિજ્ઞાનત્વેનૈવ હેતુત્વમસ્તુ"ઇતિ શરોમણિવચનમ્ । તન્ન । કૢપ્તસામગ્ર્યૈવોપપત્તાવપૂર્વધર્મિજ્ઞાનહેતુતાકલ્પનસ્ય ગુરુત્વાત્ ।
નનુ ધર્મિજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વે સંશયે કોટ્યુક્તટત્વં ન સ્યાત્ । તસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિતયા જાતિત્વાયોગેન સંશયધર્મિણિ સંશયકોટિસહચરિતાનેકધર્મોપલમ્ભરૂપસ્ય વા સંશયધર્મિવૃત્તિતયા ગૃહ્યમાણધર્મેણ સહ કોટિર્ભૂયસ્સહચારોપલમ્ભરૂપસ્ય વા કોટ્યક્તત્વસ્ય વાચ્યતયા તાદૃશસ્ય ધર્મિજ્ઞાનાહેતુત્વે ઽનુપપત્તેરિત્યત આહ -- કોટ્યુક્તટત્વે ત્વિતિ ॥ દર્શમેવ હેતુરિત્યન્વયઃ -- ધર્મ્યસંશયસ્પૃષ્ટત્વેન ॥ ધર્મ્યસંબદ્ધત્વેનેત્યર્થઃ । નનુ સાધારણધર્મદર્શનસ્ય સંશયહેતુત્વાદ્ધર્મજ્ઞાનાર્થં ધર્મિજ્ઞાનમાવશ્યકમિત્યત આહ -- ઊર્ધ્વતાદિસાધારણેતિ ॥
કેચિદિત્યુક્તાસ્વારસ્યબીજં તુ વ્યવસાયરૂપસંશયધર્મિણઃ સુખાદિવત્ જ્ઞાતૈકસત્વેન કોટિસ્મૃતેઃ પૂર્વં તસ્ય સાક્ષિણા ગ્રહણે પ્રતિબન્ધાભાવાદ્ધર્મિજ્ઞાનમાવશ્યકમિત્યસ્મદુક્તદિશૈવ સંશયોપપાદનં સાધુ । ન તુ ધર્મિજ્ઞાનાનભ્યુપગમેનેતિ જ્ઞેયમ્ । અત એવ"જ્ઞાનમવશ્યવેદ્ય"મિતિ વક્ષ્યતિ । અન્યત્તુ ગુરુટીકાયામ્ ।
સ્વ-સં-દનં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 88.
---------- ------------- ----------
ઇતરે તુ અન્યત્ર વિપર્યયે ધર્મિજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વેપિ વર્તમાનવ્યવસાયધર્મિકે ઽવ્યવસાયરૂપે ઽપ્રમાયાં પ્રમાત્વવિપર્યયે
તસ્યાહેતુત્વવદન્યત્ર સંશયે ધર્મજ્ઞાનસ્ય હુત્વેપિ પ્રામાણ્યસંશયે તસ્યાહેતુત્વં યુક્તમ્ । ન ચ પ્રગારોપ્યસ્ય પ્રામાણ્યસ્યાનુપસ્થિતેર્ ન તદરોપ ઇતિ વાચ્યમ્ । સ્વતસ્ત્વપક્ષે પ્રમાયાં પ્રામાણ્યપ્રતિમિતેરિવ ભ્રમે પ્રામાણ્યાપોપસ્યાપિ તદનપેક્ષત્વાદિત્યાહુઃ ॥
અન્યત્રેતિ ॥ શુક્તિરૂપ્યાદિવિષયક ઇત્યર્થઃ । શુક્ત્યાદાવેવ રજતત્વાદ્યારોપો નાન્યત્રેત્યેતન્નિયામકતયા રૂપ્યાદિનિષ્ઠચાકચક્યાદિમત્તયા શુક્ત્યાદિજ્ઞાનસ્ય તદારોપહેતુત્વમાવશ્યકમિતિ ભાવઃ -- વર્તમાનેત્યાદિ ॥ યથા હિ ઘટાદિપ્રમાયાં તદનુવ્યવસાયેન વ્યવસાયોપનીતતદ્વત્વાદિઘટિકપ્રામાણ્યગ્રહઃ, તથા શુક્તિરૂપ્યાદ્યપ્રમાયામપિ તદનુવ્યવસયેન તદુપનીતતદ્વત્વાદિઘટિતપ્રામાણ્યં ધર્મિજ્ઞાનં વિનૈવ તદુત્તરક્ષણ એવ પરિચ્છિદ્યત ઇત્યુપેતં તદ્વદિત્યર્થઃ । પ્રામાણ્યાનુપસ્થિતેઃ કથં તદારોપ ઇત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેત્યાદિના ॥ અત એવ પૂર્વપક્ષે મણિકૃતાપ્યુક્તમ્"અપ્રમાપિ પ્રમેત્યેવ ગૃહ્યતે"ઇત્યાદીતિ ભાવઃ ।
અત્રારુચિબીજં તુ જ્ઞાનગ્રહસ્ય સાક્ષિત્વાત્પ્રામાણ્યસન્દેહસ્ય માનસત્વાત્ જ્ઞાનગ્રહેણ ચ પ્રામાણ્યચગ્રહેણ
સ્વતસ્ત્વભઙ્ગાપત્તિનિરાસાય પ્રગુક્તરીતેરેવાનુસર્તવ્યત્વાદિતિ જ્ઞેયમ્ ।
ધર્મિજ્ઞાનહેતુત્વં તેન પ્રામાણ્યનિશ્ચયં ચોપેત્ય સંશયોપપાદનં પ્રકારાન્તરેણ દર્શયતિ -- અન્યોત્વિતિ ॥
સ્વ-સં-દનં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 89.
--------- ------------ ---------
અન્યે તુ સંશયસ્થલેપ્યુક્તરીત્યા સામગ્રીસત્વેનાદાવેવાનુવ્યવસાયેન પ્રામાણ્યનિશ્ચયેપ્યનુવ્યવસાયનાશાન્તરં સ્મૃત્યુપનીતે વ્યવસાયે તત્સંશયોયુક્ત એવ । નહ્યનુવ્યવસાયકાલ એવ સંશયો ન તુ તદવ્યવહિતોત્તરકાલ ઇતિ યોગાદિસંપત્તિ વિના જ્ઞાતું શક્યમ્ । પરમતેપિ ન પ્રામાણ્યસંશયકાલે વ્યવસાયોસ્તિ । ધર્મિજ્ઞાનાનન્તરભાવિકોટિસ્મરણકાલ એવ વ્યવસાયનાશાદિત્યાહુઃ ।
ઉક્તેતિ ॥ બાધોદ્ધારગ્રન્થોક્તરીત્યેત્યર્થઃ । તદા વ્યવસાયસ્યાપિ ધર્મિણો નાશાન્ન સંશય ઇત્યત આહ -- સ્મુતીતિ ॥ અનુવ્યવસાયાહિત સંસ્કારજન્યસ્મૃત્યુપનીત ઇત્યર્થઃ।નનૂપનીતસ્ય કથં સંશયે વિશેષ્યતયા ભાવમિત્યત આહ -- પરમતેપીતિ॥
અત્રાપિ કલ્પે સંશયા 1 દિસ્થલે જ્ઞાનગ્રહસ્ય સાક્ષિત્વાત્પ્રામાણ્યગ્રહસ્ય ચ માનસત્વાન્માનસપ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય નાશેપિ જ્ઞાન 2 ગ્રહસાક્ષણા 3 ઔત્તરીકાનુસ્મૃતિસિદ્ધસૌષુપ્તિકાત્મસ્વરૂપાનુભવરૂપસ્ય સદા સત્વેન તેન પ્રામાણ્યાગ્રહેણ જ્ઞાનગ્રહેણ પ્રામાણ્યગ્રહણમુપેત્ય તન્નાશેન સંશયોપપાદનસ્યાશક્યતયા તદુપપાદનસ્ય પ્રાગુક્તદિશૈવ કાર્યત્વાત્કિમનેન પ્રકારેણ । ન ચ જ્ઞાનજ્ઞાનં માનસમ્ । તથાત્વે કદાચિત્તજ્જ્ઞાનત્વે સંશયાદ્યાપાતાત્ । ઉક્તં હિ જ્ઞાનપાદે ।
"ઇચ્છા જ્ઞાનં સુખં દુઃખં ભયાભયકૃપાદયઃ ।
સાક્ષિસિદ્ધા ન કશ્ચિદ્ધિ તત્ર સંશવાન્ક્વચિત્"॥
ઇત્યરુચિબીજં ધ્યેયમ્ ।
સિદ્ધાન્તાનનુગુણસ્યાપ્યેતત્પક્ષત્રયસ્ય તાર્કિકં પ્રતિ દૂષણતયા --------
1. યસ્થલે - આ. 2. ગ્રાહક - આ. 3. ઔત્પત્તિકા - આ.
એતદપ્યુક્તં"અન્યથે"ત્યાદિના । પ્રતિબન્ધદશાયાં કાર્યાજનનમાત્રેણ શક્તેઃ સહજત્વાભાવે વહ્ન્ભાવે દાહાદિશક્તેઃ સહજત્વમિતિ વ્યવસ્થિત્યનુપપત્તેરિત્યર્થઃ ॥
સ્વતસ્ત્વે સંશયોપપાદનમ્

-- વક્તું શક્તમિતિ ભાવેનાત્રોપન્યાસ ઇતિ ભાવઃ -- એતદપીતિ ॥ ઉક્તરીત્યા સંશયસ્થલે સ્વતસ્ત્વેપપાદનમપીત્યર્થઃ ।
સ્વતસ્ત્વે સંશયોપપાદનમ્

ન ચાપ્રયોજકાઃ સ્વતસ્ત્વહેતવઃ । પરતસ્ત્વે પ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રામાણ્યં સંવાદાદિલિઙ્ગજન્યાનુમિતિરૂપેણાન્યેન 1 જ્ઞાનેન ગ્રાહ્યમ્, એવં તત્પ્રામાણ્યમપ્યન્યેનેતિ ફલમુખ્યેકાનવસ્થા ।
ન ચાપ્રયોજકા ઇતિ ॥ હેતવઃ સન્તુ સ્વતોગ્રાહ્યત્વરૂપસાધ્યં માસ્ત્વિત્યત્ર વિપક્ષે બાધકસ્ય સાધ્યસાધને ઽનુકૂલતર્કસ્યાભાવાદિતિ ન ચેત્યર્થઃ । પૂર્વં 2 ક્વચિદ્ધેતાવપ્રયોજકત્વોદ્ધારસ્ય પ્રાતિસ્વિકરૂપેણ કૃતત્વેપિ સામાન્યતોયમુદ્ધાર ઇત્યદોષઃ । અત એવ હેતવ ઇત્યુક્તિઃ ।"તત્પ્રામાણ્યસ્યાપ્યન્યેન
ગ્રહણાઙ્ગીકરે ઽનવસ્થાનાત્"ઇતિ ટીકાં વિવૃણ્વાનો મણ્યાદ્યુક્તિદિશૈવાન્વસ્થાદ્વયમાહ-- પરતસ્ત્વ ઇતિ ॥ જ્ઞાન 3 ગ્રાહકસાક્ષિવ્યતિરિક્તેન યેન કેનાપિ ગ્રાહ્યત્વ ઇત્યર્થઃ-- ફલમુખીતિ ॥ ફલં પ્રામાણ્યજ્ઞાનં મુખમુપસ્થિતિહેતુર્યસ્યાઃ સા ફલમુખીત્યર્થઃ ।
1. જ્ઞાનેનેતિ ન - ખ. 2. ક્વચિત્ક્કચિત્ - મુ. 3. ગ્રહણ - આ.
પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તકત્વમ્ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 91.
---------------------------- ------------- ----------
એવં પ્રામાણ્યસ્યાનુમેયત્વે લિઙ્ગવ્યાપ્ત્યાદિજ્ઞાનપ્રામાણ્યાનિશ્ચયે ઽસિદ્ધ્યાદિપ્રસઙ્ગેન તન્નિશ્ચયાર્થં લિઙ્ગા 1 દ્યન્તરં, તજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યનિશ્ચયશ્ચ સ્વીકાર્યઃ, એવં તત્ર તત્રાપીતિ કારણમુખ્યન્યપીત્યનવસ્થાદ્વયાપપત્તેઃ ॥
ન ચ યત્ર દોષશઙ્કાદિરૂપાકાઙ્ક્ષા તત્રૈવ સંવાદાપેક્ષેતિ નાનવસ્થેતિ વાચ્યમ્ ।
તથાત્વે પ્રતિબન્ધનિરાસાર્થમેવ સંવાદાપેક્ષા ન તુ પ્રામાણ્યગ્રહાર્થમિતિ મન્મતપ્રવેશાપત્તેઃ ।
કારણાન્તરાનવ 2 સ્થોપલક્ષણતયૈકત્રાનસ્થાનિર્ધારણાય વા પરાભ્યુપગમાનુરોધેન વાનુમેયત્વ ઇત્યાપાદકનિર્થારણોક્તિઃ । પૂર્વં તુ સામાન્યમુપેત્ય પરતસ્ત્વ ઇત્યાદ્યેવોક્તમ્ । ન તુ વિશિષ્યતે ધ્યેયમ્ -- કારણમુખીતિ ॥ પૂર્વવદ્યાખ્યેયમ્ । જ્ઞાનાનાં પ્રામાણ્યમનુમિતિગ્રાહ્યં અનુમિતિપ્રામાણ્યં તુ સ્વત ઇતિ પ્રચીનમતે ફલમુખાનવસ્થાભાવાત્કારણામુખ્યા અપ્યુક્તિરિત્યેકે ।
અન્યેતુ તન્મતે ક્વાપિ સ્વપ્રકાશત્વાભાવાત્તત્રાપ્યનવસ્થાસ્ત્યેવ । અત એવ પરતસ્ત્વ ઇતિ સામાન્યોક્તિઃ । ન ત્વનુમેયત્વ ઇતિ વિશિષ્યેત્યાહુઃ।
યત્ર તુ પ્રામાણ્યજ્ઞાને ઽપ્રામાણ્યશઙ્કયા પ્રામાણ્યસંશયસ્તત્ર પ્રામાણ્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યનિશ્ચયાદેવ પ્રામાણ્યનિશ્ચય ઇત્યાદિમણ્યુક્તમાશઙ્કતે-- ન ચ યત્રેતિ ॥ દોષેતિ ॥ દુષ્ટકરણજન્યત્વાદિશઙ્કારૂપેત્યર્થઃ ।"ન ચાકાઙ્ક્ષાયામેવ પ્રમાણાન્તરાપેક્ષત્વાદનવસ્થાભાવ"ઇતિ તત્વનિર્ણયાનુકરણાદાકાઙ્ક્ષેત્યુક્તિઃ -- ઉક્તંહીતિ ॥
1. ઙ્ગન્ત - છ. 2. સ્થાદ્યુ - આ.
પ્ર-નિ-પ્ર-કત્વં ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 92.
-------------- -------------- ----------
ઉક્તં હિ ભગવત્પાદૈઃ"આકાઙ્ક્ષાયા એવ બુદ્ધિદોષાત્મકત્વા"દિતિ ॥
ન ચાવશ્યવેદ્યત્વાભાવાન્નાનવસ્થા । જ્ઞાનમવશ્યવેદ્યમિતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ । કૃષ્યાદૌ સન્દેહાત્પ્રવૃત્તાવપિ બહુવિત્તવ્યવસાયસાધ્યે પારત્રિકફલગે 1 યાગાદૌ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્યર્થં પ્રામાણ્યસ્યાપ્યવશ્યવેદ્યત્વાત્ ॥
નનુ તત્રાપ્યર્થનિશ્ચય એવ હેતુઃ । સમાનવિષયત્વાત્ । આવશ્યકત્વાચ્ચ । ન તુ પ્રામાણ્યનિશ્ચય ઇતિ ચેન્ન ।
તત્વનિર્ણયે । આકાઙ્ક્ષેતિ બુદ્ધિદોષૈત્યપ્રામાણ્યશઙ્કેતિ ચાનર્થાન્તરમ્ ॥
તત્વનિર્ણયટીકોક્તરીત્યા પ્રકારાન્તરેણાનવસ્થાભાવમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ॥ જ્ઞાનસ્યેતિ શેષઃ -- અવશ્યવેદ્યમિતિ ॥ એતેન ચરમપ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાભાવેન કોચિસ્મરણાભાવેન વિષયાન્તરસઞ્ચારેણ વા પ્રામાણ્યસંશયાનિવશ્યંભાવાન્નાનવસ્થેતિ
મણ્યાદ્યુક્તં નિરસ્તં ધ્યેયમ્ । નન્વસ્તુ જ્ઞાનસ્યાવશ્યવેદ્યતયા જ્ઞાતત્વેન તત્પ્રામાણ્યાનિશ્ચયે તત્સંશયો ઽવર્જનીયઃ । તથાપિ કૃષ્યાદાવિવ પ્રવૃત્તિરસ્ત્વિત્યત આહ -- કૃષ્યાદાવિતિ ॥
"યત્રાપ્રામાણ્યસઙ્કા નાસ્તિ કરકલાદિજ્ઞાને તત્ર વ્યવસાય એવાર્થનિશ્ચયઃ તત એવ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિઃ"ઇત્યાદિમણ્યાદ્યુક્તમાશઙ્કતે -- નનુ તત્રાપીતિ ॥ પારલૌકિકયાગાદાવપીત્યર્થઃ -- આવશ્યકત્વાચ્ચેતિ ॥ પ્રામાણ્યનિશ્ચયપ્રવર્તકત્વાદિનાપ્યર્થનિશ્ચયસ્યાભ્યુપેયત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1. કે - ખ.
પ્ર-નિ-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 93.
પીતઃ શઙ્ખઃ ઇત્યાદા 1 વાકારાન્તરાર્થો 1 લ્લેખાભાવેન શઙ્ખઃ પીતત્વેનૈવ ભાતીત્યનુભવેન ચૈકાકારનિયતે સંશયાન્યજ્ઞાનરૂપે
નિશ્ચયે સત્યપિ પીતાર્થિનો ઽપ્રવૃત્તિદર્શનાત્ ।
ન ચાપ્રામાણ્યજ્ઞાન 2 રૂપસહકારિવિરહાદપ્રવૃત્તિરિતિ વાચ્યમ્ । એવં તર્હ્યપ્રામાણ્યસ્યાપ્યનુમેયત્વેન તદનનુમિતિદશાયાં પીતાર્થિનઃ પૃવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાત્પ્રવૃત્તૌ પ્રામાણ્યજ્ઞાનાન્નિવૃત્તિઃ સ્યાત્ ।
કિમિર્થનિશ્ચય એવ પ્રવર્તકઃ ઉત પ્રામાણ્યવિરોધિજ્ઞાનવિરહસહકારિસહિતઃ, અથ પ્રામાણ્યવિરોધિજ્ઞાનવિરહો ન સહકારી કિં તુ પ્રવર્તકતાવચ્છેદકઃ, યદ્વાર્ 1 ઽતનિશ્ચય એવ પ્રવર્તકઃ 3 અપ્રામાણ્યાદિજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકં પ્રતિબન્ધકાન્તરસમ્પાદકં વા, ઇતિ વિકલ્પાન્ હૃદિ કૃત્વાદ્યોવ્યભિચારિત્યાહ -- પીત ઇતિ ॥ 4 શુક્લોવેત્યાકારાન્તરેત્યર્થઃ-- વ્દ્વ્યાકારાર્થેતિ । 5 અકારાન્તરેતિ ક્વચિત્પાઠઃ ॥
દ્વીતીયં શઙ્કતે -- ન ચાપ્રામાણ્યવિરોધિનો નિશ્ચયસંશયસાધારણજ્ઞાનાભાવરૂપસહકારીત્યર્થઃ । ઇષ્ટાપત્તિમાશઙ્ક્યાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ નન્વાપ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વં સર્વસિદ્ધમિત્યસ્તુ તદ્વિરહત્તત્ર પ્રવૃત્તિઃ । પ્રામાણ્યજ્ઞાનપ્રવર્તકત્વમદ્યાપિ ન સિદ્ધમિતિ કથં તદભાવાન્નવૃત્તિરાપાદ્યત ઇત્યસ્તત્સાધયતિ -- કિંઞ્ચેતિ॥
1. દૌ વ્દ્યાકારાર્થો - કું - અનેકાકારાર્થો- ખ. 2. રૂપપદં ન - ખ. 3. એતાવન્નાસ્તિ - કું. 4. વાકરોતિ । શુક્લેવેતિ વાશબ્દરૂપવાકારાન્તરેત્યર્થઃ-- કું. આ. 5. વ્દ્યાકારાર્થેતિ ક્વચિત્પાઠઃ -- આ.
પ્ર-નિ-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 95.
-------------- ------------ --------
કિઞ્ચ તદભવવતિ તત્પ્રકારકત્વરૂપાપ્રામાણ્યશઙ્કાદ્યભાવો ઽનેકાભાવઘટિતત્વાદ્ગુરુઃ । પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્તુ ન તથેતિ લધુઃ । એવમપ્રામાણ્યશઙ્કાદ્યભાવવત્તદ્વતિત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપપ્રામાણ્યાત્યન્તાભાવશઙ્કાદ્યભાવઃ એવં તદ્વ્યાપ્યદોષજન્યત્વાદિશઙ્કાદ્યભાવોપિ હેતુરિત્યભાવા અનેકે । પ્રામાણ્યનિશ્ચયત્વેકઃ । અભાવાનાં પ્રામાણ્યવિશ્ચયવિરોધ્યભાવત્વેનૈકત્વે ત્વાવશ્યકત્વાલ્લાઘવાચ્ચ પ્રામાણ્યનિશ્ચય એવ સહકારી ।
ન ચાપ્રામાણ્યાજ્ઞાનમપ્યાવશ્યકમ્ । પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યાપ્યપ્રમાત્વેન 1 જ્ઞાનસ્યાપ્રવર્તકત્વાદિતિ વાચ્યમ્ । મન્મતે તસ્યાપિ નિશ્ચિતપ્રામાણ્યકસ્યૈવ પ્રવર્તકત્વાત્ ।
ન ચાપ્રામાણ્યશઙ્કાભાવઃ કૢપ્તઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્તુ કલ્પ્ય ઇતિ વાચ્યમ્ । ગૃહીતપ્રામાણ્યજ્ઞાનસમાનવિષયકજ્ઞાનાન્તરે નિષ્કમ્પપ્રવૃત્ત જનક 2 જ્ઞાનત્વમાત્રેણ સામગ્રીસત્વેન તત્કૢપ્તેરુક્તત્વાત્ ।
શઙ્કાદીત્યાદિપદેન નિશ્ચયગ્રહઃ --- વિરોધ્યભાવત્વેનેતિ ॥ વિરોધિનિશ્ચય 3 વિષયાભાવત્વેનેત્યર્થઃ ॥
તૌલ્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નિચાપ્રામાણ્યાજ્ઞાનમપીતિ ॥ મન્મત ઇતિ ॥ અનવસ્થા તુ નિરસિષ્યત ઇતિ ભાવઃ -- કૢપ્ત ઇતિ ॥ સર્વત્ર સત્વાદિતિ ભાવઃ-- જ્ઞાનાન્તર ઇતિ ॥ કૢપ્તેરુક્તત્વાદિત્યન્વયઃ ।

1. જ્ઞાને તસ્યા - મુ. 2. જ્ઞાનમાત્રે ચ - મુ. 3. યાભાવત્વેનેત્યર્થઃ - આ.
પ્ર-નિ-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 95.
---------- ----------- ----------
ફલમુખગૌરવસ્ય ચાદોષત્વાત્ । અન્યાથાનુમિતૌ વ્યાપ્તિજ્ઞાનં ન હેતુઃ । કિં તુ સહચારદર્શનવતો વ્યભિયારાજ્ઞાનમ્ । એવં પક્ષે લિઙ્ગજ્ઞાનં ન હેતુઃ । કિં તુ પક્ષજ્ઞાનવતઃ પક્ષે લિઙ્ગસંસર્ગ્રાગ્રહઃ । એવં પ્રવૃત્તૌ વિશિષ્ટજ્ઞાનં ન હેતુઃ । કિં તુ ભેદાગ્રહઃ । એવમર્થેન્દ્રિયાદિસબન્ધેર્ઽથાભાવાજ્ઞાનં પ્રવર્તકમ્ ન ત્વર્થનિશ્ચયઃ । ઇત્યાદ્યતિપ્રસઙ્ગઃ ।
1. એતેન ઉક્તરૂપોર્થનિશ્ચય એવ પ્રવૃત્તિહેતુઃ । અપ્રમાત્વેનાજ્ઞાતત્વાદીકં દણ્ડગતદાર્ઢ્યવત્કારણતાવચ્છેદકમ્ । તદભાવાત્પીતઃ શઙ્ખ 2 ઇતિ જ્ઞાનાન્ન પ્રવૃત્તિરિતિ નિરસ્તમ્ । લાઘવેન પ્રસાત્વેન જ્ઞાનતત્વસ્યૈવ તદવચ્છેદકત્વૌચિત્યાત્।
બાધોદ્ધારગ્રન્થ ઇત્યર્થઃ-- સામગ્રીસત્વેનેતિ ॥ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસામગ્રીસત્વેનેત્યર્થઃ। કલ્પ્યત્વમુપેત્યાહ -- ફલમુખેતિ ॥ કારણતાકલ્પનાવસરે ઽવચ્છેદકગૌરવેરિવ પ્રામાણ્યનિશ્ચયકલ્પનસ્યાનુપસ્થિતત્વાત્પશ્ચાત્તદુપસ્થિતાવુપજીવ્યવિરોધેન ગૃહીતકારણત્વાબાધકત્વાદિતિ ભાવઃ । વિપક્ષે બાધકં ચાહ -- અન્યથેતિ ॥ એવં કૢપ્તત્વે ગૌરવસ્યાદૌષત્વે ચ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યાપ્રવર્તકત્વમુપેત્યાપ્રામાણ્યાજ્ઞાનસહિતાર્થનિશ્ચયસ્યૈવ પ્રવર્તકત્વ ઇત્યર્થઃ ॥
તૃતીયકલ્પં નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ ઉક્તેતિ ॥ અપ્રામાણ્યજ્ઞાનશૂન્યાર્થનિશ્ચય એવેત્યર્થઃ । એતેન 3 ત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- લાઘવેનેત્યાદિના ॥
1.એતેવૈવે - અ. 2. શઙ્ખપદં નાસ્તિ - કું. 3. નૈવે - અ.
પ્રા-નિ-પ્ર-કત્વં ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 96.
-------------- ------------- ---------
અન્યથા અનુમિત્યાદૌ સહચારાદિજ્ઞાનમેવ હેતુઃ વ્યભિચારિતત્વાદિનાજ્ઞાતત્વં કારણતાવચ્છેદકમિતિ સ્યાત્ ।
એતેવૈવાર્થનિશ્ચય એવ પ્રવર્તકઃ । પીતઃ શઙ્ખ ઇત્યાદૌ ત્વપ્રામાણ્યજ્ઞાનં પ્રવૃત્ત પ્રતિબન્ધકમિતિ નિરસ્તમ્ । નિર્વિશેષેણૈવ પ્રતિબન્ધકસ્ય મણ્યાદેસ્ત્વન્મતે સ્વાભાવરૂપકારણવિઘટનરૂપતયા પ્રતિબન્ધકત્વેપિ મન્મતે શક્તિવિઘટકત્વેન પ્રતિબન્ધકત્વેપિ યથા જાતિવિશેષરહિતસ્ય વ્યભિચારાદિજ્ઞાનસ્ય મદદ્વયેપ્યનુમિત્યાદિજનકીભૂતવ્યાપ્ત્યાદિજ્ઞાનવિઘટકત્વેનૈવ તત્પ્રવબન્ધકતા તથૈવાપ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્યાપિ પ્રવૃત્તિહેતુભૂતજ્ઞાનવિઘટકત્વેનૈવ પ્રતિબન્ધકતેતિ વક્તવ્યે અર્થનિશ્ચયસ્ય પીતઃ શઙ્ખ ઇત્યાદૌ સત્વેન તદ્વિઘટનાસંભવાત્તેન વિ 1 ઘટનીયસ્ય પ્રામાણ્ય 2 જ્ઞાનસ્ય હેતુત્વસિદ્ધેઃ ।
ચતુર્થકલ્પં નિરાહ -- એતેનૈવેતિ ॥ અપ્રામાણ્યજ્ઞાનં પ્રામાણ્યવિરોધિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ । એતેને 3 તુક્તં દુર્ગમત્વાદ્યુદ્વ્યનક્ત -- નિર્વિષયસ્યેત્યાદિના ॥ 5 જાતિવિશેષહીનસ્ય સાક્ષાદવિરોધિનો જ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વં તજ્જનકજ્ઞાનવિઘટકત્વેનૈવેતિ વ્યાપ્તેર્યથેત્યાદિના વિવક્ષિત 6 ત્વાન્મણ્યાદૌ નિર્વિષયે વ્યભિચા 7 રો નેતિ ભાવેન નિર્વિષયસ્યેત્યાદ્યુક્તિઃ ॥
1. ત્તદ્ધિ -મુ. 2. ણ્યાદિ - છ ખ. 3. એતેનૈવેત્યુક્તં -મુ. 4. નિર્વિશેષસ્યેત્યાદિના- મુ. 5. વક્ષ્યમાણવ્યાપ્તૌ - આ અ. 7. રનિરાસાય - આ અ.
પ્ર-નિ-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 97.
-------------- ------------- -------
જ્ઞાનં હિ જ્ઞાનાન્તરસ્ય વિષયદ્વારૈવ વિરોધીતિ સ્વવિષયવિરુદ્ધવિષયકમેવ જ્ઞાનં વિઘટયતિ । અન્યથા વ્યભિચારાદિજ્ઞાનમપિ
સ્વાભાવરૂપહેતુવિઘટનતયા અનુમિત્યાદિપ્રતિબન્ધકં વા સહચીરાદિજ્ઞાનગતશક્તિવિઘટકત્વેન પ્રતબન્ધકં વા સ્યાત્ । ન તુ વ્યાપ્ત્યાદિજ્ઞાનવિઘટકત્વમ્ । બાધાદિસ્તુ ગ્રાહ્યાભાવવિષયકત્વેન સાક્ષાદ્વિરોધિત્વાત્સ્વત એવાનુમિતિપ્રતિબન્ધકઃ । જ્ઞાનનિષ્ઠપ્રામાણ્યવિષયકજ્ઞાનં તુ ઘઠવિષકપ્રવૃત્તેર્ન સાક્ષાદ્વિરોધિ ।
કિઞ્ચોક્તપ્રકારેણાપ્રામાણ્યજ્ઞાનવત્પ્રામાણ્યાત્યન્તાભાવાદિજ્ઞાનાનામપિ પ્રતિબન્ધકત્વાદભાવકૂટસ્ય કારણતા કલ્પ્યેત્યતિગૌરવમ્ ।
નનુ જ્ઞાનમપિ મણ્યાદિવદ્બાધપ્રતિપક્ષવચ્ચ કારણીભૂતસ્વાભાવવિઘટનરૂપતયૈવાસ્તુ પ્રતિબન્ધકં કિં કારણીભૂતજ્ઞાનવિઘટકતયેત્ય આહ -- જ્ઞાનં હીતિ ॥ સ્વમતાવષ્ટમ્ભેનાહ -- શક્તવિઘટકત્વેનેતિ ॥ બાધ 1 વૈષમ્યમાહ -- બાધાદિસ્ત્વિતિ ॥ અસ્તુ જ્ઞાનં હીત્યાદિનોક્તમપ્રામાણ્યજ્ઞાનં તુ બાધાદિવત્સ્યાદીત્યત આહ -- જ્ઞાનનિષ્ઠેતિ ॥ અપ્રામાણ્યેતિ ॥ પ્રામાણ્યવિરોધીત્યર્થઃ । કિં તુ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યૈવેતિ 2 તદ્ઘટકતયૈવ પ્રતિબન્ધકમિતિ પ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વસિદ્ધિઃ । તદ્વત્વાભાવસ્ય પ્રવૃત્તિવિષયાભવત્વેપિ ન તન્માત્રપ્રામાણ્યમિતિ ભાવઃ ॥
જનકજ્ઞાનવિઘટકત્વમનુપેત્ય બાધવત્પ્રવૃત્તો સ્વકારણીભૂતાભાવવિઘટનરૂપત્વેનૈવ પ્રતિબન્ધકત્વે દોષાન્તરમાહ ॥ કિઞ્ચેતિ ॥
1. ધાદિ - આ. 2. શેષઃ તથા ચ - અ.
પ્રા-નિ-પ્ર-કત્વં ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 99.
--------------- ------------ ---------
તતો વરમેકઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચયો હેતુપ્રામાણ્યાદિજ્ઞાનં તુ તદ્વિઘટકમિતિ । મણ્યાદૌ તુ ત્વન્મતે તદ્વિઘટનીયસ્યૈકસ્યાભાવાદભાવકૂટસ્ય હેતુતાસ્તુ।એતેનૈવ ઉપાધિજ્ઞાનસ્યાધેયવ્યભીચારજ્ઞાનરૂપાનુમિતિપ્રતિબન્ધકાન્તરસમ્પાદનેનાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમિવાપામાણ્યસન્દેહસ્યાપિ માનસાર્થસંદેહરૂપપ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધકાન્તરસમ્પાનેન
પ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધકત્વમ્ । ઉક્તં હિ --"અપ્રામાણ્યસંશયેનાર્થનિશ્ચયં પરિભૂયાર્થસંશય"ઇતીતિ નિરસ્તમ્ ।
ઉક્તેતિ --"એવમપ્રામાણ્યશઙ્કાદ્યાભાવવદિ"ત્યાદિનોક્તપ્રકારેણેત્યર્થઃ । અતિગૌરવમિતિ -- અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાભાવઃ કારણમિત્યેતદેવ પ્રામાણ્યજ્ઞાનાદ્ગુરુ । તત્રાપ્યભાવકૂટઃ કારણમિત્યુક્તાવતિગૌરવમિત્યર્થઃ । શક્તેરનઙ્ગીકારાદન્યચસ્ય પ્રતિબધ્યસ્યભાવપ્રામાણ્યજ્ઞાનાભાવાદિષુ ચાનુગતૈકહેતુતાવચ્છેદકસ્યાસંભાવાદભાવકૂટસ્યૈવ હેતુતાયાસ્ત્વયા વાચ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવં મણ્યાદ્યભાવસ્થલે મણિમન્ત્રાદ્યભાવકૂટસ્ય કારણતા કૢપ્તપ્તેઘનીયં પ્રામાણ્યજ્ઞાનમિતિ કિમર્થમતિગૌરવાશ્રયણમિતિ ભાવઃ ॥
પક્ષે પક્ષં પ્રત્યાચષ્ટે -- એતેવૈવેતિ ॥ ઉપાધેર્વ્યભિચારોન્નાયકત્વપક્ષમુપેત્યેત્યોક્તમ્ -- આધેયવ્યભિચારજ્ઞાનેતિ ॥ સન્દેહનિશ્ચયસાધારણજ્ઞાનમાત્રસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાજ્જ્ઞાનપદપ્રયોગઃ-- ઉક્તં હીતિ ॥ મણાવિત્યર્થઃ ।
પ્રા-નિ-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 99.
------------- ------------- -------
માનસાર્થસન્દેહસ્યાપિ પીતઃ શઙ્ખ ઇત્યાદાવુક્તરીત્યાર્થનિશ્ચય 1 સદ્ભાવેન તદ્વિઘટકત્વાયોગેન સદર્થત્વરૂપપ્રામાણ્યનિશ્ચયવિઘટનેનૈવ પ્રતિબન્ધકત્વસ્યૈવોચિતત્વાત્ । તસ્માગસંસર્ગગ્રહવ્યભિચારજ્ઞાનાદેઃ પ્રવૃત્યનુમિત્યાદિપ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્ત્યૈવ તદ્વિઘટનીયસ્ય 2 સંસર્ગાહવ્યાપ્તિજ્ઞાનાદેઃ પ્રવૃત્યનુમિત્યાદિહેતુત્વવદપ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધકકત્વા 3 ન્યથાનુપપત્યૈવ તદ્વિઘટનીયસ્ય પ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય
તદ્ધેતુત્વસિદ્ધિઃ ॥

યદ્યપિ પરપ્રક્રિયયા ન નિશ્ચિતપ્રામાણ્ય 4 જ્ઞાનં પ્રવર્તકમ્ । પ્રામાણ્યલિઙ્ગજ્ઞાનાદિનાર્થજ્ઞાનસ્ય નાશાત્ ।
એતેનૈવેત્યક્તં વ્યનક્તિ -- માનસાર્થસન્દેહસ્યાપીતિ ॥ તદ્વિઘટકત્વાયોગેનેત્યાદિનાન્વયઃ । જ્ઞાનં હીત્યાદિનોક્તરીત્યા પ્રમાણ્યનિશ્ચયવિઘટનેવૈવ પ્રતિબન્ધકત્વસ્યોચિતત્વાદિત્યર્થઃ । અર્થસન્દેહસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચયવિરોધિત્વઘટનાય સદર્થત્વરૂપેત્યુક્તમ્-- તસ્માદિતિ ॥ અન્યસ્ય વિઘટનીયસ્યાભાવજ્જ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનાન્તરવિઘટકત્વાચ્ચેત્યર્થઃ । અનુમિત્યાદિત્યાદિપદેન લિઙ્ગપરામર્શાદિગ્રહઃ । અપ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્યેત્યુપલક્ષણમ્ । અર્થસન્દેહસ્ય ચેત્યપિ ધ્યેયમ્ -- તદ્ધેતુત્વેતિ ॥ પ્રવૃત્તિહેતુત્વેત્યર્થઃ ॥
આશુવિનાશિનો જ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિકાલે ઽભાવાત્કથં પ્રમાત્વેન જ્ઞાતસ્ય પ્રવર્તકત્વમ્ । ઉક્તં ચ મણૌ"જ્ઞાનં ગૃહીતપ્રામાણ્યં ન પ્રવર્તકમ્ । પ્રામાણ્યાનુમિતેઃ પૂર્વમેવ તસ્ય નાશાત્ । કિં તુ તજ્જ્ઞાનસમાનવિષયકમપ્રામાણ્યશઙ્કશૂન્યજ્ઞાનાન્તરમેવેત્યાદી"ત્યેતચ્ચોદ્યમનૂદ્ય સમાધિમાહ -- યદ્યપીતિ ॥
1. સ્ય - ખ. 2. સ્યૈવ - છ. 3. નુપપત્યૈવ - ગ. 4. ક - કું. । મણપુસ્તકેષુ ત્યાદીતિનાસ્તિ.
પ્રા-નિ-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 100.
------------- ------------- ------------
કિં તુ તત્સમાનવિષયકમપ્રામાણ્યશઙ્કારહિતમિત્તરં જ્ઞાનાન્તરમેવ । તથાપિ મન્મતે સાક્ષિરૂપસ્ય સુખાદિજ્ઞાનસ્ય સ્વપ્રકાશત્વેન સ્વસ્યૈવ સ્વપ્રામાણ્યનિશ્ચયરૂપત્વાત્ । ઘટાદિજ્ઞાનસ્ય તુ પરગ્રહ્યત્વેપિ તદ્ગાહકેણ નિત્યેન સાક્ષિણા પ્રમાણત્વેવૈવ ગ્રહણાત્તસ્ય ચ સ્વપ્રકાશત્વેનાનવસ્થાભાવાન્નિશ્ચિતપ્રામાણ્યમેવ જ્ઞાનં પ્રવર્તકમ્ । કિઞ્ચાદ્યે જ્ઞાને પ્રામાણ્યનિશ્ચયેન કથં દ્વિતીયે તચ્છઙ્કાભાવઃ ॥
સ્વપ્રકાશત્વેનેતિ ॥
"યદિ સાક્ષી સ્વયં ભાતો ન માનં કેન ગમ્યતે ।
અક્ષજૈદેશ્ચ માનત્વમનવસ્થાન્યથા ભવેત્"॥
ઇતિ વૈશિષિકનયાનુવ્યાખ્યાને તથા --
"નયમેન સુખદ્યેષુ પ્રામાણ્યં સાક્ષગોચરમ્ ।
સ્વપ્રામાણ્યં સદા સાક્ષી પશ્યત્યેવ સુનિશ્ચયાત્"॥
ઇતિ જ્ઞાનપાદીયાનુવ્યાખ્યાને ચોક્તેરિતિ ભાવઃ -- ઘટાદિજ્ઞાનસ્ય ત્વિતિ ॥
મનોવૃત્તિરૂપજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ ॥
"ઇચ્છા જ્ઞાનં સુખં દુઃખં ભયા 1 ભયકૃપાદયઃ ।
સાક્ષિસિદ્ધા"
ઇત્યુક્તેરિતિ ભાવઃ-- નિત્યેનેતિ ॥ ઔત્તરિકાનુસ્મૃતિસિદ્ધાત્મસ્વરૂપભૂતસૌષુપ્તિકાનુભવરૂપસ્ય તસ્ય નિત્યત્વાદિતિ ભાવઃ -- અનવસ્થેતિ ॥ પૂર્વોક્તદ્વિવિધાનવસ્થાભાવાદિત્યર્થઃ । તથા ચ 2 મણાવુક્તો દોષઃ પરેષામેવ । નાસ્માકમ્ ।"અન્યથા ભટ્ટમતે પ્રામાણ્યસ્યાનુમિતિગ્રહ્યત્વે અનવસ્થા સ્યાત્ । ગુરુમતે પ્રામાણ્યસ્ય સ્વગ્રાહ્યત્વં ન સ્વગ્રાહ્યમ્। સ્વરૂપપ્રામાણ્યબહિર્ભૂતત્વાત । કિન્તુ પરગ્રહ્યત્વે ઽનવસ્થાના"દિત્યપિ મણિકૃદુક્તો દોષો નાસ્મત્પક્ષે । સ્વગ્રાહ્યત્વસ્યાપિ સાક્ષિવેદ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1. તથા - કું. 2. મણિકૃદુક્તદોષાઃ - અ.
પ્રા-ન-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 101.
------------ ------------- ----------
નનુ યદીદં રજતં ન સ્યા 1 ત્તદા રજતત્વપ્રકારકપ્રમાવિષયો નસ્યાદિતિ તર્કપ્રભાવાદ્વિતીયે શઙ્કાભાવઃ । તર્કેણાર્થ 2
સત્વશઙ્કાનિવર્તનેન તદ્ઘટિતાપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવર્તનાદિતિ ચેન્ન । કૢપ્તસામગ્રીકસ્ય લધોશ્ચાનુવ્યવસાયરૂપપ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય ત્યાગેનાન્યસ્ય વિપરીતસ્યોક્તરૂપતર્કાનુસન્ધાનનિયમસ્ય કલ્પને ઽનુભવવિરોધાત્ ॥
નનુ સમાનવિષયકજ્ઞાનાન્તર ઇવાપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવૃત્તાવેવ પ્રામાણ્યજ્ઞપ્તેરુપક્ષયાન્ન
પ્રવૃત્તિહેતુતા કલ્પ્યા ।"અપ્રામાણ્યશઙ્કાપ્રતિબન્ધદ્વારા નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તાવુપયુજ્યતે પ્રામાણ્યજ્ઞાનં"ઇતિ મણ્યુક્તેરિત્યતો દ્વિતીયજ્ઞાનેપિ પ્રામાણ્યનિશ્ચય એવ પ્રવર્તક ઇતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ દ્વિતીય ઇતિ ॥ ગૃહીતપ્રામાણ્યજ્ઞાનસમાનવિષયકે જ્ઞાનાન્તર ઇત્યર્થઃ -- કૢપ્તેતિ ॥"ન ચ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ ઉત્તરસ્ય જ્ઞાનસ્ય"ઇત્યાદિના સ્વતસ્ત્વાનુમાનાવસરોક્તરીત્યા કૢપ્તસામગ્રીકસ્યેત્યર્થઃ । અન્યત્ર કૢપ્તત્વાચ્ચ દ્વિતીયજ્ઞાનાદાવપિ પ્રામાણ્યનિશ્ચય એવ પ્રવર્તક ઇતિ ભાવેનાહ ॥
1. તર્હિ - મુર્. 2. થા - મુ.
પ્રા-નિ-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 102.
-------------- -------------- ------------
કિઞ્ચાપ્રામાણ્યશઙ્કાનન્તરં પ્રવૃત્તૌ પ્રામાણ્યનિશ્ચયો હેતુરિતિ તાવદવિવાદમ્ । તત્ર 1 નિશ્શઙ્કપ્રવૃત્તિત્વમેવ કાર્યતાવચ્છેદકં લાઘવાત્ । ન તુ શઙ્કાનન્તરનિશ્શઙ્કાપ્રવૃત્તિત્વં ગૌરવાત્ ।તત્ર પ્રામાણ્યનિશ્ચયો ઽપ્રામાણ્યશઙ્કાનિરાસોપક્ષીણ ઇતિ ગૌરવાદિના નિરસ્તમ્ । અન્યથા વ્યાપ્ત્યાદિનિશ્ચયોપિ વ્યભિચારાદિશઙ્કાનિરાસોપક્ષીણઃ સ્યાત્ ।
કિઞ્ચ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યાપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવર્તકત્વેનોપક્ષયે ત્વત્પક્ષે પ્રામાણ્યસ્યાનુમેયનાવશ્યકેન પ્રામાણ્યવ્યાપ્યતયા લિઙ્ગજ્ઞાનેનૈવાપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવૃત્તિસમ્ભવાત્પ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તાવનુપયોગાત્તદ્ગ્રહણચિન્તા વ્યર્થા ।
કિઞ્ચાપ્રામાણ્યેતિ ॥ અવિવાદમિતિ ॥"પરતઃ 2 પક્ષે પ્રામાણ્યગ્રહો ન ક્વચિત્પ્રવર્તકઃ"ઇતિ મણ્યુક્તેરસ્તિ વિવાદઃ । તથાપિ"યત્રચાનભ્યાસદશાયામપ્રામાણ્યશઙ્કાર્થનિશ્ચયં પરિભૂયયાર્થસંશયસ્તત્ર પ્રામાણ્યનિશ્ચયાધીનજ્ઞાનાનર્થં નિશ્ચિત્ય નિષ્કમ્પં પ્રવર્તતે"ઇત્યુક્ત્યા તત્ર સ્થલે પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વાલ્લઘુત્વાદ્ધેતુત્વમવશ્યં વાચ્યમિતિ ભાવેનૈવમુક્તિઃ । અન્યત્રોપક્ષયાત્કથં હેતુતેત્યત આહ -તત્ર પ્રામાણ્યેતિ ॥ ગૌરવાદિનેતિ ॥ ગૌરવાતિગૌરવા 3 દિના પૂર્વમેવ નિરસ્તમિત્યર્થઃ । અતિપ્રસઙ્ગં કિઞ્ચદ્વ્યનક્તિ -- અન્યથેતિ ॥
યદપિ મણૌ"નન્વેવં બહુવિત્તવ્યયાયાસસાધ્યે"ઇત્યાદિના પ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્યાનુપયોગમાશઙ્ક્યાપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવર્તકત્વેનોપયોગકથનં તદપ્યયુક્તમિત્યાહ -- કિઞ્ચ પ્રામાણ્યેતિ ।
1. ત - મુ. 2. સ્ત્વ - મુ. 3. તિપ્રસઙ્ગ - કું. આ અ મુ.
પ્રા-નિ-પ્ર-કત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 103.
------------- ------------- ------------
યદ્યપિ વ્યવસાયઃ શઙ્કાનિવર્તકવરીક્ષાકાલે નાસ્તિ । તથાપિ સ્મૃત્યુપનીતસ્ય વ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચય એવ પ્રવર્તકઃ ।
યદ્વા ત્વન્મતે ગૃહીતપ્રામાણ્યેન જ્ઞાનેન સમાનશીલત્વાદપ્રામાણ્યશઙ્કારહિતં જ્ઞાનાન્તરમિવિ મન્મતે નિરસ્તપ્રતિબન્ધેન સાક્ષણા ગૃહીતપ્રામાણ્યં જ્ઞાનાન્તરમેવ પ્રવર્તકમ્ । એતદપ્યુક્તમ્"અન્યથે"ત્યાદિના । પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યાપ્રવર્તકત્વે વ્યાપ્ત્યાદિનિશ્ચયો ઽનુમિત્યાદિહેતુરિતિવ્યવસ્થાયોગાદિત્યર્થઃ ॥
પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તકત્વમ્

અપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવૃત્તિસ્થલે વ્યવસાયસ્ય નાશેન પ્રવૃત્તિકાલે ઽભાવાત્કથં પ્રમાત્વેન જ્ઞાનં પ્રવૃત્તિહેતુરિત્યાશઙ્ક્ય દ્વેધા સમાધિમાહ -- યદ્યપીત્યાદિના ॥ સ્મૃતીતિ ॥ પરરીત્યેદમ્ । યદ્વા સિદ્ધાન્તે સાક્ષિરૂપનિત્યજ્ઞાનવિષયસ્યાપિ
સ્મૃત્યુપનીતત્વપ્રકારો જિજ્ઞાસાનયભાષ્યટીકાભાવદીપે ઽસ્માભરુક્તો ધ્યેયઃ -- એતપીતિ ॥ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યાપ્રવર્તકત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યેતદપીત્યર્થઃ ॥
પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તકત્વમ્

એવં 1 પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તકત્વસાધનેન તન્નિશ્ચયસ્ય પરતે 2 જ્ઞાયમાનત્વે ઽનવસ્થાદ્વયમુક્ત્વા અપ્રામાણ્યશઙ્કાશૂન્યસ્યાર્થનિશ્ચસ્ય પ્રવર્તકત્વેપિ તદર્થમેવ પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યાવશ્યકત્વાદનવસ્થાદ્વયં દુર્વારમેવ પરતસ્ત્વપક્ષ ઇત્યાહ ॥ કિઞ્ચેતિ ॥
1. એવં ઇતિ ન - અ. 2. જા - મુ. આ.
પરતસ્ત્વે અનવસ્થોક્તિઃ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 104.
--------------------- ---------- ---------
કિઞ્ચાપ્રામાણ્યશઙ્કાભાવસ્ય પ્રવર્તકત્વેપિ તદર્થમેવ પ્રામાણ્યનિશ્યો વાચ્યઃ । નનુ ધર્મ્યજ્ઞાનાદિનાપિ શઙ્કાભાવો યુક્તઃ । ન હિ જ્ઞાનં જ્ઞાતં સદેવ પ્રવર્તકમ્ । સત્યપ્યર્થજ્ઞાને તદજ્ઞાનેનાપ્રવૃત્યદર્શનાદિતિ ચેન્ન । ન તાવદ્ધર્મ્યજ્ઞાનં યુક્તમ્ ।
1. યદ્વા પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તકત્વપક્ષે તસ્યાવશ્યવેદ્યત્વેપ્યપ્રામાણ્યશઙ્કાશૂન્યાર્થનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તકત્વપક્ષે તદનનશ્યકત્વાન્નાનવસ્થેત્યત આહ 1 । કિઞ્ચેતિ ॥ પ્રવર્તકત્વેપીતિ --- પ્રવર્તકાર્થનિશ્ચયસહકારિત્વેપીત્યર્થઃ । યદ્યપિ સિદ્ધાન્તે પરીક્ષાયાપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવૃત્તાવેવ સાક્ષિણા પ્રામાણ્યનિશ્ચયેન પ્રામાણ્યનિશ્ચસ્યાપ્રામાણ્યશઙ્કાભાવાર્થત્વં નાસ્તિ ।"સા ચ બુદ્ધિદોષમાત્રં નિરસ્યતિ । તસ્મિન્નિરસ્તે સાક્ષી સ્વમહિમ્નૈવ પ્રામાણ્યં ગોચરયતિ"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાદ્યુક્તેઃ । તથાપિ"યત્ર તુ પ્રામાણ્યજ્ઞાને ઽપ્રામાણ્યશઙ્કયા પ્રામાણ્યસંશયઃ તત્ર પ્રામાણ્યજ્ઞાને પ્રામાણ્યનિશ્ચયાદેવ પ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ"ઇતિમણ્યુક્તેસ્તં પ્રત્યેતદાપાદનમિત્યદોષઃ ।
નનુ તચ્છઙ્કાભાવઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચયરૂપપ્રતિબન્ધાદિવ સ્વહેત્વભાવાદપિ સંભવતીતિ ભાવેન"પ્રામાણ્યનિશ્ચયાનવશ્યંભાવાત્"ઇતિ મણ્યાદ્યુક્તશઙ્કતે ॥ નન્વિતિ ॥ તથાત્વે પ્રવૃત્તિર્ન સ્યાદિત્યત આહ ॥ નહીતિ --"જ્ઞાનં હ્યબુભુત્સિતગ્રાહ્યતયા તીવ્રસંવેદનં"ઇત્યાદિપ્રથમપાદીયસુધાવાક્યં વિવૃણ્વન્નાહ ॥ ન તાવદિતિ -- કોટ્યસ્મરણં ચાયુક્તમિતિ કલ્પાપેક્ષયા તાવચ્છબ્દઃ ॥ અજ્ઞાનં હિ તદર્થયોગ્યત્વાભાવેન વા સન્નિકર્ષાદિસામગ્ર્યભાવેન વા સહકારિવિહપ્રયુક્તસામગ્ર્યભાવે -----
1. અયઙ્ગ્રન્થઃ કું. પુસ્તકે કુણ્ડલિતઃ. 2. સમસ્તંપદમ્ - અ. કું.
પ-અન-ક્તિઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 105.
----------- ----------- ---------
યોગ્યસ્ય ધર્મિણો જ્ઞાનસ્ય મનસ્સંયુક્તાત્મસમવાયરૂપસમ્પ્રયોગવત્વેનૈવોત્પત્યા જ્ઞાનત્વેન 1 જ્ઞાનજ્ઞાનસામગ્ર્યાઃ સત્વાત્ ।
ન ચ જ્ઞાનજ્ઞાને બુભુત્સા હેતુઃ સા ચ સાર્ત્રિકીતિ વાચ્યમ્ । જ્ઞાનસ્ય સુખાદિવદ્યોગ્યાત્મવિશેષગુણત્વેનાબુભુત્સિતગ્રાહ્યત્વાત્ । બુભુત્સાયા જ્ઞાનરૂપધર્મિજ્ઞાનસાધ્યત્વેનાનવસ્થાનાચ્ચ ।
ન વા પ્રતિબન્ધેન 2 વેતિ ચતુર્ધા 2 । આદ્યદ્વયં ન પ્રકૃત ઇત્યાહ । યોગ્યસ્યેત્યાદિના -- મનસ્સંયુક્તેત્યાદ્યુક્તિઃ પરરીત્યા । સિદ્ધાન્તે ત્વાત્મસંયુક્તમસ્સમવાયેત્યર્થઃ । સમવાયસ્તાદાત્મ્યં જ્ઞેયમ્ । સુ 4 સ્વાદ્યનુભવરૂપસાક્ષ્યાશેયેન વાયં ગ્રન્થઃ સિદ્ધાન્તે યોજ્યઃ । સત્યપિ ધર્મિજ્ઞાને સાધારણધર્માદર્શનાદસન્દેહ ઇતિ શઙ્કાપનોદાયોક્તં જ્ઞાનત્વેન જ્ઞાનજ્ઞાનનેતિ ॥
ન ચ જ્ઞાનત્વનિર્વિકલ્પકવિલમ્બાત્તદભાવઃ । નિર્વિકલ્પસ્યપ્યનુત્પત્તૌ બીજાભાવાન્નિરસિષ્યમાણત્વાદ્વેતિ ભાવઃ । એતેન"સુખાદિવત્સત્યાં સામગ્ર્યાં વેદ્યત્વાપરિહારાત્"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકા વિવૃતા ॥
સહકાર્યન્તરવિરહાન્ન જ્ઞાનજ્ઞાનમિતિ તૃતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ ॥ ન ચેતિ ॥ અનવસ્થાનાચ્ચેતિ ॥ બુભુત્સાહીચ્છાવિશેષઃ ।
તસ્યાઃ સ્વવિષયજ્ઞાનસાધ્યત્વાદ્બુભુત્સાહેતુજ્ઞાનસ્ય ધર્મિજ્ઞાનવિષયકસ્ય તદ્વિષયબુભુત્સાસાધ્યત્વાત્ સા ચ તદ્વિષયજ્ઞાનસાધ્યેતિ પૂર્વપજ્ઞાનવ્યક્તિબુભુત્સાવ્યક્તિપરમ્પરયાનવસ્થાનાચ્ચેત્યર્થઃ ।
1. એકં જ્ઞાનપદંન - મુ. 2. પુસ્તકે નાસ્તિ - મુ. । અજ્ઞાનં હિ દ્વેધા । યોગ્યત્વાભાવેન વા સન્નિકર્ષાદિસામગ્ર્યભાવેન વા । ન દ્વયં પ્રકૃત ઇત્યાહ - અ.
4. સુખાનુ - આ.
પ-અન- ક્તિઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 106.
------------ ---------- ----------
વર્તમાનસ્વીયજ્ઞાને બુભુત્સાયા અદર્શરનાચ્ચ ॥
ન ચ ધર્મ્યજ્ઞાનરૂપફલબલાત્સુખાદુસામગ્રી તજ્જ્ઞાનસામગ્રી વા 1 જ્ઞાનપ્રતિબન્ધિકા કલ્પ્યત ઇતિ વાચ્યમ્ । ધર્મ્યજ્ઞાનસ્યાદ્યપ્યસિદ્ધ્યાન્યોન્યાશ્રયયાત્ । જ્ઞાનસ્યાજ્ઞાનં તત્ર કદાચિત્સંશયાદ્યાપાતાચ્ચ । કોટ્યસ્મરણં ચાયુક્તમ્ । જ્ઞાનત્વરૂપસાધારણધર્મદર્શનસ્ય યાગાદૌ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્ત્યર્થં પ્રામાણ્યાદિરૂપવિશેષબુભુત્સાયાશ્ય સત્વેન તત્સ્મરણસામગ્ર્યાઃ સત્વાત્ ।
ભવિષ્યદાદિજ્ઞાનજ્ઞાને કથઞ્ચિદ્બુભુત્સાસમ્ભવેપિ ન વર્તમાને । તથાચ તત્ર વ્યભિચારાન્નક્વાપિ સા જ્ઞાનજ્ઞાનહેતુરિત્યાહ - વર્તમાનેતિ ॥ સ્વીયેતિ ॥ યદ્યપિ સ્વસ્યેદમિત્યર્થે ઽણિકૃતે સ્વશબ્દસ્ય દ્વારાદિષુ પાઠેન"દ્વારાદીનાઞ્ચે"તિસૂત્રેણ વકારાત્પૂર્વમૈજાગમેનૌકારે સતિ સૌવેતિ ભાવ્યં । તથાપિ સ્વસ્મૈ હિતમિત્યર્થે"પ્રાક્ ક્રીતાચ્છ"ઇતિ છપ્રત્યયે સ્વીયેતિ સાધ્વિતિ જ્ઞેયમ્ ।
ચુતુર્થં નિરાહી । ન ચ ધર્મ્યજ્ઞાનેતિ -- વ્યવસાયરૂપધર્મિણો ઽજ્ઞાનેત્યર્થઃ । જ્ઞાનસ્યાજ્ઞાન ઇતિ ॥ અનનુવ્યવસાય ઇત્યર્થઃ । એતેન"ન ચ જિજ્ઞાનસાયામેવાનુભવો ઽનુભૂયતે"ઇત્યાદિભાષ્યટીકા વિવૃતા ધ્યેયા । કોટ્યસ્મરેણનેત્યેતન્નિરાહ । કોટ્યસ્મરણં ચેતિ --"જ્ઞાને હિ જ્ઞાતે તત્પ્રામાણ્યાનુપલબ્ધૌ કથં સંશયો ન સ્યાત્"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાં વિવૃણ્વા 2 ન આહ -- જ્ઞાનત્વેતિ ॥
1. જ્ઞાનજ્ઞાન - કું-છ-ખ-ગ-ક. 2. ન્નાહ - મુ.
પ-અન-ક્તિઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 107.
----------- ---------- ----------
ન ચ વિષયાન્તરસઞ્ચરાદસંદેહ ઇતિ યુક્તમ્ । યાગાદૌ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિહેત્વસંદેહપ્રયોજકવિશેષાવધારણાય વિષયાન્તરસઞ્ચારસ્યૈવ નિરોદ્ધવ્યત્વાત્ । ન હિ પ્રેક્ષાવન્તો બહુવિત્તવ્યયાસસાધ્યે સાધનત્વાનિશ્ચયેપિ 1 વિષયાન્તરસઞ્ચારસમ્પાદિતાસન્દેહમાત્રેણ ચૈત્યવન્દનાદૌ પ્રવર્તન્તે ।
કિઞ્ચોક્તરીત્યા સમ્પન્નસામગ્રીકેણ કૢપ્તેન પ્રામાણ્યનિશ્ચયેનૈવાસન્દેહસમ્ભવે કથં વિષયાન્તરસઞ્ચારાદિકલ્પનમ્ ।
અપિ ચ વિષયાન્તરસઞ્ચારેપિ સુખાદિજ્ઞાનપ્રામાણ્યે નિયમેનાસન્દેહો દૃશ્યત ઇતિ નાસાવસન્દેહહેતુઃ । અન્યથા સુખાદિકમપિ કુખત્વાદિના નાવશ્યવેદ્યમ્ । તત્રાસન્દેહસ્તુ ધર્મ્યજ્ઞાનાદિનેતિ સ્યાત્ । તત્ર સામગ્રીસત્વાદવશ્યવેદ્યતેતિ ચેત્સમંપ્રામાણ્યેપિ ॥
મણ્યુક્તમન્યદપિ નિરાહ । ન ચેતિ -- પરકીયપ્રવૃત્તિહેતુભૂતઃ શઙ્કાભાવઃ પ્રામાણ્યનિશ્ચયહેતુક એવ । ન તુ વિષયાન્તરસઞ્ચારહેતુક ઇતિ તુ દુર્જ્ઞાનમિત્યત આહ -- કિઞ્ચોક્તરીત્યેતિ ॥ બાધોદ્ધારગ્રન્થોક્તરીત્યા સમ્પન્નસામગ્રીકેણ પ્રામાણ્યનિશ્ચયપ્રવર્તકત્વાવાદોક્તરીત્યા કૢપ્તેનેત્યર્થઃ । વ્યભિચારાચ્ચાસન્દેહહેતુરેવાયં ન ભવતીત્યાહ । અપિ ચેતિ ॥ અન્યથેતિ -- કૢપ્તાસન્દેહહેતુત્યાગેનાકૢપ્તહેતુકલ્પન ઇત્યર્થઃ । સમમિતિ -- અત્રાપિ સામગ્ર્યાઃ બાધોદ્ધારગ્રન્થ ઉપપાદિતત્વાદિતિ ભાવઃ ।
1. સંદેહસંભવે - ક.
પ-અન-ક્તિઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 108.
---------- ---------------- ------------

એતેન શઙ્કાવિશ્રાન્તિભૂમૌ સુખાદિજ્ઞાને પ્રામાણ્યવ્યાપ્યસ્ય સુખજ્ઞાનત્વાદેર્વિશેષસ્ય દર્શનાદેવાસંશય ઇતિ નિરસ્તમ્ । પ્રામાણ્યવ્યાપ્યતયા સુખજ્ઞાનત્વદુઃખજ્ઞાનત્વાદિજ્ઞાનાદપિ પામાણ્યજ્ઞાનસ્ય લઘુત્વાત્ । સુખજ્ઞાનત્વાદેઃ પ્રામાણ્યવ્યાપ્યત્વાગ્રહેપ્યસંશયદર્શનાચ્ચ । જન્માન્તરીયવ્યાપ્તિગ્રહકલ્પનસ્ય 1 ચાતિપ્રસઙ્ગિત્વાત્ । તસ્માત્પ્રામાણ્યસ્યાવશ્યવેદ્યત્વાદનવસ્થાદ્વયં દુષ્પરિહરમ્ ।
યદપિ"વિશેષદર્શાનાન્ન તત્રાપ્રામાણ્યશઙ્કા"ઇતિ મણિવચનં તદ્વિવરણપૂર્વં તદપિ નેત્યાહ । એતેનેતિ ॥ વ્યાપ્યતયેતિ -- સ્વરૂપજ્ઞાનમાત્રસ્યાપ્રયોજકત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રામાણિકં ગૌરવં ન દોષાવહમિત્યાહ । સુખાજ્ઞાનત્વાદેરિતિ -- યદ્વા વ્યભિચારાન્નાયસંશયહેતુરિત્યાહ ॥ સુખેતિ -- વ્યભિચારાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય નિરાહ ॥ જન્મેતિ અતિપ્રસઙ્ગિત્વાદિતિ -- જ્ઞાનહેતુકત્વવ્યભિચારસ્થલે સર્વત્રૈવં પરિહારસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ । યદ્વા 2 નારિકેલ દ્વીપવાસિનો વહ્ન્યનુમાનાપત્તેરિતિ ભાવઃ 2 । એવમિયતા ગ્રન્થેન"અવશ્યવેદ્યત્વાભાવાન્નનવસ્થેત્યભિપ્રાય ઇતિ ચેન્ન । નિશ્શઙ્કં પ્રવૃત્તાવવશ્શેવેદ્યત્વાત્"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાવાક્યોક્તં નિશ્શયઙ્કપ્રવૃત્યર્થં તદ્ધેત્વપ્રામાણ્યશઙ્કાભાવાર્થં ચાવશ્યવેદ્યમિત્યતીતવાદત્રયે ચોપપાદ્યોપસંહરતિ ।
તસ્માદિતિ -- અતીતવાદોક્તદીશા નિશ્શઙ્કપ્રવૃત્યર્થં અત્ર વાદે ઉક્તદિશા ધર્મ્યજ્ઞાનાદિના શઙ્કભાવાયોગેનાપ્રામાણ્યશઙ્કાભાવાર્થં ચ પ્રામાણ્યનિશ્ચચસ્યાપેક્ષિતત્વાદિત્યર્થઃ ।
1. સ્યાતિ - ખ. 2. ઇયં પઙ્તિઃ નાસ્તિ - અ.
પ-અન-ક્તિઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 109.
----------- ------------- ----------
એતદપ્યુક્તં"અન્યથા"ઇત્યાદિના । પરતસ્ત્વે ઉક્તાનવસ્થાદ્વયાપત્તેરિર્યર્થઃ ।
નનુ ત્વન્મ 1 તે યદ્યપિ પ્રામાણ્યગ્રહણાર્થં સંવાદવિસંવાદભાવારૂપપરીક્ષા નારેક્ષિતા । તથાપિ દોષશઙ્કાદિરૂપપ્રતિબન્ધનિરાસાર્થં સાપેક્ષિતૈવ । તથા ચતત્રાપિદોષશઙ્કાયાં તન્નિરાસાય પરીક્ષાન્તરમિત્યનવસ્થા તુલ્યૈવેતિ ચેન્ન । સાક્ષિવેદ્યસુખાદુઃખાદિજ્ઞાને દોષશઙ્કાયા અભાવેન પરીક્ષાનવસ્થાભાવાત્ । ઉક્તં હિ ભગવત્પાદૈઃ ।
"ન પરીક્ષાનવસ્થા સ્યાત્સાક્ષિસિદ્ધે ત્વસંશયાત્" ઇતિ ॥
પરતસ્ત્વે અનવસ્થોક્તિઃ

એતદપીતિ -- પરતસ્ત્વે પ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્યાપીત્યાદિનોક્તમિત્યર્થઃ ।
"અવશ્યં તત્સ્વતઃ પ્રામાણ્યગ્રહણવાદિનાપ્યઙ્ગીકર્તવ્યં"ઇત્યાદિ ટીકાર્યં નિષ્કૃષ્ય વક્તું સ્વમતે ઽનવસ્થાદોષં શઙ્કાપૂર્વમુદ્ધરતિ -- નન્વિત્યાદિના ॥ ઉક્તં હીતિ ॥
જ્ઞાનપાદીયાનુવ્યાખ્યાન ઇત્યર્થઃ ॥
પરતસ્ત્વે અનવસ્થોક્તિઃ

એવં પરસ્ત્વે અનવસ્થાદ્વયોક્ત્યા સ્વતસ્ત્વહેતૂનામપ્રયોજકત્વં નિરસ્ય વિપક્ષે ઽનુમિત્યસંભવબાધકાન્તરાદપિ નાપ્રયોજકાઃ સ્વતસ્ત્વહેતવ ઇતિ ભાવેનાહ---
કિઞ્ચેતિ ॥
1.તે ઽપિ - ખ.
પરતસ્ત્વે પ્રથમપ્રામાણ્યાનુમિત્યસંભવઃ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 110.
---------------------------------- ---------- --------
કિઞ્ચ પ્રામાણ્યમનુમેયં ચેત્કથં પ્રાથમિકં તજ્જ્ઞાનમ્ । અપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વેનાનાનુમાનાપ્રવૃત્તેઃ । પ્રવૃત્તિગતસંવાદરૂપવૌચિત્ર્યેણ તદ્ધેતુજ્ઞાને વૈચિત્ર્યાનુમાનેપિ વહ્ન્યર્થિપ્રવૃત્તિહેતોર્વહ્નિત્વવતિ વહ્નિત્વપ્રકારકત્વાદિરૂપપ્રામાણ્યસ્ય વિશિષ્યાસિદ્ધેઃ ॥
ન ચ પ્રામાણ્યમાત્રનિષેધે વ્યાઘાતદણ્ડભયેન વિશેષ્યવૃત્તિપ્રકારકત્વરૂપં પ્રામાણ્યં સામાન્યત 1 એવ પ્રસિદ્ધં વહ્નિજ્ઞાને સાધ્યજ્ઞાનં પક્ષધર્મતાબલાદ્વહ્નિત્વવતિ વહ્નિત્વપ્રકારકત્વાદૌ પર્યવસ્યતિ ।
નનુક્તમત્ર મણૌ"પ્રથમં ચ પ્રામાણ્યજ્ઞાનં વ્યતિરેકિણા"ઇતિ તત્રાહ -- અપ્રસિદ્ધેતિ 2 ॥ સાધ્યાપ્રસિદ્ધૌ તન્નિરૂપિતવ્યાપ્ત્યજ્ઞાનાદિતિ ભાવઃ । નનુ સંવાદપ્રવૃત્તિહેતુવિલક્ષણહેતુસાધ્યા તદ્વિલક્ષણકાર્યત્વાદિત્યનુમાનેન સિદ્ધ્યાદ્વૈસક્ષણ્યં પ્રામાણ્યરૂપમેવ સેત્સ્યતીત્યત આહ -- પ્રવૃત્તીતિ ॥ દાહસમર્થવિશેષ્યપ્રવૃત્તિપ્રકારત્વાદિરાદિપદાર્થઃ ॥
પ્રકારાન્તરેણપ્રસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય નિરાહ ॥ ન ચેતિ -- વિશેષ્યવૃત્તિપ્રકારકજ્ઞાનં નાસ્તિ, પ્રમાનાસ્તીત્યાદિનિષેધસ્ય ક્વચિત્પ્રમાપ્રસિદ્ધિ વિનાનુપપત્તેસ્તદર્થં તત્પ્રસિદ્ધ્ય 4 ભ્યુપગમે વ્યાઘાતરૂપદણ્ડપ્રસઙ્ગાત્તદ્ભયેન ક્વચિત્પ્રસિદ્ધેરવશ્યવાચ્ચત્વાત્ -- સામાન્યતઃ સિદ્ધમિત્યુક્તમ્ ॥ સાધ્યમાનમિતિ -- વહ્નિજ્ઞાનં વિશેષ્યવૃત્તિપ્રકારકં સમર્થપ્રવૃત્તિહેતુત્વાદિતિ વ્યતિરેકિણા સાધ્યમનમિત્યર્થઃ ॥
1. તઃ સિદ્ધં - કું - ગ- ખ. 2. અપ્રસિદ્ધ ઇતિ - મુ. 3. ષ્યકત્વાદિ - કું વહ્ન્યવૃત્તિપ્રકારાવચ્છિન્નત્વાદિરાદિપદાર્થઃ - અ. 4. દ્વ્યન - કું.
પસ્ત્વે-પ્રપ્રા-ણ્યાત્ય-ભવઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 111.
---------------------- ------------ --------
એવં ચ નાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વં નાપ્યસાધારણ્યમિતિ વાચ્યમ્ । પ્રથમે ચસ્વાર્થાનુમાને
વ્યાઘાતાનુપસ્થિતેઃ । સ્વયં નિષેધસ્ય ચ તદ્ધીપૂર્વકત્વાત્ ।
ન ચ તત્ર 1 પ્રાગ્ભવીયસંસ્કારજન્યા સ્મૃતિરૂપા તત્પ્રસિદ્ધિઃ । પ્રથમપ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વેનૈવોપપત્તૌ તત્કલ્પકાભાવાત્ ।
અથ પ્રથમં અયં વહ્નિત્વેનાનુભવો વહ્નિત્વપ્રકારકત્વે સતિ ---
નાપ્યસાધારણ્યમિતિ -- વ્યક્તવિશેષે સાધ્યસ્યાનિશ્ચયેન સપક્ષાનિર્ણયાદિતિ ભાવઃ। નનુ સ્વાર્થાનુમાને પરકીયવ્યાઘાચાનવતારેપિ સ્વકીયપ્રામાણ્યનિષેધાનુપપત્ત્યૈવ તત્સિદ્ધિઃ સ્યાદિત્યત આહ ॥ સ્વયમિતિ - તથા ચ સા ધીરેવ કથં સ્યાદિતિ મૃગ્યત ઇતિ ભાવઃ ।
"પ્રાગ્ભવીયસંસ્કારાદ્વિશેષ્યાવૃત્યપ્રકારકત્વં તદ્વતિ તત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વં વા તત્પ્રામાણ્યં તન્માત્રં સ્મૃતં વહ્નિજ્ઞાનાદૌ સાધ્યમાનં"ઇત્યાદિના મણિગૃદુક્તં તત્સમ્પ્રદાયવિદાં મતમનૂદ્ય નિરાહ ॥ ન ચ તત્રેતિ -- પ્રથમપ્રામાણ્યાનુમિતિસ્થલ ઇત્યર્થઃ । ઉપપત્તાવિતિ -- તદુપપત્તિપ્રકારશ્ચ બાધોદ્ધારગ્રન્થે સંશયોપપાદનગ્રન્થાદૌચોક્ત ઇતિ ભાવઃ ।
"વયં તુ બ્રૂમઃ પ્રથમપ્રામાણ્યાભાવ એવ પ્રામાણ્યં વ્યતિરેકિણાસાધ્યં"ઇત્યાદિનોક્તં મણિકૃદભિમતં પક્ષમાશઙ્કતે -- અથેતિ ॥ ભ્રમવ્યાવૃત્યર્થમયામિત્યુક્તિઃ । દ્રવ્યત્વાદિના વહ્ન્યનુભવે ઽબાધાય 2 વહ્નિત્વેનેત્યુક્તિઃ ।
1. ખ ક. પુસ્તકે"તત્ર"ઇતિ નાસ્તિ. 2. બાધવારણાય - અ.
પરતસ્ત્વે-પ્રપ્રા-ણ્યાત્ય-ભવઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 112.
------------------------ ------------ ----------
-- વહ્નિત્વાભાવવદ્વિશેષ્યકો ન સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ વ્યતરેકેણાપ્રમાવદિત્યનુમાનેનાપ્રામાણ્યાભાવ એવાનુમેયઃ । તત એવ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તેઃ । ન ચ તત્રાપિ સાધ્યાપ્રસિદ્ધાપ્રસિદ્ધિર્દેષઃ । અભાવસાધ્યકે 1 વ્યતિરેકિણિ સાધ્યપ્રસિદ્ધિં વિનૈવ સાધ્યાભાવરૂપસ્ય 2 ભાવસ્ય હેત્વભાવ્યાપ્યત્વગ્રહાત્ ।
"વહ્નિત્વાભાવવતિ વહ્નિત્વપ્રકારકોન"ઇતિ મણ્યુક્તસાધ્યસ્ય યજ્ઞપતિટીકાનુરોધેનાર્થોક્તિર્વહ્નિત્વપ્રકારકત્વેસતીત્યાદિસત્યન્તં ન 3 નઞર્થભૂતાભાવવિશેષણમ્ । 4 એવં ચ અત્ર વહ્નિત્વમિતિ જ્ઞાને વહ્નિત્વાભાવવદ્વહ્નિત્વવિશેષ્યકત્વસત્વેપિ વિશેષણાભાવપ્રયુક્તવિશિષ્ટાભાવરૂપસાધ્યસત્વાન્ન વ્યભિચારઃ । અત એવ 4 મણૌ
"દાહસમર્થવિષયકપ્રયત્નજનકત્વે સતિ વહ્નિત્વપ્રકારકત્વાદિસમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાભાવયોઃ"ઇત્યગ્રે તદીયગ્રન્થાનુરોધાત્સમર્થેત્યાદિહેતૂક્તિઃ । 5 અન્યથા સાધ્યે વિશેષ્યવૈયર્થ્યાત્ 5 । વહ્નિવિષયકેતિ સમર્થપ્રવૃત્તિર્વિશેષણીયા । તેન ન ઘટાદિજ્ઞાને વ્યભિચારઃ । એવમપ્યત્ર વહ્નિત્વમિતિ જ્ઞાને વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ । એવં તર્હિ વહ્નિત્વપ્રકારકત્વેસતીતિ વિશેષણમ્ । નનુ પ્રામાણ્યનિશ્ચયાભાવે કથં પ્રવૃત્તિરિત્યત આહ -- તત એવેતિ ॥ અપ્રામાણણ્યાભાવજ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ । પ્રામાણ્યવિશ્યસ્યાપિ તન્મતે તત્રૈવોપયોગાદિતિ ભાવઃ -- અભાવસાધ્યક ઇતિ । વ્યાપ્તિજ્ઞાનાર્થા હિ સાધ્યસિદ્ધિઃ । વ્યાપ્તિશ્ચ સાધ્યાભાવહેત્વભાવયોરેવ ।
1. કેવલ - ગ. 2. પભા- કું. 3."ન"ઇતિ નાસ્તિ -મુ.આ. 4. અયં ગ્રન્થઃ
-મુ. આ. પુસ્તકે નાસ્તિ. 5. મુ. આ. પુસ્તકે નાસ્તિ.
પસ્ત્વે-પ્રપ્રા-ણ્યત્ય-ભવઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 113.
--------------------- ------------- --------
યદ્વા વહ્નિત્વાભાવવદ્વિશેષ્યકો નેત્યેવ સાધ્યમ્ । પક્ષધર્મતાબલાદપ્રામાણ્યાભાવસિદ્ધિઃ । ન ચ ઘટાદિરૂપાત્સપક્ષાદ્વ્યાવૃત્યાસાધારણમ્ । તસ્યાનિત્યદોષત્વાદિતિ ચેન્મૈવમ્ । પ્રથમસ્ય પ્રામાણ્યગ્રહણસ્યોપાયે પૃષ્ઠે ઽપ્રામાણ્યાભાવગ્રહણોપાયકથનસ્ય વ્યધિકરણત્વાત્ ॥
તથાચ તયોરેવ જ્ઞાનમાવશ્યકમ્ । તત્ર ચ સાધ્યાભાવો ઽપ્રામાણ્યમેવ । તચ્ચભાવરપંસાધ્યભૂતસ્વાભાવરૂપપ્રતિયોગિજ્ઞાનં નાપેક્ષતે ઇતિ તદપ્રસિદ્ધાવપિ યત્રાપ્રામાણ્યં તત્ર સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાભાવ ઇતિ હેત્વાભાવેન વ્યાપ્યત્વગ્રહસમ્ભવા1 દિતિ ભાવઃ ।
વહ્નિત્વપ્રકારકત્વે સતીતિ વિશેષણવૈયર્થ્યં મન્વાનઃ પક્ષધરાદ્યુક્તસાધ્યનિષ્કર્ષમાહ -- યદ્વેતિ ॥ કથં તર્હિ તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વરીપાપ્રામાણ્યસ્યાભાવઃ સિદ્ધ્યેત્યત આહ -- પક્ષેતિ ॥ ઉક્તહેતોર્વહ્નિત્વપ્રકારકત્વરૂપાપ્રામાણ્યનિષેધો વિશેષણાભાવો બાધાદ્વિશેષ્યાભાવમાદાયૈવ વિશિષ્ટનિષેધે પર્યવસતીતિ તન્માત્રાભાવસાધને વિશિષ્ટાભાવઃ સિદ્ધ્યતીર્થઃ । 3. અત્રાપિ પૂર્વવદ્ધેતુવિશેષણં ધ્યેયમ્ । તેન ન પ્રગુક્તવ્યભિચારઃ-- ઘટાદિરૂપાત્સપક્ષાદિતિ ॥ તસ્ય નિર્વિષયકત્વેન તત્ર સાધ્યસત્વનિશ્ચયાદિતિ ભાવઃ -- અનિત્યેતિ ॥ અનુકૂલતર્કાભાવવેલાયામેવ દોષત્વાદિહ ચ હેતૂચ્છિત્તિરૂપવિપક્ષબાધકસ્યાનુકૂલતર્કસ્ય સત્વેનાદોષત્વાદિત્યર્થઃ-- વ્યધિકરણત્વાદિતિ ॥ અર્થાન્તરત્વરૂપનિગ્રહસ્થાનાપત્તેરિતિ ભાવઃ । ઇદં પ્રમેયમિત્યાદૌ પ્રમેયત્વાભાવાપ્રસિદ્ધ્ય તદ્ઘટિતાપ્રામાણ્યાભવાનુમાનાસંભવાચ્ચેત્યપિ ધ્યેયમ્ ।

1. દિત્યર્થઃ - આ. કું. 2. વહ્નિત્વા -આ. મુ. 3. અત્ર ચ વહ્નિત્વપ્રકારકનિશ્ચયત્વાદિત્યપિ હેતુવિશેષણં ધ્યેયમ્ -અ.
ન ચોક્તવ્યતિરેક્યેવ પક્ષધર્મતાબલાદ્વહ્નિત્વવદ્વિશેષ્યકત્વરૂપં પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણાતીતિ વાચ્યમ્ । વ્યાપ્ત્યા વ્યાપકતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વેનોપસ્થાપિતસ્યાપૂર્વસ્ય વ્યનક્તિવિશેષસ્યૈવ પક્ષધર્મતયા પક્ષસમ્બન્ધસિધ્યા તથાનુપ 2 સ્થાપિતસ્યોક્તરૂપપ્રામાણ્યસ્ય પક્ષસમ્બન્ધબોધને તસ્યા અસામર્થ્યાત્ ।
એતેન અપ્રામાણ્યાભાવાનુમિત્યનન્તરં અયં વહ્નિત્વેનાનુભવો વહ્નિત્વલવદ્વિશેષ્યકઃ અવન્હ્યવિશેષ્યકત્વે સતિ ---
નનુ વિરુદ્ધપ્રકારદ્વયે તદભાવવદ્વિશેષ્યકત્વાભાવે તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વમાદાયૈવ પર્યવસાનમ્ । અન્યથા હેતોઃ પક્ષસંબન્ધો ન ઘટત ઇત્યાશયેન"તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વવ્યતિરેકત્વવ્યતિરેકઃ સિદ્ધ્યંસ્તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વમાદાય સિદ્ધ્યતિ । તૃતીયપ્રકારાભાવાત્"ઇતિ મણ્યુક્તમાશઙ્ક્ય નિષેધતિ - નચેતિ ॥ વ્યાપ્ત્યેતિ ॥ યદ્ધર્માવચ્છિન્નનિરૂપિતવ્યાપ્તિર્યદ્ધર્માવચ્છિન્નસ્ય ગૃહીતા તદ્ધર્માવચ્છિન્નસ્ય પક્ષધર્મતયા તદ્ધર્માવચ્છિન્નસ્યૈવ સિદ્ધિઃ સ્યાત્ । ન તુ પ્રામાણ્યસ્યેત્યર્થઃ ।
ન ચાયં નિયમો ઽન્વયિનિ હેતૌ ન વ્યતિરેકિણીતિ શઙ્ક્યમ્ । વ્યતિરેકસહચારેણાન્વયવ્યાપ્તિર્ગૃહીત ઇતિ મતાભિપ્રામાયેણ શઙ્ક્યમ્ । વ્યતિરેકસહચારેણાન્વયવ્યાપ્તિર્ગૃહીત ઇતિ મતાભીપ્રામાયેણ વા વ્યતિરેકિણ્યપિ હેત્વભાવવ્યપ્યાભાવવિષયત્વનૈયત્વનૈયત્યાભિપ્રાયેણવૈવમુક્તિઃ-- તસ્યા ઇતિ ॥"ઇદં
વહ્નિત્વપ્રકારકં જ્ઞાનં વહ્નિત્વવદ્વિષયકં"ઇત્યાદિના મણ્યુક્તં પક્ષાન્તરં નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ વિષયપદં વિશેષ્યપરમિતિ તદીય વ્યાખ્યાનોક્તર્વિશેષ્યક ઇત્યુક્તમ્ ॥------------------------------------------------------------------------
1. સ્થિત - ગ. 2. સ્થિ- કું-ચ.ગ. 3. યદ્વેદં - અ.
પસ્ત્વે-પ્રપ્રા-ણ્યાત્ય-ભવઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 115.
---------------------- ----------- ----------
-- સિવિશેષ્યકત્વાદિતિ વ્યતિરેક્યન્તરેણ તત્સિદ્ધરિતિ નિરસ્તમ્ । વૈશિષ્ટ્યમનુવ્યવસાયવેદ્યમિતિ પરતઃ 1 પક્ષે સાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ ॥
કિઞ્ચાપ્રામાણ્યમપિ યદ્યનુમેયં તર્હિ કથં તત્પ્રસિદ્ધિઃ । યેનાપ્રામાણ્યાભાવસાધકહેતૌ સાધ્યાભાવરૂપાપ્રામાણ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વજ્ઞાનમ્ । યદિ તુ બાધાનન્તરં સ્મૃત્યુપનીતે ભ્રમે વહ્નિત્વાભાવવતિ વહ્નિત્વેન જ્ઞાનં મમ વૃત્તમિત્યપ્રામાણ્યં મનસા પરિચ્છિદ્યતે તર્હિ પ્રવૃત્તિસામાર્થ્યાનન્તરં ----
સાધ્યાપ્રસિદ્ધેરિતિ । ન ચ પ્રાગ્ભવીયસંસ્કારાનુસરણાદદોષ ઇતિ શઙ્ક્યમ્ । નિરસ્તત્વાત્ । આદાવેવૈવમનુમાનસમ્ભવે પ્રથમમપ્રામાણ્યાભાવાનુમાનસ્ય વ્યર્થત્વાચ્ચેત્યપિ 3 ધ્યેયમ્ । અપ્રામાણ્યચાભાવાનુમાનેપિ વ્યતિરે 4 કવ્યાપ્યાપ્રસિદ્ધ્યા વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિરિત ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ દ્વિતીયાનુવ્યવસાયે 5 નાપ્રામાણ્યં પ્રસિદ્ધમિત્યાશ્ઙ્ક્યે -- યદિત્વિતિ ॥ નાયં વહ્નિરિતિબાધાન્તરમિત્યર્થઃ-- સ્મૃતીતિ ॥ વહ્નિભ્રમાનુવ્યવસાયજન્યસ્મૃતીત્યર્થઃ -- અપ્રામાણ્યમિતિ ॥ બાધરૂપાનુભવજન્યસ્મૃત્યુપનીતમિત્યર્થઃ । પ્રામાણ્યસ્યાપિ પઞ્ચમાનુવ્યવસાયવેદ્યત્વમસ્ત્વિત્યાહ --તર્હિતિ ॥ તથા ચ પઞ્ચમાનુવ્યસાયમાદાય સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યા પ્રામાણ્યાનુમાનસ્યૈવ પ્રાથમિકત્વસંભવે કિં પ્રામાણ્યાભાવાનુમાનેનેતિ ભાવઃ । અભ્યુપેત્ય ચેદમુક્તમ્ । વસ્તુતસ્તુ પ્રામાણ્વાનુમાનમેવાયુક્તમ્ ।
1. પરપક્ષે -મુ. 2. બોધ્યમ્ -મુ.અ. 3. કે-મુ. 4.નુમાને - કું.
સ્મૃત્યુપનીતે વ્યવસાયે સ્મૃત્યુપનીતં વહ્નિત્વવૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વમેવ મનસા પરિચ્છિદ્યતામ્ ।આદાવેવ વા વ્યવસાયગતં તદુપનીતવહ્નિત્વવૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વમનુવ્યવસાયૈનૈવ પરિચ્છિદ્યતામ્ કિમનયા કૃસૃષ્ટ્યા ॥
એતેન વહ્નિત્વવદ્વિશેષ્યકત્વમિચ્છાદૌ મનસા પ્રવિદ્ધમિતિ નિરસ્તમ્ । તથાત્વે ઉક્તરીત્યા પ્રામાણ્યસ્યૈવ મનસા પરિચ્છેદસમ્ભવાત્ ॥
કિઞ્ચ પ્રમાસમર્થપ્રવૃત્યોઃ કાર્યકારણભાવો નિયમગર્ભઃ । નિયમશ્ચાનન્ત્યવ્યભિચારાભ્યાં ન વ્યક્ત્યોરેવ ।
પઞ્ચમાનુવ્યવસાયવેદ્યત્વોપગમે ચ પ્રથમાનુવ્યવસાયવેદ્યત્વસ્ય સુતરામુપેયત્વસ્યોપપાદિતતત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- આદાવેવ વેતિ ॥ કુસૃષ્ટ્યેતિ ॥ પૂર્વમપ્રામાણ્યાભાવાનુમાનં પશ્ચાત્પ્રામાણ્યાનિમાનં અપ્રામાણ્યપ્રસિદ્ધ્યર્થં પઞ્ચમાનુ વ્યવસાયાનુસરણામિત્યાદિરીપાકુસૃષ્ટ્યેત્યર્થઃ ।
નનુ વહ્નિત્વવતિ વહ્નિત્વેનેચ્છાવાનહામિત્યનુવ્યવચસાયેનેચ્છોપનીતં ત 2 દ્વત્વમિચ્છાયાં ગૃહ્યતે । એવં દ્વેષાદાવિતિ તત્ર પ્રસિદ્ધં વહ્નિજ્ઞાને સાધ્યતામ્ । એવં ચ નાપ્રસિદ્ધિરિત્ય આહ -- એતેનેતિ ॥ ઉક્તરીત્યેતિ ॥ બાધોદ્ધારગ્રન્થોક્તરીત્યા વ્યવસાયોપનીતસ્યેત્યર્થઃ ।
એવમનુમયત્વપક્ષે પ્રામાણ્યસ્યાપ્રામાણ્યસ્ય ચાપ્રસિદ્ધ્યુક્ત્યા તન્નિરૂપિતવ્યપ્ત્યાસિદ્ધિમુક્તા હેતોઃ પ્રમિત્યસિદ્ધિમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ નિયમેતિ ॥ યા પ્રમા સા સમર્થપ્રવૃત્તિપૂર્વભાવિનીત્યેવંરૂપનિયમેત્યર્થઃ-- વ્યભિચા 3 રાભ્યામિતિ ॥ એતત્પ્રમાવ્યક્ત્યભાવેપિ વ્યક્ત્યન્તરેણ પ્રવૃત્તિદર્શનાદિત્યર્થઃ ।
પસ્ત્વે-પ્રપ્રા- ણ્યત્ય-ભવઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 117.
---------------------- ---------- ----------
કિન્તુ પ્રમાત્વાવચ્છેદેનેતિ પ્રમાત્વે જ્ઞાતે પ્રવૃત્તિકારણત્વજ્ઞાનં તેનૈવ ચ પ્રમાત્વજ્ઞાનમિત્યન્યોન્યાશ્રયઃ ॥
ન ચ ગુણજન્યત્વાદ્યવચ્છેદેન નિયમઃ ।
"નિયમશ્ચ ન વ્યક્ત્યોરેવ વ્યભિચારાદતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ"। ઇત્યુત્પત્તિપ્રામાણ્યે ત્વયૈવોક્તિરિતિ ભાવઃ -- અન્યોન્યાશ્રય ઇતિ ॥ યદિ ક્વચિન્મનસા પ્રામાણ્યગ્રહોપગમેવ તત્ર પ્રવૃત્તિકારણત્વગ્રહાન્નન્યોન્યાશ્રાયસ્તર્હિ પ્રથમેવ પ્રામાણ્યં મનસા ગૃહ્યતામ્ ।
કમનુમાનેનેતિ ભાવઃ । એતચ્ચ પ્રામાણ્ય 1 જ્ઞાનં પ્રવૃત્તિકિરણમિત્યુપેત્યોક્તમ્ । અપ્રામાણ્યાભાવજ્ઞાનમેવ પ્રવૃત્તિકારણમિતિ પક્ષે પ્રમાત્વપદમપ્રમાત્વાભાવપરં જ્ઞેયમ્ ।
યદ્વા"તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વવ્યતિરેકઃ સિધ્યંસ્તદ્ધતિ તત્પ્રકારકતામાદાય સિધ્યતિ । તૃતીયપ્રકારાભાવેન તેન વિના સાધ્યસ્યોપસંહર્તુમશક્યત્વાત્"ઇતિ ગ્રન્થેનાપ્રામાણ્યાભાવાનુમાનમેવ પ્રામાણ્યાનુમાનમિત્યુક્તત્વાત્પ્રમાત્વપદપ્રયોગઃ ।
એતેન દાહસમર્થવિષયકપ્રયત્નજનકત્વે સતિ વહ્નિત્વપ્રકારકનિશ્ચયત્વાદિત્યપિ હેતુઃ પરાસ્તઃ । પ્રથમં જનકત્વસ્ય દુર્જ્ઞાનત્વાત્ । દાહસમર્થવિશેષ્યકવહ્નિત્વપ્રકારકનિશ્ચયત્વાદિત્યાદિરપિ દાહસમર્થવિશેષ્યકત્વસ્યાદૌ દુર્જ્ઞાનત્વ 2 સ્ય પ્રાગેવોક્તત્વાન્નિરસ્તપ્રાયઃ । દાહસમર્થેત્યેવમાદિરૂપહેતૂનાં પ્રમાત્વસામાન્યા 3 નનુમાપકત્વાચ્ચ ।
પ્રમાત્વસમનિયતધર્માવચ્છેદેનાસ્તુ તદ્ગ્રહ ઇત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ-- ન ચેતિ ॥ આદિપદેન દોષાભાવજન્યત્વાદુષ્ટત્વાદુષ્ટકરણજન્યત્વાદિગ્રહઃ-- પ્રમાત્વસ્યેતિ ॥
અનિત્યજ્ઞાનનિષ્ઠસ્યેત્યર્થઃ ।
1. પ્રમાત્વ - મુ- અ. 2. નસ્ય - કું. 3. ન્યાનુ - મુ.
પસ્ત્વે- પ્રપ્રા-ણ્યાત્ય-ભવઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 118.
----------------------- ------------- ---------
જન્યતાવચ્છેદકસ્યા 1 પ્રમાત્વસ્યા 1 જ્ઞાને ગુણજન્યત્વસ્યૈવ દુર્જ્ઞાનત્વાત્ ॥

કિઞ્ચ ન પ્રવૃત્તિસામર્થ્યેન પ્રામાણ્યાનુમાનમ્ । ચન્દ્રતારાદિજ્ઞાને તદભાવાત્ । પ્રવૃત્તેઃ પ્રામાણ્યજ્ઞાનધીનત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાચ્ચ । મણિપ્રભાયાં મણિભ્રમે વ્યભિચારાચ્ચ । મણિપ્રભાયાં મણિભ્રમે વ્યભિચારાચ્ચ । નાપિ સંવાદેન । જ્ઞાનાન્તરસંવૈદસ્ય વ્યભિચારાત્ । પ્રમાસંવાદસ્યાદ્યપ્યસિદ્ધેઃ । વિસંવાદાભાવસ્ય ચાનુપસઞ્જાતબા 2 ધભ્રમેપિ સત્વાત્ । વિસંવાદયોગ્યત્વાભાવસ્ય ચ પ્રમાત્વાજ્ઞાને દુર્જ્ઞાનત્વાત્ । ગુણજન્યત્વસ્ય દોષાભાવજન્યત્વસ્ય 3 દોષાજન્યત્વસ્ય 3 ચ પ્રમારૂપકાર્યકલ્પ્યત્વેન જન્યતાપચ્છેદકપ્રમાત્વાજ્ઞાને ગુણજન્યત્વાદેર્દુજ્ઞાનત્વેન ચાન્યોન્યાશ્રયાત્ ॥
યુક્તિપાદીયસુધોક્તદિશા વાદાવલ્યુક્તદિશા ચ પ્રામાણ્યાનુમાપકસપ્તહેતૂનપ્રકારોતિ -- કિઞ્ચેતિ ॥ સામર્થ્યેન ॥ વિષયલાભરૂપેણેત્યર્થઃ । તદન્યસ્યાસ્તુ પક્ષતેતિ વાદિનં પ્રત્યાહ -- પ્રવૃત્તેરિતિ ॥ પ્રામાણ્યજ્ઞાનાધીનત્વેનેતિ ॥ સાધિત્વત્પરમતેપ્યપ્રામાણ્ય 4 જ્ઞાનાભાવાર્થમપ્યપેક્ષિતત્વાદિતિ ભાવઃ । મન્મતે પ્રવૃત્તિમાત્રં ન પ્રામાણ્યજ્ઞાનાધીનમિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ -- મણીતિ ॥ વ્યભિચારાદિતિ ॥ ભ્રમાન્તરસંવાદિભ્રમ ઇતિ ભાવઃ ।
નનુ ભવન્મતેપ્યપ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વાત્સાધ્યાપ્રસિદ્ધિસ્તદનુમાને સ્યાત્ ।
1. છ.-ક-ખ-પુસ્તકે સમસ્તં પદં વર્તતે. 2. ધે-કું-છ-ગ-ખ-ક.
3.એતન્નાસ્તિ-મુ. 4. અભાવજ્ઞાનાર્થં- મુ.
મન્મતે તુ ઉત્સર્ગતઃ પ્રામાણ્યં ગૃહ્ણન્નપિ સાક્ષી બાધાનન્તરમુક્તરીત્યા વિસંવાદલક્ષણાદપવાદાદપ્રામણ્યમપિ ગૃહ્ણાતિ । 1 ઉક્તં હિ સુધાયામ્ । સાક્ષી અપવાદકસદ્ભાવે ઽપ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્ણાતિ ઇતિ ॥
યા તુ વિષ્ણુતત્વનિર્ણયટીકાયાં"અનુમેયમેવાપ્રામાણ્યં"ઇત્યુક્તિઃ સા સાક્ષિણો 2 ઽપ્રામાણ્યગ્રહણે વિસંવાદાપેક્ષા નિયતેત્યભિપ્રેત્ય । અત એવ તત્રૈવ"ન પુનર્જ્ઞાનગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યત્વં"ઇત્યુક્તમ્ । વાદાલ્યાં ચ"
અપ્રામાણ્યસ્યાનુમેત્વાવસાયાત્"ઇત્યુક્ત્વા ---
તત્ર જન્માન્તરીય સંસ્કારાનુસરણસ્ય વા પ્રથમં પ્રામાણ્યાભાવાનુમાનદ્વારાનુસરણસ્ય વા પઞ્ચમાનુવ્યવસાયપ્રસિદ્ધત્વાનુસરણાદેર્વા કાર્યત્વે મમાપિ સામ્યદિત્યત આહ -- મન્મતે ત્વિતિ ॥ ઉત્સર્ગતઃ ॥ સ્વસ્વાભાવસામર્થ્યત ઇત્યર્થઃ । સ્વત એવાસ્તુ કિં વિસંવાદેનેત્યત આહ -- ઉક્તરીત્યેતિ ॥"અપ્રામાણ્યં તુ
વિસંવાદાદ્યનુસન્ધાને સત્યેવ ગૃહ્યતે"ઇત્યાદિના"સ્વતો ઽપ્રામાણ્યગ્રહે અસામર્થ્યાત્ ઇત્યાદેઃ સ્વતસ્ત્વાનુમાનવાદે ઉક્તત્વાત્તત્રોક્તરીત્યેત્યર્થઃ -- ઉક્તં હીતિ ॥
આદ્યપાદે ----
પ્રત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યં સ્વત એવાગમસ્ય હિ ।
અનવસ્થાન્યથા હિ સ્યાદપ્રામાણ્યં તથાન્યતઃ ॥
ઇત્યેતદ્વ્યાખ્યાવસર ઇત્યર્થઃ । સુધાવાક્યસ્યાર્થતો નુવાદઃ--- સાક્ષીત્યાદિ ॥ ઉક્તિરિતિ ॥"દુષ્ટબુદ્ધીનામેવાપ્રાણાણ્યશઙ્કા"ઇત્યેતદ્વ્યાખ્યાવસર ઇત્યર્થઃ । નન્વેવમિદમપ્રમાણં ન વેતિ સન્દેહાદિરપિ -------------
1. ઉક્તમપિ-છ. 2. ણા-ક-ખ.
જ્ઞપ્તૌ પરતસ્ત્વાનુમાનભઙ્ગઃ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 120.
------------------------- ------------- ------------
"ન ચાપ્રામાણ્યં ક્વચિદપિ નિરપેક્ષેણ સાક્ષિણા નિશ્ચિતચરં"ઇત્યુક્તમ્ । અપ્રામાણ્યશઙ્કાદિકં તુ માનસમેવ । ઉક્તં હિ ભગવત્પાદૈઃ ।
"યત્ક્વચિદ્ય્યભિચારિસ્યાદ્દર્શનં માનસં હિ તત્"ઇતિ ।
"સુદૃઢો નિર્ણયો યત્ર જ્ઞેયં તત્સાક્ષિદર્શનમ્"॥
ઇતિ ચ । તસ્માત્પ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વે પ્રાથમિકં તજ્જ્ઞાનમેવ ન સમ્ભવતીતિ । એતદપ્યુક્તં"અન્યથા"ઇત્યાદિના । પરતસ્ત્વે પ્રાથમિક 1 પ્રામાણ્યાનુમિતેરેવાસમ્ભવેનેયં પ્રમા ઇયં ત્વપ્રમેતિ વ્યવસ્થિત્યસમ્ભવાદિત્યર્થઃ ॥
પરતસ્ત્વે પ્રથમપ્રામાણ્યાનુમિત્યસમ્ભવઃ

યચ્ચોક્તં સ્વાશ્રયવિષયકનિશ્ચાવધિકતૃતીય ---
સાક્ષી કિં નેત્યાહ -- અપ્રામાણ્યેતિ ॥ ઉક્તં હીતિ ॥ જ્ઞાનપદે ॥
પરતસ્ત્વે પ્રથમપ્રામાણ્યાનુમિત્યસંભવઃ

એવં સ્વતસ્ત્વાનુમાનાનાં બાધં વિપક્ષે ઽનવસ્થાદ્વયસ્યાનુમિત્યસમ્ભવસ્ય ચોક્ત્યાપ્રયોજકત્વં ચોદ્ધૃત્ય પરોક્તાનુમાનવિરોધનિરાસાય તાનિ દૂષયિતુમનુવદતિ -- યચ્ચેતિ ॥ પરોક્તસ્વતસ્ત્વાનિરૂક્તિભઙ્ગેન સંશયસ્યાન્યથોપપાદનેન ચ પરોક્તહેતૂનામપ્રયોજકત્વાદ્યુક્તાવપિ પ્રબલદોષોક્ત્યર્થં પુનરારમ્ભઃ ।
1. પ્રથમ - કું - છ.
જ્ઞપ્તૌ પરતસ્ત્વાનુમાનભઙ્ગઃ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 121.
------------------------ -------------- ----------
-- ક્ષણં 1 વૃત્તિસમાનાધકરણસંશયવિષયી 2 ભૂતં જ્ઞાનપ્રામાણ્યં ગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રકારપ્રકારકતયા તદ્વિશેષ્યવિશેષ્યકતયા ચ સ્વાશ્રયગ્રાહકયાવ 3 જ્જ્ઞાનાગ્રાહ્યમ્ ।
"વિવાદંપદં ન યાવત્સ્વાશ્રયગ્રાહ્યં સ્વાશ્રયનિશ્ચયે સત્યપિ તદુત્તરતૃતીયક્ષણે અપ્રામાણ્યસંશયં વિના 4 સન્દિહ્યમાનત્વાદપ્રામાણ્યવત્"ઇતિ મણ્યુક્તાવપિ"વિપ્રતિપત્તૌ યથા સાધ્યમુક્તં તદભાવ ઇહ સાધ્યં જ્ઞેયં"ઇતિ પક્ષધરાદિતદીયટીકોક્તરીત્યા પરિષ્કારપૂર્વકં તદીયપ્રયોગાનુવાદં કરોતિ -- સ્વાશ્રયેતિ ॥ કિમવચ્છેદેન વિવાદવિષયૈત્યજ્ઞાનાત્તદભિમતં વિવાદનિયામકં પક્ષતાવચ્છેદકં ટીકાદ્યનુક્તમપિ સ્વયં વ્યક્તીકૃતવાનિતિ જ્ઞેયમ્ । સ્વસ્ય
પ્રામાણ્યસ્યાશ્રયો વ્યવસાયઃ । તદ્વિષયનિશ્ચયસમાનાધિકરણો યઃ સંશયઃ તદ્વિષયી 5 ભૂતં જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિત્યર્થઃ । સંશયાવિષયે પ્રામાણ્યે તથા નિશ્ચતે વ્યધિકરણસંશયવિષયે તથા ચતુર્થક્ષણવર્તિસંશયવિષયે 6 યત્કિઞ્ચિદવધિકતૃતીયક્ષણવર્તિસંશયવિષયે ચીસિદ્ધિત્યતો વિશેષણાનિ । જ્ઞાનપ્રામાણ્યાંશસ્યાધિકસ્યાત્રપ્રવેશાન્ન 7 પક્ષતાવચ્છેદકૈક્યનિમિત્તં સિદ્ધસાધનં શઙ્ક્યમ્ અપ્રામાણ્યેવ સિદ્ધસાધનતાનિરાસાય જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિત્યુક્તિઃ । તાદૃશાનુમિત્યાદેગ્રાહ્યત્વેન બાધનિરાસાય સાધ્યે યાવદિત્યુક્તિઃ । જ્ઞાનં ઘટજ્ઞાનમિત્યાદિશબ્દજન્યજ્ઞાનાગ્રહ્યત્વસ્ય સ્વતસ્ત્વેપિ સત્વાદ્ગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રકાર 8 ઇત્યુક્તિઃ । દલદ્વયકૃત્યમપ પ્રાગેવ વ્યક્તમ્ ॥
1. વર્તિ-ક-ગ-ચ. 2. કું-છ-ગ-ક. 3. જ્ઞાનગ્રાહકાગ્રા - ક-છ. 4. વા-કું-અ-આ. 5.ય-કું-અ. 6.તથા-અ. 7.હેતુપ-અ-આ. 8.રેત્યાદ્યુ-કું-અ-આ.
જ્ઞપ્તૌ-પરસ્ત્વ-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 122.
--------------------- ----------- ------------
તજ્જ્ઞાનવિષયકસમાનાધિકરણજ્ઞાનાજન્યસમાનાધિકરણજ્ઞાનાપ્રકારો વા । સ્વાશ્રયવિષયકનિશ્ચયાવધકતૃકતૃતીયક્ષણવૃત્તિસમાનાધિકરણસંશયકોદિત્વાત્ ।
સ્વાશ્રયવિષયકનિશ્ચયસમાનકાલીયસામગ્રીજન્યસંશયવિષયધર્મિકપ્રામાણ્યસંશય-
જન્યસંશયાવિષયત્વાચ્ચ ।
અત્ર મણ્યુક્તમેકં સાધ્યં વિપ્રતિપત્તાવુક્તસાધ્યાન્તરસ્યાપ્યુપલક્ષણં મત્વા દૂષણસૌકર્યાય સ્વયમાહ -- તજ્જ્ઞાનેતિ ॥ 1 તદર્થો વિશેષણ કૃત્યં ચ પરોક્તસ્વતસ્ત્વનિરુક્તિભઙ્ગે વ્યક્તમ્ । મતદ્વયેપીશ્વરજ્ઞાનસત્વાત્ક્રમેણાપ્રસિદ્ધિબાધવારણાય સમાનાધિકરણપદદ્વયમ્ -- નિશ્ચાવધિકેતિ ॥ નિશ્ચોત્પત્તિક્ષણવધિકત્યેર્થઃ । તેન સ્વાશ્રયવિષયકનિશ્ચયસ્થિતિક્ષણાવધિકતૃતીયક્ષણવૃત્યર્થસંશયકોટાવર્થેવ્યભિચારો ન શઙ્ક્યઃ ॥
"સ્વાશ્રયનિશ્ચયે સત્યપિ તદુત્તરતૃતીયક્ષણે સન્દિહ્યમાનત્વાત્"ઇતિ મણ્યુક્તહેતોસ્સતિસપ્તમીબલેન
સામાનાધિકરણ્યલાભાયરૂપં તટ્ટીકોક્તમેકમર્થમુપેત્યૈકો હેતુરુક્તઃ । સમાનકીલીનતા 2 રૂપમર્થાન્તરં ચોપેત્ય હેત્વન્તરાહ--સ્વાશ્રયવિષયકેત્યાદિ ॥ 3 સંશયવિષયકત્વાદિત્યસ્ય પૂર્વવત્સંશયકોટિત્વાદિત્યર્થઃ । તેનાત્ર પૂર્વત્ર ચ ન વ્યવસાયે વ્યભિચારઃ 3 ॥
સ્વાશ્રયનિશ્ચયે ઽપ્રામાણ્યસંશયં વિના 4 સન્દિહ્યમાનત્વાત્ ઇતિ મણ્યુક્ત્યભમતં હેતું વ્યનક્તિ -- સ્વાશ્રયવિષયકકિઞ્ચિદિત્યાદિ ॥ સ્વાશ્રયવિષયકનિશ્ચયશબ્દેન યાવન્નિશ્ચયો મણિકૃતો નાભિમતઃ ।
1. એતદ-કું-અ-આ. 2. લાભ-કું-અ-આ. 3. અયં ગ્રન્થઃ-અ. પુસ્તકે નાસ્તિ.
4. વા-કું-અ-આ. 5.સંશયવિષયત્વાદિત્યસ્ય પૂર્વવત્સંશયકોટિત્વાદિત્યર્થઃ-અ.
જ્ઞપ્તૌ-પરસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 123.
----------------------- ------------- ----------
અપ્રામાણ્યવત્ ॥
યદ્વા ઉક્તહેતુતત્રયમધ્યે એકં પક્ષતાવચ્છેદકં કૃત્વાન્યૌ હેતૂકર્તવ્યૌ ॥
યદ્વા એતજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યમેતજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યસંશયપૂર્વકાલીનૈતન્નિશ્ચયાવિષયઃ । એતજ્જ્ઞાનવિષયકનિશ્ચયાવધિકેત્યાદ્યુક્તહેતુક્તહેતુત્રયાત્ ॥ અપ્રામાણ્યવત્ ॥
પ્રામાણ્યાનુમિતેરપિ પ્રમાણ્યાશ્રયવિષયકનિશ્ચયત્વેન તદ્ધર્મિકપ્રામાણ્યસંશયજન્યસંશયવિષયત્વેનાસિદ્ધ્યાપત્તેઃ । કિન્તુ યત્કિઞ્ચિદનુવ્યવસાયરૂપનિશ્ચય એવાભિમત ઇતિ ભાવેન કિઞ્ચિન્નિશ્યધર્મિકેત્યુક્તમ્ -- અપ્રામાણ્યવદિતિ ॥ પક્ષીભૂતપ્રામાણ્યસંશયકોટીભૂતાપ્રામાણ્યવદિત્યર્થઃ । મતદ્વયેપિ તસ્ય પરતસ્ત્વે સાધ્યહેતી સંમતાવિતિ ભાવઃ ॥
હેતુપક્ષતાવચ્છેદકૈક્યનિબન્ધનસિદ્ધસાધનતા 1 શઙ્કાપિ યથા ન ભવતિ તથા પક્ષાતાવચ્છેદકીકૃત્ય દ્વિતીયતૃતીયૌ વાદ્યતૃતીયૌ વા હેતૂકર્તવ્યાવિત્યર્થઃ ॥
2 "અનભ્યાસદશાપન્નૈતજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યં"ઇત્યાદિના મણ્યુક્તં પક્ષાન્તરં ચાહ -- યદ્વૈતજ્જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિતિ ॥ વસ્તુતો યદનુવ્યવસાયાનન્તરં તૃતીયક્ષણે સંશયવિષયીભૂતં પ્રામાણ્યં તદ્વ્યક્તેરેવૈતત્પદેન ગ્રહણમ્ । અતો નાસિદ્ધિર્હેતૂનામિતિ ભાવઃ । બાધવારણાય કાલીનેત્યન્તમ્ -- પૂર્વેતિ ॥ અવ્યવહિતપૂર્વકાલીનેત્યર્થઃ । એતજ્જ્ઞાનનિશ્ચયાનન્તરં સન્દિહ્યમાનત્વાદિત્યુક્તહેતુમુપલક્ષણં મત્વાહ-- હેતુત્રયાદિતિ ॥
। એતાવત્ નાસ્તિ - છ. 1. નશં- કું. 2. યદ્વા અન -અ.
જ્ઞપ્તૌ-પરસ્ત્વ-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 124.
-------------------- ------------ ----------
વિમતં વ્યવસાયપ્રામાણ્યં 1 ન તદનુવ્યવસાયવેદ્યમ્ । તદવધિકતૃતીયેત્યાદ્યુક્તહેતુત્રયાત્ । અપ્રામાણ્યવદિતિ વિશિષ્ય પ્રયોક્તવ્યમ્ । તસ્માદનુમાનવિરુદ્ધાનિ સ્વતસ્ત્વાનુમાનાનિ ॥
અત્ર સાધ્યવિશેષણપ્રયોજનં સ્વતસ્ત્વનિરુક્તાવુક્તપ્રાયમ્ । આદ્ય 2 હેતૌ રજતત્વાદિરૂપેર્ઽથેપિ કિઞ્ચિદવધકતૃતીયક્ષણ 3 વુત્તિસંશયવિષયત્વસ્ય. તથા સ્વાશ્રયનિશ્ચયાવધિકચતુર્થલક્ષણવૃત્તિસંશયવિષયત્વસ્ય, તથા ચૈત્રીયસ્વાશ્રયનિશ્ચયાવધિકતૃતીયક્ષણવૃત્તિમૈત્રીયસંશયવિષયત્વસ્ય ચ સત્વાત્તત્ર વ્વભિચારઃ ।
એવં સ્વતસ્ત્વવાદિમાત્રસાધારણં વા ગુરુભિન્નસ્વતસ્ત્વવાદિમાત્રસાધારણં વા દ્વેધા પ્રયોગં મણ્યભમતં પ્રદર્શ્ય અનભ્યાસદશાપન્નજ્ઞાનપ્રામાણ્યં ન સ્વાશ્રયગ્રાહ્યમિતિ ગુરુમતાસાધારણ્યેન પ્રયોગોક્તમુપલક્ષણ 4 મભિપ્રેત્ય સિદ્ધાન્તિતવિરોધિપ્રયોગાન્તરમાહ-- વિમતમિતિ ॥ યદ્વેત્યનુષઙ્ગઃ । ઉક્તસંશયવિષયીભૂપ્રામાણ્યસ્યૈવ વ્યવસાયપ્રામાણ્યપદેન ગ્રહણમિતિ દ્યોતનાય વિમતમિત્યુક્તિઃ-- તસ્માદિતિ ॥ ઉક્તરીત્યા પ્રયોગસમ્ભવાદિત્યર્થઃ । ન તુ

સંશયાનવતારસ્તલીયપક્ષકાનુમાનાનિ । મણ્યાદ્યુક્તાનાં સંશયસ્થરીયપક્ષકાણાં ભિન્નવિષયતયા વિરોધાભાવાત । યદ્વા સંશયસ્થલે તથાત્વસિદ્ધાવન્યત્રાપિ તથાત્વમેવ કલ્પ્યમ્ । ન વૈરૂપ્યમિત્યાશયેન સર્વાનુમાનાનીત્યર્થઃ ।
દૂષણસુજ્ઞાનતાયૈ પદકૃત્યં વિવેચયતિ -- અત્ર સાધ્યેત્યાદિના ॥ સ્વતસ્ત્વનિરુક્તાવિતિ ॥ પરોક્તસ્વતસ્ત્વનિરુક્તિભઙ્ગપ્રસ્તાવ ઇત્યર્થઃ ।
1. નૈત - ક. 2. દ્યે-કું-ગ. 3. જન્ય-ગ. 4. મુપે- કું-અ.
જ્ઞપ્તૌ-પરસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 125.
--------------------- -------------- -------
1 તદ્વારણાય ક્રમેણ સ્વાશ્રયનિશ્ચયાવધિકત્વેન તૃતીયક્ષણ 2 વૃત્તિત્વેન સમાનાધિકરણત્વેન ચ સંશયો વિશેષિતઃ ॥
પ્રથમં વ્યવસાયઃ, અનન્તરં જ્ઞાનત્વનિર્વિકલ્પકં વિના જ્ઞાનાંશં નિર્વિકલ્પસ્ય ઘટાંશે સવિકલ્પકસ્ય નરસિંહાકારસ્ય ધર્મિજ્ઞાનરૂરસ્યાનુવ્યવસાયસ્યોત્પત્તિઃ, અનન્તરે દ્વિતીયે 3 તદનુવ્યવસાયસ્ય સ્થિતિક્ષણે કોટિસ્મિરણં, અનન્તરં તૃતીયક્ષણે પ્રામાણ્યસંદેહઃ, ચતુર્થક્ષણેર્ઽથસંદેહ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥
આદ્યે પૂર્વદલદ્વયેન તવ ઘટત્વપ્રકારકં જ્ઞાનં તવ ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકં જ્ઞાનમિતિશબ્દજ્ઞાનયોઃ સિદ્ધસાધનનિરીસઃ । યાવદિત્યુક્ત્યા ન્યાયમતે પઞ્ચમાનુવ્યસાયાદૌ બાધનિરાસઃ ફસમ્ । દ્વિતીયે આદ્યોન જ્ઞાનપદેન તત્પદસ્ય પ્રામાણ્યપરામર્શિતાપત્યા બાધનિરાસઃ, દ્વિતીયેન તુ વ્યાપારાનુબન્ધિતયા તાદૃશાત્માદિનાપ્રસિદ્ધિનિરાસઃ, ફલમ્ । તૃતીયેનાપિ વ્યાપારાનુબન્ધિતયાત્માદિગ્રાહ્યતયા બાદનિરાસઃ ફલમ્ । સમાનાધિકરણપદદ્વયેન 4 તાદૃશેશ્વરજ્ઞાનગ્રાહ્યત્વાભાવાદ્બાધનિરાસઃ ફલમુક્તપ્રાયમિત્યર્થઃ ।
ઉક્તાર્થપરિજ્ઞાનાય પક્ષધરાદ્યુક્તતદીયપ્રક્રિયામાહ - પ્રથમમિતિ ॥ નિર્વિકલ્પકસ્યેતિ ॥ જ્ઞાનત્વવૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસ્યેત્યર્થઃ । સવિકલ્પકસ્યેતિ ॥
ઘટત્વપ્રકારકત્વપુરોવૃત્તિવિશેષ્યકત્વવિષયકસ્યેત્યર્થઃ । સંશયહેતુત્વોપપાદનાયૈવમુક્તિઃ । ઘટાંશોપિ નિર્વિકલ્પકસ્ય તદયોગાત્ --કોટીતિ ॥ કોટિદ્વયસ્મરણં સમૂહાલમ્ભનરૂપમિત્યર્થઃ । સાધારણધર્મદર્શનરૂપધર્મિજ્ઞાનસ્યોભયકોટિસાધારણ્યાદિતિ ભાવઃ -- અર્થેતિ ॥
1.રાત્ત-કું. 2. વર્તિત્વેન - કું. 3. યે ઽનુ-ક-ખ-ગ-ચ-છ. 4.નાતાદૃ-મુ-અ,
યેતા - આ.
જ્ઞપ્તૌ-પરસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 126.
---------------------- -------------- ------------
દ્વિતીયહેતાવપિ તૃતીયે પ્રમાણ્યસંદેહક્ષણે ઽનુવ્યવસાયનાશાત્પ્રામાણ્યસંશયઘટિતા યાર્ઽથસંદેહસામગ્રી તસ્યા 1 અનુવ્યવસાયસમકાલીનત્વં નાસ્તીતિ નાર્થે વ્યભિચારઃ । ન તુ સ્વાશ્રયવિષયકનિશ્ચસમાનકાલીયસંશયવિષયત્વં હેતુઃ । પ્રામાણ્યસંશયોત્પત્તિક્ષણે ઽ 2 નુવ્યાવસાયસ્ય નાશેનાસિદ્ધેઃ ।
તૃતીયહેતાવપિ ઘટવિષયકનિશ્ચયધર્મિકપ્રામાણ્યસંશયજન્યસંશયાવિષયત્વં પટેપ્યસ્તીત્યર્થે વ્યભિચારઃ । તદ્વારણાય 3 ગ્રાહ્યમાણ્યાશ્રયવિષયકત્વેન નિશ્ચયો વિશેષિતઃ ।
ઇદં રજતં ન વેત્યેવં રૂપેણાર્થસન્દેહ ઇત્યર્થઃ । અર્થઘટિકપૂર્વભાવિપ્રામાણ્યસન્દેહસ્યૈવ કોટિસ્મૃતિરૂપત્વાચ્ચતુર્થક્ષણેર્ઽથસન્દેહ ઇતિ ભાવઃ ॥
પ્રામાણ્યસંશયઘટિતેતિ ॥ કોટિસ્મૃતિરૂપત્વાત્તસ્ય તદ્ઘટિતા 4 મનસ્સંયોગાદિરૂપા યા સામગ્રીત્યર્થઃ । સામગ્રીજન્યેતિ
વિશેષણં વ્યર્થં એવં ચ નાર્થે નૈકાન્ત્યમિત્યાશઙ્ક્ય તત્સાર્થક્યં વક્તુમાહ-- નત્વિતિ ॥ દ્વીતીયહેતુર્મણિકૃદભિમત એવોત્પ્રોક્ષિતો ન સાક્ષાદુક્ત ઇતિ એવમેવ તસ્યાભિમતિઃ 5 કિં સામગ્રીપદપ્રક્ષેપેણેત્યતો ઽસિદ્ધિરૂપબાધકોપદર્શનેતત્કૃતમ્ । અસિદ્ધિવારકત્વેપિ યથોક્તવિશેષણવિશેષ્યભાવેન વૈયર્થ્યમિતિ ભાવઃ-- પટેપીતિ ॥ પટજ્ઞાનસ્યાપિ ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયતયા તદ્ગ્રાહ્યકાનુવ્યવસાયગ્રાહ્યત્વેન સાધ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ-- વિશેષત ઇતિ ॥
1. મ-કું 2.તદનુ. -કું 3.ગ્રાહ્યપદં ન- ક. 4.તાત્મ-મુ-અ-આ. 5.કુતોન ।
ઇત્યાદિકં - અ-આ.
જ્ઞપ્તૌ-પરસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 127.
---------------------- ------------- ------------
તથાપિ વ્યાવસાયપ્રામાણ્યસ્ય સ્વાશ્રયવિષયિકા યા 1 પ્રામાણ્યાનુમિતિતસ્તદ્ધર્મિકપ્રામાણ્યસંશયજન્યસંશયવિષયત્વાદસિદ્ધિઃ । તદ્વારણાય કિઞ્ચિદિતિ વિશેષણમ્ । એવં ચ નાસિદ્ધિઃ । 2 અનુમિતિપ્રામાણ્યસંશયેન વ્યવસાયપ્રામાણ્યસંશયેપ્યનુવ્યવસાય 2 પ્રામાણ્યસંશયેન તત્સંશયાભાવાત્ । ન તુ પ્રામાણ્યસંશયાજન્યસંશયવિષયત્વં હેતુઃ । અર્થસ્યાપિ તદજન્યસંશયં પ્રત્યપિ વિષયત્વેન વ્યભિચારાત્ । અત્ર સર્વત્ર વિપક્ષે હેતૂચ્છિત્તિરેવ બાધિકા । સ્વતસ્ત્વપક્ષે ઽનુવ્યવસાયસ્યૈવ પ્રામાણ્યનિશ્ચયરૂપત્વાત્ દ્વિતીયે તત્સ્થિતિક્ષણે તદભાવઘટિતા યા સંશયસામગ્રી તદભાવેન તૃતીયક્ષણે પ્રામાણ્યસંશયાનુપપત્તેઃ ॥
તથા ચ તસ્યાપ્યનુવ્યવસાયગ્રાહ્યતયા તદ્ધર્મિકપ્રામાણ્યસંશયજન્યસંશયયોગ્યત્વેન હેત્વભાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ -- નાસિદ્ધિરિતિ ॥ અખણ્ડાભાવાન્નાસિદ્ધિવારકત્વં દોષ 3 ઇતિ ભાવઃ-- અનુવ્યવસાયેતિ ॥ તસ્ય પ્રામાણ્યનિયમેન કદાપિ તત્ર 4 સન્દેહાભાવાદિતિ ભાવઃ । હેતૂચ્છિત્તિં વ્યનક્તિ -- સ્વતસ્ત્વેત્યાદિના ॥ પ્રામાણ્યનિશ્ચયેતિ ॥ તથા ચવિશેષદર્શને કથં
સન્દેહ ઇતિ ભાવઃ -- તદભાવેતિ ॥ પ્રામાણ્યનિશ્ચયરૂપવિશેષણદર્શનાભાવેત્યર્થઃ ॥
1. પ્રામાણ્યપદં ન -કું-ક-ખ-ગ-છ. 2. અનુમિતિપ્રામાણ્યસંશયેનેવાનુવ્યવસાય
-ગ. 3. દૂષણં -આ. 4. પ્રામાણ્યસં- મુ,અ-આ.
જ્ઞપ્તૌ-પરસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 128.
---------------------- ----------- ------------
અત એવ દ્વિતીયે પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્થિતિક્ષણે તદભાવઘટિસંશયસામગ્ર્યભાવેન પ્રામાણ્યસ્ય સ્વાશ્રયનિશ્ચયસમાનકાલીનસામગ્રીજન્યસંશયવિષયત્વાયોગાત્ । અનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યગ્રહકત્વે ગ્રાહકપ્રામાણ્યસન્દેહે ગ્રાહ્યસન્દેહનિયમેન વ્યવસાયપ્રામાણ્યાનુમિતેઃ 1 પ્રામાણ્યસન્દેહનેવાનુવ્યવસાય 2 પ્રામાણ્યસન્દેહેનાપિ કાદચિદ્વ્યવસાયપ્રામાણ્યસન્દેહાપાતાત્ । ન ચેષ્ચાપત્તિઃ । અનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યનિયમાદિતિ ॥
ઉચ્યતે ।
આદ્યે સાધ્યે ઽપસિદ્ધાન્તો બાધો વ્યાઘાતશ્ચ ।
અત એવ ॥ પ્રામાણ્યવિશ્ચયસ્ય તન્નિશ્ચયત્વાદેવેત્યર્થઃ । દ્વિતીય ઇત્યસ્ય વિવરણં સ્થિતિક્ષણ ઇતિ । તૃતીય હેતૂચ્છિત્તિં વ્યનક્તિ -- અનુવ્યવસાયસ્યેતિ ॥
પ્રતિજ્ઞાદોષાંસ્તાવદાહ--આદ્યો સાધ્ય ઇત્યાદિના ॥ ઉક્તરૂપેણ સ્વાશ્રયગ્રાહકત્વસ્ય પ્રામાણ્યગ્રાહકત્વરૂપતયા તાદૃશેનાનુમિત્યાદિના ગ્રાહ્યત્વસ્ય પરમતેપિ સિદ્ધત્વાત્તદભાવસાધને ઽપસિદ્ધાન્તઃ । પ્રામાણ્યગ્રાહકેણ પ્રામાણ્યં ન ગ્રહ્યમિત્યુક્તે બાધો વ્યાઘાતશ્ચ સ્ફુટ એવ । સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્યુક્તાવપિ બાધોદ્ધારગ્રન્થોક્તરીત્યા બાધ એવ । ઉક્તરૂપસાધ્યસ્યાર્થેપિ સત્વેન વ્યભિચારપ્રસક્ત્ય તદ્વારકહેતુવિશેષણવૈયર્થ્યાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥ અંશ ઇતિ ॥ સર્વં જ્ઞાનં ગુણ ઇતિ શબ્દ જન્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યાંશ
ઇત્યર્થઃ । તત્પક્ષીકરણસ્યાપિ પ્રાગુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ।
1. તિપ્રા - કું. 2. સ્ય - ક - ખ - છ.

જ્ઞપ્તૌ-પસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 129.
---------------------- ------------- -----------
દ્વિતીયેંઽશે સિદ્ધસાધનમ્ । ઉપપાદતં ચૈતત્પરોક્તસ્વતસ્ત્વ 1 નિરુક્તિભઙ્ગે ॥
કિઞ્ચ સાધ્યે સ્વશબ્દઃ કિં પક્ષીકૃતપ્રામાણ્યમાત્ર 2 પરઃ ? કિં વા સમભિવ્યાહૃતપરઃ । નાદ્યઃ । અપ્રામાણ્યસ્યાપ્રામાણ્યવત્યપ્રામાણ્યપ્રકારકત્વરૂપપ્રામાણ્યાશ્રયગ્રાહકેણ જ્ઞાનેન ગ્રાહ્યતયા તદગ્રાહ્યરૂપસાધ્યસ્યાપ્રામાણ્યરૂપે દૃષ્ટાન્તે ઽભાવાત્ । નાન્ત્યઃ । ઘટરૂપેર્ઽથે વ્યભિચારાપ્રસક્ત્યા હેતૌ 3 તૃતીયપદસ્ય વ્યર્થત્વાત્ ।
અસ્મિન્પક્ષે હિ સમભિવ્યાહૃતો ઘટ એવ સ્વશબ્દાર્થઃ ।
અત એવાહ --ઉપપાદિતં ચૈતદિતિ ॥ બાધવ્યાઘાતયોઃ કણ્ઠતો ઽનુક્તાવપિ ઉપપાદિતપ્રાયત્વાદુપપાદિતમિત્યુક્તમ્ ॥
દૃષ્ટાન્તહેતુદોષૌ પક્ષભેદેનાહઃ- કિઞ્ચેતિ ॥ અપ્રામાણ્યસ્યેતિ ॥ શુક્તૌ રૂપ્યત્વભ્રમાનન્તરં બાધાવતારદિદં જ્ઞાનમપ્રમેત્યનુવ્યવસાયે યદપ્રામાણ્યવત્યપ્રામાણ્યપ્રકારકત્વરૂપં પ્રામાણ્યં તસ્યાપિ પક્ષત્વેન તત્પ્રામાણ્યાશ્રયગ્રાહકેણ તદ્ધટકીતભૂતાપ્રામાણ્યસ્ય ગ્રાહ્યતયા તત્ર સાધ્યવૈકલ્યમિત્યર્થઃ । અપ્રામાણ્યવદિત્યત્ર 4 પક્ષીભૂતપ્રામાણ્યસંશયકોટિભૂતાપ્રામાણ્યવદિત્યર્થસ્ય તટ્ટીકોક્તાવપિ તાદૃશપ્રામાણ્યઘટકસ્યાપિ તથાત્વમપિ ભાવઃ । વ્યભિચારાપ્રસક્તિં વ્યનક્તિ । અસ્મિન્પક્ષ ઇતિ ॥
1.પરતસ્ત્વ ઇત્યાદિકં - કું -ક-ગ-છ. 2. માત્રપદં ન -કું-ગ. 3. હેતાવિતિ ન -કું -ક-ખ-ગ-છ. 4. સ્ય-મુ-અ-આ.
જ્ઞપ્તૌ-પસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 130.
--------------------- ----------- --------
ઘટે ચ ઘટાશ્રયી 1 ભૂતકપાલગ્રાહકયાવજ્યજ્ઞાનાગ્રાહ્યત્વરૂપં સાધ્યમસ્ત્યેવેતિ કથં તત્ર વ્યભિચારપ્રસક્તિઃ ।
કિઞ્ચેતૈરનુમાનૈઃ પ્રમાણ્યસ્ય કિં સાક્ષગ્રહણયોગ્યત્વાભવઃ સાધ્યતે 2 નિશ્ચયરૂપફલાભાવો વા । નાદ્યઃ ધર્મ્યંશ ઇવ વૈશિષ્ટ્યાંશેપિ ત્વન્મતે વ્યવસાયોપનીયત્વરૂપા મન્મતે વ્યવસાયોપનીતે તસ્મિન્સાક્ષણઃ સહજશક્તિરૂપાયોગ્યતાસ્તીત્યુક્તત્વેન બાધાત્ । સંશયસ્ય નિશ્ચયરૂપફલાભાવેનૈવોપપત્ત્યા યોગ્યત્વાભાવસાધને ઽપ્રયોજકત્વાચ્ચ । અન્ત્યે ઽપિ ફલાભાવસાધનં કિં દોષશઙ્કાદિરૂપેણ પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપક ---
નનુ ગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રકારેત્યત્ર ગ્રહ્યજ્ઞાનશબ્દસ્યાપિ સ્વાશ્રયપરતયા ઘટાશ્રયકપાલસ્ય નિષ્પ્રકારપ્રકારતયા તદ્વિશેષ્યવિશેષ્યકતયા ઘટાશ્રયગ્રાહકયાવજ્જ્ઞાનમપ્રસિદ્ધમિતિ ચેન્ન । તાદૃશજ્ઞાનાપ્રસિદ્ધિરેવ તદ્ગ્રાહ્યત્વં તદભાવરૂપસાધ્યસત્વાત્ । અત એવ"સાધ્યમસ્ત્યેવ"ઇત્યક્તમ્ ।
યદ્વા 3 કાપાલવિષયતાદૃશજ્ઞાનાપ્રસિદ્ધિરેવ તદ્વિષયત્વરૂપફલાભાવો ઘટે ન સિદ્ધઃ । યેન તત્ર વ્યભિચારપ્રસક્તિર્ન સ્યાદિત્ય 4 રુચેત્યાહ - કિઞ્ચેતિ ॥ ધર્મ્યંશ ઇત્યુપલક્ષણમ્ । ધર્મધર્મ્યંશયોરિવેત્યર્થઃ -- અસ્મિન્નિતિ ॥ વૈશિષ્ટ્યાંશવિષય ઇત્યર્થઃ --ઉક્તત્વેનેતિ ॥ બાધોદ્ધારગ્રન્થે --અપ્રતિબન્ધેતિ ॥
1. યભૂ-કું-ક-ગ-ખ. 2. ઉત-ખ. 3. નનુ -આ. 4.ત્યત આહ - અ.
જ્ઞપ્તૌ-પસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 131.
---------------------- ------------- ---------
--સામગ્રીસમવધાનેનાપ્રતિબન્ધદશાયામુત પ્રતિબન્ધદશાયામ્ । નાદ્યઃ । તદા પ્રામાણ્યે 1 સંશયાભાવેનાશ્રયાસિદ્ધેઃ । સ્વરૂપાસિદ્ધેશ્ચ । નાન્ત્યઃ । ઇષ્ટાપત્તેઃ ।
ન ચ ફલાભવેનૈવ યોગ્યત્વાભાવસ્મિધ્યતિ । બાધસ્યોક્તત્વાત્ । વહ્નૌ દાહદશક્તેરિવ સાક્ષણિ પ્રામાણ્યગ્રહણસ્યેવ દોષશઙ્કાદિપ્રતિબન્ધેન પ્રામાણ્યાગ્રહણ 2 શક્તેઃ સહજત્વેપિ મણ્યાદિપ્રતિબન્ધેનાદાહસ્યેવ દોષશઙ્કાદિપ્રતિબ્ધેન પ્રામાણ્યગ્રહણસ્યોપપત્તેશ્ચ । ઉક્તં હિ ટીકાકારૈઃ ।"ન હિ ગોક્ષુરકાપસર્પણસાપેક્ષત્વેન ગજસ્ય ગમનશક્તિઃ પરતન્ત્રા"ઇતિ ।
સાધ્યે સંશયવેલાયામગ્રાહ્યમિત્યનુક્તેર્વિકલ્પદ્વયાવકાશ ઇતિ ભાવઃ --ઇષ્ટાપત્તિરિતિ ॥ અપ્રતિબદ્ધસાક્ષવેદ્યત્વસ્ય સાક્ષયોગ્યત્વસ્ય વા સ્વતસ્ત્વસ્યાસ્મદભિમકતસ્યાનપાયાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ ફલાભાવેન યોગ્યત્વાભાવાનુમાનાત્સ્વતસ્ત્વહાનિરેવેત્યત આહ -- ન ચેતિ ॥ બાધસ્યોક્તત્વાદિતિ ॥ ત્વન્મત ઇત્યાદિનેત્યર્થઃ । શક્તિરૂપયૌગ્યત્વસત્વે તદગ્રહો ઽયુક્ત ઇત્યત આહ --વહ્નાવિતિ ॥ પ્રતિબન્ધાભાવસાપેક્ષત્વે કથં ન સ્વતસ્ત્વહાનિરિત્યત આહ -- ઉક્તં હિતિ ॥ વાદાવલ્યામિત્યર્થઃ ।
નનુ મણ્યુક્તહેતૂનાં સ્વોક્તહેતુપ્રતિપક્ષત્વેનાત્રોપન્યાસાદુપાધેઃ પ્રતિપક્ષોન્નાકત્વપક્ષે પ્રતિપક્ષે પ્રતિપક્ષાન્તરવદુપાધ્યુદ્ભાવનં વ્યર્થમિત્યતો મણિકૃન્મતાવષ્ટમ્ભેનાહ -- ઉપાધેર્વ્યભિચારેત્યાદિ ॥
1. ણ્ય-ગ. 2.ણસ્યોપપત્તેશ્ચ- ઇત્યેતાવદેવવર્તતે - ક.
જ્ઞપ્તૌ-પસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 132.
--------------------- ---------------- --------
કિઞ્ચોક્તેનાનવસ્થારૂપેણ પ્રથમસ્ય પ્રામાણ્યગ્રહણસ્યાનિપપત્તિરૂપેણ ચ તર્કેણ પરાહતિઃ । અપિ ચોપાધેર્વ્યભિચારોન્નાકત્વપક્ષે ઽનુવ્યવસાયવિષયત્વયોગ્યતારહિતોપાધિઘટિતત્વમુપાધિઃ । તદગ્રાહ્યોપાધિઘટિતત્વં ચ તદગ્રાહ્યત્વં
વિનાનુપપન્નમ્ । પ્રત્યક્ષાગ્રાહ્યગુરુત્વઘટિતગુરુત્વવત્ત્વાદૌ તથા દર્શનાત્ । 1. ત્વદિયો હેતુસ્તુ તદ્ગ્રહ્યત્વેપિ ગ્રહણરૂપફલાભાવેનૈવોપપન્ન ઇત્યુપાધિસ્સાધ્યવ્યાપકઃ ।
ધર્મધર્મિવદ્વૈશિષ્ટ્યાંશેપિ યોગ્યતાયા ઉપપાદિતતત્વેનાનુવ્યવસાયયોગ્યતારહિતોપાધિઘટિતત્વં પક્ષીભૂતપ્રામાણ્યે સાધનવતિ નેતિ સાધનાવ્યાપકત્વં સ્પષ્ટમ્ । સાધ્યવ્યાપકત્વં કથમિત્યતઃ સાધ્યં પ્રતિ પ્રયોજકત્વમસ્ય વ્યનક્તિ -- તદ્ગ્રાહ્યેતિ ॥ પૂર્વોક્તોપાધેર્નિષ્કુપ્યાનુવાદોયમ્ ।
હેતોરપ્રયોજકત્વમાહ -ત્વદિય 2 ઇતિ ॥ તદ્ગ્રાહ્યત્વેપિ -- તદ્ગ્રહણયોગ્યત્વેપીત્યર્થઃ । એવં ચોપાધિહેતત્વોરનુકૂલતર્કભાવાભાવોક્ત્યા -
અનુકૂલેન તર્કેણ સનાથે સતિ સાધને ।
સાધ્યવ્યાપકતાભઙ્ગત્પક્ષે નોપાધિસમ્ભવઃ ॥
ઇત્યસ્યાનવકાશ ઇતિ ભાવેનાહ -- સાધ્યવ્યાપક ઇતિ ॥
સાક્ષણો જ્ઞાનગોચરસ્ય જ્ઞાનત્વાંશેપિ સવિકલ્પકત્વાત્તત્સિદ્ધ્યર્થં પરોક્તં નિરાહ ॥ કિઞ્ચેતિ ॥
દ્વિતીયો - કું- ખ. 2.દ્વિતીય -કું.
જ્ઞપ્તૌ-પસ્ત્વા -ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 133.
---------------------- ------------ ---------
કિઞ્ચાનુવ્યવસાયસ્ય નરસિંહાકારત્વે ઘટનિષયકં પ્રમાણં ન વેત્યેવ સંશયઃ સ્યાત્ । ન તુ ઘટવિષયકં જ્ઞાનં પ્રમાણં ન વેતિ। જ્ઞાનત્વસ્ય ધર્મિતાવચ્છેદકત્વેનાજ્ઞાનાત્ । કિઞ્ચેદ્યે સંશયસ્ય તૃતીયક્ષણવૃત્તિત્વમસિદ્ધમ્ । અસર્વજ્ઞેનાતીન્દ્રિયાતિસૂક્ષ્મક્ષણેયત્તાયા નિશ્ચેતુમશક્યત્વેન સ્વાશ્રયનિશ્ચયાવધિકતૃતીયક્ષણ એવ સંશયો ન તુ ચતુર્થાદાવિતિ
નિર્ણેતુમશક્યત્વાત્ ।
યદિ ત્વનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યવિશ્ચયરૂપત્વાભાવાદ્દ્વિતીયક્ષણે તન્નિશ્ચાયાભાવવિશિષ્ટકોટીસ્મરણરૂપસંશયસામગ્ર્યાઃ સત્વેન સંશયસ્ય તૃતીયક્ષણવર્તિત્વકલ્પનં તર્હિ સંશયસ્ય તૃતીયક્ષણવૃત્તિત્વેનાનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યનિશ્ચયરૂપ 1 ત્વાભાવરૂપં પરતસ્ત્વં ત્વાયા સાધ્યત ઇત્યન્યોન્યાશ્રયઃ ।

અજ્ઞાનાદિતિ ॥ એવં ચ તદર્થં જ્ઞાનત્વવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનાન્તરાઙ્ગીકારે ચ સ્વાશ્રયનિશ્ચયાવધિકતૃતીયક્ષણવૃત્તિત્વમસિદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
નનુ નિશ્ચયપદેન સવિકલ્પક એવ વિવક્ષ્યત ઇત્યત આહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ 2 હેતુત્રયસાધારણદોષાનુક્ત્વા પ્રાતિસ્વિકરૂપેણાપિ દોષમાહ -- કિઞ્ચાદ્ય ઇતિ ॥ અસિદ્ધમિતિ ॥ સન્દગ્ધસિદ્ધમિત્યર્થઃ । અન્યોન્યાશ્રય ઇતિ ॥
1. રૂપપદં ન - કું - ગ - ખ - છ. 2. યદ્વા એવં - મુ - અ - આ.
જ્ઞપ્તૌ-પસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 134.
---------------------- ------------ ---------
ન ચ ચતુર્થાદિક્ષણવૃત્તિનાપિ સંશયેન પરતસ્ત્વસિદ્ધિઃ । દ્વિતીયક્ષણોત્પન્નેન કોટિસ્મરણેન પ્રામાણ્યનિશ્ચયરૂપપ્રતિબન્ધકવશાત્તૃતીયક્ષણે સંશયાનુત્પાદેપિ તૃતીયક્ષણોત્પન્નેન પ્રતિબન્ધકધ્વંસેન વિશિષ્ટં તત્ક્ષણે 1 તિષ્ઠદ્યત્સંશયસામગ્રીરૂપં કોટસ્મરણં તેન ચતુર્થક્ષણે સંશયોત્પાદનસમ્ભવાત્ ।
સિદ્ધે ચાનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યવિશ્ચયત્વાભાવે સંશયસ્ય તૃતીયક્ષણવૃત્તિત્વાસિદ્ધિઃ । તત્સિદ્ધૌ ચ તત્સિદ્ધિરિત્યર્થઃ ।
નનુ માસ્તુ હેતુનિશ્ચયઃ ચતુર્થાદિક્ષણવૃત્તિસંશયવિષયત્વેનાપ્યુક્તસાધ્યસિદ્ધિરસ્ત્વિત્યતઃ પ્રથમક્ષણે ધર્મિજ્ઞાનરૂપાનુવ્યવસાયેન
પ્રામાણ્યે નિશ્ચિતેપિ ચતુર્થક્ષણાદૌ તત્ર સંશયો નાનુપપન્ન ઇત્યપ્રયોજકો હેતુરિત્યાહ -- ન ચેત્યાદિના ॥ દ્વિતીયેતિ ॥ અનુવ્યવસાયાસ્થિતિક્ષણોત્પન્નેનેત્યર્થઃ-- પ્રામાણ્યનિશ્ચયરૂપેતિ ॥ પૂર્વતનધર્મિજ્ઞાનાખ્યપ્રામાણ્યનિશ્ચયરૂપેત્યર્થઃ -- તત્ક્ષણ ઇતિ ॥ 2 તૃતીયક્ષણ ઇત્યર્થઃ । સામગ્રીરૂપમિતિ ॥ તદા તન્મતે ધર્મિજ્ઞાનસ્ય નાશેપિ તસ્ય કોટિસ્મરણ એવોપયોગેન તદભાવસ્યાદોષત્વાત્ । તસ્ય નાશેપિ સ્મૃત્યુપનીતે તસ્મિન્ જ્ઞાનં પ્રમાણં ન વેતિ સંશયોપપત્તેશ્ચ ।
ન ચ તસ્ય પ્રામાણ્યત્વેનૈવ સ્મૃત્યોપનયઃ તથૈવ પ્રાગનુભવાદિતિ વાચ્યમ્ । દોષેણ પ્રામાણ્યાંશપ્રતિબન્ધસમ્ભવાત્ ।
1. ણવૃત્તિ - ખ. 2. ચતુર્થ - અ.
જ્ઞપ્તૌ-પસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 135.
--------------------- ------------ ---------
દ્વિતીયહેતાવપ્યનવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યવિષયકત્વે સિદ્ધે દ્વિતીયે ઽનુવ્યવસાયસ્ય 1 સ્થિતિક્ષણે પ્રામાણ્યનિશ્ચયાભાવ 2 વિશિષ્ટકોટિસ્મરણરૂપસંશયસામગ્ર્યાઃ સત્વેન તસ્યા 3 અનુવ્યવસાયરૂપનિશ્ચયસમાનકાલીનત્વસિદ્ધિઃ । સિદ્ધે ચ તસ્મિન્નુક્તરૂપસામગ્રીજન્યસંશયવિષયત્વેન પ્રામાણ્યસ્યાનુવ્યવસાયવિષત્વાસિદ્ધિરિત્યન્યોન્યાશ્રયઃ ।
એવં તૃતીયહેતાવપ્યનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યનિયમે સિદ્ધે કિં પ્રમૈવ પ્રમાત્વેન ગૃહીતા અપ્રમૈવ વેતિ સંશયસ્ય પ્રામાણ્યાનુમિતિધર્મિકત્વમેવ ----------
વસ્તુતસ્તુ મન્મતે દોષસ્થલે વ્યવસાયસ્ય સાક્ષવેદ્યત્વાત્ત 4 ત્પ્રામાણ્યસ્ય ચ માનસત્વાત્તન્માત્રોપનયો ન વિરુદ્ધ ઇતિ ભાવઃ ।
દ્વિતીયહેતાવપીતિ ॥ સ્વાશ્રયનિશ્ચયસમાનકાલીનત્વં સંશયસાગગ્ર્યામસિદ્ધમિતિ યોજ્યમ્ ।
નનુ ધર્મિનિશ્ચયરૂપાનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યચવિષયકત્વાદેવ વિશેષાદર્શનવિશિષ્ટા
કોટિસ્મરણાદિસામગ્રી તત્કાલીનેતિ જ્ઞાયત ઇત્યતો દુર્જ્ઞાનમેતદિત્યાહ -- અનુવ્યવસાયસ્યેત્યાદિના ॥ દ્વિતીય
ઇત્યસ્યાર્થો ઽનુવ્યવસાયસ્ય સ્થિતિક્ષણ ઇતિ ।
તૃતીયહેતાવપીતિ ॥ અનુવ્યવસાયધર્મિકપ્રામાણ્યસંશયજન્યસંશવિષયત્વં દુર્જ્ઞાનમિતિ યોજ્યમ્ । અનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યનિયમદેવ તત્સુજ્ઞાનમિત્યત આહ -- અનુવ્યવસાયસ્યેતિ ॥
1. યસ્થિ - ક-ખ-છ. 2.રૂપપ્રતિબન્ધકાભાવ-કું-ગ. 3. તસ્યાનિશ્ચય - ક- ખ-છ. 4. દપ્રા-કું.
------------------------------------------------------------------------ ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્રથમ પરિચ્છેદઃ પુ - 136.
---------------------- ---------------- ----------
ન ત્વનુવ્યવસાયધ્મિકત્વમિત્યસ્યાર્થસ્ય સિદ્ધ્યા વ્યવસાયપ્રામાણ્યા 1 નુવ્યવસાયધર્મિકપ્રામાણ્યસંશયજન્યસંશયાવિષયત્વસિદ્ધે 2 તસ્મિન્નનુવ્યવસાયસ્ય પ્રામાણ્યનિયમસિદ્ધિત્યન્યોન્યાશ્રય એવ ।
એતેન પ્રામાણ્યં પરતો જ્ઞાયતે અનભ્યાસદશાયાં સાંશયિકત્વાત્ અપ્રામાણ્યવત્ । પરતસ્ત્વં ચ યત્પ્રતિવાદિના નિષિધ્યતે તદેવ 3 સાધ્યતે । અત્ર ચ ભાગાસિદ્ધિર્ન દોષઃ ।
સિદ્ધે ચ તસ્મિન્નિતિ ॥ વ્યવસાયપ્રામાણ્યસ્યેત્યાદિપરામર્શઃ । સિદ્ધાન્તેપ સંશયાદિસ્થલીયપ્રામાણ્યાનુવ્યવસાયસ્ય 4 પ્રમાત્વાનિયમાદિતિ ભાવઃ ।
એવં મણ્યુક્તાનુમાનાનિ નિરસ્ય દ્વિતીયસ્તબકે કુસુમાજલાવુદયનોક્તં સુધાયામાશઙ્કિતમનુમાનં ચ નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ નિરસ્તમિત્યન્વયઃ । નનુ પરત્વસ્યાન્યત્વરૂપસ્ય કોવલાન્વયિત્વેન સ્વતસ્ત્વેપ્યુપપત્યાર્ઽથાન્તરામિત્યતસ્તત્પરિષ્કરોતિ -- પરતસ્ત્વં ચેતિ ॥ તત્પ્રકારપ્રકારેત્યાદિના પ્રાગુક્તરૂપજ્ઞાના 5 ગ્રાહ્યત્વં નિષિધ્યત ઇતિ તદેવેત્યર્થઃ ।
તથા ચ"સ્વગ્રાહ્યત્વેપિ કદાચિત્પરગ્રાહ્યત્વાત્સ્વસ્યાપ્યન્યાપેક્ષયા પરત્વાત્"ઇત્યાદિમણ્યુક્તખણ્ડનાનવકાશ ઇતિ ભાવઃ -- અત્ર ચેતિ ॥
નનુ"અનભ્યાસદશાયામિતિ ભાગાસિદ્ધિવારણાર્થં"ઇતિ વર્ધમાનોક્તેઃ કથં ભાગસિદ્ધિશઙ્કેતિ ચેન્ન । પ્રામાણ્યમાત્રસ્ય પક્ષત્વેન સાંશયિકત્વાદિત્યુક્તૌ ક્વચિદસિદ્ધેરનભ્યાસદશાયામિત્યુક્તા 6 વભ્યાસદશોત્પન્ન 7 જ્ઞાનપ્રામાણ્યેપક્ષૈકદેશે ઽનભ્યાસોત્પન્નેપિ સર્વત્ર સન્દેહાભાવેન ભાગાસિદ્ધિશઙ્કાયાં પ્રચીનમતાભિપ્રેતદોષત્વોક્તિરિતિ જ્ઞેયમ્ ।
1. ણ્યસ્યાનુ-ખ-છ-ચ. 2. તુ-મુ-ચ-ગ. 3.ઽસાધ્યતેઽ ઇતિ ન-કું-ગ-છ. 4. સ્યાપ્રમાત્વાદિ નિ-અ. 5. જ્ઞાનગ્રા-મુ. 6.ક્ત્યા-અ. 7. ન્ને-અ.
જ્ઞપ્તૌ-પસ્ત્વા-ન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 137.
--------------------- --------- ----------
ઉદ્દેશ્યસ્ય પક્ષતાવચ્છેદકધર્મસમાનાધિકરણસાધ્યપ્રતીતિરૂપસ્ય ફલસ્ય તત્સમાનાધિકરણસાધનપ્રતીતિરૂપસ્ય 1 કરણસ્ય ચાવિઘાતાત્ । યત્ર 2 સર્વત્ર પક્ષે સાધ્યપ્રતીતિરુદ્દેશ્યા તત્રૈવ સા દૌષઃ । અત્ર ચ ન કાચન કૃસૃષ્ટિઃ ।
નાપિ સામાન્યવિપ્રતિપત્ત્યનાનુગુણ્યમિતિ નિરસ્તમ્ । બાધાપ્રયોજકત્વાદ્યુક્તદોષાત્ ।
ઉદ્દેશ્યસ્યેતિ ॥ યથા ભૌગાયતનત્વાદિરૂપા 3 વ્યગ્રશરીરાદિલક્ષણેનાપિ કેવલપ્યતિરેકિણેતરભેદાદિસાધનમ્ અન્યથા તન્ન સ્યાત્। તથેહાપિ યાવતિ હેતુરસ્તિ તાવતિ પક્ષે પક્ષતાવચ્છેદકસામાનાધિકરણ્યેન સાધ્યસિદ્ધિસમ્ભવાત્ । તાવત એવોદ્દેશ્યત્વાત્ । ઉદ્દેશ્યસિદ્ધિફલકત્વાદનુમાનસ્યેત્યર્થઃ । તર્હિ 4 દોષ એવ ન સ્યાદિત્યત આહ -- યત્ર ત્વિતિ ॥ તથા ચ મણૌ યદનભ્યાસેતિ વિશેષણમુદયનોક્તહેતુવિશેષણં ભઙ્ત્વા પક્ષવિશેષણં કૃતં તદસિદ્ધિવારકં વ્યર્થમિત્યુપેત્યેતિ જ્ઞેયમ્ ।
મણ્યુક્તપક્ષાપેક્ષયાત્ર ગુણવિશેષણમાહ - અત્ર ચેતિ ॥ પ્રચીનોક્તાનુમાનપક્ષે પક્ષતાવચ્છેદકનિર્વચનક્લેશો વા હેતુપક્ષતાવચ્છેદકૈક્યનિબન્ધનઃ સિદ્ધનાધનતા ક્લોશો વા હેતુપક્ષતાવચ્છેદકૈક્યનિબન્ધનઃ સિદ્ધસાધનતા ક્લેશો વા નરસીંહાકારજ્ઞાનવિશેષણદુર્જ્ઞાનત્વ -------
1. કા-કું-ગ. 2. તુ- કું-ગ-છ. 3. વ્યાપ્ત-મુ-અ-આ. 4. સા-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 138.

--------------------- ------------ ------------
એતેનૈવ પ્રામાણ્યં પરતો જ્ઞાયતે । પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યાન્યતરમાત્રકોટિકસંશય 1 વિષયત્વાદપ્રામાણ્યવદિત્યાદ્યપિ નિરસ્તમ્ ।
તસ્માજ્જ્ઞપ્તાવુપ્તત્તૌ ચ પ્રામાણ્યં સ્વત એવેતિ ।
2 ક્લેશો વા નેત્યર્થઃ । અપ્રયોજકત્વાદિત્યાદિપદેન પ્રતિકૂલતર્કપરાહતિસોપાધિકત્વાદિગ્રહઃ । સુધાક્તદિશા સ્વતઃ પ્રમાણત્વેનાઙ્ગીકૃતધર્મિજ્ઞાનાનુમિતિપ્રામાણ્યે વ્યભિચારસ્ય ચ ગ્રહઃ -- એતેનૈવેતિ ॥ બાધાદિનૈવેત્યર્થઃ । દૃષ્ટાન્તઘટનાય હેતાવપ્રામાણ્યપદમ્ । અન્યતપરશબ્દ ઉભયપરઃ । પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યોભયમાત્રકોટિકેત્યર્થઃ । સંશયવિષયે ઘ 3 ટાદ્યર્થેવ્યભિચારનિરાસાય પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યાન્તરકોટિકેત્યુક્તિઃ । ઇદં જ્ઞાનં 4 ગુણો ન વા
પ્રમાણમપ્રમાણં વેતિ તદઙ્તીકૃતચતુષ્કોટિકસંશયવિષયજ્ઞાન 5 ગણત્વે વ્યભિચારનિરાસાય માત્રેત્યુક્તિઃ । 6 યદિ ચ વિષયકત્વાદિત્યસ્ય કોટિત્વાદિત્યર્થસ્તદા ગુણત્વે વ્યભિચારવારણાય માત્રપદમિતિ જ્ઞેનમ્ 6 । આદિપદેન પ્રામાણ્યં પરતો જ્ઞાયતે સ્વતો ઽગ્રાહ્યત્વે સતિ ગ્રાહ્યત્વાદિત્યાદેર્ગ્રહઃ ।
ઉપપાદતજ્ઞાપ્તિસ્વતસ્ત્વેનૈવોત્પત્તાવપિ તત્સિદ્ધપ્રાયમિતિ ભાવેનોત્તરવાદોપત્રેપણાયોક્તમુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥ સ્વતસ્ત્વે સાધક 7 ભાવાદ્બાધકાભાવાત્પરતસ્ત્વપક્ષે તદુભયાવાદિત્યર્થઃ । ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વં ચ સુધોક્તદિશા જ્ઞાનજનકમાત્રાધીનજન્મત્વમિતિ સ્પષ્ટમિતિ ભાવઃ ।
1.કોટિત્વાત્ -કું-ગ-ચ-છ. 2. ક્લેશાદિઃ-મુ-અ. ત્વાદિક્લે-આ-મુ. 3. ટત્વા-મુ-અ-આ. 4. ગુણુપદં નાસ્તિ-અ-આ.
5.ગુણ ઇતિ ન -મુ-અ. 6.અયં-ગ્રન્થઃ નાસ્તિ-કું-અ. 7. કા-મુ-અ-આ.
ઉત્પત્તૌ પરતસ્ત્વે ચિરન્તનાનુમાનભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 139.
------------------------------------ ------------- ----------
એતદપ્યુક્તં"અન્યથા"ઇત્યાદિના । ફલાભાવમાત્રેણ સ્વરૂપયોગ્યત્વાભાવસાધને લોકસિદ્ધસર્વવ્યવસ્થાયોગાદિત્યર્થઃ ॥
॥ જ્ઞપ્તૌ પરતસ્ત્વાનુમાનભઙ્ગઃ

એતદપીતિ ॥ નિશ્ચયરૂપફલાભાવે યોગ્યત્વાભાવો નેત્યેતદપીત્યર્થઃ -- લોકેતિ ॥ પ્રતિબન્ધકસ્થલીયદાહાદ્યભાવેપિ વહ્ન્યોદસ્તચ્છક્તતાસ્તીતિ લોકસિદ્ધવ્યવસ્થેત્યર્થઃ ।
॥ જ્ઞપ્તૌ પરતસ્ત્વાનુમાનભઙ્ગઃ

નનુ કથમેતત્ અનિત્યપ્રમા જ્ઞાનહેત્વતિરિક્તહેતુજન્યા કાર્યત્વે સતિ તદ્વિશેષત્વાત્ । અપ્રમાવત્ ।
એતદિતિ ॥ ઉત્પત્તૌ ચ પ્રામાણ્યં સ્વત એવેત્યેતદિત્યર્થઃ । કુત ઇત્યતઃ કુસુમાઞ્જલ્યુક્તેન તત્વનિર્ણયટીકાદ્યાશઙ્કિતેનાનુમાનેન વિરોધં માનાભાવં ચ હેતુદ્વયમાહ --અનિત્યપ્રમેતિ ॥ પ્રમેત્યેવોદયનોક્તાવપીશ્વરજ્ઞાનાંશે બાધવારણાય તદભિપ્રેતં સ્વયમુક્તમનિત્યેતિ ॥ અત એવ અનિત્યપ્રમાત્વં કાર્યતાવચ્છેદકં ઇતિ રુચિદત્તોક્તિઃ । હેત્વધીનત્વે 1 જ્ઞાનહેત્વધીનત્વે ન સાધ્યે સિદ્ધસાધનમતો-- જ્ઞાનહેત્વતિરિક્તહેતુજન્યેતિ ॥ તદ્વિશેષત્વાત્ ॥ જ્ઞાનવિશેષત્વાદિત્યર્થઃ । ઈશ્વરજ્ઞાને વ્યભિચારનિરાસાય -- કાર્યત્વે સતીતિ ॥ જ્ઞાને તદ્દોષનિરાસાય વિશેષ્યમ્ ॥
1. "જ્ઞાનહેત્વધીનત્વે"ઇતિ નાસ્તિ - આ- કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 140.
----------------------- ------------ ----------
અન્યથાપ્રમાપિ પ્રમા સ્યાત્ । યદિ દોષપ્રતિબન્ધાન્ન પ્રમા 1 તર્હિ જ્ઞાનમપિ 2 સા
ન સ્યાદિત્યનુકૂલતર્કસનાથાનુમાનવિરોધાત્ । સ્વતસ્ત્વે ચ માનાભાવાદિતિ ચેન્ન । પ્રમાયા જ્ઞાનત્વેન તદ્ધેતોર્જ્ઞાનહેતુતતયા તદતિરિક્તજન્યત્વસાધને બાધાત્ । વિરોધાચ્ચ ।
નાપિ જ્ઞાનત્વપ્રયોજકહત્વતિરિક્તહેતુજન્યેતિ સાધ્યમ્ । પ્રત્યક્ષત્વાદિપ્રયોજકાનામિન્દ્રિયાદીનાં ----
એતેન મણૌ જન્યત્વાદીતિ હેત્વનુવાદો ઽનુચિત ઇતિ સૂચિતમ્ । કુસુમાઞ્જલૌ મણૌ ચોક્તમનુકૂલતર્કમાહ-- અન્યથેતિ ॥ પ્રમાત્વસ્ય જ્ઞાનસામગ્રીમાત્રપ્રયોજ્યત્વે ઽપ્રામાયામપિ પ્રમાત્વં સ્યાત્ । તત્રાપિ જ્ઞાનસામાન્યહેતોઃ સત્વાદિતિ ભાવઃ -- જ્ઞાનમપીતિ ॥ જ્ઞાનત્વપ્રમાત્વયોરેકસામગ્રીપ્રયોજ્યત્વાદેકાંશે
પ્રતિબન્ધે ઽપરાંશેતિ તથાત્વાદિતિ ભાવઃ । માનાભાવાચ્ચેતિ ચાન્વયઃ । વ્યાઘાતં ચાહ -- વિરોધાચ્ચેતિ ॥ 3 જ્ઞાનાજનકજન્યત્વાર્થત્વેપ્યુક્તદોષાવેવેતિ ભાવઃ ॥
મણિકુતોત્પ્રેક્ષ્ય દૂષિતાનપિ પક્ષાન્ શિષ્યાણાં સુબોધાયાનૂદ્ય નિરા 4 કરોતિ -- નાપીતિ ॥ પ્રત્યક્ષત્વાદીત્યાદિપદેનાનુમિતિત્વોપમિતિત્વાશાબ્દત્વાનાં તથા ચાક્ષુષત્વાદીત્યત્ર રાસનત્વાદીનાં દ્વિતીયચતુર્થાદિપદાનાં ચ પરામર્શોપમાનશબ્દજ્ઞાનાનાં રસનાદીનાં ચ ગ્રહઃ ।
1. તદા-ક. 2."સા"ઇતિ ન -મુ-ચ. 3.જ્ઞાનજનકાજન્યાર્થત્વે -કું 4.રાહ-મુ-આ-અ.
ઉ-પ-ચિ-નુન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 141.
-------------------- ----------- -------------
ચાક્ષુષ્વાદિપ્રયોજકાનાં ચક્ષુરાદીનાં ચ જ્ઞાનત્વપ્રયોજકાતિરિક્તત્વેન યથાયથં તૈસ્મિદ્ધસાધનાત્ ।
નાપિ જ્ઞાનસામાન્યસામગ્ર્યતિરિક્તસામગ્રીજન્યેતિ સાધ્યમ્ । સામગ્રીશબ્દેન કૃત્સ્નકારણચક્રવિવક્ષાયાં સામગ્રીભે 1 દે કાર્યભેદનિયમેન પ્રમાયા જ્ઞાનભિન્નત્વાપત્તેઃ । કતિપયકારણચ 2 ક્રવિવક્ષાયાં ચોક્તરીત્યેન્દ્રિયાદિભિઃ સિદ્ધસાધનાત્ ॥
। એતેનાનિત્યજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકાર્યતા 3 ભિન્નકાર્યત્વ ---
સિદ્ધસાધનાદિત્યુપલક્ષણમ્ । જ્ઞાનત્વસ્યેશ્વરજ્ઞાનવૃત્તિત્વેન 4 કરણાપ્રયોજ્યતયા તત્પ્રયોજકસામગ્ર્યપ્રસિદ્ધ્ય સાધ્યપ્રસિદ્ધિરિત્યપિ બોધ્યમ્ ॥
નનુ જ્ઞાનત્વપ્રયોજકહેત્વિત્યસ્ય જ્ઞાનત્વાશ્રયજનકસામગ્રીત્યર્થો વિવક્ષિતઃ । તેન નેન્દ્રિયાદીભિઃ સિદ્ધસાધનમ્ । તેષામપિ તદાશ્રયજનકસામગ્રીત્વેન તદન્યત્વાભાવાદિત્યત આહ -- નાપિ જ્ઞાનસામાન્યેતિ ॥ જ્ઞાનત્વાશ્રયસામગ્રીત્યર્થઃ --- સામગ્રીભેદ ઇતિ ॥ સામાન્યવિશેષકાર્યસ્થલેપિ સામાન્યકાર્યસામગ્રીતો વિશેષ 5 કાર્યસામગ્રી ન ભિન્ના કિન્તુ મિલિતૈવેતિ ભાવઃ -- સિદ્ધસાધનાદિતિ ॥ ઇન્દ્રિયાદીનામપિ જ્ઞાનત્વાશ્રયકતિપયકારણાન્યત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
જ્ઞાનત્વસ્ય નિત્યવૃત્તિતયાનવચ્છેદકત્વાદાહ-- અનિત્યજ્ઞાનત્વેતિ ॥ અનિત્યજ્ઞાનત્વેના 6 નવચ્છિન્ના નિયતા 7 વ્યાવર્તિતા વા 8 યા કાર્યતા ---
1. દયનિયમેન-ગ. 2. ચક્રપદં - ન-મુ-ચ. । અયં ગ્રન્થઃ-ક-ચ. પુસ્તકે નાસ્તિ. 3. અન્ય-મુ-છ-ગ. 4.કરણ-કું. 5.કાર્યપદં ન-મુ. 6. નાવ-કું .અ-આ. 7.નિત્યવ્યાવર્તિતા -કું. 8. વા ઇતિ - ન -આ-કું.
---પ્રતિયોગિકકારણજન્યેતિ સાધ્યત ઇતિ નિરસ્તમ્ । ઇન્દ્રિયાદિભિઃ સિદ્ધસાધનાત્ ॥
એતેન અનિત્યપ્રમા પ્રમા 1 પ્રમોભયહેતુભિન્નહેતુજન્યા જન્યત્વાત્, પ્રમાપ્રમાન્યતરપ્રતિબન્ધકજન્યા વા પ્રમાપ્રમાન્યતરત્વાત્,
સ્વવિરોધ્યનુભવપ્રતિબન્ધકજન્યા વા ---------
-- અનિત્યજ્ઞાનમાત્રવૃત્તિરાત્મમનોયોગાદિપ્રયોજ્યા કાર્યતા તદન્યકાર્યત્વં પ્રમાનિશષ્ઠપ્રણાનિષ્ઠં ચ તત્પ્રતિયોગિકં તન્નિરૂપિતં યત્કારણંપ્રમારૂપકાર્યકારણં 2 અપ્રમારૂપકાર્યકારણં ગુણદોષલક્ષણં તજ્જન્યેત્યર્થઃ । 3 દોષજન્યત્વે બાધાદ્ગુણજન્યત્વેન સાધ્યપર્યવસાનં દૃષ્ટાન્તે પ્રમાયાં દોષજન્યત્વેન સાધ્યાનુગમો જ્ઞેયઃ -- સિદ્ધસાધનાદિતિ ॥ કાર્યત્વપદેન પ્રમાદિવૃત્તિકાર્યત્વ 4 મિવ પ્રત્યક્ષમાત્રવૃત્તિકાર્યત્વમનુમિત્યાદિમાત્રવૃત્તિકાર્યત્વં ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનમાત્રવૃત્તિકાર્યત્વ 4 મપિ ભવતીતિ તત્તત્પ્રતિયોગિકકારણાનીન્દ્રિયાદીન્યપિ ભવન્તીતિ તૈસ્મિદ્ધસાધનમિત્યર્થઃ -- પ્રમાપ્રમેતિ ॥ તદુભયહેતુર્જ્ઞાસામાન્યસામગ્ર્યાત્મમનોયોગાદિઃ । તદ્ભિન્નહેતુર્ગુણો દોષશ્ચ । તજ્જન્યત્વં ચ પક્ષદૃષ્ટાન્તયોઃ પ્રમાપ્રમયોઃ પૂર્વવજ્જ્ઞેયમ્ । પ્રમેત્યુક્ત્યા સિદ્ધસાધનત્વસ્યાપ્રમેત્યુક્ત્યા બાધસ્ય ન નિરાસઃ । ન ચ
પ્રાગભાવવ્યક્તિવિશેષણાર્થાન્તરમ્ । ભાવત્વેન વિશષણાત્ ।
યન્મતે ગુણાદેર્વિરોધિપ્રતિબન્ધકત્વં સ્વકાર્યત્વં ચ તન્મતેનાહ -- પ્રમાપ્રમાન્યતરેતિ ॥ 5 અનિત્યપ્રમેત્યેવં પ્રાગુક્તપક્ષાનુકર્ષો 6 ઽત્રોત્તરત્ર ચ જ્ઞેયઃ 5 । અન્યતરપ્રતિબન્ધકશ્ચ ગુણો દોષશ્ચ । તજ્જન્યત્વં પૂર્વવત્ । હેતૌ જન્યપ્રમેતિ યોજ્યમ્ ।
1.ભ્રમ-છ. 2. એતન્નાસ્તિ -કું. 3. અનિત્યપ્રમેતિ પ્રાગુક્તપક્ષાનુકર્ષઃ સર્વત્રજ્ઞેયઃ । દોષ,-અ. 4. એતાવત્-આ. પુસ્તકે નાસ્તિ. 5. ઇયં પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ-આ-અ.
ર્6. ષઃ સર્વત્ર - મુ.
ઉ-પ-ચિ-નુન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 143.
------------------- -------------- -----------
--અનિત્યાનુભત્વાત્ અપ્રમાવત્ ષ ચાક્ષુષપ્રમા ચાક્ષુષભ્રમાજનકજન્યા અનિત્યપ્રમાત્વાત્ રાસનપ્રમાવદિતિ નિરસ્તમ્ ।
પ્રમાજનકવ્યક્તિવિશેષસ્યોભયહેતુભિન્નત્વેનાપ્રમાપ્રતિબન્ધકત્વેન 1 ચાક્ષુષભ્રમાજનકત્વેન ચ સિદ્ધસાધનાત્ ।
નાપિ અનિત્યપ્રમા અપ્રમાવ્યાવૃત્તધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકારણજન્યા અપ્રમાવિજાતીયકાર્યત્વાત્ । ઘટવદિતિયુક્તમ્ ।
પ્રમાપ્રમાબહિર્ભૂતમીશ્વરજ્ઞાનમિતિ મતે તુ યથાશ્રુતમેવ । અનુમિત્યાદિપ્રતિબન્ધકપ્રત્યક્ષસામગ્રીજન્યત્વેન સિદ્ધસાધનવારણાય સ્વવિરોધીત્યનુભવવિશેષણમ્ । અપ્રમારૂપો ઽનુભવ ઇત્યર્થઃ । સ્વશબ્દસ્ય પક્ષીભૂતાનિત્યપ્રમામાત્રપરત્વેનાનુમિત્યાદેઃ સ્વવિરોધિત્વાભાવાન્નોક્તદોષઃ । સ્વવિરોધિસ્મૃતિપ્રતિબન્ધકાનુભવસામગ્રીજન્યતયા સિદ્ધસાધનતાવારણાયાનુભવદમ્ -- અપ્રમાવદિતિ ॥ તત્ર દોષજન્યત્વેન સાધ્યાનુગમો ધ્યેયઃ -- ચાક્ષુષભ્રમાજનકેતિ ॥ પક્ષે ગુણજન્યત્વેન દૃષ્ટાન્તે રસનેન્દ્રિયસંપ્રયોગજન્યત્વેન સાધ્યં બોધ્યમ્ ।

આદ્યસૂત્રં સ્મૃત્યનુભવસાધારણં 2 સાધ્યમ્ 3 દ્વિતીયમનુભવસાધારણં 4 તૃતીયં ચક્ષુરાદિપ્રત્યક્ષસાધારણમિતિ સાધ્ય 5 ત્રયં વિવેક્તવ્યમ્ --વ્યક્તિવિશેષસ્યેતિ ॥
નિર્દેષાર્થકરણસમ્પ્રયોગાદિરૂપસ્યેત્યર્થઃ -- અપ્રમાપ્રતિબન્ધકત્વેનેતિ ॥ તદનુત્પાદવ્યાપ્યત્વરૂપપ્રતિબન્ધકત્વેનેત્યર્થઃ ॥ અપ્રમાયાઃ ----
1. સ્વવિરોધ્યનુભવપ્રતિબન્ધકત્વેન - છ. 2. ધ્યેયમ્ - આ. 3. તૃતીયં -આ. 4. ચતુર્થં-આ. 5. ચતુષ્ટયમ્-મુ."સાધ્યત્રયમિતિ"નાસ્તિ-આ. । ઇયં પઙ્ક્તિર્ન.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 144.
----------------------- -------------- ---------
અપ્રમાવ્યાવૃત્તધર્માવચ્છિન્નકાર્યત્વમિન્દ્રિય 1સમ્પ્રયોગસ્ય તત્પ્રતિયોગિકકારણમિન્દ્રિયાદીતિ તજ્જન્યત્વેન સિદ્ધસાધનાત્ ।
નાપિ અનિત્યપ્રમા અપ્રમા 2 કારણવિજાતીયકારણજન્યા અપ્રમાવિજાતીયકાર્યત્વાત્ ઘટવત્ । અન્યથા
કાર્યવૈજાત્યમાકસ્મિકં સ્યાદિતિ યુક્તમ્ । હેતૌ વિજાતીયત્વં યદિ વિરુદ્ધજાત્યધિકરણત્વં તદ પ્રમાત્વસ્યાજાતિત્વેનાસિદ્ધેઃ । યાદિ 3 તુ -----
સ્વવિરોધ્યનુભવત્વાદપ્રમાપ્રતિબન્ધકત્વેનેત્યનેનૈવ સ્વવિરોધ્યનુભવપ્રતિબન્ધકત્વેનેત્યસ્યાપ્યુક્તત્વાન્ન તસ્ય પૃથગુક્તિઃ । -- ઇન્દ્રિયસંપ્રયોગસ્યેતિ 4 ॥ 5 ઇન્દ્રિયસમ્પ્રયોગત્વસ્યાપ્રમાવ્યાવૃત્તત્ત્વેન તદવચ્છિન્નકાર્યત્વં તસ્યેત્યર્થઃ । 6 ઇન્દ્રિયાદિસમ્પ્રયોગસ્યે 7 તિ ધ્યેયમ્ । અગ્ર ઇન્દ્રિયાદીતિ શ્રવણાત્ -- તજ્જન્યત્વેનેતિ ॥ સંયોગત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ દ્રવ્યત્વેન જનકત્વાદિન્દ્રિયસ્યાપિ દ્રવ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
મણુકૃતા સિદ્ધાન્તિતાનુમાનાન્યપ્યનૂદ્ય નિરાહ ॥ નાપ્યનિત્યપ્રમેત્યાદિના ॥ 8 અપ્રમાવિજાતીયેતિ ॥ અપ્રમાકારણ વિજાતીયેત્યર્થઃ 8 । તદુક્તમેવાનુકૂલતર્કમાહ--અન્યથેતિ ॥ વિજાતીયકારણાજન્યત્વ ઇત્યર્થઃ -- અજાતીયત્વેનેતિ ॥ ઇદં રજતમિત્યાદૌ ધર્મ્યંશે સત્વેપિ ધર્માંશે ઽફભવેન પ્રમાત્વસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાત્ । જ્ઞાનત્વસમનિયતત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥
1.સંયોગસ્ય-છ. 2. કારણપદં ન -મુ-ચ. 3."તુ"ઇતિ ન-મુ-ચ. 4. ત્વસ્યેતિ-આ. 5. ઇન્દ્રિયસંપ્રયોગસ્યેત્યત્ર. ઇ-મુ. 6 ઇન્દ્રિયસંપ્રયોગત્વસ્યેત્યત્ર ઇ - આ. 7. ત્યપિ - આ. 8. એતન્નાસ્તિ - કુ-આ.
ઉ-પ-ચિ-નુન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 145.
------------------- ------------ -----------
વિરુદ્ધધર્મમાત્રાધિકરત્વં તદા પટજ્ઞાનવિજાતીયકાર્યે ઘટજ્ઞાને વ્યભિચારઃ । અનુમિત્યાદીસાધારણઘટજ્ઞાનમાત્રાનુગતકારણાભાવાત્ । પાકજરૂપરસાદૌ કારણવૈજાત્યેપિ 1 કાર્યવૈજાત્યદર્શનાચ્ચ ।
સ્યાદેતત્ ।અનિત્યપ્રમાત્વં અનિત્યજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકાર્યત્વપ્રતિયોગિકકારણતાભિન્નકારણતાપ્રતિયોગિ 2 કાર્યતાવચ્છેદકમ્ । અનિત્યજ્ઞાનત્વવ્યાપ્યકાર્યતાવચ્છેદકધર્મત્વાત્ અપ્રમાત્વવત્ ।
ઘટજ્ઞાનજાતીયમપિ કાર્યં તદ્વિજાતીયકાર્યકારણવિજાતીયઘટેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિજન્યમિતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ મણ્યુક્તિનિરાસાય વ્યભિચારં વ્યનક્તિ-- અનુમિત્યાદીતિ ॥ અપ્રયોજકત્વં ચાહ --પાકજેતિ ॥ ન ચ તત્રાપિ તત્પ્રાગભાવરૂપહેતુવૈજાત્યમસ્તીતિ વાચ્યમ્ । ભાવરૂપવિજાતીયેતિ સાધ્યાર્થત્વાત્ । અન્યથા પ્રાગભાવેનૈવ સિદ્ધસાધનતાપત્તેરિતિ ભાવઃ ॥
મણ્યુક્તાનુમાનાન્તરમાશઙ્કતે સ્યાદ્તદિતિ ॥ પ્રમાત્વસ્ય નિત્યવૃત્તિતયા કાર્યતાવચ્છેદકત્વાદનિત્યપ્રમાત્વમિત્યુક્તિઃ । એવં સાધ્યેપિ જ્ઞેયમ્ । અનિત્યજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નં યત્કાર્યત્વં તત્પ્રતિયોગિકા તન્નિરૂપિતા કારણતા આત્મમનોયોગાદિનિષ્ઠા તદ્ભિન્ના યા કારણતા ગુણદોષનિષ્ઠ તત્પ્રતિયોગિકકાર્યતાવચ્છેદકમિત્યુક્તૌ પક્ષે ગુણજન્યવાવચ્છેદકત્વેન 3 દૃષ્ટાન્તે દોષજન્યતાવચ્છેદકત્વેન 3 સાધ્યસિદ્ધિઃ । અન્યથા બાધાદિતિ ભાવઃ । હેતાવનિત્યજ્ઞાનત્વે વ્યભિચારનિરાસાય વ્યાપ્યાન્તં ધર્મવિશેષણમ્ । અભેદેપિ વ્યાપ્યત્વમિતિ પક્ષે તુ ન્યૂનવૃત્તિત્વં વ્યાપ્યત્વં બોધ્યમ્ । ઘટ 4 નિત્યજ્ઞાનત્વાદૌ તદ્વારણાય વિશેષ્યમ્ -- બાધકં વિનેતિ ॥
1. કાર્યપદં ન -ગ-ક-ખ. 2. ક-મુ-ચ-ગ. 3. ઇદં નાસ્તિ -કું. 4.ટાદિ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 146.
------------------------- --------- --------
ન ચ વિશેષ્યાસિદ્ધિઃ । અનિત્યપ્રમાત્વં કાર્યતાવચ્છેદકમ્ બાધકં વિના કાર્યમાત્રવૃત્તિધર્માત્વાત્ અપ્રમાત્વવદિત્યનેન તત્સિદ્ધેઃ । નીલઘટત્વાદૌ પ્રત્યેકાનુગકપ્રયોજકદ્વયાદેવ નિલરૂપઘટત્વયોઃ સિદ્ધ્યા સમાજસ્યાર્થિકત્વં બાધકમ્ । જન્યઘટજ્ઞાનત્વાદૌ 1 તુ સ્વાવચ્છિન્નકાર્યત્વપ્રતિયોગિકકારણાસમ્ભવો બાધક ઇતિ ન તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ચેન્મૈવમ્ । ઘટજ્ઞાન ઇવ વક્ષ્યમાણરીતચ્યાનિત્યપ્રમામાત્રે 2 પ્યનુગત 3 ગુણાભાવેનાનુમાન 4 દ્વયેપિ બાધાત્ । દ્વિતીયે વિશેષણાસિદ્ધેશ્ચ ।
અવચ્છેદકાન્તરોપપન્નકાર્યતાશ્રયવૃત્તિત્વં વા સ્વાવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણાસમ્ભવો વા એકવ્યક્તિકત્વં વા ગૌરવં વેત્યાદિ યત્કાર્યતાવચ્છેદકત્વે બાધકં તદ્ધ્વિનેત્યર્થઃ -- અપ્રમાત્વવદિતિ ॥ તત્ર બાધકચતુષ્ટયસ્યાપ્યભાવાદ્ધેતુસાધ્યે વ્યક્તે ઇતિ ભાવઃ ॥
હેતૌ વિશેષણકૃત્યં મણ્યુક્તમેવ દૂષણ 5 જ્ઞાનસૌકર્યાયાહઃ-- નિલેતિ ॥ પ્રયોજકદ્વયાદિતિ ॥ ઘટત્વપ્રયોજકાન્નીલત્વપ્રયોજકાચ્ચેત્યર્થઃ-- સમાજસ્ય ॥ ઘટત્વનીલત્વરૂપાવચ્છેદકાન્તરોપપન્નકાર્યત શ્રવણવૃત્તિત્વમિત્યર્થઃ -- સ્વેતિ ॥ સ્વાવચ્છિન્નં યત્કાર્યત્વં તન્નિરૂપિતાનુગતૈકકારણાસમ્ભવ ઇત્યર્થઃ -- ઘટજ્ઞાન ઇવેત ॥ જન્યઘટજ્ઞાન ઇવેત્યર્થઃ -- વિશેષણેતિ ॥ સ્વાવચ્છિન્નકાર્યત્વપ્રતિયોગિકૈકકારણાસમ્ભવરૂબાધકસ્યૈવ સત્વેન બાધકં વિનેત્યરસ્યાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ -- વ્યર્થેતિ ॥ જ્ઞાનત્વાદૌ નિત્યવૃત્તિત્વબાધકાભવેનૈવ વ્યભિચારનિરાસાદિતિ ભાવઃ ॥
1.તુ ઇતિ ન -કું - ગ. 2. અપિપદં ન - કુમ. 3. કારણાભા - કું.-ક.
4. દ્વયાભાવેપિ - ગ. 5. જ્ઞાનપદં ન -મુ.
ઉ-પ-ચિ-નુન-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 147.
------------------ ------------ ----------
બાધકરાહિત્યસ્યૈવ હેતુત્વસમ્ભવે વ્યર્થવિશેષ્યત્વાચ્ચ । સાધકાભાવેન સત્પ્રતિપક્ષત્વાચ્ચ । અપ્રમામાત્રાનુગતદોષાભાવેન દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યસાધનવૈકલ્યાચ્ચ ॥
નનુ પ્રમાવિશેષ્યહેતૂનાં ભૂયો ઽવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદીનાં પ્રમામાત્રે સન્નિકર્ષત્વાદિનાનનુગમેપિ ગુણત્વેનાનુગતિરસ્તીતિ કથં બાધ ઇતિ ચેન્ન । ગુણત્વસ્યાજાતિત્વેન પ્રમામાત્રજનકત્વરૂપતયાન્યોન્યાશ્રય 1 યાત્ ॥
ન ચ બાધકં વિનેત્યત્ર પ્રાગુક્તબાધકચતુષ્ટયમેવ બાધકપદેન વિવક્ષિતમ્ । અતો જ્ઞાનત્વાદૌ વ્યભિચારનિરાસાય વિશેષ્યમિતિ
વાચ્યમ્ । સામાન્યશબ્દસ્ય વિશેષણપરત્વમુપેત્ય વિશેષ્ય 2 કૃત્યોક્તેરયુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ॥

સાધકેતિ ॥ અનુગતકારણતાવચ્છેદકેન હિ કાર્યતાવચ્છેદકમુપેયમ્ । પ્રકૃતે ચાનુગતકારણં નેતિ વક્ષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ -- દૃષ્ટાન્તસ્યેતિ ॥ અનુમાનદ્વયેપીત્યનુકર્ષઃ । અનુગતદોષાભાવેનાદ્યહેતૌ કાર્યતાવચ્છેદકત્વસ્ય દ્વિતીયે સ્વાવચ્છિન્નકાર્યતેત્યાદિબાધકાભાવસ્ય ચાભાવેન સાધનકૈવલ્યમ્ । અનુગતકારણાભવેન સાધ્યવૈકલ્યં ચેત્યર્થઃ -- અજાતિત્વેનેતિ ॥ સંયોગત્વજ્ઞાનત્વાદિના સાઙ્કર્યાદિતિ ભવઃ । એતેન દૃષ્ટાન્તે ભ્રમહેતૂનાં દોષત્વેનાનુગમોપ પ્રયુક્તઃ -- અન્યોન્યાશ્રયાદિતિ ॥
1. ત્વા - ચ . 2. વિશેષણકૃ - કુ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 148.
---------------------- --------------- ------------
એતદપ્યુક્તં"પ્રામાણ્યં ચ સ્વત એવ અન્યથાનવસ્થાનાત્"ઇતિ । ઉત્પદ્યત ઇતિ શેષઃ । જ્ઞાનાત્મિકાયા ભ્રમેપિ ધર્મ્યંશે ઽનુવૃત્તાયાશ્ચ પ્રમાયાઃ 1 જ્ઞાનહેત્વન્યહેતુજન્યત્વદિતિ સાધને ધટાદિવદજ્ઞાનત્વાદ્યપત્યા પ્રમા જ્ઞાનં ઘટસ્તુ નેત્યાદિવ્યવસ્થાયોગાદિત્યર્થઃ ॥
ઉત્પત્તો પરતસ્ત્વે ચિરન્તનાનુમાનભઙ્ગઃ

અનત્યપ્રમાત્વસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકત્વસિદ્ધાવુક્તરૂપગુણત્વસિદ્ધિઃ। તત્સિદ્ધૌ ચ તત્સિદ્ધિત્યન્યોન્યાશ્રયયાદિર્યર્થઃ -- ચિરન્તનાનુમાનભઙ્ગઃ । ઉદયનોક્તાનુમાનસ્યૈવ મણિકૃતા પરિષ્કૃતત્વેન નૂતનાનુમાનાકારણાત્તદ્ભઙ્ગેન મણ્યુક્તાનુમાનભઙ્ગોપીતિ ચિરન્તનેત્યેવોક્તમ્ ॥
॥ 2 ઉત્પત્તૌ પરતસ્ત્વે ચિરન્તનાનુમાનભઙ્ગઃ

અથ મતં ગ્રાહ્યપ્રમા વા વિશેષ્યનિષ્ઠવિશેષણજ્ઞાનં વા અવિદ્યમાનાસંસર્ગ્રાગ્રહો વા ગુણઃ ॥
યદુક્તમનુગતગુણાભાવેનાનુમાનદ્વયે બાધાદિત્યાદિ તન્નેતિ ભાવેનાનુગુણમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- અથેતિ ॥ યદ્યપિ"પ્રમામાત્રે નાનુગતો ગુણ"ઇત્યેવોક્તં મણૌ તથાપિ પક્ષધરપ્રગલ્ભખ્યાતૃભિરનુગતગુણસ્યોક્તત્વાત્તન્મતાશઙ્કેયમ્ --ગ્રાહ્યેતિ ॥ યેન યદ્ગ્રાહ્યં તત્ર તત્પ્રમાહેતુસ્ત્યિર્થઃ -- વિશેષ્યનિષ્ઠેતિ ॥ વિશેષ્યસમ્બદ્ધેત્યર્થઃ ।
1. જ્ઞાનહેત્વજન્યહેતુજન્યત્વાદિસાધને - ખ. 2. પરતસ્ત્વે ઽનુમાનભઙ્ગઃ -આ.
અનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતગુણભઙ્ગઃ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 149.
----------------------------- ------------ --------
1 પ્રમામાત્રે ઽનુગતે હેતુઃ । નાચાત્ર 2 પ્રમાણાભાવઃ । આદ્યે 3 પક્ષે વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેન વિશેષણજ્ઞાનજન્યાં 4 ધારાવાહિકોત્તરપ્રમાં પ્રતિ વિશેષ્યમપિ વિષયીકુર્વન્ત્યાઃ પૂર્વસ્યા ગ્રાહ્યમાયાઃ કારણત્વે કૢપ્તે પ્રમાન્તરંપ્રત્યપીશ્વરનિષ્ઠાયા ગ્રાહ્યપ્રમાયા ગુણત્વકલ્પનાત્ । દ્વિતીયેપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનરૂપં સામાન્યં પ્રતિ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય વિશેષણજ્ઞાનત્વેનરૂપેણ સામાન્યેન કારણત્વે"યત્સામાન્યયોઃ કાર્યકારણભાવો બાધકાભાવે સતિ તદ્વિશેષયોરપિ સઃ
"ઇતિ ન્યાયેન વિશિષ્ટપ્રમાં પ્રતિ વિશેષ્યનિષ્ઠવિશેષણજ્ઞાનત્વેન કારણત્વકલ્પનાત્ । તૃતીયેપિ સંસર્ગગ્રહસામાન્યં પ્રત્યસંસર્ગાગ્રહ 5 માત્રસ્ય કારણત્વેન તદ્વિશેષસ્યાવિદ્યમાનાસંસર્ગ્રાગ્રહસ્ય સંસર્ગપ્રમાં પ્રતિ કારણત્વકલ્પનાત્ ઇતિ॥મૈવં-
આદ્યપક્ષે ધારવાહકપૂર્વપ્રમાયાં ગ્રાહ્યપ્રમાત્વે સત્યપિ તસ્યા વિશેષણજ્ઞાનત્વેનૈવ કારણતયા ગ્રાહ્યપ્રમાત્વેન તદભાવાત્ ॥
તેનાશબ્દૈત્યાદૌ ન દોષઃ । અવિદ્યમાનો યો સંસર્ગઃ ધર્મિધર્મસંમ્બન્ધાભાવઃ તદગ્રહ ઇતિ તૃતિયપક્ષાર્થઃ । મતત્રયેપિ ક્રમેણ યુક્તીરાહ -- આદ્યેત્યાદિના ॥ પ્રમાન્તરં પ્રતીતિ । 6 અનુભવં પ્રતીત્યર્થઃ -- વિશિષ્ટેતિ ॥ જન્યવિશિષ્ટજ્ઞાનેત્યર્થઃ --
તદભાવાદિતિ ॥ 7 કારણત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ।
1. પ્રામાણ્યમાત્રે -ખ. 2. માનાભાવઃ-છ-ક-ખ-મુ. 3. દ્યપ-કું-ગ-ચ. 4. ન્યધા-ચ-ગ-ખ-કું. 5. માત્રપદં ન - મુ. 6. અનુત્તરપ્રમાં પ્ર- આ. 7. એતન્નાસ્તિ - કું - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પ્રરિચ્છેદઃ પુ - 150.
----------------------- -------------- ----------
તત્ર તસ્યાઃ સમાનાધિકરણાયા એવ કારણત્વકૢપ્ત્યા પ્રમાન્તરેપિ સમાનાધિકરણાયા એવ 1 કારણત્વકૢપ્ત્યા પ્રમાત્વેપિ સમાનાધિકરણાય એવ 1 તત્કલ્પનાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય ભ્રમં પ્રતીવોપાદાનસાક્ષાત્કારતયૈવ કારણત્વસ્ય કૢપ્તત્વેન ગ્રાહ્યપ્રમાત્વેન કાણત્વકલ્પનસ્ય પ્રામાણ્યપરતસ્ત્વનિશ્ચયાધીનત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાચ્ચ।
ગ્રાહ્યપ્રમાત્વેનૈવ કારણત્વમિત્યત્ર કલ્પકાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
ન ચ શાબ્દપ્રમાયાં ગ્રાહ્યવિશેષસ્ય વાક્યાર્થસ્ય પ્રમાહેતુરિતિ પ્રમાસામાન્યે ગ્રાહ્યપ્રમાસામાન્યં હેતુરિતિ વાચ્યમ્ । તથાપ ગ્રાહ્યપ્રમામાત્રસ્યાતિપ્રસક્તતયા તદ્ગ્રાહ્યપ્રમાયાં તદ્ગ્રાહ્યપ્રમાહેતુરિત્યનનુગમ એવેત્યનુગતગુણાલાભાવત્ । અપ્રમાત્વે દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યસ્યૈવમપ્યપરીહારાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥
નન્વસ્તુ વિશેષણજ્ઞાનત્વેનૈવ હેતુતેત્યત આહ -- 2 તત્રેતિ ॥ 3 યદ્વા ગ્રાહ્યપ્રમાત્વેન તત્ર કારણત્વેપિ ન સર્વત્રાનુગતગુણાલાભ ઇત્યાહ -- 4 તત્રેતિ ॥ ઉક્તવિશિષ્ટપ્રમાયાં તસ્યાઃ વિશેષણપ્રમાત્વેન હેતુભૂતપૂર્વપ્રમાયા ઇત્યર્થઃ -- કૢપ્ત્યેતિ ॥ અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાન્નિર્વિકલ્પકાદરાનાપત્તેશ્ચેતિ ભાવઃ ॥
નન્વીશ્વરજ્ઞાનસ્યા 5 કારાન્તરેણ હેતુત્વાત્કૢપ્તેર્ 6 વા પ્રમાત્વસ્ય ગુણપ્રયોજ્યત્વાન્યથાનુપપત્યાવૈતત્કલ્પ્યત ઇત્યત આહ --
ઈશ્વરેતિ ॥
1. એતાવન્નાસ્તિ-છ-ખ-મુ. 2. યત્રેતિ-આ. 3. યદ્વેત્યાદિ નાસ્તિ-અ. 4. યત્રેતિ-આ. 5. સ્યપ્ર-આ.અ. 6. કૢપ્તવપ્ર-આ.
અ-પ્રત્ર-ગુ-ઙ્ગ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 151.
-------------- ----------- -----------
લિઙ્ગાભાસવિપ્રલમ્ભકવાક્યજન્યયોર્યાદૃચ્છિકસંવાવેન પ્રમાયોસ્ત્વદુક્તવ્યધિકરણજન્યત્વવત્સમાનાધિકરણદોષજન્યત્વસ્યાપિ સત્વેનાપ્રમાણ્યાસ્યાપ્યપાતાચ્ચ ॥
ધારાવાહિકે ભ્રમે પૂર્વસ્ય ભ્રમસ્યોત્તરભ્રમં પ્રતિત્વદુક્તરીત્યા ગ્રાહ્યભ્રમત્વેન કારણત્વે કૢપ્તે ભ્રમાન્તરેપિ ગ્રાહ્યભ્રમાઃ કારણત્વેન કલ્પ્યઃ । સ એવ ચ ભ્રમમાત્રે ઽનુગતે દોષઃ । એવં ચ સંવાદાદિશુકાદિવાક્યમૂલત્વેન નિત્યપ્રમાવદ્વિસંવાદીશુકાદીવાક્યમૂલત્વેન નિત્યભ્રમોપિ સિદ્ધ્યેદિત્યતિપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥ આદ્યદ્વિતીયયોર્વિશેષ્ટજ્ઞાનં
પ્રતિ વિશેષણજ્ઞાનકારણત્વસ્યૈવ માં પ્રત્યસિદ્ધેશ્ચ । વક્ષ્યતે ચૈતન્નિર્વિકલ્પકભઙ્ગે ॥
યાદૃચ્છિકેતિ ॥ યાદૃચ્છિકસંવાદેન હેતુનાવગતપ્રમાત્વયોરિત્યર્થઃ -- અપ્રામાણ્યસ્યેતિ ॥
નચાયં દોષઃ સિદ્ધાન્તેપીતિ વાચ્યમ્ ॥ વિષયસત્વાભાવવિશિષ્ટસ્યૈવ દોષસ્યાપ્રમાહેતુત્વાત્ । નચૈવં પરમતે યુક્તમ્ । ઉક્તરૂપદોષાભાવદેવ પ્રમાત્વોપપત્તૌ ગુણસ્ય હેતુતાનાપત્તેરિતિ ભાવઃ ॥
નત્યભ્રમોપીતિ ॥ અન્યથા પ્રાગુક્તાપ્રમાત્વદૃષ્ટાન્તે સાધ્યસાધનવૈકલ્યાપત્તેઃ । ઇતોન્યસ્યાનુગતદોષસ્યાભાવેન કાર્યતાવચ્છેદકત્વાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ -- વિશેષણજ્ઞાનકારણત્વસ્યૈવેતિ ॥ દૂરે યત્સામાન્યયોરિતિ ન્યાયાવતાર ઇત્યેવકારાર્થઃ । 1 પ્રામાણિકત્વેનસિદ્ધમિત્યત આહ -- વક્ષ્યત ઇતિ ॥
1. અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -કું-અ--પ્રામાણિકત્વમસિદ્ધમિત્યત આગ - આ,
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 152.
----------------------- ------------- ----------
દ્વતીયતૃતીયયોનિર્વિકલ્પક 1 રૂપપ્રમાનનુગમાચ્ચ ॥
નનુ નિર્વિકલ્પકેપ્યવિદ્યમાનસ્યાસંસર્ગસ્યાગ્રહોસ્ત્યેવેતિ ચેન્ન । અસંસર્ગાગ્રહરૂપો યઃ સંસર્ગગ્રહપ્રતિબન્ધકસ્તદભાવતયા સંસર્ગગ્રહ એવ હેતુત્વાત્ ॥
ન ચ નિર્વિકલ્પકં પ્રમાપ્રમાબહિર્ભૂતમ્ । તથાપિ નિર્વિકલ્પકસ્ય ગુણાજન્યત્વેપ્યપ્રમાયા અપિ તદુપદત્તેઃ । તૃતીયે ઽવિદ્યમાનાસંસર્ગ 2 શબ્દેનોક્તસ્ય વિદ્યમાનસંસર્ગસ્ય યોયમ 3 ગ્રહસ્તસ્ય ધારાવાહિકદ્વિતીયાદિપ્રમાનનુગમાચ્ચ ।
રુચિદત્તાદિસ્તુ વિશેષ્યનિષ્ઠવિશેષણજ્ઞાનં ગણ ઇત્યયુક્તમ્ । લોહિતઃસ્ફટિક ઇત્યાદૌ લૌહિત્યસાક્ષાત્સમ્બન્ધવિષયભ્રમે અન્વયવ્યભિચારાત્ । લૌહિત્યરૂપવિશેષણસ્ય પરમ્પરાસમ્બન્ધેન વિશેષ્યનિષ્ઠત્વાત્ । ન ચ તત્સમ્બન્ધવિષયકપ્રમાયાં તત્સમ્બન્ધેન વિશેષ્યવૃત્તિ યદ્વિશેષણં તજ્જ્ઞાનત્વેન ન હેતુતેતિ વાચ્યમ્ । એવં હિ તત્સંમ્બન્ધવિષયકતદ્વિશેષણવિશેષ્યકપ્રમાત્વં કાર્યતાવચ્છેદકમ્ । તત્સંમ્બન્ધેન 4 તદ્વિશેષણજ્ઞાનત્વં કારણતાવચ્છેદકમિત્યનનુગમ એવ । કિઞ્ચ । ભાવત્વવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષે વ્યભિચારશ્ચેત્યદૂષયત્ ॥
। અનનુગમાચ્ચેતિ ॥નન્વીશ્વરજ્ઞાનમાદાય દ્વિતીયમપિનિર્વિકલ્પકે અનુગમયિતું શક્યમિતિ ચેન્ન । તસ્ય સાધારણહેતુત્વેન વિશેષાકારેણ હેતુત્વકલ્પકાભાવાદિતિભાવઃ । તૃતીયમનુગતમિતિ શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ અનનુગમો ન દોષાયેતિ શઙ્કતે -- નચેતિ ॥ બહિર્ભૂતમિતિ ॥

1. રૂપપદં નાસ્તિ-મુર્. 2. ગાગ્રહશ-કું-ચ-ગ. 3. ય ગ્રૃ-કું-ચ-ગ. 4.તદ્ધિશેષ્યવૃત્તિ-અ. । અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ-કું - અ.
અ-પ્રત્રા-ગુ-ઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 153.
--------------- ------------- ----------
ધારાવાહિકદ્વિતીયાદપ્રમાનનુગમાચ્ચ । અવિદ્યમાનાસંસર્ગસ્ય સંસર્ગરૂપતયા તદગ્રહસ્યાસંસર્ગાગ્રહવિશેષત્વાભાવાચ્ચ ॥
કિઞ્ચાનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતગુણાઙ્ગીકારે પ્રમારૂપાનુમિત્યાદૌ પ્રમાત્વસ્યાનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતગુણેન અનુમિતિત્વશાબ્દત્વાદેશ્ચ લિઙ્ગપરામર્શશબ્દકારણકત્વાદીનૈવોપપત્યા યથાયથં લિઙ્ગપરામર્શાદિપ્રતિનિયતગુણોક્તિર્વ્યર્થા ॥
ગુણદૌષાન્યતરાજન્યત્વાદિતિભાવઃ । -- સંસર્ગરૂપતયેતિ ॥ નઞ્દ્વયેન વિધ્યમાનસંસર્ગ 1 લાભમ વિના પર્યવસાનાભાવાદિતિ ભાવઃ -- અસંસર્ગાગ્રહવિશેષત્વાભાવાચ્ચેતિ ॥ તથાચ યત્સામાન્યયોરિતિ ન્યાયાવતારેણ કથં તસ્ય ગુણત્વલાભાય ઇતિ ભાવઃ ॥
એવમનુગતગુણપક્ષત્રયં પ્રત્યેકં દૂષયિત્વા સંહત્યપિ દૂષયિતું"ભૂયો ઽવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષયથાર્થલિઙ્ગસાદૃશ્યવાક્યાર્થજ્ઞાનાનાં યથાયથં પ્રત્યેકમેવ ગુણત્વં"ઇતિ મણ્યુક્તં 2 વિરુદ્ધં ચેતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ યદ્વા ઉક્તપ્રકારપક્ષ એવ યુક્ત ઇત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥
ન ચ પ્રમાત્વાનુમિતિત્વાદિરૂપકાર્યતાવચ્છેદકબલાત્તદનુગુણોનુગતગુણઃ કશ્ચિત્સ્વીકાર્ય ઇતિ શઙ્ક્યમ્ । નીલઘટત્વાદાવિવ પ્રમાત્વાનુમિતિત્વાદેઃ સ્વસામગ્રીમહામહિમ્નૈવૈકેત્ર સમાજેનાવચ્છેદકાન્તરોપપન્નકાર્યતાશ્રયવૃત્તિકત્વરૂપબાધકેન તસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકત્વાત્ । અત એવ પ્રમાત્વસ્યાનુમિતિત્વાદેશ્ચપ્રયોજકસામગ્રીસમાજસ્ય પ્રમામાત્રાનુગત ગુણેનેતિ લિઙ્ગપરામર્શશબ્દકારણકત્વાદિનેત્યુક્તિઃ ॥
ર્1. ગપર્ય - મુર્ - ગાભાવં વિ - આ. 2. ક્તિવિરુ -મુ. -અ -આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 154.
----------------------- ---------------- -------
કિઞ્ચ પરતસ્ત્વનાદિના 1 હિ વિષયસત્વનૈરપેક્ષ્યેણ સ્વત એવાપ્રમાવ્યાવૃત્તં જ્ઞાનસાધારણકારણાદિકં કિઞ્ચિત્કારણં પ્રમાયાં સાધનીયમ્ । નતુ 2 જ્ઞાનસાધારણસ્યૈવ વિષયસત્વવિશેષણેનાપ્રમાવ્યાવૃત્તિઃ સાધનીયા । સ્વતસ્ત્વવાદીનાપિ પ્રમાયાં જ્ઞાનસાધારણકારણસ્ય વિષયસત્વસ્ય 3 સ્વીકૃતત્વેન સિદ્ધિસાધનાત્ ॥
અત એવ સુધાયાં"જ્ઞાનજનકમાત્રાધીનજન્મત્વં સ્વતસ્ત્વં"ઇતિ માત્રશબ્દેન જનકાન્તરમેવ નિષિદ્ધમ્ । ન તુ વિષયસત્વમ્ । તસ્યાતીતાદિવિષયકાનુમિત્યાદીસાધારણત્વેન પ્રામાણ્યશરીરાન્તર્ગતત્વેન ચ તદજનકત્વાત્ ॥
પૂર્વોક્તમતત્રયેપિ વિષયસત્વમેવ ગુણ ઇતિ ફલિતમિતિ 4"તચ્ચાનેન સાધિતમિત્યાદિના"વક્ષ્યન્ વિષયસત્વં ચ ન ગુણ ઇત્યાહ ॥ કિઞ્ચેતિ ॥ અપ્રમેતિ ॥ અપ્રમાકારણવ્યાવૃત્તમિત્યર્થઃ । 5 જ્ઞાનસાધારણકારણસ્યેતિ પરરીત્યોક્તિઃ । સ્વમતે ગ્રાહ્યજ્ઞાનવિશેષણજ્ઞાનયોરહેતુત્વાદિતિ જ્ઞેયમ્ 5 -- અપ્રમેતિ ॥ અપ્રમાકારણવ્યાવૃત્તિઃ-- અત એવેતિ ॥ વિષયસત્વસ્યાનુમતત્વાદેવેત્યર્થઃ-- સુધાયાં જિજ્ઞાસાધિકરણસૂધાયામિત્યર્થ ॥
નનુ વિષયસત્વસ્યાપિ પ્રમાજનકતયા જનકાન્તરવિષેધે વિષયસત્વમપિ સુધાયાં નિષદ્ધમેવ । અતસ્તદનુપ્રવેશે સતિ ન સિદ્ધસાધનમિત્યત આહ -- તસ્યેતિ ॥ વિષયસત્વસ્યેત્યર્થઃ । અતીતેતિ ॥ અનુમિત્યાદિપ્રમાણ્યાય પૂર્વં તત્ર વિષયસત્વસ્ય વાચ્યતયા તસ્યેદાનીન્તનાનુમિત્યજનકત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1.પીહિ-મુ. 2. નનુ-કું-ચ-ગ. 3. ચ-મુ. 4. તિવક્ષ્યન્ - કુમ- અ. 5 .ઇયં પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ - મુ- આ.
અ-પ્રત્ર-ગુ-ભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 155.
---------------- -------------- ----------
એતેન યાદૃચ્છિકસંવાદેન પ્રમાયાં લિઙ્ગાભાસેન શબ્દાભાસેન ચ જન્યાયામનુમિતૌ શાબ્દપ્રતીતૌ ચ પક્ષસ્ય વસ્તુતઃ સાધ્યવત્વં યોગ્યતા ચ ગુણ ઇતિ નિરસ્તમ્ ॥ સ્પષ્ટયિષ્યતે ચૈતત્ ॥
તચ્ચાનેન સાધિતમ્ । વિશેષણજ્ઞાનસ્યાસંસર્ગાગ્રસ્ય ચ ભ્રમસાધારણ્યાત્ । વિશેષ્યનિષ્ઠશબ્દેનાવિદ્યમાનશબ્દેન ચ વિષયસત્વસ્યૈવોક્તેઃ ।
તદજનકત્વાદિતિ ॥ યત્તુ પ્રમાણપદ્ધતૌ સાધનપદેન પ્રમાતૃપ્રમેયયોર્વ્યવચ્છેદ ઇતિ કારણત્વમાત્રમુપેત્ય સાધકતમત્વાભાવવચનં તદભ્યુપેત્યવાદેનેતિ ભાવઃ--એતેનેતિ ॥ વિષયત્વસ્ય ગુણત્વાભાવવચનેનેત્યર્થઃ । વાસ્તવસાધ્યવત્વયોગ્યતયોર્વિષયસત્વરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
કથમિદં સાધ્યત્વાદિકં વિષયસત્વગર્ભમિત્યત આહ -- સ્પષ્ટયિષ્યત ઇતિ ॥ ઉક્તરભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ॥
નન્વસ્તુ વિષયસત્વં ન ગુણઃ । તથાપિ ગ્રાહ્યપ્રમેત્યાદ્યુક્તપક્ષત્રયેપિ કિમાગતમિત્યત આહ-- તચ્ચેતિ ॥ જ્ઞાનસાધારણકારણસ્ય વિષયસત્વેન વિશેષિતત્વમનેન પક્ષત્રયેણ સાધિતં ત્વયેત્યર્થઃ । કથમિત્યતો વ્યનક્તિ -- વિશેષણેત્યાદિના ॥ વિશેષ્યનિષ્ઠેતિ ॥ ગ્રાહ્યપ્રમેતિ પ્રમાશબ્દેનેત્યપિ ધ્યેયમ્ ॥
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 156.
------------------------ ---------------- ---------
અન્યથા ભ્રમેપિ વિશેષ્યાનિષ્ઠવિશેષણજ્ઞાનં વિદ્યમાનાસંસર્ગાગ્રહશ્ચ પ્રમાવ્યાવૃત્તત્વાદ્દોષ ઇતિ તજ્જન્યત્વેનૈવ પરતસ્ત્વં સ્યાત્ ॥
તસ્માદ્ભ્રમે સ્વત એવ પ્રમાવ્યાવૃત્તં પિત્તીદિકમિવ પ્રમાયામપિ સ્તત એવ ભ્રમવ્યાવૃત્તં ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિકમધિકં વાચ્યમિતિ કિમનેન ॥
એતેન અનિત્યપ્રમાત્વં અપ્રમાકારણતાવ 1 ચ્છેદકરૂપાનવચ્છિન્નકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાવચ્છેદકમ્ । ભ્રમાવૃત્તિકાર્યતાવચ્છેદકત્વાત્ । ઘટત્વવદિત્યાદ્યપિ નિરસ્તમ્ । 2 કાર્યતાવચ્છેદકત્વસ્યૈવ નિરાસાદિતિ ॥
પરતસ્ત્વવાદિનાહીત્યાદિનોક્તપ્રમેયાનઙ્ગીકારે બાદકમાહ -- અન્યથેતિ ॥ સ્વત એવાપ્રમાવ્યાવૃત્તસ્ય જ્ઞાનસાધારાણસ્યાધિકસ્યાનિઙ્ગીકારે વિષયસત્વેનૈવ પરતસ્ત્વસ્વીકાર ઇત્યર્થઃ । ગ્રાહ્યભ્રમોપ્યત્રોપલક્ષ્યઃ । યદ્વા આદ્યપક્ષસ્યાતિફલ્ગુત્વાદ્દ્વિતીયતૃતીયયોરેવાત્ર પૂર્વત્ર ચ દોષોત્કીર્તનમિતિ બોધ્યમ્ -- સ્વત એવેતિ ॥ વિષયસત્વનૈરપક્ષ્યેણેત્યર્થઃ ॥
એવં પ્રમાત્વમાત્રે ઽનુગતકારણદૂષણેન મણ્યુક્તમનુમાનાન્તરમપિ નિરસ્તમિત્યાહ -- એતેનેતિ ॥ અપ્રમેતિ ॥ અપ્રમાકારણતાદોષાદિનિષ્ઠા તદનવચ્છેદકં રૂપં વિશેષ્યનિષ્ઠવિશેષણજ્ઞાત્વાદિકમ્ । તદનવચ્છિન્નકારણતાનિરૂપિતકાર્યતાવચ્છેદકમિત્યર્થઃ ।
1.નવચ્છેદકરૂપાવચ્છન્ન - કું - ચ - ક. 2. ઽ ભ્રમાવૃત્તિઽ ઇત્યધિકં -છ-ક-ખ.
યજ્ઞપત્યક્તવક્રાનુમાનભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 157.
------------------------- ------------- ---------
એતદુક્તં"અન્યથા"ઇત્યાદિના । અનુગતગુણાભાવેપ્યનિત્યપ્રમાત્વસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકત્વે ઘટત્વાદિકં કાર્યતાવચ્છેદકં ન તુ નીલઘટત્વાદિકમિતિ વ્યવસ્થાયોગાદિત્યર્થઃ ।
અનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતગુણભઙ્ગઃ

દૃષ્ટાન્તે દણ્ડત્વાદિકમેવાપ્રમાકારણતાનવચ્છેદકરૂપં બોધ્યમ્ । હેતાવપ્રમાત્વે વ્યભિચારવારણાય ભ્રમાદ્યવૃત્તીતિ ॥
ભ્રમનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગીત્યર્થઃ । નત્યા 1 નિત્યવૃત્તિપ્રમાત્વાદૌ તન્નિરાસાય વિશેષ્યમ્ ॥
આદિપદેન અનિત્યરજતપ્રમાત્વં રજતાપ્રમાકારણતાનવચ્છેદકરૂપાવચ્છિન્નકારમતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાવચ્છેદકં રજતભ્રમાવૃત્તિકાર્યતાવચ્છેદકધર્મત્વાદ્ઘટત્વવદિત્યાદિગ્રહઃ -- કાર્યતેતિ ॥ અનુગતગુણનિરાસેન સ્વાવચ્છિન્ન કાર્યત્વપ્રતિયોગિકકરણાસમ્ભવરૂપબાધકસ્યૈવ ભાવેન બાધકં વિના કાર્યમાત્રવૃત્તિધર્મત્વાત્કાર્યતાવચ્છેદકમિત્યસ્યાસંભવાત્ । તથાચ બાધાસિદ્ધી ઇતિ ભાવઃ ।
રજતાનુમિત્યાદિસાધારણગુણાભાવેન રજતપ્રમાત્વેપિ ન કાર્યતાવચ્છેદકત્વમિતિ જ્ઞેયમ્ ॥
અનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતગુણભઙ્ગઃ

1. ત્યાવૃત્તિ - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 158.
----------------------- -------------- ---------
અથાપિ સ્યાત્ । પ્રમામાત્રાનુગતગુણાભાવેપિ પરતસ્ત્વં સેત્સ્યતિ । ન હ્યનિત્યપ્રમાત્વસ્યોક્તકાર્યતાવચ્છેદકત્વં પરતસ્ત્વમ્ । કિન્તિ તસ્ય સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિ 1 ત્વમ્ । તચ્ચાનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતગુણાભાવેપ્યનનુગતગુણૈરપિ સેત્સ્ત્યતિ ।
તત્ર ચ પ્રમાણં અનિત્યપ્રમાત્વં સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિ સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણત્વાશ્રયમાત્રાનુત્પાદ્યકાર્યમાત્રવૃત્ત્ ઇધર્મત્વાત્ । અપ્રમાત્વવદિત્યનુમાનમ્ ।
યજ્ઞપતિમાશઙ્કતે --- અથાપીતિ ॥ અથાપીત્યાદ્યુક્તમેવ વ્યનક્તિ॥
પ્રમેતિ ॥ ઉક્તેતિ ॥ અપ્રમાકારણતેત્યાદિનોક્તેત્યર્થઃ -- તસ્યેતિ ॥ અનિત્યપ્રમાત્વસ્યેત્યર્થઃ -- સ્વેતિ ॥ સ્વસ્યાનિત્યપ્રમાત્વં ય સ્વાશ્રયસ્તન્માત્રવૃત્તયસ્તદિતરાવૃત્તિત્વે સતિ તદ્વૃત્તયો યે ધર્માઃ જન્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદયસ્તદવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રય એવ વર્તમાનત્વમુક્તકાર્યતાશ્રય 2 એવ વર્તમાનત્વં ઉક્તકાર્યતાશ્રય 2
ત્વવ્યાપ્યત્વમિતિ યાવત્ ॥
તદુક્તમેવ 3 પઞ્ચમાત્રાનુમાનમાહ -- અનિત્યપ્રમાત્વમિતિ ॥ બાધનિરાસાયા નિત્યેતિ ॥ સાધ્યમુક્તાર્થમ્ । સાધ્યહેત્વોઃ સ્વપદં સમભિવ્યાહૃતપરમ્ । એવં ચાનિત્યપ્રમાત્વાશ્રય એવ યો ન વર્તતે ધર્મઃ અનિત્યજ્ઞાનત્વાદિઃ તદવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણાશ્રયો મનસ્સંયોગાદિઃ તન્માત્રાનુત્પાદ્ય કાર્યમનિત્યપ્રમા તન્માત્રવૃત્તિધર્મત્વાદિતિ હેત્વર્થઃ । અનિત્યજ્ઞાનકારણમાત્રાનુત્પાદ્યકાર્યમાત્રવૃત્તિધર્મત્વાદિતિ ફલિતોર્થઃ ॥
1.ધર્મત્વં - છ. 2. એતાવન્નાસ્તિ -- મુ-આ-અ. 3. પઞ્ચમાત્રેતિ નાસ્તિ - કું.
યપક્ત-વનુન-ઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 159.
----------------- ------------- ---------
અનેન સામાન્યકારણમાત્રાનુત્પાદ્યકાર્યમાત્રવૃત્તિ 1 ધર્મત્વરૂપેણ હેતુના સાધ્યમાનં વિશેષકારણજન્યત્વં સર્વપ્રમાનુગતગુણસ્ય બાધિત્વેનાનનુગતગુણજન્યત્વમાદાય પર્યવસ્યતિ ॥
અત્ર ચ સાધ્યે આદ્યં માત્રપદં સ્વતસ્ત્વપક્ષેપ્યનિત્યપ્રમાત્વસ્ય સ્વાધિકદેશવૃત્તિનાનિત્યજ્ઞાનત્વે 2 નાવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રય એવ વર્તમાનત્વાત્સિદ્ધસાધનમિતિ શઙ્કાનિરાસાય । દ્વિતીયં તુ સર્વાસાં પ્રમાણાં ગુણજન્યત્વસિદ્ધ્યર્થમ્ ॥
હેતેરપ્રયોજકતાં નિરસ્યન્ સાધ્યપર્યવસાનપ્રકારમાહ -- અનેનેતિ 3 અનનુગતેતિ ॥ પ્રત્યક્ષપ્રમાહ્યેકૈકાનુગતેત્યપિ યોજ્યમ્ । અન્યથા જન્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદેરવચ્છેદકત્વાયોગેન બાધાપત્તેરિતિ ભાવઃ 3 ॥
સાધ્યે માત્રપદદ્વયં વ્યવચ્છેદાર્થકં ન તુ કાત્સ્નાર્થકમિત્યુપેત્ય દુષણજ્ઞાનસૌકર્યાય વ્યાવર્ત્યં વ્યનક્તિ -- અત્ર ચેતિ ॥
દ્વિતીયમિતિ ॥ 4 અનિત્યપ્રમાત્વં તાદૃશકાર્યતાશ્રય એવ વર્તિ ન ત્વન્યત્રેત્યસ્ય વ્યવચ્છેદાર્થકમાત્રપદેન લાભાત્તસ્ય 5 જન્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાનુમિતિત્વેપમિતિત્વશાબ્દત્વાશ્રયેષુ સર્વત્ર વર્તનં 6 તેષાં સર્વેષાં ગુણજન્યત્વ એવોપપદ્યતે । અન્યથા બાધાત્ । કાત્સ્ન્ર્યાર્થત્વે તુ યત્કિઞ્ચિત્તાદૃશધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયે સર્વત્ર
વર્તિત્વોપપત્યોષ્ટાસિદ્ધેર્વ્યવચ્છેદાર્થં એવ દ્વિતીયોપીતિ ભાવઃ ॥
હેતાવપિ માત્રપદાનિ વ્યવચ્છેદાર્થાનીત્યુપેત્યાનુત્પાદ્યાન્તવિશેષણકુત્યં વક્તુમાહ -- હેતાવિતિ ॥
1.ધર્મપદં નાસ્તિ -ક-છ-ખ. 2. ત્વાવ-ખ. 3.અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ - કું.
4. અનિત્યપ્રમાત્વમિતિ ન -અ. 5. દ-કું. 6.લભ્યતે । અન્યથા -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 160.
----------------------- ------------ ---------
હેતૌ 1 પ્રથમમાત્રપાદાભાવે એતદ્ઘટપટાન્યતરત્વે વ્યભિચારઃ । ઘટત્વપટત્વયોઃ કાર્યતાવચ્છેદકયોરેતદ્ઘટપટાન્યતરત્વાધિકરણમાત્રવૃત્તિત્વાભાવેન સાધ્યાભાવાત્ ।
2 અન્યતરત્વસ્ય ચ સ્વાનુગતકારણાભાવેન કાર્યતાવચ્છેદકત્વાત્ ॥
( અતઃ 3 સ્વાશ્રયમાત્રાવૃત્તિધર્માવચ્છન્નકાર્યત્વપ્રતિયોગિકકારણતાશ્રયમાત્રાનુત્પાદ્યેતિ કાર્યં વિશેષિતમ્ ।
ઘટાપટાન્યતરત્વે સાધ્યસત્વાદેતદિત્યુક્તમ્ । એતદ્ઘટપટાન્યતરત્વે સાધ્યાભાવં વ્યનક્તિ -- કાર્યતેતિ ॥ યયોર્ 4 ઘટત્વપટત્વયોઃ કાર્યતાવચ્છેદકત્વં ન તયોઃ સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિત્વં તતો ઽધિકદેશવૃત્તિત્વાત્ । અન્યતરત્વસ્યાપ્યનુગતકારણા ભાવેન કાર્યતાનુવચ્છેદકત્વાત્ । એવં ચ । 5 સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયવૃત્તિત્વરૂપસાધ્યાભાવાદિત્યર્થઃ । એતેન પ્રથમમાત્રપદસ્યાપિ કૃત્યમુક્તં ધ્યેયમ્ ॥ 7 પ્રથમમાત્રપદં હિત્વા સ્વાશ્રયાવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નેત્યાદેરેવોક્તાવેતદ્ઘટપટાન્યતરત્વસ્ય સ્વાશ્રયવૃત્તિકુડ્યત્વાદિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણતાશ્રયઃ કુડ્યાદ્યસાધારણં તન્માત્રાનુત્પાદ્યં યદેતદ્ઘટપટરૂપં કાર્યં 8 તદ્વૃત્તિત્વેન એતદ્ઘટપટાન્યતરત્વે ઉક્તહેતોઃ સત્વેપિ મૂલોક્તદિશા સાધ્યાભાવેન વ્યભિચારઃ ।
દત્તે તુ માત્રપદે ન દોષઃ । કુડ્યત્વસ્ય એતદ્ઘટપ 9 ટાન્યતરત્વાન્યતરાશ્રયે અવૃત્તિધર્મત્વેપિતદ્વૃત્તિત્વે સતિ તતોધકદેશવૃત્તિધર્મત્વાભાવેન તત્ર હેતોરેવાભાવાત્॥
1. કાર્યમાત્રવૃત્તિત્વાદિત્યેતાવત્યુક્તે -કું. ત્વાદ્યમાત્રપદાભાવે-ક-ખ-ચ-છ. 2. અયં ગ્રન્થઃ-ગ. પુસ્તકે નાસ્તિ. 3. કુણ્ચ્લિતો ગ્રન્થઃનાસ્તિ-ખ-ચ-છ-મુ. 4. યોઃ કાર્ય-કું. 5. અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ-કું 6. એતેનેત્યાહભ્ય ઽઅસિદ્ધિરપ્રસિદ્ધિઽ રિતિપર્યન્તં-અ. પુસ્તકે નાસ્તિ. 7. સ્વાશ્રયમાત્ર-કું. 8. તન્માત્રવૃ-મુ-આ.
ટત્વા - કું અ.
યપક્ત-વનુન-ઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 161.
---------------- ------------ ---------
તેનૈતદ્ઘટપટાન્યાન્યત્વાશ્રયકાર્યસ્ય તદુભયાન્યાન્યત્વાધિકરણમાત્રાવૃત્તિઘટત્વપટત્વાવચ્છિન્નકાર્યત્વપ્રતોયોગિકકારણત્વાશ્રયમાત્રોત્પાદ્યત્વેન હેત્વભાવાન્ન વ્યભિચારઃ ॥
। પ્રથમમાત્રપદાભાવે ) હેતુ 1 સ્તત્ર વર્તતે । અન્યતરત્વાશ્રયાવૃત્તિકુડ્યત્વાદિરૂપધર્માવચ્છિન્ના યા કાર્યતા તત્પ્રતિયોગિકકારણત્વાશ્રયયીભૂતં યત્કુડ્યકારણં તન્માત્રાનુત્પાદ્યે એતદ્ઘટપટરૂપે કાર્યે ઽન્યતરત્વસ્ય વૃત્તેઃ । માત્રપદે દત્તે તુ ન વ્યભિચારઃ ।
યદ્યપ્યત્ર વિવક્ષિતં તન્માત્રાનુત્પાદ્યત્વં તદુત્પાદ્યતે સતિ તતો ઽધિકોત્પાદ્યત્વમ્ । તચ્ચોક્તસ્થલે નાસ્તિ ।
એતદ્ઘટપટાન્યતરત્વસ્ય કુડ્યકારણોતત્પાદ્યત્વે સતિ તતોધિકોત્પાદ્યત્વરૂપતન્માત્રાનુત્પાદ્યત્વસ્ય બાધાત્ । તથાચ
હેત્વાભાવાદેન ન તત્ર વ્યભિચારઃ । તથાપિ તન્માત્રાનુત્પાદ્યત્વં તદિતરાનુત્પાદ્યત્વે સતિ તદુત્પાદ્યત્વરૂપતન્માત્રોત્પાદ્યત્સ્યાભાવ 2 વત્વરૂપ યત્તદનુત્પાદ્યત્વં તદસ્ત્યેવૈતદ્ઘટપટાન્યતરત્વાશ્રયે એતદ્ઘટપટરૂપેર્ઽથ ઇતિ તાવન્માત્રેણ તત્ર હેતુસત્વમુપેત્ય વ્યભિચારે ચોદિતે માત્રપદેન તન્નિરાસઃ ॥

મૂલે તુ પ્રકૃતાભિમતતન્માત્રાનુત્પાદ્યત્વસ્ય તત્રાભાવાત । કુડ્યાદ્યસાધારણકારણેતરેતરેશ્વરજ્ઞાનોત્પાદ્યત્વેન તદિતરાનુત્પાદ્યત્વસ્યાપ્રસિદ્ધ્યા તદભાવસ્ય દુર્ગ્રહત્વાચ્ચ વ્યભિચારચોદના ન યુક્તેત્યરુચ્ચ્યૈવ પ્રથમમાત્રપદસ્યેદં કૃત્યમિત્યાદ્યનુક્ત્વા સ્વાશ્રયમાત્રાવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યત્વપ્રતિયોગિકકારણતાશ્રયમાત્રાનુત્પાદ્યેતિ કાર્યં વિશેષિતમિત્યેવોક્તમ્ ॥
1. અયં ગ્રન્થઃ ગ પુસ્તકે નાસ્તિ. 1. સ્તુત - મુ ક ખ. 2. વરૂપં - મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 162.
----------------------- -------------- ---------
સ્વાશ્રમાત્રાવૃત્તિપદેના 1 ન્યતરત્વાધિકદેશવર્તિનોર્ઘટપટત્વયોરપિ સઙ્ગૃહીતત્વેન તદવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણત્વાશ્રયીભૂતં યદ્ઘટાદિકારણં તન્માત્રોત્પાદ્યે ઘટાદાવ 2 પ્યન્યતરત્વસ્ય વૃત્યા તદનુત્પાદ્યકાર્યમાત્રવૃત્તિત્વરૂપહેત્વભાવાત્ ॥
દ્વિતીયમાત્રપદાભાવે ઽસિદ્ધિઃ । અનિત્યપ્રમાત્વસ્ય સ્વાશ્રયાધિકદેશવૃત્તિનાનિત્યજ્ઞાનત્વેનાવચ્છિન્ના યા કાર્યતા તત્પ્રતોયોગિકકારણત્વાશ્રયો યો મનઃસંયોગાદિઃ તદુત્પાદ્યપ્રમારૂપકાર્યવૃત્તિત્વેન તદનુત્પાદ્યકાર્યવૃત્તિત્વાભાવાત્ । માત્રપદે દત્તે તુ નાસિદ્ધિઃ ।
3 કેચિત્તુ પ્રથમમાત્રપદાભાવે ઇત્યાદિઃ પ્રથમમાત્રપદકૃત્યપરતયાપિ પાઠ ઉપલભ્યત ઇતિ પક્ષે તુ 4 તન્માત્રાનુત્પાદ્યેત્યસ્ય તદિતરાનુત્પાદ્યત્વવિશિષ્ટતદુત્પાદ્યત્વાભાવત્વરૂપત 5 ન્માત્રાનુત્પાદ્યાર્થકત્વેપીહાપ્રસિદ્ધિનિરાસાય તદિતરાનુત્પાદ્યત્વમાત્રં વિવક્ષિણીયમ્ । તચ્ચ ગગનાદૌ પ્રસિદ્ધમિતિ તદભાવ એતદ્ઘટપટાન્યતરત્વાશ્રયકાર્યે ગ્રહીતું શક્ય ઇતિ વ્યભિચારઃ ચોદનોપપાદ્યા અસિદ્ધિરપ્રસિદ્ધિઃ । તથાચ નાસિદ્ધિવરકત્વે દોષ ઇત્યાહુઃ ॥
1.ન્યાન્યત્વાદપિ - કું-ગ. 2. અપિપદં ન -ક-છ. 3. ક્વ-મુ.આ. 4. તદનુ - કું. 5. તદનુ - કું .
યપક્ત-વનુન-ઙ્ગઃ) પ્રમાણ્યવાદઃ પુ - 163.
--------------- ------------- ---------
પ્રમાયા જ્ઞાનસામાન્યકારણોત્પાદ્યત્વેપિ તન્માત્રા 1 નુત્પાદ્યત્વાત્ । તથાત્વે હ્યપ્રમાપિ પ્રમાસ્યાત્ ॥
તૃતીયં માત્રપદં તુ કાર્યાકાર્યવૃત્તિધર્મેષુ વ્યભિચારવરણાયેતિ ચેન્મૈવમ્ ॥
સ્વતસ્ત્વેપ્યનિત્યપ્રમામાત્રવૃત્તિના તત્તત્પ્રમાત્વરૂપેણ ધર્મેણાવચ્છિન્ના યા તત્તત્પ્રગભાવનિરૂપિતા કાર્યતા તદાશ્રયમાત્રવૃત્તિસ્યાનિત્યપ્રમાત્વે સત્વેન સિદ્ધનાધનમ્ ॥
ન ચ પ્રાગભાવસ્યાપિ તત્તત્પ્રાગભાવત્વેન તત્તદ્વ્યક્તિં પ્રતિ ન હેતુતા કિન્તુ પ્રાગભાવત્વેન કાર્યમાત્રં 2 પ્રતિ હેતુતેતિ વાચ્યમ્ । ઉત્પન્નસ્ય 3 ઘટસ્ય સ્વપ્રાગભાવેપ્યન્યપ્રાગભાવ 4 સત્વેન પુનરુત્પત્તિદોષતાદસ્થ્યાત્ ॥
તથાત્વ ઇતિ ॥ તન્માત્રોત્પાદ્યત ઇત્યર્થઃ । કાર્યકાર્યેતિ ॥ 5 પ્રમાત્વાદાવિત્યર્થઃ । અનિત્યજ્ઞાનત્વસ્ય તતો ઽધિકદેશવૃત્તિત્વેન તત્ર સાધ્યાભાવાત્ । પ્રાગભાવનિરૂપીતા પ્રાગભાવનિષ્ઠકારણતાનિરૂપિતા 6 તત્તત્પ્રમાત્વાવચ્છિન્નકાર્યતેત્યર્થઃ ॥
ઉત્પન્નસ્યેતિ ॥ ઘટોત્પત્તિસમવહિતોત્તરક્ષણે તદ્ઘટસામગ્રીસત્વેન તયા તસ્યૈવ ઘટસ્ય પુનરુત્પત્તિપ્રસઙ્ગદોષનિરાસાય હિ પ્રાગભાવે હેતુતોક્તા । પ્રાગભાવત્વેનૈવ હેતુત્વે હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નયત્કિઞ્ચિદ્ધેતિસત્વેપિ કાર્યોત્પત્તિનિયમેન
તાદૃશપ્રાગભાવાન્તરસત્વાત્પુનસ્તદુત્પત્તિદોષો ન પરિહૃત એવ સ્યાદિતિ ન પ્રાગભાવત્વેન હેતુતા કિન્તુ તત્પ્રાગભાવત્વેનેતિ પ્રાગુક્તદોષ એવેતિ ભાવઃ ॥
1. ત્રોત્પાદ્યત્વાભાવાત્ - છ. 2. ત્રહે - ખ-ચ. 3. પટસ્ય -ખ-ચ-ગ. 4. વસ્યસ - ચ-છ. 5. પ્રમેયત્વા - કું-અ. 6. એતત્પ્ર - આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 164.
યદી તુ સિદ્ધસાધનવારણાય સાધ્યે કાર્યતાશબ્દેન ભાવકારણનિરૂપિતા કાર્યતાભિપ્રેતા । તર્હિ સામાન્યકારણમાત્રાનુત્પાદ્યકાર્યમાત્રવૃત્તિત્વહેતોરભાવરૂપવિશેષકારણેનાપ્યુપપત્ત્યાપ્રયોજકતા । તત્તદ્ઘટત્વાદૌ વ્યભિચારશ્ચ ।
ભાવેતિ ॥ ભાવનિષ્ઠકારણાનિરૂપિતેત્યર્થઃ । અપ્રયોજકતેતિ ॥ સામાન્યસામગ્રીમાત્રાનુત્પાદ્ય 1 કાર્યમાત્રાવૃત્તિત્વસ્ય વિશેષકારણજન્યત્વં વિનાનુપપત્ત્યા તદાક્ષેપકત્વેપિ વિશેષકાણ 2 ત્વસ્ય ભાવત્વં વિનાપ્રયોજકૈવેતિ ભાવઃ । તત્તદ્ઘટત્વેતિ ॥ ઘટત્વેન મૃત્પિણ્ડત્વેનૈવ કાર્યકારણભાવો ન તદ્ઘટત્વેન 3 મૃત્પિણ્ડત્વેન હેતુહેતુમદ્ભાવઃ । એકવ્યાક્તિકત્વેન બાધકેન તદ્ઘટત્વસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકત્વાત્ । બાધકં વિના કાર્યમાત્રવૃત્તિધર્મત્વાદિતિ હેતુનૈવ કાર્યતાવચ્છેદકત્વ 4 સાધનાત્ । તથાચ સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તેઃ સ્વસ્ય વાન્યસ્ય વા ધર્મસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકસ્યાભાવેન તદવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિત્વરૂપસાધ્યાભાવે 5 પિ ન સ્વાશ્રયમાત્રાવૃત્તિઘટત્વરૂપધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિક 6 કારણમાત્રાનુત્પાદ્યકાર્યં તદ્ઘટ એવ । સ્વપ્રાગભાવભૂતાધિકકારણજન્યત્વાત્ । તથાચ તન્માત્રવૃત્તિત્વરૂપહેતુસત્વાદ્વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ
॥
1. દ્યેન સ્વકાર્ય - આ. 2. ણસ્ય - મુ-આ. 3 ઽનઽ ઇત્યધિકમસ્તિ-મુ.
4. ત્વાસા-કું. 5. અપિપદં ન -કું. 6. કે-મુ.
યપક્ત-વનુત-ઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 165.
---------------- ------------ -----------
તદ્વારણાય હેતાવપિ કાર્યમાત્રેત્યત્ર કાર્યશબ્દેન ભાવકારણોત્પાદ્યકાર્યવિવક્ષાયાં સ્વતસ્ત્વવાદિનં પ્રત્યસિદ્ધિઃ । પ્રત્યક્ષપ્રમાદાવિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદેર્ગુણસ્ય સત્વાસિદ્ધિઃ ----
યત્સામાન્યન્યાયેન વિશેષયોઃ કાર્યકારણભાવો ન તત્વેન રૂપેણ કિન્તિ સામાન્યેનૈવ । ન ચૈવં તન્મૃત્પિણ્ડત્વેન હેતુહેતુમદ્ભાવાભાવે મૃત્પિણ્ડાન્તરાદેતદ્ઘટોત્પત્તિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । મૃત્પિણ્ડાન્તરે એતદ્ઘટપ્રાગભાવાભાવાદેવ તત ઉત્પત્યપ્રસક્તેઃ । 1 તત્પ્રાગભાવત્વેન હેતુત્વ 2 કલ્પનં પૂર્વોક્તદિશોત્પન્નસ્ય પુનરુત્પત્તિબાધકાદેવેતિ ભાવઃ -- ભાવકારણેતિ ॥ સ્વાધિકરણમાત્રાવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણમાત્રાનુત્પાદ્યભાવકારણકાર્યેત્યુક્તો તાદૃશકારણા 3 દધિકભાવકારણજન્યકાર્યમાત્રવૃત્તિત્વાદિત્યર્થલાભાત્ ।
4 તદ્ઘટત્વાદૌ ચ સ્વપ્રાગભાવરૂપાધિકકારણજન્યકાર્યમાત્રવૃત્તિત્વેનોક્તહેત્વભાવાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ --- અસિદ્ધિરિતિ ॥ અનિત્યત્વપ્રમાત્વવ્યાપ્યીનિત્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદ્યાશ્રયનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતા 5 નુગતગુણાભાવાદનિત્યજ્ઞાનસામાન્યસામગ્રીતો ઽભાવાદિતિ ભાવઃ । અત એવોક્તં રુચિદત્તેનાપિ"સન્દિગ્ધાસિદ્ધે"રિતિ ॥
યત્તૂક્તસ્થલે વ્યભિચારવારણાય યાવત્કાર્યમાત્રવૃત્તિધર્મત્વાદિતિ વિશેષણમ્ । તત્તદ્ઘટત્વાદેશ્ચ તાદૃશૈકકાર્ય 6 માત્રવૃત્તિ 7 ત્વાદિતિ તન્ન । તથાપિ નીલઘટત્વાદૌ વ્યભિચારાનિરાસાત્ ।
1. તત્ત-કું. 2. ત્વાક-કું-આ. 3. ણાધિ-કું. 4. તત્ત-કું. 5. દનુ-આ.
6. માત્રપદં ન -મુ. 7. ધર્મ ઇત્યાધિકં -આ. 8. માત્રપદં ન -અ-આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 166.
----------------------- -------------- ---------
ઇત્યાદિત્વનુપદમેવ નિરસિષ્યતે ॥
યજ્ઞપત્યુક્ત 1 વક્રાનુમાભઙ્ગઃ

એતેન સાધ્યે સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્યનેક 8 માત્રવૃત્તિધર્મેતિ વિશેષણમિતિ નિરસ્તમ્ । અપ્રયોજકત્વવ્યભિચારયોપરિહારાત્ । યજ્ઞયત્યુક્તેરર્વાચીનત્વાન્ન તન્નિરીસો મૂલારૂઢતયા પ્રદર્શિતતઃ ॥
યજ્ઞપત્યુક્ત 3 વક્રાનુમાનભઙ્ગઃ

અથ મતં અનિત્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વમનુમિતિપ્રમાત્વં શાબ્દપ્રમાત્વં ચ કાર્યતાવચ્છેદકમ્ બાધકં વિના કાર્યમાત્રવૃત્તિ 2 ત્વાત્ ઘટત્વવદિતિ પ્રત્યેકમેવ પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
અનિત્યપ્રમાત્વં કાર્યતાવચ્છેદકં બાધકં વિના કાર્યમાત્રવૃત્તિધર્મત્વાત્ ઇતિ મણ્યુક્તાનુમાને પ્રાગલ્ભાદિનોક્તાનુગતગુણપક્ષં નિરસ્ય યજ્ઞપત્યુક્તપ્રમામાત્રાનુગતગુણ 4 માક્ષિપ્યાનુમાનં ચ નિરસ્ય યત્પક્ષધરેણૈવ પક્ષાન્તરમુક્તં"યદ્યપિ યથાશ્રુતં સાધ્યં બાધિતં અનિત્યત્વપ્રમાનુગતહેત્વસિદ્ધેઃ અત એવ સ્વરૂપાસિદ્ધિરપિ તથાપ્યનિત્યપ્રમાત્વમિત્યનેન અનિત્ય 5 પ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદિકમેવ વિવક્ષિતં કાર્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વમેવ સાધ્યં તાદૃશકાર્યમાત્રવૃત્તિધર્મવ્યાપકત્વાદિતિહેતુરિતિ વા સ્મર્તવ્યમિતિ"તદનુરોધેન પ્રમામાત્રાનનુગતગુણપક્ષમાશઙ્કતે -- અથેતિ ॥ 6 મતમિતિ ॥ ઇતિ પ્રયોક્તવ્યિમિત્યન્વયઃ -- બાધકં વિનેતિ ॥ અવચ્છેદકાન્તરોપપન્નકાર્ય 7 તાશ્રયવૃત્તિત્વ 8 સ્વાવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણાસમ્ભવ ઇત્યાદિબાધકં વિનેત્યર્થઃ ॥
1. વક્રપદં ન -ચ-મુ. 2. ધર્મ-છ. 3. વક્રપદં ન -મુ. 4. પક્ષિયમનુમાન -મુ-અ-આ. 5. સાક્ષાત્કારિ-અ-આ. 6.
પ્રથમિતિ પ્ર-મુ-અ-આ. 7. કારણત્વાનાશ્રયવૃત્તિસ્વા-આ. 8. ત્વંસ્વા-કું- આ.
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાસુ પ્રત્યેકાનુગતગુણભઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 167.
----------------------------------- --------- ---------
બાધકં ચ સમાજસ્યાર્થિકત્વમનુગતહેત્વભાવશ્ચ । તેન નીલઘટત્વાદૌ ઘટજ્ઞાનત્વાદૌ ચ ન વ્યભિચારઃ । એતાદૃશપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદિકં પ્રત્યનિત્યપ્રમાત્વસ્ય વ્યાપકત્વમેવ 1 પ્રમાત્વસ્ય પરતસ્ત્વમ્ । એવં ચ તત્તત્પ્રાગભાવનિરૂપિતકાર્યતયા 2 નાર્થાન્તરમ્ ।
ન ચાત્રાપ્યનુગતહેત્વભાવો બાધકઃ ।
નિત્યવૃત્તિત્વાદિ 3 કાર્યતાવચ્છેદકત્વબાધકસ્ય જ્ઞાનત્વાદાવિવ નિલઘટત્વાદાવભાવાત્ । વિશિષ્ટહેતોરપિ તત્ર વ્યભિચાર ઇત્યતો વિવક્ષિતપક્ષધરાદ્યુક્તબાધકશબ્દાર્થોક્ત્યોક્તદોષં નિરાહ -- બાધકં ચેતિ ॥ સમાજસ્ય મેલનસ્ય આર્થિકત્વં અવચ્છેદકાન્તરોપપન્નકાર્યતાશ્રયવૃત્તિત્વમિત્યર્થઃ -- અનુગતેતિ ॥ સ્વાવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકા 4 નુગતહેત્વભાવ ઇત્યર્થઃ -- તેનેતિ ॥ બાધકં વિનેત્યત્ર વિવક્ષિતબાધકાભાવરૂપવિશેષણનેત્યર્થઃ॥
એવં જન્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદેઃ પરતસ્ત્વપ્રપ્તવપ્યનિત્યપ્રમાત્વસ્ય તન્ન પ્રપ્તમિત્યત આહ -- એતાદૃશેતિ॥ પ્રમાત્વસ્ય અનિત્યેતિ યોજ્યમ્ । યદ્વા ઈશ્વરજ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્યાપિ પરતસ્ત્વં પ્રાપ્તમિતિ ભાવેન પ્રમાત્વસ્યેત્યેવોક્તિઃ -- એવં ચેતિ ॥ અનિત્યપ્ર 5 ત્યક્ષત્વાદેઃ કાર્યતાવચ્છેદકત્વેનાનિત્યપ્રમાત્વસ્ય તદ્વ્યાપકત્વે સાધ્યમાને સતીત્યર્થઃ -- બાધક ઇતિ ॥
1. ઽપ્રમાત્વસ્ય ઽઇતિ નાસ્તિ મુ-ચ. 2. તામાદય-છ. 3. રૂપ ઇત્યાધિકં - કું.
4. નુમાનેહ - અ. 5. પ્રમાત્વાદે - આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 168.
----------------------- --------------- ---------
પ્રત્યક્ષપ્રમાયામિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષસ્યાર્થસ્ય ચ અનુમિતિપ્રમાયાં યથાર્થલિઙ્ગપરામર્શસ્ય શાબ્દપ્રમાયાં યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય ચ ગુણ 1 સ્યાનુગમાત્ । ભ્રમેત્વર્થો ઽસન્નિતિ ન હેતુર્ન વા 2 તસ્ય સન્નિકર્ષ ઇતિ ચેદુચ્યતે ।
પ્રત્યક્ષપ્રમામાત્રે ન સન્નિકર્ષોર્થો હેતૂ । શુક્તૌ રૂપ્યભ્રમકાલેપિ 3 તયોઃ સત્વેન શુક્તિત્વેન શુક્તિપ્રમાપ્રસઙ્ગાત્ ।
સ્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતૈકકારણાભાવરૂપબાધતસત્વાદ્બાધકં વિનેત્યુક્તવિશેષણાસિ 4 દ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥
મણ્યાદ્યુક્તમેવાહ -- પ્રત્યક્ષેતિ ॥ અનિત્યેતિ યોજ્યમ્ -- ગુણસ્યેતિ ॥ અન્વયવ્યતિરેકાદિતિ મણ્યુક્તેરિતિ ભાવઃ । સાદૃશ્યજ્ઞાનમુપમિતૌ ગુણ ઇતિ મણ્યુક્તમપ્યત્ર નાનૂદિતમ્ । ઉપમાનસ્યાનુમાનાનતિરેકસ્યાન્યત્ર વ્યક્તત્વાત્ -- સન્નિકર્ષાર્થાવિતિ ॥ અલ્પનિરાસત્વાત્સન્નિકર્ષસ્ય પૂર્વં નિર્દેશઃ ।
યદ્વા"નાસિકાસ્તનયોર્ધ્માર્ઘટો"રિત્યાદિનિર્દેશેન"અલ્પાચ્તરં પૂર્વં"ઇત્યસ્ય પ્રાથિકત્વાદર્ 5 થસ્ય યૌ સન્નિકર્ષાવિતિ ભ્રમનિરાસાયૈવં નિર્દેશાદદોષઃ ।
અન્વયવ્યભિચારમાહ -- શુક્તાવિતિ ॥ તયોઃ શુક્તિરૂપાર્થતત્સન્નિકર્ષયોરિત્યર્થઃ । ઇદન્ત્વેન પ્રમાત્વ 6 સ્ય સત્વાચ્છુક્તિત્વેનેત્યુક્તિઃ ॥ તથાયાનુગતહેત્વભાવરૂપબાધકસ્યૈવ ભાવાદ્બાધકં વિનેત્યસિદ્ધમિતિ ભાવઃ ॥
1. સ્ય ચા -છ. 2. તત્ર-મુ-ચ. 3. અપિપદં નાસ્તિ - છ. 4. દ્ધેરિ- કું .
5. દદોષઃ- અ. 6. સ્યેષ્ટત્વાચ્છુ-મુ. સ્યેષ્ટત્વાદાહ- શુક્તત્વેનેતિ - આ.
7. ઇયં પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ -અ.
પ્રતિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 169.
--------------------- ------------ ----------
દોષઃ પ્રતિબન્ધક ઇતિ ચેત્તર્હ્યાવશ્યકત્વાદ્દોષાભાવાદેવ પ્રમાસ્તુ ।
કિઞ્ચ ષડ્વિધસન્નિકર્ષાન્યતરદ્યોગિપ્રત્યક્ષાદૌ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં ચ તત્તાદૌ નાસ્તિ । તત્ર ચ યોગજધર્મસંસ્કારાદિઃ પ્રત્યાસત્તિશ્ચે 1 ત્તર્હિ ભ્રમેપિ દોષસ્તથા સ્યાત્ ।
મણ્યાદિના દાહાભાવેપિ વહ્નેર્દાહહેતુત્વાભાવવદિહાપ્યહેતુત્વં ન સન્નિકર્ષાદેઃ પ્રાપ્યત ઇતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય નિરાહ -- દોષ ઇતિ ॥ દોષાભાવાદેવેતિ ॥ તસ્ય ચાનિત્યપ્રમામાત્રે ઽનુગતહેતુત્વાત્કિમુક્તસૃષ્ટ્યેતિ ભાવઃ ।
નન્વેવં દાહસ્થલેપિ મણ્યાદ્યભાવ એવ હેતુઃ સ્યાન્ન વહ્નિઃ । અન્વયવ્યતિરેકબલાદ્વહ્નેર્દાહહેતુત્વે સન્નિકર્ષાદેરપ્યસ્તુ હેતુત્વમ્ । સન્નિકર્ષોત્કર્ષેણ પ્રમોત્કર્ષદર્શનાચ્ચેતિ ચેત્ । કિમત્ર સન્નિકર્ષપદેન લૌકિક એવાભિમતોથાલૌકિકપ્રત્યાસત્તિસાધારણં સન્નિકર્ષમાત્રમિતિત 2 કલ્પૌ હૃદિ કૃત્વાઽદ્યે વ્યતિરેકવ્યભિચારમાહ -- કિઞ્ચ ષડ્વિધેતિ ॥ સંયોગસંયુક્તસમાવાયસંયુક્તસમાવેતસમાવાયસમવાય 3 સમવેતસમવાય વિશેષણવિશેષ્યભાવરૂપેત્યર્થઃ । અન્યતરદિત્યસ્ય પ્રાગ્વત્સાધુત્વં ધ્યેયમ્ । યોગિપ્રત્યક્ષાદિવિત્યાદિપદેન સામાન્યજ પ્રત્યક્ષગ્રહઃ । પ્રત્યભિજ્ઞાયામિત્યુપલક્ષણમ્ । સુરભિચન્દનમિત્યાદિપ્રત્યક્ષં ચ ગ્રાહ્યમ્ । તેન
તત્તાદાવિત્યાદિપદેનોપનીતગન્ધાદીગ્રહઃ । દ્વિતીયમાશઙ્ક્યાન્વયવ્યભિચારેણનિરાહ -- તત્ર ચેતિ ॥ સંસ્કારાદિરિત્યાદિપદેન જ્ઞાનસામાન્યયોર્ગ્રહઃ -- તથેતિ ॥ પ્રત્યાસત્તિરિત્યર્થઃ । તથાચ તાદૃશપ્રત્યાસત્તૌ સત્યામપિ તત્ર પ્રમાનુદયાદ્વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ ।
1. દ્ભમે- છ-ગ-ક-ખ-કું. 2. વિકલ્પૌ-અ-આ. 3. સ્વસ - મુ. 4. જન્યપ્ર-આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 170.
------------------------ ------------- -------------
કિઞ્ચ ચક્ષુરાદિવત્કારણત્વેન ધર્મિગ્રાહકમાનાસિદ્ધોર્થઃ સન્નકર્ષેણાન્વયથાસિદ્ધત્વાદતીતાદિવિષયકયોગિપ્રત્યક્ષાદિવસત્વાચ્ચ ન પ્રત્યક્ષપ્રમાહેતુઃ । અન્યથા વર્તમાનવિષયકાનુમિતાવપ્યર્થો હેતુઃ સ્યાત્ ॥
1 અપિ ચ ત્વન્મતે ભ્રમેપિ યસ્મિન્નંશે ભ્રમત્વં તદ્રજતત્વાદિકં વિશેષણં સદેવ । વૈશિષ્ટ્યં ત્વમદપ્યસત્ખ્યાતિભીતસ્ય તવ મતે ન ભાતિ 1 ॥

એવમર્થસ્યાપ્યનન્થાસિદ્ધાન્વયવ્યતિરેકૌ ન સ્તઃ । અન્યથાખ્યાતિવિચારે સુધોક્તરીત્યા ક્વચિદ્વિશેષણાભાવાત્ક્વચિતદ્વિશેષ્યાભાવાદિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ નનુ સન્નકર્ષેણૈવાર્થોન્યથાસિદ્ધશ્ચેચ્ચક્ષુરાદિરપિ તથા સ્યાદિત્યત ઉક્તં ચક્ષુરાદિવદિત્યાદિ ॥ રૂપાદ્યુપલબ્ધયઃ કરણસાધ્યાઃ ક્રિયાત્વાત્ છિદિક્રિયાવદિત્યનુમાનેન સિધ્યચ્ચક્ષુરાદિકં કરણત્વેનૈવ સિદ્ધમ્ । નત્વર્થ ઇત વૈષમ્યમિતિ ભાવઃ--- અતીતેતિ ॥ અતીતાનાગતવિષયકે યોગિપ્રત્યક્ષે સામાન્યજપ્રત્યક્ષે ચેત્યર્થઃ -- અન્યથેતિ ॥ ઉક્તદિશાન્યથાસિદ્ધ્યકલ્પન ઇત્યર્થ॥
અન્વયવ્યભિચારાચ્ચાર્થો ન હેતુરિતિ ભાવેનાહ -- અપિચેતિ ॥ સદેવેતિ ॥ તથા ચ તત્રાન્વયવ્યભિચારાન્નાર્થઃ પ્રમાયાં હેતુરિતિ ભાવઃ । નનુ વૈશિષ્ટ્યાંશ એવ ભ્રમત્વમ્ । તચ્ચાસદેવ । અતો ન વ્યભિચાર ઇત્યત આહ -- વૈશિષ્ટ્યં ત્વિતિ ॥ તવેતિ ॥ મણિકૃત ઇત્યર્થઃ ॥
પ્રદિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 171.
---------------------- --------- ----------
કિઞ્ચ ત્વન્મતે પ્રત્યક્ષપ્રમાયામપિ વિશેષણજ્ઞાનમેવ હેતુર્ન તુ વિશેષણમ્ । વિશેષ્યં તુ ભ્રમે 1 સદેવ ॥
નનુ તથાપિ લૌકિકપ્રત્યક્ષપ્રમાયાં વૈશિષ્ટ્યરૂપોર્થો ઽગુણઃ ॥
એતેન"ભ્રમે ત્વર્થો ઽસન્નિતિ ન હેતુઃ"ઇતિ પ્રાગુક્તં પ્રત્યુક્તમ્ ॥
2 નનુ વિશેષણમન્યત્ર સદપિ પુરતો ઽસદેવેતિ ચેત્તર્હિ વિશેષણમર્થશ્ચેદસમ્ભવિ । વિશેષ્યં ચેદ્યવ્યભિચારીત્યાહ -- કિઞ્ચત્વન્મત ઇત્યાદિના ॥ સદેવેતિ ॥ તથાચ શુક્તિપ્રમાસ્યાત્ । નાસ્તિ ચ સા અતો ન વિશેષ્યરૂપોર્થઃ પ્રમાયાં ગુણતયા હેતુરિતિ ભાવઃ ॥
3 ।નનુ મણિકૃન્મતે વૈશિષ્ટ્યરૂ 4 પાર્થ એવ પ્રમારૂપજન્યપ્રત્યક્ષમાત્રે ગુણોસ્તુ । ભ્રમે ચ વૈશિષ્ટ્યરૂપોર્થઃ પુરતો ઽસન્નિતિ તસ્ય ભ્રમા 5 હેતુતયા ભ્રાન્તેઃ પ્રમાત્વાનાપત્તિઃ । અન્યત્ર સત્વેન ભ્રાન્તૌ ભાનોપપ 6 ત્તેશ્ચેતિ ચેન્ન । યત્ર 7 ક ચ ન સત્વમાત્રેણ તદ્ગોચરજન્યપ્રત્યક્ષં પ્રત્યનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વક્ષણ 8 વૃત્તિત્વાભાવેન હેતુ 9 ત્વાનિર્ધારણાત્પુરતો ઽસત્વેનાહેતુત્વસ્ય સન્નિકર્ષાભાવેનોપપત્યા પુરતસ્સત્વસ્ય સન્નિકર્ 10 ષ એવોપયોગેન 11 સર્વથાપિ 12 તદહેતુત્વસ્યૈવ 13 ન્યાય્યત્વાચ્ચેતિ ધ્યેયમ્॥
ર14 પ્રાચાં મતમાશઙ્કતે --નન્વિતિ ॥ ઉક્તત્વાદિતિ ॥ ચક્ષુરાદિવદિત્યાદિના ગ્રન્થનેત્યર્થઃ । 15 વૈશિષ્ટ્યરૂપોર્થોર્થપદેન ન વિવક્ષિતું શક્યઃ । કિન્તુ વિશેષણં વિશેષ્યં વા 15 । 16 તચ્ચાન્વયવ્યભિચારાન્ન પ્રમાયાં
હેતુરિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥
1.પિ-ગ-ક-ચ-છ. 2.અર્થો હેતુરિત્યર્ત્રાથપદેન કિં વિશેષણમભિહિતમથ વિશેષ્યં તદુભયવૈશિષ્ટ્યં વા આદ્યદ્વિતીયૌ પ્રત્યાહ - અ. 3. । અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ - અ. 4. પોર્થ-કું-અ-આ. 5. મહે-મુ. 6.ત્તિશ્ચ-કું -આ. 7.ચિત્સ-મુ, કુત્રચિત્સ-આ. 8.વર્તિ-કું-અ. 9.તા નિવારણાત્ । પુ,-મુ-આ. 10. ર્ષોપ-મુ-આ. 11. સર્વત્રાપિ-આ. 12. પ્યર્થાહે -મુ-આ. 13.
સ્યન્યા-મુ-સ્યૈવ સત્વાચ્ચે-આ. 14. તૃતીયં શઙ્કતે - અ. 15. ઇયં પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ -અ. 16. તભ્રમે અન્વયવ્યભિચારાચ્ચ નાર્થઃપ્રમાણં હેતુરિતિ ભાવેનાહ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 172.
ભ્રમે તુ ચિરન્તનમતે ઽસદપિ વૈશિષ્ટ્યં સદુપરક્તત્વેન ભાતીતિ ચેન્ન । અર્થો ન હેતુરિત્યુક્તત્વાત્ ॥
કિઞ્ચ યદ્વૈશિષ્ટ્યમસત્ ન તદંશે ત્વન્મતે બાધસ્તત્પ્રયુક્તભ્રમત્વં વા સમ્ભવતિ। ત્વન્મતે ઽસતો ઽભાવવિરહાત્મત્વરૂપપ્રતિયોગિત્વાભાવેન સ્વપ્રતિયોગિકાભાવપ્રમારૂપબાધાયોગાત્ । યત્ર તુ રજતત્વાંશે 1 તે સમ્ભવતઃ ન તદસદિતિ નાર્થો ભ્રમવ્યાવૃત્તો હેતુઃ। એવં બાષ્પે ધૂમભ્રમેણોત્પન્નાયાં યાદૃશચ્છિકસંવાદેન પ્રમાયામનુમિતૌ ન યથાર્થલિઙ્ગપરામર્શોસ્તિ ।
યદિતિ 2 ભિન્નં પદં -- ત્વન્મતે ॥ પ્રાચીનતાર્કિકમતે -- સ્વપ્રયોગિકેતિ ॥ પ્રા માણિકસ્ય ઘટાદેરેવાત્યન્તાભાવોપગમેનાપ્રામાણિકાત્યન્તાભાવાનઙ્ગીકારાત્ । તદનઙ્ગીકારે હેતુરભાવવિરહેત્યાદિ । બાધાયોગાદિત્યુક્ત્યા તત્પ્રયુક્તભ્રમત્વસ્યપ્યયોગ ઉક્તપ્રાય ઇતિ ભાવઃ । ત ઇતિ ॥ 3 બાધભ્રમત્વે ઇત્યર્થઃ । ઉક્તરૂરૂપબાધયોગાદેવ તત્પ્રયુક્તભ્રમત્વં ચ સમ્ભવતીતિ ભાવઃ । પ્રત્યક્ષપ્રમાયામવગતગુણાસમ્ભવમુક્ત્વા"દૃશ્યતે ચ યાદૃચ્છિકસંવાદિના ગુણાભાવોપિ 4 પ્રમાજનકત્વં"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાં વિવૃણ્વન્નનુમિતાવપિ પ્રાગુક્તાનુગતગુણં નિરાહ -- એવમિત્યાદિના ॥
1.તત્સં-છ. 2. ન્નપ-આ-કું. 3. બાધભ્રમત્વ ઇત્યર્થઽ ઇતિ નાસ્તિ-આ. ભ્રમાજ-અ.
પ્રદિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 173.
---------------------- ----------- -----------
નચેશ્વરે સોસ્તીતિ વાચ્યમ્ । ઉક્તરીત્યા દોષજન્યત્વસ્યાપિ સત્વેન ભ્રમત્વસ્યાપ્યાપત્તેઃ । ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય સત્ય 1 પરામર્શત્વેન કારણ્ત્વ 2 કલ્પનસ્ય પરતસ્ત્વસિદ્ધ્યધીનાન્યોન્યાશ્રયાચ્ચ । ભ્રમઘટાદિસાધારણેનોપાદનાદ્યપરોક્ષજ્ઞાનત્વેન કારણત્વે 3 ચ તસ્ય ન ગુણતા । અન્યથાસ્મદાદિનિષ્ઠાનાં સંશયપ્રત્યક્ષાનુમિતિ નિર્વિકલ્પકાનાં યથાક્રમમીશ્વરનિષ્ઠૈર્વિશેષદર્શનલિઙ્ગપરામર્શવાક્યાર્થજ્ઞાન ------------
નનુ સમાનાધિકરણસ્ય તસ્ય તત્રાભાવેપિ કાર્યમાત્રં પ્રતિકારણસ્યેશ્વરીયજ્ઞાનસ્ય સલ્લિઙ્ગવિષયકસ્ય તત્રાપિ સત્વમસ્તિ સામાનાધિકરણ્યસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ । અતો ન વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય નિરાહ - નચેતિ । દોષેતિ ॥ અસ્મદી 5 યાસલ્લિઙ્ગપરામર્શરૂપેત્યર્થઃ ।
ઈશ્વરજ્ઞાનમપિ કિં સલ્લિઙ્ગપરામર્શત્વેન હેતુરુતોપાદાનાદિજ્ઞાનત્વેન । આદ્યે દોષમાહ -- ઈશ્વરેતિ ॥ અન્ત્યે તુ ન તસ્ય ગુણત્વેન હેતુત્વમ્ । તથાત્વે ભ્રમસ્યાપિ ગુણજન્યતાપત્તિરિતિ ભાવેનાહ -- ભ્રમેતિ ॥ ભ્રમસાધારણેન ઘટાદિસાધારણેનેત્યર્થઃ । ઉપાદાનાદિપ્રત્યક્ષત્વેન હેતુતેત્યુપપાદનાય ઘટાદીત્યુક્તિઃ । વિપક્ષે ઽનષ્ટપ્રસઙ્ગદ્યોતનાય ભ્રમેત્યુક્તિઃ । અતિપ્રસઙ્ગાન્તરાણ્યાહ -- અન્યથેતિ ॥ તેનાપિ રૂપેણ હેતોસ્સલ્લિઙ્ગવિષયકત્વમાત્રેણ ગુણત્વ ઇત્યર્થઃ ।
1. લિઙ્ગપરા - મુ-ચ. 2. ત્વસ્ય - કું-ક-ગ-છ-ખ. 3. ન તસ્ય ગુણતા - મુ-ગ-ક-ચ. 4. શાબ્દજ્ઞાનનિર્વિ- ગ. 5. યસલ્લિં - મુ-આ. ઽઅસ્મદીયેતિ નાસ્તિ"અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 174.
------------------------ -------------- ----------
-- વિશેષજ્ઞાનર્જન્યત્વાદ્યથાક્રમં નિશ્ચયત્વાનુમિતિત્વશાબ્દજ્ઞાનત્વસવિકલ્પકત્વાનિ સ્યુઃ ।
અપિચૈવં વ્યધિકરણસ્ય 1 પરામર્શસ્ય ગુણત્વે દોષત્વમપિ તસ્યૈવ 2 સ્યાત્ । સામાનાધિકરણ્યસ્યાપ્રયોજકત્વાત્ । તથાચાભાસાનુમિતિમૂલત્વેન નિત્યભ્રમઃ સિદ્ધ્યેત્ । કિઞ્ચૈવં સતિ સ્થાણૌ કરાદિવિપર્યયજન્યસ્ય પુરૂષત્વભ્રમસ્યેશ્વરનષ્ઠયા વક્રકોટરત્વાદિપ્રમયા જન્યત્વાત્સ્થાણુપ્રમાત્વં સ્યાત્ ।
યેન કેનાપિ રૂપેણ હેતોરપીશ્વરજ્ઞાનસ્ય ગુણત્વકલ્પનેતિપ્રસઙ્ગાન્તરં ચાહ -- અપિચેતિ । એવમિત્યસ્ય વ્યક્તીકરણં વ્યધિકરણસ્યેત્યાદિ ।

નિત્યભ્રમ ઇતિ ॥ નનુ સતિ સમ્ભવે ત્યાગાયોગાત્તત્ર સમમાનાધિકરણ 3 એવાસલ્લઙ્ગપરામર્શરૂપદોષ સમ્ભવાન્ન વ્યધિકરણદોષકલ્પનેતિ ચેન્ન । ગન્ધ 5 પ્રગભાવાવચ્છિન્નો ઘટો ગન્ધવાન્ પૃથિવીત્વાદિત્યાદા 6 એવાભાસાનુમિતૌ સમાનાધિકરણદોષાસમ્ભવે વ્યધિકરણસ્યૈવ 7 કલ્પ્યત્વે ઽનુગતિલાભાલાય સર્વત્ર દોષત્વકલ્પનૌચિત્યાદિતિ ભાવઃ ।
નનુ ગુણે સમાનાધિકરણ્યમપ્રયોજ્યકમ્ । દોષે તુ તન્નિયમઃ પ્રયોજકઃ । ગન્ધપ્રાગભાવાવચ્છિન્ન ઇત્યાદૌ 8 બાધિતત્વપ્રમાદિરેવ કશ્ચિત્કલ્પ્યત ઇત્યત આહ -- કિઞ્ચેવે સતીતિ ॥ વ્યધિકરણસ્યાપિ ગુણસ્ય હેતુત્વે સતીત્યર્થઃ ।
સ્થાણુપ્રમાત્વમિતિ ॥ ન ચ સમાનાધિકરણો દોષઃ પ્રબલ ઇતિ શઙ્ક્યમ્ ।
1. પરામર્શસ્યેતિ -નાસ્તિ - કું. 2. તવેત્યાધિકં-ક-. 3. ણસ્યેવાસલ્લિં -કં.
4. ષસ્ય સં--કું. 5. નાયં પ્રાગ-અ. 6. વભાવાનુ- આ. 7 દોષત્વકલ્પનૌ- અ. 8. બાધિતત્વ ઇતિ નાસ્તિ -આ.
પ્રદિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 175.
---------------------- ------------- ----------
નનુ તર્હ્યનુમિતિસમાનાધિકરણં વસ્તુતઃસાધ્યવ્યાપ્યવતઃ પક્ષસ્ય વ્યાપ્યવત્વેન જ્ઞાનં ગુણોસ્ત્વિતિ ચોન્મૈવમ્ । લાઘવેન વસ્તુતઃ સાધ્યવત્પક્ષસ્ય જ્ઞાનેનૈવ પ્રમાત્વસમ્ભવાત્ । સ ચ વિષયસત્વોપહિતત્વાન્ન ગુણ ઇત્યુક્તમ્ ।
કિઞ્ચ 1 પ્રાગભાવાવચ્છિન્નો ઘટો ગન્ધવાન્ પૃથિવીત્યાદિનુમાને વસ્તુતો ઽનેકતર્તૃકે લાઘવ-----
યાદૃચ્છિકસંવાદિનિ પ્રમાનુદયાપાતાત્ । ન ચારોપે સતિ નિમિત્તાનુસણમિતિ ન્યાયેન તત્ર 2 પ્રમાત્વાદૃષ્ટ્યા ન વિશેષપ્રમાત્વેનેશ્વરજ્ઞાનં હેતુરિતિ યુક્તમ્ । પ્રામાણ્યસિય સ્વતસ્ત્વે નાપ્યુપપત્ત્યા ઈશ્વરજ્ઞાનસ્યાપ્યનુમિતિપ્રમાયાં ન ગુણત્વેન હેતુત્વમિતિ સુવચત્વાદિતિ ભાવઃ ।
એવં યાદૃચ્છિકસંવાદિનિ પૂર્વોક્તગુણવ્યભિચારમુક્ત્વા 3 તત્સ્થૈર્યાય વ્યધિકરણસ્ય ગુણત્વમનેકદોષોક્ત્યા નિરસ્યેદાનીં પ્રકારાન્તરેણ તત્ર ગુણવ્યભિચારાભાવમાશઙ્ક્ય દોષાન્તરમાહ ॥ નન્વિત્યાદિના ॥ યાદૃચ્છિકસંવાદિનિ ધૂમાભાવેપિ વહ્નિવ્યાપ્યસ્યાલોકાદેઃ સત્વેન તાદૃશે 4 પક્ષે બાષ્પે ધૂમજ્ઞાનં વ્યાપ્યવત્વજ્ઞાનં ભવતીતિ ન તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ -- વસ્તુત ઇતિ ॥ વસ્તુતઃ સાધ્યવાન 5 યઃ તાદૃશપક્ષજ્ઞાનનૈવેત્યર્થઃ -- સ ચેતિ ॥ ઉક્તરૂપપક્ષસ્ય જ્ઞાનમિત્યર્થઃ । તચ્ચેતિ વક્તવ્યે વિધેયગુણા 6 પેક્ષયા પુલ્લિઙ્ગપ્રયોગઃ ।
ઉક્તરૂપગુણસ્યાન્વયવ્યભિચારં ચાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ અનેકેતિ ॥
1. ગન્ધપ્રા-ગ-ખ-ચ-છ-ક. 2. તત્પ્ર-મુ-અ. 3. ત્સૌકર્યા-મુ. 4. દોષાન્તરપ-અ. 5. યઃ ઇતિ નાસ્તિ-કું-અ. 6.ણપદાપે-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ચ્વમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 176.
----------------------- ---------------- ----------
-તર્કાનુગ્રહાદેકકર્તૃકત્વનષયાનુમાનેચોક્તગુણસદ્ભાવાત્પ્રમા જ્ઞાયેત ।
ન ચ બાધા 1 ભાવસહકૃતસત્યપરામર્શાદિર્ગુણ ઇતિ વાચ્યમ્ । આવશ્યકત્વાદ્બાધા 2 ભાવેનૈવ પ્રમાત્વસમ્ભવેન ગુણસ્ય હેતુત્વાસિદ્ધેઃ ।
પ્રસાદઃ સકર્તુકઃ કાર્યત્વાત્ ઘટવદિત્ય 3 નુમાન ઇત્યર્થઃ -- ઉક્તેતિ ॥ વસ્તુતઃ સાધ્યવ્યાપ્યવત ઇત્યાદિનોક્તેત્યર્થઃ ।
એતેન પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છેદેન જ્ઞાપ્યવતિ પક્ષે લિઙ્ગજ્ઞાનં ગુણ ઇતિ રુચિદત્તોક્તં નિરસ્તમ્ । વસ્તુતોનેકકર્તૃકૈત્યાદિનોક્તદોષાનતિલઙ્ઘનાત્ । લાઘવેન વસ્તુતો જ્ઞાપ્યવત્પક્ષસ્ય જ્ઞાનેનૈવ પ્રમાત્વસમ્ભવાત્ । તસ્ય ચ વિષયસત્વોપહિતત્વેનાગુણત્વાત્ ।
એતેનૈવ પક્ષતાવચ્છેદકાવિરોધિસાધ્યકાનુમિતિપ્રમાયાં યથાર્થલિઙ્ગપરામર્શો ગુણ ઇતિ પક્ષધરોક્તમપિ પ્રત્યુક્તમ્ । ગન્ધપ્રાગભાવેત્યુક્તસ્થલે ત્વદુક્તગુણે સત્યપિ પક્ષતાવચ્છેદકાવિરોધિસાધ્યપ્રમાયા અનુસત્વોપાહિતત્વાત્ । ઘનગર્જિતસ્થલેન વ્યભિચારાચ્ચ ।"દૃશ્યતે ચ યાદૃચ્છિકસંવાદિનો ઽનાપ્તવાક્યસ્ય ગુણાભાવેપિ યથાર્થજ્ઞાનજનકત્વં"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાવાક્યં વિવૃણ્વાનઃ પ્રાગુક્તં શાબ્દપ્રમાયામપ્યનુગતગુણં નિરાહ -- એવમિતિ ॥ ઘટોસ્તીતિ વક્તવ્યે પ્રમાદાદિના પટસ્તીત્યુક્તવાક્યમાદિપદાર્થઃ ॥
1. ધકા-ક-છથ. 2. ધકા-ક.ચ. 3. ત્યાદ્યનુ-આ. 4. એવપ-આ.
પ્રદિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 177.
----------------- -------------- ------------
એવં વિપ્રલમ્ભકાદિવાક્યજન્યાયાં શુકાદિવાક્યજન્યાયાં ચ યાદૃશચ્છિકસંવાદેન પ્રમાયાં ન યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનમસ્તિ । 1 ન ચ તત્રાપીશ્વરે તદસ્તીતિ શઙ્ક્યમ્ । વ્યધિકરણજન્યત્વેન પ્રમાત્વવત્સમાનાધિકરણદોષજન્યત્વેનાપ્રમાત્વં ચ સ્યાદિત્યાદ્યતિપ્રસઙ્ગાત્ 1 । કિઞ્ચ તદ્ધિ ન સાક્ષાચ્છાબ્દપ્રમાજનકમ્ । વક્તૃનિષ્ઠે તસ્મિંશ્ચિરધ્વસ્તેપિ શ્રોતરિ પ્રમોત્પત્તેઃ । વક્તૃનિષ્ઠે વાક્યરચનાદ્વારા । રચનાયાં ચ ન તત્કરણમ્ । શુક 2 બાલાદીનામિવ તાદૃશપદાવલીજ્ઞાનમાત્રેણ તદુપપત્તેઃ ।
નનુ તદ્વાક્યે તાદૃશગુણાભાવેપિ 3 તજ્જાતીયે વાક્યાન્તરે ઽસ્તીત્યતસ્તત્રાપિ તસ્ય ન હેતુત્વમિત્યાહ -કિઞ્ચેતિ ॥ ચિરધ્વસ્તેપિ તસ્મિન્નિતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ॥
નનુ કાર્યમાત્રં પ્રતિ કારણીભૂતમીશ્વરજ્ઞાનમેવ યથાર્થવાક્યાર્થ 4 જ્ઞાનરૂપં સદ્રચનાદ્વારા પ્રમાં પ્રતિ દુણત્વેન કારણત્વમસ્તુ । અતો ન યાદૃચ્છિકપ્રમાયાં વ્યભિચારઃ । નાપિ તેન વિના વાક્યયરચનોપપત્તિઃ । તસ્ય કાર્યમાત્રં પ્રતિ હેતુત્વેન રચનાયાં તજ્જન્યપ્રમાયાં ચ હેતુત્વાત્ । શુકાદિવાક્યજન્યપ્રમાયામપીશ્વરીયપ્રમામાદાયૈવ ન વ્યભિચાર ઇતિ તદીયવ્યાખ્યા 5 ત્રુક્તેઃ ।"
ભ્રાન્તપ્રતારકવાક્યે 6 શુકાદિવાક્યે ચેશ્વરસ્યૈવ યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનં જનકં"ઇતિ મણ્યુક્તેરિતિ ભાવેન શઙ્કતે ।
1. અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ-કું-ગ-ખ-ક-છ. 2. વાક્યાદી -કું. 3."યથાર્થજ્ઞાનજનકત્વં ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાં વિવૃણ્વાનઃ"ઇત્યાધકમસ્તિ-આ. 4. જ્ઞાનપદં ન -આ. 5. ભિન્નં પદં-મુ. 6. શુકાદિવાક્યેચેતિ નાસ્તિ - આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 178.
------------------------ ------------- --------
ન ચ તત્રાપીશ્વરનિષ્ઠં યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનં રચનાદ્વારા હેતુરિતિ વાચ્યમ્ । તસ્ય જ્ઞાનસામાન્યં ભ્રમં ચ પ્રતીવોપાદાનાપરોક્ષત્વેનૈવ હેતુતયા પ્રમાં પ્રત્યસાધારણ્યાભાવાત્ । અન્યથોક્તાતિપ્રસઙ્ગાત્ ।
વિસંવાદિશુકાદિવાક્યરચનાહેતુત્વેન ભ્રમોપિ કલ્પ્યત ઇતિ નિત્યપ્રમાવન્નિત્યભ્રમપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
નનુ શાબ્દપ્રમાયાં યોગ્યતા તત્પ્રમા વા ગુણઃ । ન ચ સર્વત્ર પ્રમાણવાક્યે ઽસ્તીતિ ચેન્ન।મદિષ્ટવેદાપૌરુષેયત્વાવિરોધિનસ્ત્વદિષ્ટેશ્વરસિદ્ધિવિરોધિનશ્ચૈવંવિધગુણજન્યત્વસ્ય સાધનેર્ઽથાન્તરાત્ ॥
ન ચ તત્રાપીતિ ॥ યાદૃચ્છિકસંવાદિન્યામપીત્યર્થઃ-- ઉક્તેતિ ॥ અન્યથાસ્માદાદીત્યાદિનોક્તેત્યર્થઃ ॥
"વયન્તુ બ્રૂમઃ"ઇત્યુપક્રમસ્ય"1 શાબ્દપ્રમાયાં વક્તુર્યથાર્યવાક્યાર્થજ્ઞાનં ન ગુણઃ । કિન્તુ યોગ્યત્વાદિકં યથાર્થતજ્જ્ઞાનં વેતિ
મણ્યુ 2 ક્તં પક્ષાન્તરમાશઙ્કતે ॥ નન્વિતિ ॥ યોગ્યતા સ્વરૂપસતી ન હેતુરતો ન ગુણઃ ઇત્યસ્તત્પ્રમા 3 વેત્યુક્તમ્ - ત્વદિષ્ટેતિ ॥
"પ્રમાયાઃ પરતન્ત્રાત્સર્ગપ્રલયસમ્ભવાત્ ।

તદન્યસ્મિન્નનાશ્વાસાન્નવિધાન્તરસમ્ભવઃ ॥"
ઇતિ કુસુમાઞ્જલ્યુક્ત્યા પ્રામાણ્યપરતસ્ત્વસ્યેશ્વરસિધ્યર્થત્વોપગમા 4 દ્યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય ગુણત્વસ્ય એવ પક્ષે વેદે તાદૃશયથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાન 5 નવત્વેને 6 શ્વરસિદ્ધેરિત ભાવઃ ॥
1. શબ્દ- મુ-અ. 2. ક્તપ-કુ-આ. 3. ચેત્યુ-અ-આ. 4. દિતિ ભાવઃ। નનુ-અ.
5. નત્વેને-મુ. 6. શજ્ઞાનત્વેને-આ.
પ્રદિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 179.
---------------------- ------------- ----------
કિઞ્ચ યોગ્યતા 1 કિં શબ્દપ્રતિપાદ્યસ્ય સંસર્ગસ્ય સત્વં કિં વા સંસર્ગસત્વાવિનાભૂતં ધર્માન્તરમ્ ॥
નાદ્યઃ । શાબ્દપ્રમાયાં શાબ્દપ્રમાયા વા તદ્વિષયસ્ય વાજનકત્વાત્ । વિષયત્વસ્ય પ્રમાત્વાન્તર્ગતત્વેન તદ્ધેતુત્વાયોગાચ્ચ । 2 પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાસ્વપિ 3 નિયતવિષયસત્વસ્ય સદ્ભાવેન ત્વદુક્તસ્ય શાબ્દા 4 સાધારણ્યસ્યાયોગાચ્ચ । અપ્રમાયામપિ વિષયસત્વસ્યૈવ દોષત્વાપાતાચ્ચ 2 ।
નનુ"ન વૈદિકપ્રમાયા ગુણજન્યત્વેનેશ્વરસિદ્ધિઃ"ઇતિ મણિકુદુક્તેરેતન્મતે હેત્વન્તરેણા 5 સ્ત્વીશ્વરસિદ્ધિરિત્યત આહ-- કિઞ્ચેતિ ॥"વાક્યાર્થાબાધો યોગ્યતા"ઇતીહૈવ પ્રામાણ્યવાદે મણ્યુક્તેરાદ્યઃ કલ્પઃ । યોગ્યતા 6 બાધોક્ત્યનુરોધેનાન્ત્યઃ -- ધર્માન્તરમિતિ ॥ અન્ત્યે ઽતીતાદિસાધારણ્યા 7 દિતિ ભાવઃ । 8 તદ્ધેતુત્વાયોગાચ્ચેતિ ॥ આત્માશ્રયાદિતિ ભાવઃ 8 -- વિષયસત્વસ્યૈવેતિ ॥ ગુણવિરોધિન એવ દોષત્વાદનુગતિસમ્ભવાચ્ચ । તથાચ ભ્રમે 9ઽસતોપિ ભાનં ત્વયાપિ સ્વીકાર્યમ્ । અન્યથા ભ્રમત્વમેવ ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ શુકબાલાદિવાક્યજન્યપ્રમાયામન્યસ્ય પ્રમાત્વપ્રયોજકસ્યાભાવાદનન્યગત્યા વિષયસત્વરૂપાપિ 10 યોગ્યતૈવ ગુણઃ ઇત્યેવ વાચ્યમિત્યત આહ - આવશ્યકેનેતિ॥
1. કિં શબ્દો ન -છ. 2. અયં ગ્રન્થો નાસ્તિ-ખ. 3. નિયતપદં નાસ્તિ -ચ-છ.
4. બ્દપ્રમાસા-મુ-ચ. 5. ણેશ્વર -આ. 6. વાદો-કું. 7. અભાવેત્યાધિકમસ્તિ-કું. 8. ઇયં પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ-અ. 9. પ્યસ-મુ-અ. 10.અપિપદં ન -આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 180.
------------------------ -------------- ----------
આવશ્યકેન નિર્દેષત્વેનૈવ પ્રમાત્વોપપત્તેશ્ચ ॥
નાન્ત્યઃ । ત્વયા હ્યેકપદાર્થસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વ 1 પ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવો વા એકપદાર્થસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવ-
વચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વં વા યોગ્યતેત્યુક્તમ્ ॥
વક્તુર્2 ભ્રમવિપ્રવમ્ભાદિદોષ 3 ભાવે યોગ્યતાયા અપ્યભાવેન તદર્થં તસ્યાપેક્ષણિયત્વેનાવશ્યકત્વમિતિ ભાવઃ । યોગ્યતાવાદોક્તમાહ --એકેતિ ॥
જલેન સિઞ્ચતીત્યાદૌ સેકરૂપ 4 એકોયઃ પદાર્થઃ તત્સંસર્ગે ઽપરપદાર્થભૂતજલનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વપ્રકારિકા 6 યા પ્રમા । તદ્વિશે 7 ષ્યત્વાભાવોસ્તીતિ તદ્યોગ્યવાક્યમ્ । વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યાદૌ 8 તુ
સેકનિરૂપિતસંસર્ગે વહ્નિનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી સેકસંસર્ગ ઇતિ પ્રમિત્યુદયેન તત્રાપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વપ્રકારકપ્રમાવિશેષ્યત્વમેવાસ્તીતિ તદયોગ્યવાક્યમ્ । અતો નાવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્તી । અત્ર આકાશે શબ્દ ઇતિ યોગ્યવાક્યે શબ્દનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વપ્રમાવિશેષ્યત્વમવૃત્તિપદાર્થે આકાશે ઽસ્તીત્યવ્યાપ્તિનિરાસાય એક 9 પદાર્થ ઇત્યનુક્ત્વા એતપદાર્થસંસર્ગ ઇત્યુક્તમ્ । આકાશસંસર્ગસ્તુ ન તથેતિ ન દોષઃ । અપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાભાવ ઇત્યેવ પૂર્તૌ તાદૃશપ્રતિયોગિત્વપ્રમાવિશેષ્યત્વં પ્રતિબન્ધકમિતિ મતાવષ્ટમ્ભેન તત્પ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવ ઇત્યન્તમુક્તમિત્યાહુઃ ॥
1. પ્રાકરકપ્રમા - મુ. ચ. 2. ક્તૃભ્ર. મુ-અ. 3. ષાભા-આ. 4. પોયઃ-કું.
5. સેકપદં નાસ્તિ -અ-આ. 6. યાઃ પ્રમાત્વાત્ - તદ્ધિ-આ. 7. ષ્યાભાઃ -કું.
8.તુ, ઇતિ ન -મુ. 9. કઃ પ-અ-આ.
પ્રતિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 181.
--------------------- ----------- -----------
તત્ર ચાદ્ય 1 પક્ષે ઽન્વયપ્રમાવિરોહો યોગ્યતાદ્વિતીયે જલેન સિઞ્ચતીત્યત્ર સેકાનન્વયપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકા યે ઽગ્નિત્વાદયો ધર્માસ્તુચ્છૂન્યત્વં જલે વિદ્યમાનં યોગ્યતેતિ પર્યવસ્યતિ । તત્ર યદ્યપિ ઇદં દ્વયં સંસર્ગસત્વાવિનાભૂતં ન તુ સંસર્ગરૂપમિતિ ન પૂર્વોક્ત 2 દોષઃ ।
નરહરિસ્તુ ઉક્તાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાભાવ ઇત્યેવોક્તૌ વાક્યાર્થ એવ યોગ્યતા સ્યાદિતિ તત્પ્રામાવિશેષ્યત્વાભાવ ઇત્યુક્તમિત્યબ્રવીત્ । તથાચ યોગ્યતાવાદે સ્પષ્ટયિષ્યામઃ । ઘટસંસર્ગત્વં ગેહનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગીતિપ્રમાવિષયત્વસ્ય ઘટસંસર્ગેપિ સત્વનેન ગેહે ઘટોસ્તીતિ વાક્યે ઽવ્યાપ્તિનિરાસાય પ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવ ઇત્યુક્તમ્ ॥
અત્ર સ્વપરસાધારણપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવનિશ્ચયસ્યાશક્યત્વાત્પ્રમાપ્રવેશે ગૌરવાચ્ચેત્યાદિદોષાદ્વિતીયં લક્ષણમ્ । વન્હિસંસર્ગત્વં હિ સેકપદાર્થનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતોયોગિતાવચ્છેદકધર્મઃ તચ્છૂન્યત્વં જલસં 3
યોગે ઽસ્તીતિ જલેન સિઞ્ચતીત્યાદિવાક્યં યોગ્યમ્ । અગ્નિનેતિ વાક્યં ત્વયોગ્યમિતિ નાવ્યપ્ત્યાદિદોષઃ । અત્રો 4 ક્તરૂપપ્રતિયોગિ 5 ત્વાભાવસ્ય વાક્યાર્થસંસર્ગસત્વપર્યવસન્નતયા તજ્જ્ઞાનસ્ય શાબ્દપ્રમાયામહેતુત્વાદેતત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વમિત્યુક્તમ્ ॥
અનન્વયેતિ ॥ એકપદાર્થસંસર્ગે ઽપરપદાર્થનિષ્ઠાત્યાન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્યાનન્વય-
રૂપત્વાદિતિ ભાવઃ -- અગ્નિત્વાદય ઇતિ ॥ અગ્નિત્વમૃત્વાપાષાણાદયઃ ।
1. વ્યસ્તં પદં - ખ-ગ-ક-ચ-છ. 2. ક્તા દોષાઃ-છ. 3. સર્ગે ઽસ્તી - આ.
4. અત ઉક્તં -મુ. 5. તાકાભા- આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 182.
----------------------- ---------------- ----------
તથાપ્યત્ર પક્ષદ્વયે ઽનન્વયપ્રમાવિરહો વા અનન્વયપ્રમાવિરહપ્રમા વા અનન્વય પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વં વા તચ્છૂન્યત્વપ્રમા વા ગુણ ઇતિ ફલિતાર્ 1 થઃ ।
સ ચાયુક્તઃ । આવશ્યકેન નિર્દેષત્વેનૈવ પ્રમાત્વોપપત્તૌ સંસર્ગવ્યપ્યત્વસ્ય સંસર્ગાભાવપ્રમાવિરહસ્ય વા તત્પ્રમાયા વા સંસર્ગાભાવપ્રતિયોગિતાચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વ સ્ય વા તત્પ્રમાયા વા ગુણત્વકલ્પને ઽતિગૌરવાત્ । ન હિ નિર્દેષત્વે સતિ તયોર્વા તત્પ્રમયોર્વા વ્યતિરેકેણ શાબ્દપ્રમાવ્યતિરેકો દૃષ્ટઃ ।
અગ્નિ 1 સંસર્ગત્વાદેઃ સેકનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્યાગ્નિત્વાદિધર્મનિબન્ધનત્વાદગ્નિત્વાદય ઇત્યુક્તમ્ ।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકા ઇત્યસ્યાધિકરણતાવચ્છેદકા ઇત્યર્થ ઇત્ય પ્યાહુઃ ।"યોગ્યતા તત્પ્રમા વા"ઇતિ પ્રાગુક્તકલ્પદ્વ 4 યોક્ત્યનુરોધાદાહ । અનન્વયપ્રમાવિરહો વેત્યાદિ ॥ આવશ્યકેનેતિ ॥ ઉક્તપ્રમાવિરહાદેર્વાક્યગતનિર્દેષત્વેનૈવ સમ્ભવાદિતિ ભાવઃ । સંસર્ગવ્યાપ્યસ્યેત્યેતત્પ્રમાવિરહસ્ય વિશેષણમ્ । નનુ નિર્દેષત્વસ્યેવ તયોરપ્યન્વયવ્યિતરેકસિદ્ધકારણત્વસ્ય ત્યાગાયોગા 5 દિત્યત આહ ॥ ન હીતિ ॥ તયોરિતિ ॥ ઉક્તરૂપપ્રમાવિરહધર્મશૂન્યત્વયોરિત્યર્થઃ । વિસંવાદિશુકાદિવાક્યે ઽપિ નિર્દેષત્વં ન સિદ્ધમ્ । ભ્રાન્ત્યાદિદોષાભાવેપ્યન્યસ્ય

કસ્ય ચિત્કલ્પ્યત્વાદિતિ ભાવઃ । ગુણજન્યત્વાન્યથાનુપપત્યૈ 6 વ તત્કલ્પ્યત ઇત્યત આહ -- ન ચ શાબ્દેતિ ॥ અદ્યાપીતિ ॥ અનુગતગુણકલ્પનવેલાયામપીત્યર્થઃ ॥
1. તોર્ઽથઃ - ક-ખ-ચ-છ. 2. નિષ્ઠસં-આ. 3. ત્યાહુઃ-કું. 4. યાનુ - આ.
5. ગ ઇત્યા-કું-આ. 6. એવકારો નાસ્તિ-મુ-અ. ત્યૈતત્ક - આ.
પ્રદિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 183.
---------------------- ------------- ----------
ન ચ શાબ્દપ્રમાયા ગુણજન્યત્વમદ્યાપિ સિદ્ધમ્ । યેન તન્નિર્વાહાય તયોર્વા તત્પ્રમયોર્વા ગુણત્વં 1 કલ્પ્યતે 2 ॥
કિઞ્ચ પ્રત્યક્ષાદાવપિ વિષયસત્વાવિનાભૂતસ્ય વિષયાસત્વ 3 પ્રમાવિરહાદેઃ સત્વાત્સ એવ ગુણઃ સ્યાત્ । અતીન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાદેર્ગુણત્વેક્તિરયુક્તા સ્યાત્ । તત્ર સતોપિ તસ્ય ગુણત્વેન જનકત્વે માનં નેતિ ચેત્સમં પ્રકૃતેપિ ॥
એપિચૈવમપ્રમાયામપિ વિષયાસત્વાવિનાભૂતવિષયાભાવપ્રમા વા વિષયાસત્વાવચ્છેદકધર્મવત્વં વા તયોઃ પ્રમા દોષઃ સ્યાન્ન તુ કાચાદિઃ ॥
સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકાભાવે ઽપિ હેતુત્વકલ્પને ઽતિપ્રસઙ્ગમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ પ્રમાવિરહાદેરિત્યાદિપદેન તત્પ્રમાવચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વતત્પ્રમયોશ્ચ ગ્રહઃ -- સન્નિકર્ષાદેરિતિ । સલ્લિઙ્ગપરામર્શ આદિપદાર્થઃ ।
અપિચૈવમિતિ ॥ વિષયસત્વાવિનાભૂતસ્ય ગુણત્વ ઇત્યર્થઃ -- વિષયાસત્વાવિનાભૂતેતિ વિષયાભાવપ્રમાવિશેષણમ્ । પ્રમાવિશેષ્યત્વમિત્યર્થઃ -- તયોરિતિ ॥ વિષયાભાવપ્રમાવિષયાસત્વાવચ્છેદકધર્મવત્વયોરિત્યર્થઃ -- નત્વિતિ ॥ તથાચ ભ્રમે કાચાદિર્દેષ ઇતિ મણ્યાદ્યુક્તિરયુક્તા સ્યાત્ । તદન્વયવ્યતિરેકિવિરોધશ્ચ સ્યાદિતિભાવઃ ॥
1. ગુણજન્યત્વં - ખ. 2. કલ્પ્યેત-ખઃ-ક-ચ-છ. 3. પ્રમાપદં નાસ્તિ - ગ .
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 184.
-------------------------- ----------- ----------
કિઞ્ચ શાબ્દિ 1 સંસર્ગપ્રમા નિયમેન સંસર્ગવ્યાપ્યધીજન્યા ચેદનુમિતિઃ સ્યાત્ ॥
કિઞ્ચ અસંસર્ગપ્રમાવિરહો વાસંસર્ગપ્રમાવિરહપ્રમા વા ગુણ મતે અગ્નિના સિઞ્ચેદિત્યાદૌ શ્રોતુર 2 ન્વયપ્રમાવિરહદશાયાં સંસર્ગપ્રમા સ્યાત્ ॥
નનુ વિષયાસત્વાવિનાભૂતધર્મ 3 પ્રમાદે 3 પ્રમાદેર્વિષયસત્વભ્રમવિરોધિત્વત્કથં દોષતેત્યતઃ સંસર્ગવ્યાપ્યપ્રમા ગુણ ઇતિ પક્ષે દોષાન્તરમાહ -- કિઞ્ચ શાબ્દી સંસર્ગપ્રમેતિ ॥ પર્વતવન્હિસંસર્ગાદિપ્રમાવદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષમિવ વ્યાપ્યધીજન્યમપિ નાનુમિતિ 4 રૂપમિતિ ચેન્ન ॥ 5 તત્ર બલવત્પ્રત્યત્રકરણકત્વેન વ્યાપ્યધીકરણકત્વાભાવાત્ । ઇહ ચ નિયમેન વ્યાપ્યધીજન્યત્વે તત્કારણકત્વાપાતાત્ । ન હિ પરામર્શાદપિ શબ્દઃ પ્રત્યક્ષસામગ્રીવ 6 દ્બલવાન્ ॥
ન ચ વ્યપ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનજન્યત્વેન તદજન્યત્વાન્નનુમિતિત્વમ્ । નિયમેન તજ્જન્યત્વે તથાત્વેન । તજ્જન્યત્વાવશ્યં ભાવાત્ । અન્યથા પ્રમેયત્વાદિનાપિ જ્ઞાને તત્પ્રમાયા ગુણત્વાપત્તેઃ । અસંસર્ગપ્રમાવિરહપ્રમાત્વાદિના હેતુત્વાપેક્ષયા 7
સંસર્ગવ્યપ્યત્વપ્રમાત્વસ્ય લધુત્વાત્ । અન્યત્ર તેન રૂપેણ હેતુતાયાઃ કૢપ્તત્વાત્ । અસંસર્ગપ્રમાવિરહપ્રમાત્વાદિના હેતુત્વસ્ય પ્રમાયા ગુણજન્યત્વસિદ્ધ્યધીનત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
સંસર્ગવ્યાપ્યપ્રમા ગુણ ઇતિ પક્ષં નિરસ્યાસંસર્ગપ્રમાવિરહો ગુણ ઇતિ પક્ષોપિ દોષમાહ -- કિઞ્ચાસંસર્ગેતિ ॥ ક્વચિત્તુ અસંસર્ગપ્રમાવિરહપ્રમા વેત્યપિ પાઠઃ ।
1. બ્દીયસં-ખ. 2. નન્વયપ્રમાવિરહદશાયાં -ક-ખ-ચ-છ. 3. ભ્રમા-અ. 4.રૂપપદં ન -મુ. 5.અયં ગ્રન્થઃ લુપ્તઃ - અ. 6.બલ-મુ. 7. યા અસં - અ.
પ્રદિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 185.
---------------------- ------------ ---------
ન ચ શ્રોતુસ્તદ્વિરહદશાયામપીશ્વરસ્યાસંસર્ગપ્રમાસ્તિ સા ચ શ્રોતુઃ સંસર્ગપ્રમા 1 બન્ધિકેતિ વાચ્યમ્ । તથાત્વે ઈશ્વરસ્ય વાક્યાર્થપ્રમા ગુણ ઇતિ ચિરન્તનમતત્યાગાયોગાત્ ॥
કિઞ્ચેશ્વરસ્યાનન્વયપ્રમા ન તાવદ્વિષયાસત્વાવેદનેન પ્રતિબન્ધિકા । શ્રોતુસ્તદાવેદનસ્ય વ્યધિકરણયા સ્વરૂપસત્યેશ્વરનિષ્ઠપ્રમાયા કર્તુમશક્યત્વાત્ । નાપિ લિઙ્ગભૂતયા જ્ઞાતયા તયા તત્કર્તું શક્યમ્ ।
તદા તૂભયત્ર દોષાન્તરમાહેત્યવતાર્ય વિરહદશાયામિત્યનન્તરં તત્પ્રમાદશાયામિત્યપિવ્યાખ્યેયમ્ -- સંસર્ગપ્રમાસ્યદિતિ ॥ તથાચાન્વવ્યભિચારાન્નાયં ગુણત્વેન હેતુરિતિ ભાવઃ ॥
નનુ તત્ર સત્યપ્યુક્તરૂપગુણે કાર્યાભાવઃ પ્રતિબન્ધનિમિત્તો નાહેતુત્વનિમિત્ત ઇતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નચેતિ ॥ ચિરન્તનમતેતિ ॥"ન વૈદિકપ્રમાયા ગુણજન્યત્વેનેશ્વરસિદ્ધિઃ"। ઇત્યાદિમણ્યુક્ત્યા પ્રતીતશ્ચિરન્તનમતત્યાગો ઽયુક્તઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
નનુ વ્યધિકરણસ્ય ગુણત્વાયોગેન ત્યાગે ઽપિવિરોધિવિષયકત્વાત્પ્રતિબન્ધકત્વં સ્યાદેવેત્યતો ન યુક્તં તદપીત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ॥ પ્રતિબન્ધકત્વં કિં વિરોધિવિષયજ્ઞાનરૂપેણોત સાક્ષાત્ । આદ્યોપિ કિં સ્વરૂપસતી વા જ્ઞાતા સતી લિઙ્ગતયા વેતિ વિકલ્પ્યાદ્યદ્વયં ક્રમેણ નિરાહ -- ન તાવાદિત્યાદિના ॥ તદાવેદનસ્ય વિષયાસત્વજ્ઞાપનસ્યેત્યર્થઃ । સમાનાધિકરણજ્ઞાનેનૈ 2 તદાવેદનસ્ય દૃષ્ટચરત્વાદિતિ ભાવઃ -- લિઙ્ગભૂતયેતિ ॥ અગ્નિના સિઞ્ચેદિતિ વાક્યે ઽન્વયો ઽસન્ તથેશ્વરપ્રમાવિષયત્વાત્સંમતવદિત્યેવં લિઙ્ગતયેત્યર્થઃ । અન્ત્યપક્ષં નિરાહ -- નાપિ સેતિ ॥
1. પ્રતિબન્ધિ - ખ-ચ. 2. વત-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 196.
---------------------- ------------ ---------
તથાત્વે હ્યનન્વયપ્રમાજ્ઞાનસ્યૈવ પ્રતિબન્ધકત્વેન તત્પ્રમાયા અજ્ઞાનદશાયાં સંસર્ગપ્રમા સ્યાત્ । નાપિ સા વિષયાસત્વમનાવેદ્ય સ્વરૂપેણૈવ વિષયસત્વવિરોધિત્વેન વિષયસત્વગર્ભિતપ્રમાપ્રતિબન્ધિકા । તથાત્વે ઽનન્વયસ્યૈવ સાક્ષાદ્વિષયસત્વવિરોધિત્વેન પ્રમાપ્રતિબન્ધકત્વૌચિત્યેન પ્રમાગ્રહણવૈયર્થ્યાત્ ॥
કિઞ્ચ વસ્તુગત્યાન્વયવિષયાયા અપિ સર્વકાર્યહેતુભૂતાયા ઈશ્વરપ્રમાયાઃ શબ્દપ્રમાં
પ્રત્યપિ હેતુત્વેન કથં તત્પ્રતિબન્ધકત્વમ્ । ન ચ પ્રમાયા ગુણજન્યત્વમદ્યાપિ સિદ્ધમ્ । યેનેશ્વરજ્ઞાનસ્યોપાદાનાપરોક્ષજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વમનન્વયપ્રમાત્વેન તુ પ્રતિબન્ધકત્વમિતિ કલ્પેત ॥
કિઞ્ચાનન્વયપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મશૂન્યત્વમ્ પ્રણાગુણ ઇતિ મતે અતીન્દ્રિયવિષયે વાક્યે સંસર્ગપ્રમાતઃ પ્રગુક્તસ્યા ----
વિરોધિવિષયત્વેપ્યયુક્તં પ્રતિબન્ધકત્વમિત્યાહ -- કિઞ્ચ વસ્તુગત્યેતિ ॥ નનુ પ્રમાયા ગુણજન્યત્વાન્યથાનુપપત્યૈવ દ્વૈરૂપ્યમાકારભેદેનેશ્વરપ્રમાયાઃ 1 કલ્પ્યત ઇત્યત આહ -- ન ચેતિ ॥
પ્રાગુક્તમતાન્તરમપિ પ્રાતિસ્વિકદોષેણ નરાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ અતીન્દ્રિયેતિ ॥"જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેત"ઇત્યાદિવાક્યે ---
1. યાં - આ.
પ્રદિ-પ્રસુ-પ્રત્યેત-ગુઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 187.
--------------------- ------------- -----------
અસમ્ભવાન્ન 1 શાબ્દપ્રમાહેતુતા ॥

એતેનાયોગ્યતાજ્ઞાનેન શાબ્દજ્ઞાનપ્રતિબન્ધાત્ તદ્વિઘટનીયસ્ય યોગ્યતાજ્ઞાનસ્ય શાબ્દધિહેતુત્વે સિદ્ધે તદ્વિશેષૌ યોગ્યતાપ્રમાભ્રમૌ શાબ્દપ્રમાભ્રમૌ પ્રતિ જનકાવિતિ નિરસ્તમ્ । અયોગ્યતાયા ઉક્તરીત્યા વિષયાભાવરૂપત્વે બાધવદ્વિષયાભાવવ્યાપ્યરૂપત્વે સત્પ્રતિપક્ષવત્સાક્ષાત્પ્રતિબન્ધકસમ્ભવે યોગ્યતાજ્ઞાનવનવિઘટકત્વકલ્પકાભાવાત્ ।
હેતુહેતુમદ્ભાવાદિરૂપસ્વર્ગાદ્યનન્વયપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મો જ્યોતિષ્ટો 2 મત્વાદિર્ ન કિન્તુ કૃષિત્વાદિરેવેતિ જ્ઞાનસ્ય તદન્વયપ્રમિત્યનન્તરભાવત્વેન તદ્ધેતુત્વમયુક્તમિત્યર્થઃ । યોગ્યતાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વોપપાદનયોક્તમયોગ્યતેત્યાદિ । સાક્ષાદપ્રતિબ્ધકસ્ય કાર્યાનુકૂલકિઞ્ચિદ્વિઘટકત્વરૂપત્વાત્પ્રતિબન્ધકત્વસ્યેતિ ભાવઃ । તદ્વિશેષાવિતિ ।"ઇતિ ન્યાયા 3 દિતિ ભાવઃ ॥
એતેનેત્યેતદ્વ્યનક્તિ -- અયોગ્ય 4 તેતિ ॥ ઉક્તરીત્યેતિ ॥"યોગ્યતા કિં
શબ્દપ્રતિપાદ્યસ્ય 5 સંસર્ગસ્ય સત્વં"ઇત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ-- વિષયાભાવવ્યાપ્યેતિ ॥"એકપદાર્થસંસર્ગઃ"ઇત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યનુષઙ્ગઃ । યોગ્યતાજ્ઞાનેત્યાદિ । તથાચ યોગ્યતાજ્ઞાનસ્યૈવ શબ્દજ્ઞાના 6 હેતુત્વે"યત્સમાન્ય"ઇતિ ન્યાયાનવતારાન્ન યોગ્યતાપ્રમાભ્રમૌ ગુણદોષૌ સિદ્ધ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥
1. તસ્ય શા- મુ-ચ. 2. માદિ-કું. 3. દપીતિ - મુ. 4. તાયા ઇતિ -કું.
5. સંસર્ગપદં ન -અ. 6. નહે - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 188.
------------------------- --------------- ----------
વ્યભિચારજ્ઞાનાસંસર્ગગ્રહાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનિ તુ ન સાક્ષદનુમિતિપ્રવૃત્તિપ્રતિબન્ધકાનિ ભિન્નવિષયકત્વાદિત્યનુમિતિપ્રવૃત્તિહેતુભૂતવ્યાપ્તિજ્ઞાનસંસર્ગગ્રહપ્રામાણ્યજ્ઞાનવિઘટકાનિ । તસ્માચ્છાબ્દજ્ઞાને આકાઙ્ક્ષાઽસત્તૌ અયોગ્યતાનિશ્ચયવિરહસ્ય હેતવઃ । તે ચ ભ્રમસાધારણાઃ । પ્રમાણાબાધરૂપા સ્વરૂપ સતી યોગ્યતા તુ પ્રામાણ્યાન્તર્ગતવિષયસત્વમગ્ર્યં વિશેષસ્તુ નિર્દેષત્વમેવે 2 તિ વક્ષ્યતે ।
નન્વેવં વ્યાપ્તિજ્ઞાનમપ્યનુમિતિહેતુર્ન સ્યાત્ । તથા વૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનં પ્રમાણ્યજ્ઞાનં ચ પ્રવૃત્તિહેતુર્ન સ્યાત્ । તદ્વિઘટકસ્ય વ્યભિચારજ્ઞાનાદેઃ સાક્ષાદેવાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વસંભવાદિત્યત આહ -- વ્યભિચારેતિ ॥ એવં યોગ્યતાદેર્ગુણત્વં નિરસ્ય મણૌ યોગ્યત્વાદિકં ગુણ ઇત્યાદિપદેન આકાઙ્ક્ષાસત્યોરપ્યુ 3 પાદાનં યત્તદપ્યયુક્તમિતિ હેતું વદન્નેવોપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥ અયોગ્યતાનિશ્ચયવિરહ ઇતિ ॥ ન તુ યોગ્યતાજ્ઞાનમિત્યર્થઃ । વિવરિષ્યતે ચૈતદ્દ્યોગ્યતાવાદ ઇતિ ભાવઃ । ભ્રમસાધારણ 4 ઇતિ હેતુગર્ભમ્ । ન ગુણ ઇત્યન્વયઃ । નન્વેવં ગુણનિરાસે કાર્યે વૈજાત્યસ્ય કારણવૈજાત્યનિમિત્ત 5 ત્વાજ્જ્ઞાન 6 સામાન્યસામગ્ર્યા અપ્રમાયામપિ સત્વેન પ્રમાસામગ્ર્યા 7 મપ્રમાસામગ્રીતો વૈલક્ષણ્યાભાવે તત્કાર્યવૈલક્ષણ્યં ન સ્યદિત્યત આહ -- અપ્રમેતિ ॥ નિર્દેષત્વમેવેતિ ॥
1.જ્ઞાનસા-ખ. 2. ત્યુક્તમ્-કં-ગ. 3. પ્યુપપાદનં-અ. 4. ણા-કું. 5.
કત્વા-મુ. 6. સામાન્યપદં ન-કું. 7. ગ્ર્યા અ-કું -આ.
સ્થૂલાવયવિપ્રત્યક્ષપ્રમાદૌ ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદેર્હેતુત્વભઙ્ગઃ પુ - 189.
-------------------------------------------------------- -----------
તસ્માદનિત્યપ્રમાત્વપક્ષકાનુમાનેષ્વિવાનિત્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદિપક્ષકાનુમાનેષ્વપિ તદનુગતગુણાભાવાદ્બાધાસિદ્ધ્યાદીતિ ॥
1 તદપ્યુક્તં"અન્યથા"ઇત્યદિના । અનુગતગુણાભાવેપિ જન્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદેઃ કાર્યતાવચ્છેદકત્વે પૂર્વોક્તા 2 વ્યવસ્થાપાતાદિત્યર્થઃ । 3 એવમુત્તરત્રાપિ 4 દ્રષ્ટવ્યમ્ 3 ॥
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાસુ પ્રત્યેકાનુગતગુણભઙ્ગઃ

યદ્યપિ દોષાભાવોપિ ન પ્રામાણ્યહેતુરિતિ વક્ષ્યતે । તથાપિ ભિક્ષુપાદપ્રસારન્યાયેન ગુણહેતુત્વનિરાસાય દોષાભાવસ્ય પ્રમાનિમિત્તત્વોક્તિરિતિ ધ્યેયમ્ । પૂર્વોક્ત્યેતિ 5 ॥ અનત્યપ્રમામાત્રે અનુગતગુણભઙ્ગાન્તો 6 ક્ત્યેત્યર્થઃ ॥
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાસુ પ્રત્યેકાનુગતગુણભઙ્ગઃ

યત્તૂક્તં મણૌ 7"તત્તત્પ્રમાયાં 8 ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નકર્ષયથાર્થલિઙ્ગસાદૃશ્યવાક્યાર્થજ્ઞાનાનાં યથાયથં પ્રત્યેકમેવ ગુણત્વમ્ । અન્વયવ્યતિરેકાત્ । 9 તત્તદપ્રમાયાં પિત્તાદિલિઙ્ગભ્રમાદીનાં દોષત્વવત્ પ્રત્યક્ષેવિશેષદર્શનમપિ ગુણઃ ।તદનુવિધાનાત્"ઇત્યાદિતત્તાત્પર્ય 10 માશઙ્કતે અથાપિ સ્યાદિત્યાદિના ॥
1. એતદ-ક-ખ-ગ-ચ-છ. 2. નવસ્થા-છ. 3. એતન્નાસ્તિ-મુ-ક-ચ. 4. યોજ્યં-ક-ખ-છ. 5.ક્તેતિ-કું-આ. 6. ક્તેતિ-કું-અ-આ. 6. તત્પ્ર-આ-અ. 8.યાઃ-કું. 9. તદ-અર્. 10. યાર્થ-અ-આ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પિરિચ્છેદઃ પુ - 190.
------------------------ ------------- --------
અથા 1 પિ સ્યાત્ ભ્રમસામાન્યે પ્રત્યક્ષાદિભ્રમે 2 વાનુગત 3 દોષસ્યાભાવેપિ
તત્તદ્ભ્રમવિશેષે પિત્તાદિ 4 રિવ સ્થૂલાવયવિપ્રત્યક્ષપ્રમાયાં ભૂયવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષઃ,
સંશયવિપર્યયોત્તર 5 પ્રત્યક્ષપ્રમાયાં વિશેષપ્રમા, નિયમેન પ્રમયોરનુમિતિશાબ્દપ્રતીત્યોઃ સત્યલિઙ્ગપરામર્શવાક્યાર્થજ્ઞાને
ચાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં હેતૂ । એવં ચ પ્રમાયા અપ્રમાવ્યાવૃત્તાનનુગતાધિહેતિજન્યત્વાત્પરતસ્ત્વમ્ । ત એવાનનુગતા હેતવઃ પ્રમાં પ્રત્યસાધારણહેતુત્વે 6 નોપાધિના ગુણા 7 ઇત્યુચ્યન્તે । તસ્માદનિત્યપ્રમાત્વમનિત્યજ્ઞાનત્વપ્રયોજકાધિકપ્રયોજ્યં તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્ ।
સંશયેતિ ॥ સંશયોત્તરવિપર્યયોત્તરેત્યર્થઃ -- વિશેષેતિ ॥ વ્યાપ્યેત્યર્થઃ । પ્રમાયોરીતિ પ્રતીત્યોર્વિશેષણમ્ । તાવતા કથં પ્રમાત્વસ્ય 8 પરતસ્ત્વમિત્યત આહ -- એવં ચેતિ ॥ ઉક્તસન્નિકર્ષાદેર્હેતુત્વે સતીત્યર્થઃ । ગુણજન્યત્વાત્કથમેતદિત્યત આહ -- ત એવેતિ ॥ અસાધારણેતિ । ભ્રમવ્યાવૃત્તેત્યર્થઃ ॥
મણિકૃદભિમતમનુમાનમાહ -- તસ્માદિતિ ॥ ઉક્તસન્નિકર્ષાદેર્ગુણત્વેન તજ્જન્યત્વેન પ્રમાયાઃ પરતસ્ત્વસમ્ભવાત્પ્રાયોગ ઉચ્યત ઇત્યર્થઃ -- તદન્વયેતિ ॥ ઉક્તરૂપસન્નિકર્ષાદિલક્ષણાધિકકારણપરામર્શઃ ।
1 અપિસ્યાત્ ઇતિ નાસ્તિ - ગ. 2. ચ-ક-કું. 3. તસ્યદો-મુ-ચ-છ-ગ. 4. કમિવ-મુ-ચ. 5. પ્રત્યક્ષપદં નાસ્તિ -છ. 6. ત્વે-મુ-ચ-ગ. 7. ઽઇતિઽ ઇતિ નાસ્તિ-છ. 8. પરતસ્ત્વમિ-આ.
સ્થૂ-પ્રમાદૌ-ભૂર્વે-સદેર્-હેઙ્ગુઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 191.
------------------------- --------- ---------
અપ્રમાત્વવત્ । અન્યથાપ્રમાપિ પ્રમા સ્યાત્ । ન ચાપ્રમાયા 1 મધિકો દોષો હેતુરસ્તીતિ વાચ્યમ્ । તથાત્વે ભ્રમસ્ય પ્રમાત્વપ્રયોજ 2 કજન્યત્વેસત્યધિકજન્યત્વેન પ્રમાવિશેષત્વાપાતાદિતિ મમ સિદ્ધાન્તરહસ્યમિતિ ચેન્મૈવમ્ ।
ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષે શઙ્ખત્વાદિવિશેષતદર્શને ચ સત્યપિ પીતઃશઙ્ખ ઇત્યાદિભ્રમસ્ય વેશો 3 રગભ્રમસ્ય બાષ્પાવયવે ધૂમવયવિભ્રમે ઽવયવ્યંશે ---
હેતોરપ્રયોજકત્વનિરાસાય વિપક્ષે બાધમાહ -- અન્યથેતિ ॥ અનિત્યજ્ઞાનત્વપ્રયોજકાદધિકપ્રયોજ્યત્વે તન્માત્રપ્રયોજ્યત્વ ઇત્યર્થઃ । આપાદકાસિદ્ધિમાશઙ્ક્યાહ -- ન ચેતિ ॥ પ્રમાત્વપ્રયોજકેતિ । અનિત્યેતિ યોજ્યમ્ । અનિત્યજ્ઞાનત્વપ્રયોજકસ્યૈવાનિત્યપ્રમાત્વપ્રયોજકત્વેન ત્વદભિમતેરિતિ ભાવઃ -- ઇત્યાદિભ્રમસ્યેતિ ॥ તિક્તો ગુડ ઇત્યાદિરાદિપદાર્થઃ -- 4 વંશેતિ ॥ 5 અનુરગત્વસ્ય સ્પર્શને દર્શને ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષે સત્યપિ 6 મણ્ડૂકવસાક્તનેત્રસ્ય મણ્ડૂકવસાદોષેણ જાયમાનસ્ય વંશે ઉરગભ્રમસ્યેત્યર્થઃ ।
તદિન્દ્રયજપ્રત્યક્ષપ્રમાયાં તદિન્દ્રિયવિશેષદર્શનં હેતુરિતિ વિશેષદર્શનસ્ય હેતુત્વે ભવેદેવં વિશેષવિવક્ષા । તદેવાયુક્તમિતિ"એવં ભ્રમોત્તરપ્રમાયામપિ"ઇત્યાદિના વક્ષ્યામ ઇતિ ભાવેન સ્થલાન્તરેપ્યુક્તસન્નિકર્ષસ્ય વ્યભિચારમાહ -- બાષ્પેતિ ॥ 7
। ધૂમેતિ ॥ ધૂમરૂપાવયવીત્યર્થઃ ।
1. યા અધિ-ગ-કું. 2. કાધિકપ્રયોજ્યત્વે સત્યપ્યધિક-મુ-ચ. 3. શે-ઉર-મુ.
4. વિપરીતપ્રત્યક્ષં ગુણ ઇત્યત આહ--વંશેતિ-અ-આ. 5. અનુગત્વસ્ય ઇતિ નાસ્તિ- કું. 6."મણ્ડૂકવસાક્તનેત્રસ્ય"ઇત નાસ્તિ-કું. । 7. અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -મુ-આ. તદિન્દ્રિયજપ્રત્યક્ષપ્રમાયાં તદિન્દ્રિયજવિશેષધીતદ્દર્શનં હેતુરિત્યત આહ - બાષ્પેતિ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 192.
---------------------- ------------ ----------
એવ ભ્રમસ્ય 1 દર્શનેનાન્વયવ્યભિચારાત્ ।
યદિ ચ તત્ર પિત્તમણ્ડૂકવસાઞ્જનાદિદોષપ્રતિબન્ધાત્પ્રમાનુત્પત્તિસ્તર્હ્યાવશ્યકત્વાદ્દોષાભાવ એવ 2 હેતુઃ ।મમ તુ દોષાભાવેનાપ્રમારૂપવિપરીતકાર્યાનુત્પત્તૌ જ્ઞાનસામગ્ર્યૈવ પ્રમોત્પત્તિઃ।
યત્ર સ્થૂલાવયવિપ્રત્યક્ષે ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષો ગુણ ઇત્યુક્તં તસ્મિન્નેવેતિ વિરોધસ્ફોરણાયાવવ્યંશ એવેત્યુક્તમ્ । 3 અઞ્જનાદીત્યાદિપદેન સારૂપ્યાદિગ્રહઃ -- દોષાભાવ એવેતિ ॥ યાદૃચ્છિકસંવાદિનિ દોષાભાવઃ પ્રમાવ્યભિચારીતિતૂત્તરભઙ્ગે નિરસિષ્યતે ઇતિ ભાવઃ ॥
યત્તુ સન્નિકર્ષાદ્યુત્કર્ષેણ પ્રમોત્કર્ષાત્સન્નિકર્ષાદિરેવ હેતુરિતિ । તન્ન । ઉક્તસ્થલેષુ તદુત્કર્ષે સત્યપિ પ્રમાનુદયેન વ્યભિચારાત્ ॥
નનુ સિદ્ધાન્તે દોષાભાવસ્ય પ્રામાણ્યહેતુત્વાદુક્તસ્થલે પ્રામાણ્યપ્રયોજકજ્ઞાનસામગ્રીસત્વાત્પ્રમોત્પત્તિઃ સ્યાદિત્યત આહ -- મમ ત્વિતિ ॥
( 4 વિશેષદર્શનપદેન વિશેષદર્શનસામાન્યવિવિક્ષાયાં પ્રાગુક્તાન્વયવ્યભિચારલગનેપ્યુક્તરૂપવિશેષદર્શનાવિવક્ષાયાં નોક્તગદોષલગનમિત્યતો ) 5 । અનૌપાધિકભ્રમોત્તરપ્રત્યક્ષપ્રમાયામેવ વિશેષદર્શનં ગુણો ઽતો નોક્ત દોષઃ ઇત્યતો । વિશેષદર્શનાભાવે ભ્રમોત્તરપ્રમાભાવ ઇતિ વ્યતિરેકોન્યથાસિદ્ધો ન વિશેષદર્શનહેતુતાકલ્પક ઇતિ ભાવેન દોષાન્તરમાહ -- એવં ભ્રમેતિ ॥ સંશયવિપર્યયરૂપભ્રમેત્યર્થઃ ॥
1. ચદ-ચ-ગ-ખ. 2.ઽતવઽ ઇત્યધિકં-છ-ખ. 3. સન્નિકર્ષમાત્રવ્યભિચારોદાહરણમેતત્-અ. 4. કુણ્ડલિતો ગ્રન્થઃ નાસ્તિ - મુ. 5. અયં ગ્રન્થઃ કુણ્ડલિતઃ - કું.
સ્થૂ-પ્રપ્રદૌ-ભૂવૈર્ં-હેઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 193.
-------------------- ------------ ---------
એવં ભ્રમોત્તરપ્રમાયામપિ તદનુત્તરપ્રમાયાં યા કૢપ્તા સામગ્રિ ભ્રમકાલે સા ન વર્તતે ચે 1 ત્તદભાવાદેવ કાર્યાભાવો ન હેતુઃ । વર્તતે ચેદ્વિશેષદર્શનાભાવેપિ તદનુત્તરપ્રમેવ 2 તદુત્તરપ્રમાપ્યુત્પદ્યેતૈવ । ન હિ કાર્યે 3 વૈચિત્ર્યાભાવેપિ કાલભેદમાત્રેણ વિચિત્રહેત્વપેક્ષા ।
યાદિ તદા સંસયાદિદોષઃ પ્રતિબન્ધકસ્તર્હ્યાવશ્યકત્વાદ્દોષાભાવાદે 4 વ પ્રમાસ્તુ ।
એવં ભ્રમેતિ॥ સંશયવિપર્યયરૂપભ્રમેત્યર્થઃ । પ્રમાયામપિ ન વિશેષ 5 પ્રમાહેતુરિત્યન્વયઃ । નનુ ભ્રમાનુત્તરપ્રત્યક્ષસામગ્ર્યા કથં તદુત્તરપ્રત્યક્ષપ્રમા જાયેતેત્યત આહ -- ન હીતિ ॥ વિચિત્રેતિ ॥ વિશેષદર્શનરૂપેત્યર્થઃ -- સંશયાદિતિ ॥ વિપર્યય આદિપદાર્થઃ ॥
નનુ સંશયસ્ય ગ્રાહ્યસંશયપર્યવન્નતયા 6 પ્રમાણાપરિપન્થિત્વાત્કથં પ્રતિબન્ધકત્વશઙ્કા । અન્યથા તસ્મિન્સતિ વિશેષદર્શનાદપિ પ્રત્યક્ષાનાપત્તેરિતિ
ચેન્ન । વિશેષદર્શનવિરહવિશિષ્ટસંશયાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વેન તદભિપ્રાયેણ સંશયાદિદોષઃ પ્રતિબન્ધક ઇત્યુક્તેઃ ॥

દોષાભાવાદેવેતિ ॥ નનુ વિશેષદર્શનવિરહવિશિષ્ટસંશયાદિદોષાભાવો હિ સંશયાદિસ્થલે વિશેષા 7 દર્શનરૂપ વિશેષણાભાવેનૈવ વાચ્ય ઇતિ વિશેષદર્શનમેવ પર્યવન્નમિતિ ચેન્ન । તાવતા તસ્ય પ્રતિબન્ધકરૂપદોષાભાવત્વેનૈવ હેતુત્વપ્રાપ્ત્યા તેન હેતુત્વાપ્રાપ્તેઃ । વિશિષ્ટાભાવસમ્પાદનેનાન્યથોપક્ષીણત્વાચ્ચ ॥
1. ચેત્સામગ્ર્ય -ગ-કું. 2. માવત્તદુ-મુ-ચર્. 3. યવૈ-કું. 4. વસાસ્તુ-ગ-કું.
5. પ્રમાપદં ન -આ. 6. પ્રામાણ્યા-કું. 7. ષદ-કું.અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પિરિચ્છેદઃ પુ - 194.
----------------------- ---------------- ----------
કિઞ્ચ કરાદૌ ચરણાદિભ્રમજન્યે સંશયાનન્તરભાવિનિ ---------
રુચિદત્તાદયસ્તુ ભ્રમસ્થલે વિશેષાદર્શનસહકુતસંશયાદેઃ પ્રતિબન્ધકત્વે સંશયો 1 ત્પત્તિકાલે પ્રત્યક્ષાપત્તિઃ । ન ચ"યજ્જ્ઞાનં યત્ર પ્રતિબન્ધકં તત્સામગ્ર્યપિ તત્ર પ્રતિબન્ધિકા"ઇતિ ન્યાયાત્ત 2 દા સંશયસામગ્રીપ્રતિબન્ધાન્ન પ્રત્યક્ષમિતિ વાચ્યમ્ । 3
એવમપિ ધર્મિજ્ઞાનકાલે દૈવાત્પુરુષત્વાદિજ્ઞાનવતઃ પુરુષત્વાદિનિશ્ચયાપત્તેઃ । સંશયસ્ય તત્સામગ્ર્યા વા તદાનીમભાવાત્ । ન ચ દોષસ્ય પ્રતિન્ધકત્વાન્ન તદા દોષાત્પ્રત્યક્ષમિતિ વાચ્યમ્ । તર્હ્યાવશ્યકત્વાત્સંશયકાલેપિ તત એવ દોષાત્પ્રત્યક્ષાનુત્પત્તિરસ્તુ । કિં સંશયસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાભ્યુપગમેન । તથાચ વિશેષદર્શને સતિ વિશેષાદર્શનરૂપદોષાભાવાદેવ પ્રત્યક્ષ પ્રમોત્પત્તિર્ન તુ નિરુક્તિવિશિષ્ટાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષપ્રમાહેતુત્વમ્ । માનાભાવાત્ । ન ચ વિશેષાદર્શનસ્ય દોષત્વે સંશયાનુત્તરપ્રમાનુદયાપત્તિરિતિ શઙ્ક્યમ્ । ફલબલે નૈતસ્ય ક્વચિદેવ દોષત્વકલ્પનાદિત્યાહુઃ ।
દોષાભાવાદેવ સાસ્ત્વિત્યનન્તરં મમત્વિત્યાદિવાક્યમત્રાપ્યનુ 4 વર્ત્યયોજ્યમ્ । ભ્રમોત્તરપ્રમાવ્યતિરેકસ્ય વિશેષદર્શનત્વેન વિશેષદર્શન 5 વ્યિતરેકનિમિત્તતા નાસ્તિ કિન્તુ દોષનિમિત્તતેત્યન્યથાસિદ્ધમુક્ત્વા સત્યપિ વિશેષપ્રમાવ્યતિરેકાદૌ પ્રમોત્પત્તેર્વ્યભિચારાન્ન વિશેષપ્રમા 6 યથાર્થલિઙ્ગપરામર્શાદેઃ પ્રમા પ્રતિ હેતુત્વં દૂરે
ગુણત્વેનેતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥
1.યાનુ-મુ. 2.ત્તત્સં-મુ. 3. ઽએવમપિ ઇત્યારભ્ય ઽતર્હિઽ ઇતિ પર્યન્તં-આ. પુસ્તકે નાસ્તિ. 4. વૃત્યા-આ. 5. વ્યતિરેકપદં ન -આ. વિશેષદર્શન ઇતિ નાસ્તિ -અ.
6. યાઃ - કું.
સ્થૂ-પ્રપ્રદૌ-ભૂર્વે-સદેર્-હેઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 195.
------------------------ ----------- ---------
-- નિયમેન પ્રમારૂપે પુરુષસાક્ષાત્કારે વિશેષપ્રમારૂપસ્ય વહ્ન્યાલોકે ધૂમભ્રમજન્યાયાં નિયમેન પ્રમા 1 યામનુમિતૌ યથાર્થલિઙ્ગપરામર્શરુપસ્ય ભ્રાન્તવિપ્રવમ્ભકવાક્યજન્યાયાં નિયમેન પ્રમા 2 યાં શાબ્દપ્રતીતૌ યથાર્થવાક્યર્થજ્ઞાનરૂપસ્ય ગુણસ્યાભાવેપિ પ્રમાત્વદર્શનેન વ્યતિરેકવ્યભિચારોપિ ॥
કિઞ્ચ દુષ્ટાયાં જ્ઞાનસામગ્ર્યાં સત્યમપિ ગુણવ્યતિરેકેણ પ્રમાવ્યતિરેકો ન દૃષ્ટ ઇતિ ગુણ ન હેતુઃ । 3 દૃષ્ટો વિસંવાદિશુકા 4 દિવાક્યે, તત્ર ભ્રાન્તિવિપ્રલમ્ભાદિદોષાભાવાદિતિ ચેન્ન ।
નનૂક્તસ્થલે સર્વત્રેશ્વરપ્રમામાદાય વિશેષપ્રમા 5 સત્યપરામર્શયથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનાનાં ન વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇતિ ચેન્ન । અસ્મિન્પક્ષે"નચેશ્વરે 6 સોસ્તીતિ વાચ્યં"ઇત્યદિના દોષાણાં પૂર્વમેવોક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ ગુણવ્યતિરેકેણ પ્રમાવ્યતિરેકસ્યાપિ દર્શનાદુક્તસ્થલેષ્વપિ કશ્ચન ગુણઃ કલ્પ્યત ઇત્યતો વ્યતિરેકાસિદ્ધદોષમાહ -- કિઞ્ચેતિ ।. શઙ્કતે --દૃષ્ટ ઇતિ ॥
સત્યપિ દોષાભાવે ગુણવ્યતિરેકેણ પ્રમાવ્યતિરેક ઇત્યનુષઙ્ગઃ । તત્ર દોષાભાવસ્તવમુપપાદયતિ -- તત્રેતિ ॥ આદિપદેન પ્રમાદકરણાપાટવયોર્ગ્રહઃ । અપ્રામાણ્યસ્ય દોષજન્યત્વવાદિના ત્વયાપિ 7 તત્ર કશ્ચિદ્દોષઃ કલ્પ્યઃ । અન્યથા તસ્ય પરત 8 સ્ત્વાહાનેરિત્યાહ -- ગુણવ્યતિરેકેણેતિ ॥
1. રૂપેત્યધિકં-ગ-કું. 2. રૂપેત્યધિકં-ગ-કું. 3. નનુ ઇત્યધિકં-મુ-ચ-છ. 4. કવા-છ-ખ. 5.યથાર્થપ-આ. 6. સાસ્તી-કું. 7. તત્રેતિ નાસ્તિ - કું - આ. 8. સ્ત્વહાને - અ.
સ્થૂ-પ્રપ્રદૌ-ભૂર્વે-સદેર્-હેઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 196.
------------------------ ------------ ----------
તત્રાપ્યનિત્યવાક્યદોષસ્ય વિવક્ષિતાર્થતત્વજ્ઞાનાભાવસ્ય વા શુકવાક્ય 1 મૂલભૂતવાક્યપ્રયોક્તૃપુંનિષ્ઠસ્ય ભ્રાન્ત્યાદેર્મૂલદોષસ્ય વા સત્વાત્ । ગુણવ્યતિરેકેણ પ્રમાત્વવ્યતિરેકે સિદ્ધેપિ ભ્રમત્વાર્થં ત્વયાપિ ભ્રમત્વપ્રયોજકત્વેન કૢપ્તસ્ય દોષસ્ય તત્ર વક્તવ્યત્વાચ્ચ । અભાવોપિ હિ કરણાપાટવવિશેષાદર્શનાદિરિવ લોકવ્યવહારાત્પ્રમાવ્યાવૃત્તકારણત્વાત્તત્વજ્ઞાનવિરોધિત્વાચ્ચ દોષ એવ । અઙ્ગીકૃતં ચ ત્વયાપિ નીલં તમ ઇતિ ભ્રમે દોષાન્તરા 2 ભાવેનાધિષ્ઠાનભૂત 3 સ્યાભાવરૂપસ્ય તમસ એવ દોષત્વમ્ । ક્વચિદ્ગુણસન્નિધાનન્તુ રાસભવદ્યાદૃચ્છિકં વા ગન્ધં પ્રતિ કૢપ્તિકારણગન્ધપ્રાગભાવસહભૂતપાકજરસપ્રાગભાવવત્પ્રમાં પ્રતિ
કૢપ્તપ્રયોજકદોષાભાવસહભૂતત્વેનાન્યથાસિદ્ધં વા ॥
નનુ વિવક્ષિતાર્થતત્વજ્ઞાનાભાવસ્યાભાવરૂપત્વાત્કથં દોષત્વમિત્યત આહ -- અભાવોપિહીતિ ॥ અન્વયાભાવાદિરાદિપદાર્થઃ -- અધિષ્ઠાનેતિ ॥ નૈલ્યારોપાધિષ્ઠાનભૂતસ્યાલોકાભાવરૂપસ્યેત્યર્થઃ । કુત્ર ચિદ્વા ગુણાનુવિધાનસ્ય કા ગતિરિત્યત આહ -- ક્વચિદિતિ ॥ પ્રમાયાં ગુણાનુવિધાનમભ્યુપેત્યાપિ મણ્યુક્તાન્યથાસિદ્ધિમાહ -- ગન્ધમિતિ ॥
નનુ રસપ્રાગભાવોન્યત્ર કાર્યે કૢપ્તાન્વયવ્યતિરેકત્વાદસ્ત્વન્યથાસિદ્ધઃ । ગુણસન્નિદિસ્તુ નાન્યત્ર કાર્યે કૢપ્તાન્વયાદિઃ । પ્રકૃતકાર્યેણ વિના કાર્યાન્તરોપક્ષીણો હ્યન્યથાસિદ્ધિઃ ।
1. સ્ય મૂ - ક-ખ-છ. 2. સમ્ભવેના - મુ-ચ. 3. સ્ય ભાવાભાવરૂ - છ.
કિઞ્ચ ત્વયાપ્યન 1 ન્યથાસિદ્ધશબ્દસ્ય યૌગકત્વ આત્માશ્રયાલ્લોકવ્યવહારાનુસારેણ પારિભાષિક એવાર્થ ઉક્તઃ । એવં ચ 2 ભ્રમરૂપવિપરીતકાર્યોત્પાદક 3 દોષનિરાસકસ્ય ગુણસ્ય વિપરીતકાર્યોત્પાદક 3 । દોષનિરાસકસ્ય ગુણસ્ય વિપરીતકાર્યોત્પાદક 3 । નિરાસક્તવરૂપાન્યૈવાન્યથાસિદ્ધિઃ પારિભાષ્યતામ્ । લોકે ઘટં પ્રતિ દણ્ડત્વ ઇવ
કદલીકાણ્ડરૂપ --------
ન હિ ગુણઃ કાર્યાન્તરેણ સિદ્ધઃ । યેનાન્યથાસિદ્ધઃ સ્યાદિત્યત આહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ આત્માશ્રયાદિતિ ॥ કારણલક્ષણશરીરપ્રવિષ્ટસ્યાન્યથાસિદ્ધશબ્દસ્ય કાર્યાન્તરજનકત્વમિતિ 4 વા અનેન વિના કારણાન્તરે 5 ણ કાર્યં સિદ્ધમુત્પન્નમિતિ વાર્થોક્તાવાત્માશ્રયાદિત્યર્થઃ -- પારિભાષિક એવેતિ ॥"અન્યથાસિદ્ધત્વં ચ ત્રિધા । યેન સહૈવ યસ્ય યં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વમવગમ્યતે તત્તથા।

ઘટં પ્રતિ દણ્ડરૂપસ્ય । અન્યં પ્રતિ પૂર્વવર્તિત્વે જ્ઞાત એવ યં પ્રતિ યસ્ય પૂર્વવર્તિત્વમનગમ્યતે । શબ્દં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વં જ્ઞાન એવ જ્ઞાનં પ્રત્યાકાશસ્ય । અન્યત્ર કૢપ્તનિયતપૂર્વવર્તિન એવ કાર્યસમ્ભવે તત્સહભૂતત્વમ્ । યથા ગન્ધવતિ ગન્ધાનુત્પાદાદ્ગન્ધં પ્રતિ ગન્ધપ્રાગભાવ્સય નિયતપૂર્વવર્તિત્વકલ્પનાત્પાકજસ્થલે ગન્ધં પ્રતિ રૂપાદિપ્રાગભાવાનામન્યથાસિદ્ધત્વં"ઇત્યાદિગ્રન્થેનાનુમાનખણ્ડે કારણતાવાદ ઉક્ત ઇત્યર્થઃ । અન્યૈવાન્યથાસિદ્ધિરિત્યનન્તરં લોકવ્યવહારાનુસારેણેત્યનુકર્ષઃ । સ ચાસિદ્ધ ઇત્યાહ -- લોક ઇતિ ॥
1.પ્યન્ય-કું. 2. ચાપ્રમા-છ. 3. । એતાવન્નાસ્તિ - ખ. 4.તિતેનવિ - કું. 5.રોત્પત્તિકા -અ. 6.ઽવા ઽ ઇતિ નાસ્તિ - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 198.
---------------------- --------------- ----------
-- વિપરીતકાર્યોત્પાદકસ્ય વેત્રબીજસમ્બન્ધિદાવાગ્નિદાહસ્ય વિરોધિત્વે પદાર્થે વેત્રાઙ્કુરં પ્રતિ કારણત્વાવ્યવહારાત્ । 1 દાહવિરોધિનો 2 હેતુત્વે ક્વાપ્યુત્સર્ગાપવાદાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ । યસ્ય હિ સ્વસામગ્રી 3 વશેન પ્રસક્તિસ્તદૌત્સર્ગિકમ્ । સત્યામપિ સામગ્ર્યાં યદ્વશાત્તદ્વિપરીતં કાર્યં ભવતિ તત્તસ્યપવાદકમ્ 4।ન ચ દાહવિરોધિને હેતુત્વે દાહસ્થલે વેત્રાઙ્કુરસામગ્ર્યસ્તિ ।-------------------------------------------------------------------------
દણ્ડત્વે યથા કારણતા 5 ઽવ્યવહારસ્તથા કારણત્વાવ્યવહારાત્ । કિન્ત્વન્યથાસિદ્ધિત્વેનૈવ વ્યવહારાદિત્યર્થઃ ॥
એતેન"કિઞ્ચેદં ગુણાન્વયવ્યતિરેકિત્વં અન્યત્રાનુપક્ષીણ 6 ત્વં સામાન્યં વા ।
નાદ્યઃ । દોષનિરીસોપક્ષીણત્વાદિ"ત્યાદિદેવતાધિકરણટીકા વિવૃતા ॥
7 લૌકિકવ્યવહારાભાવેપ્યસ્તુ હેતુત્વમિત્યતઃ"ઔત્સર્ગિકત્વાત્પ્રામાણ્યસ્ય"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકોક્તં વિપક્ષબાધકત્વેન સંયોજ્ય તદ્વ્યનક્તિ -- દાહેત્યાદિના ॥ અસ્ત્વેવમુત્સર્ગાપવાદશબ્દાર્થઃ । વિરોધિનોપિ હેતુત્વે તદભાવપ્રસઙ્ગઃ કુત ઇત્યત આહ -- ન ચેતિ ॥ દાહસ્થલ ઇત્યાદિ ॥ તથાચ"સત્યામપિ તત્સામગ્ર્યાં"ઇત્યાદેરભાવાદુત્સર્ગાપવાદાભાવપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
એતેન તત્વનિર્ણયટીકાયાં જ્ઞપ્તિસ્થલે ઽભિહિતમિદં બાધકમુત્પત્તિસ્થલેપ્યનુસન્ધેયમિતિસૂચિતમ્ ॥
1. શાસ્ત્રેદાહ -ગ. 2. અભાવસ્યેત્યધિકં-ક-ખ-છ. 3. બલપ્રસઙ્ગેન- ચ. 4.ભવતિ - છ. 5. ત્વા-અ. 6.ણંસા-મુ. 7. લોકવ્ય - મુ.
સ્થૂ-પ્રપ્રદૌ-ભૂર્વે-સદેર્-હેઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 199.
------------------------ ----------- ----------
અન્યથા દણ્ડાભાવાદ્ઘટાનુત્પત્તરપિ તદુત્પત્તેરપવાદઃ સ્યાત્ ।
અત એવ યત્ર સંશયાદિરૂપા દોષાઃ 1 પ્રતિબન્ધકાઃ તત્રૈવ તન્નિરાસાર્થં 2 ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષવિશેષદર્શનાદિગુણાપેક્ષા । અન્યથા સંશયોત્તરપ્રમ 3 યેવ તદનુત્તરપ્ર 4 મયાપિ વિશેષદર્શનમપેક્ષ્યેત ॥
કિઞ્ચ દોષનિરાસે ઽવશ્યં કારણ્સ્ય ગુણસ્ય પ્રમાયામપિ કારણત્વે ગૌરવમ્ । નચ પ્રમારૂપં કાર્યમનન્યથાસિદ્ધમ્ । યેનોભયં કલ્પ્યેત ॥
એતેન અપ્રમાપિ પ્રમા 5 વિશેષઃ સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્ । પ્રમાત્વપ્રયોજિકાયા અદુષ્ટસામગ્ર્યા ભ્રમે ઽભાવાત્ ।
અન્યથેતિ ॥ સામાગ્ર્યભાવેપિ કાર્યાનુત્પત્તેરપવાદત્વ ઇત્યર્થઃ -- તદુત્પત્તેરિતિ ॥ ઘટોત્પત્તેરિત્યર્થઃ -- અત એવેતિ ॥ દોષનિરાસોપક્ષિણત્વાદેવેત્યર્થઃ -- અન્યથેતિ ॥ સર્વત્ર પ્રમામાત્રે તદ્ધેતુતાયામિત્યર્થઃ ॥
નન્વસ્તુ દોષનિરાસકત્વં ગુણસ્ય પ્રામાણ્યહેતુત્વં ચાસ્તુ । અપ્રામાણ્યે ગુણનિરાસે ચ દોષાણાં હેતુત્વમિવેત્યતઃ"ન ચોભયકારણત્વકલ્પકમસ્તિ"ઇતિ ભાષ્યટીકાં વિવૃણ્વન્નાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ પ્રમાયાઃ પરતસ્ત્વાન્યથાનુપપત્તિપ્રમાણસિદ્ધગૌરવં ન
દોષાયેત્યત આહ -- ન ચેતિ ॥ અનન્યથેતિ ॥ જ્ઞાનસામાન્યસામગ્રીતો ન સિદ્ધમતિ ન ચેત્યર્થઃ ॥
પ્રાગુક્તાનુકૂલતર્કં નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ પ્રમાયાઃ દોષાભાવસહિતજ્ઞાનસામાગ્રજન્યત્વકથનેનેત્યર્થઃ ।
1. દર્શનદિપ્ર - કર્. 2. થે - ક. 3. માયામિવ -કું. 4. માયામપિ - કું. 5.વિશેષપદં નાસ્તિ - ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડનમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 200.
----------------------- ---------------- ---------
અન્યથા દાવાગ્નિદગ્ધવેત્રજન્યકદલ્યઙ્કુરોપિ વેત્રાઙ્કુરવિશેષઃ સ્યાત્ ॥
નનુ તત્ર દાહેન દોષેણ સહજાયા વેત્રાઙ્કુકરજનનશક્તેર્ 1 નાશાદ્વિપરીત 2 શુક્તેશ્ચોત્પાદાદ્વેત્રાઙ્કુરસામગ્ર્યેવ નાસ્તીતિ ચેત્સમં પ્રકૃતેપિ । મમાપિ 3 લોકસિદ્ધૌત્સર્ગિકાપવાદકસામ્યમેવ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યયોરપેક્ષિતમ્ ॥
અન્યે તુ યથા નીલરૂપસામગ્રીજન્યસ્યાપિ ચિત્રરૂપસ્ય ન નીલરૂપવિશેષત્વાત્ ॥ 4 યથા ન વિરુદ્ધનિશ્ચદ્વયસામગ્રજન્યસ્ય સંશયસ્ય ન નિશ્ચયવિશેષત્વં । યથા ચ પાકજરૂપસામગ્રીજન્યસ્ય -----
પરમુખેનૈવ સમાધિં વાચયતિ -- નન્વિતિ ॥ અસ્ત્વેવં લોકે પ્રામાણ્યાદૌ તુ કથમિત્યત આહ - મમાપીતિ ॥ અનન્યથાસિદ્ધશબ્દાર્થે તવ યથા તથેત્યપરેત્યર્થઃ ॥ પ્રમાયામભિમતસામગ્ર્યભાવેનૈવ ભ્રમસ્ય ન પ્રમાવિશેષત્વમિતિ સ્વયમેકં સમાધિમુક્ત્વાન્યાપદેશેન સમાધ્યન્તરમાહ - અન્યેત્વિતિ ॥ ન નીલેત્યાદિ ॥ કિન્તુ વિજાતીયરૂપાન્તરત્વમિત્યર્થઃ । તથૈવોદયનાદ્યુક્તેરિતિ ભાવઃ -- વિરુદ્ધેતિ ॥"વિરુદ્ધોભયારોસામગ્રીદ્વયસમાજાદુભયારોપ એક એવ ભવતિ । સ એવ સંશય"જ્ઞપ્તિપ્રામાણ્યે મણ્યુક્તેરિતિ ભાવઃ - યથા ચ પાકજેતિ ॥ તેજસ્સંયોગદેશકાલાદૃષ્ટાદિસામગ્ર્યસ્તુલ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1. ર્વિના- ગ. 2.કાર્યોત્પાદેત્યધિકં -કું. 3. ઽહિઽ ઇત્યધિકં - ચ-છ-ક-ખ.
સ્થૂ-પ્રપ્રદૌ-ભૂર્વે-સદેર્-હેઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 201.
---------------------- ----------- ----------
-- રસસ્પર્શાદેર્ન રૂપવિશેષત્વં 1 । તથા ભ્રમસ્યાપિ ન પ્રમાવિશેષત્વમિત્યાહુઃ ॥
તસ્માદન્વયવ્યભિચારાદ્વ્યતિરેકવ્યભિચારાદન્યથાસિદ્ધેશ્ચ ગુણો ન પ્રમાહેતુઃ । ભ્રમપ્રતિબન્દીતૂદ્ધરિષ્યતે । એતદપ્યુક્તં"અન્યથા"ઇત્યાદિના । અન્વયવ્યભિચારે વ્યતિરેકવ્યભિચારે ઔત્સર્ગિકકાર્યાપવાદકનિરાસકત્વેનાન્યથાસિદ્ધૌ ચ સત્યામપિ ગુણસ્ય હેતુત્વે રાસભાદેરપિ હેતુત્વપ્રસસઙ્ગેન --
અસ્મિન્પક્ષે દૃષ્ટાન્તાનામસત્પ્રતિપત્તિર્વક્ષ્યમાણદિશા પ્રમાસામગ્ર્યાં દોષાભાવસ્યાવશ્યકત્વાત્સામગ્ર્ભાવાદેશ્ચ તદ્વિશેષ 2 ત્વાભાવોપપત્તાવુક્તસમાધિરયુક્તા ઇત્યરુચિબીજં ધ્યેયમ્ ॥
તસ્માદિત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- અન્વયેતિ । પીતઃશઙ્ખ ઇત્યાદિભ્રમ ઇત્યર્થઃ -- વ્યતિરેકેતિ ॥"કરાદૌ ચરણાદિભ્રમજન્ય"ઇત્યાદિનોક્તપ્રમાવિશેષ ઇત્યર્થઃ -- અન્યથેતિ ॥ વિરોધિનિરાસોપક્ષીણત્વોચ્ચેત્યર્થઃ । ઉભયકારણત્વે ગૌરવાત્કલ્પકાભાવાદપ્રમાયાઃ પ્રમાવિશેષત્વાપત્તિરૂપબાધકાભાવાચ્ચેત્યપિ ધ્યેયમ્ ।
નન્વેવં દોષસ્યાપિ ભ્રમહેતુત્વખણ્ડનસમ્ભવેન ભ્રમેપિ સ્વત એવ સ્યાત્ । તત્ર યા ગતિઃ પ્રમાયામપીત્યત આહ -- ભ્રમેતિ ॥
સ્વતસ્ત્વાનુમાનોક્ત્યનન્તરમુદ્ધરિષ્યત ઇત્યર્થઃ। એતદપીત્યુક્તમેવાન્યથાદિશબ્દાર્થવિવિરણેન વ્યનક્તિ --અન્વયેત્યાદિના ॥

1. ।અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ - ગ. 2. ણત્વા - મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 202.
---------------------- --------------- -----------
હેત્વહેતુવ્યવસ્થિ 1 ત્યયોગાદિત્યર્થઃ ॥
2સ્થૂલાવયવિ 3 પ્રત્યક્ષ 4 પ્રમાદૌ ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદેર્હેતુત્વભઙ્ગઃ

ભૂયોવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદેર્હેતિત્વભઙ્ગઃ

અસ્તુ તર્હિ દોષાભાવાદેવ પ્રમ્ તસ્યાનન્યથાસિદ્ધાન્વવ્યતિરેકિત્વાદિતિ ચેન્ન ।
કારણતાવચ્છેદકપ્રતિબન્ધકાભાવાદિસાધારણસ્ય પ્રયોજકત્વમાત્રસ્યાપાદન ઇષ્ટત્વાત્॥
"અદૃષ્ટમિન્દિયં ત્વક્ષં તર્કો ઽદુષ્ટસ્તથાનુમા"
આગમો ઽદુષ્ટવાક્યં ચ"ઇતિ બ્રહ્મતર્કે,
અસ્ત્વિતિ । તથાચ જ્ઞાનહેતુતો ઽધિકજન્યત્વાત્સ્વતસ્ત્વહાનિરિતિ ભાવઃ । પ્રયોજકત્વમાપાદ્યતે કારણત્વં વા । આદ્ય આહ -- કારણેતિ ॥ પ્રતિબન્ધકાભાવહેતુતાયા વક્ષ્યમાણત્વાશયેનાહ -- પ્રતિબન્ધકાભાવાદીતિ ॥ કારમાગિરાદિપદાર્થઃ । પ્રયોજકત્વેતિ ॥ તદ્વ્યતિરેક 6 પ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વમાત્રસ્ય ન ત્વનન્યથાસિદ્ધસ્યેત્યર્થઃ ॥
દૃષ્ટત્વમેવ ક્રમાત્સૂત્રભાષ્યટીકાકૃતાં સંમત્યા દ્રઢયતિ -- અદુષ્ટમિતિ ॥ અક્ષં અનુમા આગમઃ ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ । તત્વનિર્ણયોદાહૃતબ્રહ્મતર્ક ઇત્યર્થઃ ।
1.સ્થાયો - મુ-ખ. 2.ઽઇતિઽ ઇત્યધિકં -છ. 3. વ-ક. સ્થૂલાવયવેતિ નાસ્તિ - ખ. 4. ક્ષાદો-મુ-ચ. 5. સ્થૂલાવયવિપ્રત્યક્ષપ્રમાદૌ"ઇત્યધિકં-કું. 6. પ્રયોજકવ્યતિ - મુ - પ્રયોજકપ્રતિ - અ.
પ્રમાયાં દોષભાવસ્ય હેતુત્વભઙ્ગઃ પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 203.
----------------------------- ----------- --------
"નિર્દેષાર્થેન્દ્રિયસન્નિકર્ષઃ પ્રત્યક્ષમ્ નિર્દેષોપપત્તિરનુમા નિર્દેષઃ શબ્દ આગમઃ"ઇતિ પ્રમાણલક્ષણે;"દોષાભાવસ્ય કારણત્વે 1 ચ નાસ્માકમનિષ્ટમ્ તાવતા 2 વેદાપૌરુષેયત્વાવ્યઘાતાત્"ઇતિ ભાષ્યટીકાયાં ચોક્તેઃ । દોષાભાવસ્યાપેક્ષિતત્વેપિ
પ્રમાજનકશક્તિસ્સહજા, ન તુ ભ્રમજનનશક્તિવદા 3 ધેયેત્યેતાવતતૈવ પ્રમાણ્યસ્વતસ્ત્વસિદ્ધેશ્ચ ॥
માનત્રયેપિ દોષાભાવાપેક્ષાદ્યોતનાય ત્રિતયોદાહરણમ્ । ટીકાયાં ચેતિ ॥ દેવતાધિકરણભાષ્યસ્ય ટીકાયામિત્યર્થઃ । તત્ર કારણત્વે ચેત્યુ 4 ક્તિઃ પ્રયોજકત્વે ચેત્યર્થ ઇત્યગ્રે વ્યક્તમ્ ॥
નન્વેવમપિ કથં ન સ્વતસ્ત્વહાનિઃ । જ્ઞાનહેત્વતિરિક્તાનપેક્ષત્વાભાવાદિત્યત આહ
-- દોષાભાવસ્યેતિ ॥ એતાવતૈવેતિ ॥ દોષાભાવસ્ય કારણત્વપક્ષે શક્ત્યાધાયકત્વેપિ પ્રયોજકત્પપક્ષે તદભાવાદિતિ ભાવઃ । ઉક્તં હીતિ ॥ દોષેત્યાદિનોક્તં પ્રમેયં જિજ્ઞાસાધિકરણસુધાયામુક્તમિત્યર્થઃ । ઔત્સર્ગિકી ઉત્સર્ગઃ સામાન્યં જ્ઞાનમાત્રજનિકૈવેત્યર્થઃ । દોષાપવાદાદિત્યસ્ય દોષાહિતશક્તિરૂપાપવાદાદિત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવં ગુણસ્યાપિ પ્રયોજકત્વોપપત્તૌ કિં તન્નિરાસાયાસેનેતિ ચેન્ન । ગુણવા 5 દિનોપિ દોષાભાવસ્યાવ 6 શ્યકત્વોપપાદનાત્ । ગુણસ્ય દોષનિરાસોપક્ષીણતોપપાદનાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥
1. પિ-મુ-ચ-ચકારો નાસ્તિ - ખ. 2. વેદપદં નાસ્તિ - ગ. 3. ધાસ્યે -ચ. 4. ક્તેઃ- કું. 5. ચિ-અ. 6. શ્યોપ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 204.
------------------------ --------------- -----------
ઉક્તં હિ સુધાયાં"ઇન્દ્રિયાદીનામૌત્સર્ગિકી શક્તિઃ પ્રમાણ્યજનને દોષાપવાદાદપ્રામાણ્યમપિ જનયતિ 1"ઇતિ । કારણત્વસ્યાપાદાનન્ત્વયુક્તમ્ ॥
કૢપ્તકારણં 2 ચક્ષુરાદિકમાદાયૈવ દોષાભાવસ્ય પ્રમાં પ્રતિ નિયતપૂર્વભાવિત્વ 3 ગ્રહણેન દણ્ડત્વવત્ દણ્ડગતદાર્ઢ્ય 4 વત્ શક્તિઃ કારણતાવચ્છેદકે 5 તિ પક્ષે શક્તિવત્ ઉપસ્થિતેષ્ટભેદાગ્રહઃ પ્રવર્તક ઇત્યત્રોપસ્થિતિવત્ વિષયત્વેન વિષયજન્યં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિત્યત્ર વિષયત્વવ 6 ચ ચક્ષુરાદિનિષ્ઠકારણતાવચ્છેદકત્વમાત્રેણાન્વયવ્યતિરેકયોરુપપત્તૌ દોષાભાવે -----
દ્વિતીયં નિરાહ -- કારણત્વસ્યેતિ ॥ કુત ઇત્યતઃ"યેન સહૈવ યસ્ય યં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વમવગમ્યતે તત્તેનાન્યથાસિદ્ધં"ઇતિ મણ્યુક્તાન્યથાસિદ્ધમત્વાદિત્યાહ -- કૢપ્તેતિ ॥ ગ્રહણેનેતિ ॥ ત્વદુક્તપારિભાષિકાન્યથાસિદ્ધત્વેન હેતુનેત્યર્થઃ । અસ્ય ચક્ષુરાદિનિષ્ઠકારણતેત્યાદિનાન્વયઃ ॥
ગુરુમતેનાહ -- ઉપસ્થિતેતિ ॥ ઉપસ્થિતં બુદ્ધૌ વિપરિવર્તમાનં યદિષ્ટં રજતાદિ તેન પુરોવર્તિનો ભાદાગ્રહ ઇત્યર્થઃ । ઉસ્થિતેરપિ પુરોવૃત્તિગોચરપ્રવૃત્તિકારણત્વે
વૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનસ્યાપિ હેતુતાપત્યા ભાદાગ્રહઃ પ્રવૃત્તિહેતુરિતિ મતહાન્યાપત્તેર્હેતુતાવચ્છેદકત્વં યથા તથેત્યર્થઃ ॥
ન્યાયમતેનાહ -- વિષયત્વેનેતિ ॥ પ્રત્યક્ષમિત્યત્રેતિ ॥ ઇતિ પ્રત્યક્ષલક્ષણ ઇત્યર્થઃ।
1. યન્તીતિ - મુ-ચ-છ-ક. 2. સમસ્તં પદં - મુ-ખ. 3. હેણ-મુ-ચ-ક-ખ. 4.દાર્ઢ્યાદિવ -ખ-કું. 5. ત્યત્ર શ-છ. 6. ચકારો નાસ્તિ -મુ-ચ-ખ.
પ્રયાં-દોભાસ્ય-હેઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 205.
------------------- ----------- -----------
કારણતાયાઃ દોષાભાવત્વે 1 કારણતાવચ્છેદકતાયાશ્ચ કલ્પને ગૌરવાત્ । ઉક્તરીત્યા સત્યપિ દોષે પ્રમાત્વદર્શનેન પ્રમાસામાન્યં પ્રતિ વ્યતિરેકવ્યભિચારાચ્ચ ॥ ઉક્તં હિ વિષ્ણુતત્વનિર્ણયટીકાયાં"દોષાભાવોપિ ન પ્રામાણ્યકારણમ્ । યાદૃચ્છિકસંવાદિષુ સત્યપિ દોષે પ્રમાણ 2 જ્ઞાનોદયાત્"ઇતિ ॥
કિઞ્ચ પ્રતિબન્ધકાભાવે લોકે કારણત્વાવ્યવહારાદૌત્સર્ગિકકાર્યાપવાદક 3 વિરોધિકત્વરૂપાન્યૈવાન્યથાસિદ્ધિઃ પરિભાષ્યતા 4 મિત્યુક્તમ્ ॥
અન્યથાસિદ્ધિમુક્ત્વા વ્યભિચારં ચાહ -- ઉક્તેતિ ॥"કિઞ્ચ કરાદૌ ચરણાદિભ્રમજન્ય"ઇત્યાદિનોક્તરીત્યર્થઃ ॥
નનુ દોષસ્ય પ્રતિબન્ધકતયા તદભાવસ્ય સ્વતન્ત્રાવેવ કાર્યાન્વયવ્યતિરેકાવતો ન પ્રાગુક્તાન્યથાસિદ્ધિર્યુક્તેત્યત આહ - કિઞ્ચેતિ ॥ અન્યથાસિદ્ધશબ્દસ્ય ત્વયા યૌગિકાર્યં ત્યક્ત્વા લોકવ્યવહારાનુરોધેન ત્રિધા પારિભાષિકાર્થેક્તિરિહાપિ વ્યવહારાનુરોધેન ત્વદુક્તાન્યથાસિદ્ધિત્રયાદન્યેવાન્યથાસિદ્ધિઃ પરિભાષ્યતામિત્યુક્તમતીતભઙ્ગઃ ઇત્યર્થ -- ઉક્તં હીતિ ॥ દોષાભાવસ્યાન્યથાસિદ્ધતયા કારણત્વં નેત્યેતજ્જિજ્ઞાસાધિકરણે --
"પ્રત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યં"
ઇત્યાદિશ્લોકવ્યાખ્યાનસુધાયામુક્તમિત્યર્થઃ ॥
1. તદવચ્છે-ક-ખ-છ. 2. માજ્ઞા-કું. 3. વિરહતારૂ-ક-ખૃછ. 4."ઇત્યુક્તં"ઇતિ નાસ્તિ-છ-ખ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 206.
------------------------ ------------- ----------
ઉક્તં હિ સુધાયાં"તર્હિ દોષાભાવઃ કારણમિત્યાયાતમિતિ ચેન્ન । તથા સત્યુત્સર્ગાપવાદયોઃ ક્વાપ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્ ઇતિ ॥
ન ચૈવં ભાષ્યચટીકાયાઃ વિષ્ણુતત્વનિર્ણયટીક 1 યા સુધ 2 યા ચ વિરોધ ઇતિ શઙ્ક્યમ્ । ભાષ્યટીકાયાં કારણશબ્દસ્યસ્મદુક્તં યદ્ઘટં પ્રતિ કુલાલપિત્રાદિસાધારણં તદ્વ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વરુપં તન્માત્રપરત્વાત્ ।-------------------------------------------------------------------------

ઉપલક્ષણમેતત્"દોષાભાવવ્યતિરેકનિયમાત્પ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વં કિં ન સ્યાદિતિ ચેન્ન । યાદૃચ્છિક સંવાદિષુ પ્રામાણ્યેપિ દોષાભાવાભાવેન કારણત્વભઙ્ગાત્"ઇત્યાદિના વાદાવલ્યામુક્તમિત્યર્થઃ । ઉત્સર્ગેત્યાદેર્થસ્તુ"દાહવિરોધિનો હેતુત્વ"ઇત્યાદિના પૂર્વતનગ્રન્થેનૈવ વિવૃતો ધ્યેયઃ -- ભાષ્યટીકાયા ઇતિ ॥ પ્રાગુક્તાયા ઇત્યર્થઃ -- સુધયા ચેતિ । વાદાવલ્યા ચેત્યપિ ધ્યેયમ્ -- તદ્વ્યતિરેકેતિ ॥ દોષાભાવવ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વં પ્રામાણ્યસ્ય યત્તદ્રૂપં પ્રયોજકત્પમિત્યર્થઃ । સ્વિવિરપ્રયુક્તવિરહપ્રતિયોગિકાર્યકત્વરૂપં યત્પ્રયોજકત્વમિતિ ફલિ 3 તોર્થઃ । ઉક્તં 4 હીતિ ॥ વાર્તિકે દોષાભાવસ્યોક્તરૂપં પ્રયોજકત્વમુક્તમિત્યર્થઃ । તદભાવતઃ ગુણાધીનદોષાભાવતઃ । અબોધકત્વરૂપં વિપરીતબોધકત્વરૂપં વા 5 વિપરીતબોધકત્વરૂપમનનુષ્ઠાનરૂપં વ યદપ્રામાણ્યદ્વયં તદભાવઃ । તેન દોષાભાવસ્યાપ્રામાણ્યનિરાસોપક્ષયેણ
જ્ઞાનસામગ્રીત એવ પ્રમા જાયત ઇત્યુત્સર્ગો ન ભગ્ન ઇત્યર્થઃ ॥
1. કાયાઃ - ક. 2. ધાયાશ્ચ-ક. 3. તાર્થઃ - મુ. 4. ક્તમિતિ - મુ. 5. વિપરીતબોધકત્વમિતિ નાસ્તિ - મુ.
પ્રયાં-દોભાસ્ય-હેઙ્ગઃ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 207.
------------------ ---------- --------
"તસ્માદ્ગુણભ્યો દોષાણામભાવસ્તદભાવતઃ અપ્રામાણ્યચદ્વયાભાવસ્તેનોત્સર્ગો 1 નપોદિતઃ"
ઇતિ --
નનુ કથં તર્હિ દોષસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વમપિ । તત્રૈવ તસ્મિન્સત્યપિ પ્રમાયા દર્શનાદિતિ ચેન્ન । ત્રત યાદૃચ્છિકસ્ય વિષયસત્વસ્યોત્તેજકત્વેનોત્તેજકાભાવવિશિ-
ષ્ટસ્ય પ્રતિબન્ધકસ્યાભાવાત્ ॥
ન ચ તર્હ્યાવશ્યકત્વાદ્વિષયસત્વમેવ પ્રમાપ્રયોજકં ન તુ દોષાભાવાપેક્ષેતિ વાચ્યમ્ । શુક્તૌ રૂપ્યભ્રમકાલે શુક્તિત્વાદેર્વિષયસ્ય સત્વેપિ દોષ 2 રૂપપ્રતિબન્ધેન શુક્તિત્વાદિપ્રમાવ્યતિરેકાત્ ॥
યદ્વા ઇમં મા દહેત્યાદૌ મન્ત્રાદેરુદ્દેશ્યવ્યક્તિવિશેષ ઇવ લિઙ્ગાભાસસ્ય યત્ર વિષયસત્વાભાવસ્તત્રૈવ પ્રતિબન્ધકત્વાદ્યાદૃચ્છિકવિષયસત્વસ્થલે કેવલસ્ય પ્રતિબન્ધકસ્યાભાવ એવાસ્તિ । દોષાભાવસ્ય સ્વરૂપેણ હેતુત્વે તુ વ્યતિરેકવ્યભિચારો દુષ્પરિહર ઇતિ દોષાભાવોપ ન હેતુઃ ।
પ્રાગુક્તપ્રતિબન્ધકવિરોધિત્વરૂપાન્યથાસિદ્ધિરયુક્તેતિ ભાવેન શઙ્ક્યતે -- નન્વિતિ ॥ તત્રેતિ ॥ યાદૃચ્છિકસંવાદિનીત્યર્થઃ ॥ તસ્મિન્ દોષ ઇત્યર્થઃ - મા દહેતીતિ ॥ અસ્ય સાધુત્વં સંશયોપપાદવનગ્રન્થોક્તં જ્ઞેયમ્ -- વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇતિ ॥ યાદૃચ્છિકસંવાદિનીત્યર્થઃ -- તસ્માદિતિ ॥
1. હ્યપો - છ. 2. રૂપપદં ન - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 208.
-------------------------- ------------- ----------
તસ્માત્પરતસ્ત્વે ન કિઞ્ચિન્માનમ્ ॥
એતદપ્યુક્તં"અન્યથા"ઇત્યાદિના । ઔત્સર્ગકકાર્યાપવાદકનિરાસારૂપસ્યાપિ દોષાભાવસ્ય હેતુત્વે
ઇદમૌત્સર્ગિકમિદમાપવાદકમિતિ વ્યવ 1 સ્થિત્યયોગાદિત્યર્થઃ ॥ પ્રમાયાં દોષાભાવસ્ય હેતુત્વભઙ્ગઃ

અનુગતગુણસ્યભાવાદ્દોષાભાવસ્ય ચાહેતુત્વાદિત્યર્થઃ ॥
પ્રમાયાં દોષાભાવસ્ય હેતુત્વભઙ્ગઃ

સ્વતસ્ત્વે તુ અનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતો ગુણ ઇતિ પક્ષે અનિત્યયથાર્થજ્ઞાનત્વં અનિત્યજ્ઞાનત્વાનવચ્છિન્નકાર્યતાવચ્છેદકં --
સ્વતસ્ત્વે ત્વિતિ ॥ માનમિત્યનુકર્ષઃ । ઉચ્યતે ઇત્યર્થઃ । અનનુગતગુણપક્ષે સિદ્ધસાધનતાવારણાય -- ઇતિ પક્ષ ઇતિ વિવેકાયોક્તમ્ । અનિત્યપ્રમાત્વં અનિત્યજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકાર્યત્વપ્રતિયોગિકકારણતાભિન્નકારણતાપ્રતિયોગકકાર્યતાવચ્છેદકં અનિત્યજ્ઞાનત્વવ્યાપ્યકાર્યતાવચ્છેદકધર્મત્વાદપ્રમાત્વવદિતિ મણ્યુક્તાનુમાનસ્ય પ્રત્યનુમાનમાહ -- અનિત્યેતિ ॥ વિશેષ્યમાત્રસ્ય નિત્યવૃત્તિતયા કાર્યતાવચ્છેદકત્વેન સિદ્ધસાધનવારણાયાનિત્યેતિ પક્ષવિશેષણમ્ । યથાર્થેત્યુક્તિરપિ તદ્વારણાર્થૈવ ।
1. સ્થાયો - મુ - ચ.
ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વે અનુમાનાનિ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 208.
---------------------------- ------------- ---------
અનિત્યજ્ઞાનાવૃત્તિત્વરહિતત્વાત્ જ્ઞાનત્વવત્ । તત્સમનિયતધર્મઘટિતત્વાત્ યદેવં તદેવમ્ યથા પૃથુબુધ્નોદરાકાર 1 ઘટિતં 2 ઘટત્વમ્ ઘટત્વાનવચ્છિન્નકાર્યતાનવચ્છેદકમ્ ।
સાધ્યે 3 નિત્યજ્ઞાનનિષ્ઠકાર્યતાનવચ્છેદકત્વેન સિદ્ધસાધન 4 વારણાયાનિત્યેતિપક્ષવિશેષણમ્ । યથાર્થેત્યુક્તિરપિ તદ્વારણાર્થૈવ । સાધ્યે ઽનિત્યજ્ઞાનનિષ્ઠકાર્યતાનવચ્છેદકત્વેન સિદ્ધસાધન 4 નિરાસાયાનિત્યેત્યાદિકાર્યતાવિશેષણમ્ । પ્રમાનિષ્ઠેત્યપિ યોજ્યમ્ । તેન ઘટાદિનિષ્ઠકાર્યતાનવચ્છેદકત્વેન ન સિદ્ધસાધનમ્ । હેતાવિન્દ્રિયત્વાદિનોન્દ્રિનિષ્ઠકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાવચ્છેદકે પ્રત્યક્ષત્વાદૌ વ્યભિચારવારણાય નઞ્દ્વયમ્ ।તત્રાનિત્યજ્ઞાનવૃત્તિત્વસ્યાપિ સત્વેન તદ્રાહિત્યાભાવાત્ । ઉક્તદોષનિરાસાયૈવાનિત્યજ્ઞાનેત્યપ્યુક્તિઃ । અસિદ્ધિનિરાસાયાનિત્યેતિ -- જ્ઞાનત્વવદિતિ । તસ્ય નિત્યવૃત્તિતયા કાર્યતાનવચ્છેદકત્વાદનિત્યજ્ઞાનવૃત્તિત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ -- તત્સમેતિ ॥
અનિત્યપ્રમાત્વસમનિયતો યો ધર્મો અનિત્યજ્ઞાનત્વં તદ્ઘટિતત્વાદિત્યર્થઃ ॥
ભ્રમેપિ ધર્મ્યંશે પ્રમાત્વેનાનિત્યપ્રમાત્વાનિત્યજ્ઞાનત્વયોરન્યોન્યં વ્યાપ્યાવ્યાપકભાવાદિતિ ભાવઃ । અત એવ તત્સમનિયતધર્મઘટિતત્વદ્યોતનાયૈવ અનિત્યપ્રમાત્વમિતિ પક્ષનિર્દેશમકૃત્વાનિત્યયથાર્થજ્ઞાનત્વમિત્યુક્તમ્ -- યદેવમિતિ ॥ યદ્યત્સમનિયતધર્મઘટિતં તત્તદનવચ્છિન્નકાર્યતાવચ્છેદકમિત્યર્થઃ -- પૃથુબુધ્નેતિ ॥ પૃથુબુધ્નોદરાકાર 5 ઘટત્વં નામધર્મઃ ।
સ્વમાનિયતઘટત્વધર્મઘટિતત્વાત્તદનવચ્છિન્નકાર્યતા પટાદિનિષ્ઠા તદનવચ્છેદક ઇત્યર્થઃ ॥
1. ધર્મપદં અધિકં - કું. 2. સમસ્તપદં-કું-ક. 3. અનિત્ય-કું. 4. એતાવન્નાસ્તિ-મુ. 5. ઘટપદં ન -કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર,પરિચ્છેદઃ પુ - 210.
----------------------- --------------- ----------
ભ્રમાવૃત્તિકાર્યતાનવચ્છેદકં વા ભ્રમવૃત્તિત્વાત્ ભ્રમાત્વવત્ ॥
ન ચૈ 1 તેષાં હેતૂનામસિદ્ધિઃ । ભ્રમેપિ ધર્મ્યંશે પ્રમાત્વસ્ય સત્વાત્ । પ્રમાત્વસ્ય જ્ઞાનત્વઘટિતત્વાચ્ચ । નાપ્યપ્રયોજકતા । સમાનિયતયોરેકસ્યૈવ કાર્યતાવચ્છેદકત્વે આવશ્યકે 2 લાઘવર્થે પ્રમાણ 4 સ્વરસાલ્લઘુનો ઽનિત્યજ્ઞાનત્વસ્યૈવ તદૌચિત્યાત્ 5 ॥ ભ્રમે જ્ઞાનત્વપ્રમાત્વયોર્વ્યાપ્યવૃત્તિત્વા 6 વ્યાપ્યવૃત્તિત્વેત્વેકસામગ્રીપ્રયોજ્યત્વેપિ ત્વન્મતે વેગવિભાગયોરિવ યુક્તે ।
પ્રચીનપક્ષનિર્દેશ એવ સાધ્યાન્તરમાહ -- ભ્રમાવૃત્તીતિ ॥ ભ્રમાવૃત્તિકાર્યતા પ્રમાનિષ્ઠા કાર્યતા તદનવચ્છેદકમિત્યર્થઃ । અનિત્યયથાર્થજ્ઞાનત્વં તાદૃશજ્ઞાનનિષ્ઠકાર્યતાનવચ્છેદકમિત્યેવ સાધ્યકારણે ઽનિત્યજ્ઞાનત્વે વ્યભિચારઃ । તસ્યાત્મમનઃસંયોગાદિહેતુનિરૂપિતકાર્યતાવચ્છેદકત્વાત્ । ભ્રમવૃત્તિત્વાચ્ચ । અતો ભ્રમાવૃત્તીત્યેવમુક્તિઃ । અનિત્યજ્ઞાનત્વસ્ય ચ તાદૃશઘટાદિનિષ્ઠકાર્યતાનવચ્છેદકત્વાન્ન દોષઃ -- નચૈષામિતિ ॥ ત્રયાણામિત્યર્થઃ । ભ્રમેપીત્યનેનાદ્યન્તયોરસિદ્ધ્યુદ્ધારઃ -- પ્રમાત્વસ્યેતિ ॥
અનિત્યપ્રમાત્વસ્યાનિત્યજ્ઞાનત્વઘટિતત્વાદિત્યર્થઃ ॥
યદ્વા પ્રમાત્વસ્ય જ્ઞાનત્વઘટિતત્વે ઽનિત્યપ્રમાત્વસ્યાનિત્યજ્ઞાનત્વઘટિતત્વમર્થસિદ્ધમિતિ પ્રમાત્વસ્યેત્યેવોક્તમ્ - લઘુન ઇતિ ॥ પ્રમાત્વસ્ય વિષયસત્વઘટિતત્વેન ગુરુત્વમિતિ ભાવઃ ॥
1. ચૈષાં-ગ-કું. 2. લઘા-ગ. તલ્લા-ક. 3.વપ્રમા-મુ-ધ્વર્યે-ચ. 4.પ્રસરાત્-ક-છ. 5.ઽભ્રમત્વવત્ઽ ઇત્યધિકં-છ. । અયઙ્ગ્રન્થઃ-કું. પુસ્તકે કુણ્ડલિતઃ-ચ. પુસ્તકે સ્ખલિતઃ હંસપાદેન પૂરિતઃ-ક. પુસ્તકે ઽવિભાગયોરિવઽ એતાવત્પર્યન્તમેવ વર્તતે . 6. અવ્યાપ્યવૃત્તિત્વે ઇતિ નાસ્તિ - છ.
ઉત્તૌ-સ્વતસ્ત્વે-નુનિ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 211.
------------------- ----------- ----------
ત્વન્મતે વેગવિભાગયોરિવ યુક્તે । મન્મતે તુ પ્રકારાંશે પ્રમાત્વાપવાદક 1 સ્ય દોષસ્ય સત્વાત્તદ્ભવો યુક્તઃ ॥
નનુ વિભાગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વં 2 સ્વાત્યન્તાભાવસામાનાધિકરણ્યમ્ । અત્યન્તાભાવસ્યા 3 ધિકરણવિશેષસમ્બન્ધઃ સ્વરૂપાનતિરિક્ત ઇતિ ન હેતુસાપેક્ષ ઇતિ ચેત્તુલ્યં પ્રમાત્વેપિ ॥ અનિત્યપ્રમાત્વં દોષવિરોધિવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકારણ 4 ત્વપ્રતિયોગિકકાર્યતવચ્છેદકં દોષજન્યવૃત્તિત્વાત્ । ભ્રમત્વવત્ । દોષવિરોધી ગુણો દોષાભાવશ્ચેતિ સ્વતસ્ત્વસિદ્ધિઃ ।
અનિત્યપ્રમાત્વમપ્રમાકારણતાવચ્છેદકરૂપાવચ્છિન્નકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાવચ્છેદકં ભ્રમાવૃત્તિકાર્યતાવચ્છેદકત્વાત્ ઘટત્વવદિતિ મણ્યુક્તસ્ય પ્રત્યનુમાનમાહ -- અનિત્યપ્રમાત્વમિતિ । દોષઃ પિત્તાદિઃ । તદ્વિરોધિવૃત્તિધર્મો ગુણત્વાદિરૂપઃ । તદવચ્છિન્નેત્યર્થઃ । દોષજન્યવૃત્તિત્વાદિતિ હેતોરસિદ્ધ્યુદ્ધારઃ પ્રાગ્વત્ ॥
નનૂક્તાનુમાનેન દોષવિરોધિનો ગુણસ્યા 5 હેતુત્વ 6 લાભેપિ દોષાભાવસ્ય હેતુત્વાનિવારણાત્ જ્ઞાનહેત્વધિકજન્યત્વાત્ પ્રમાત્વસ્ય જ્ઞાનહેતુમાત્રજન્યત્વક્ષતિરિત્યત આહ -- દોષવિરોધીતિ ॥ વિરોધિત્વં ચ
સહનવસ્થાનિત્યત્વં 7 ત્વા તન્નિશ્ચયપ્રતિબન્ધકનિશ્ચયવિષયત્વં વોભયાનુગતમ્ । પ્રતિબન્ધકત્વં ચ તદનુત્પાદવ્યાપ્યત્વમિતિ ભાવઃ ॥
1.દસ્ય-કું-ગ-ક. 2. સ્વપદં ન -ક-ખ-છ. 3. સ્યચાધિ-ક-ખ-ચ-છ. 4. તાપ્ર-ક-ચ-ખ. 5. સ્યહે-કું. 6.
ત્વાલા-કું. 7. ઽવાઽ ઇતિ નાસ્તિ -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર,પરિચ્છેદઃ પુ - 212.
---------------------- ------------- -----------
અનિત્યપ્રમાત્વં ન કાર્યતાવચ્છેદકમ્ । તથાત્વે બાધકવત્વાત્ । ઘટજ્ઞાનત્વવત્ । ન ચાસિદ્ધિઃ । અનુગતકારણાભાવરૂપસ્ય બાધકસ્યોક્તત્વાત્ ॥
પ્રત્યત્રાદિપ્રમાસુ પ્રત્યેકાનુગતા ગુણા ઇતિ પક્ષે અનિત્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વં ન વિષયજન્યતાવચ્છેદકં, ન ષડ્વિધસન્નિકર્ષાન્યતરજન્યતાવચ્છેદકં વા । તદજન્યવૃત્તિત્વાત્ । ઘટત્વવત્ । ન ચાસદ્ધિઃ । યોગિપ્રત્યક્ષાદેર્વિષયેણ ષડ્વિધસન્નકર્ષાન્યતરેણ યાજન્યત્વાત્ ।
અનિત્યપ્રમાત્વં કાર્યતાવચ્છેદકં બાધકં વિના કાર્યમાત્રવૃત્તિધર્મત્વાત્ અપ્રમાત્વવદિતિ મણ્યુક્તસ્ય પ્રત્યનુમાનમાહ --

અનિત્યપ્રમાત્વમિતિ ॥ અત્ર પૂર્વત્ર ચ સિદ્ધસાધનતાવ્યુદાસાયાનિત્યેતિ પ્રમાત્વવિશેષણમ્ -- તથાત્વે ॥ કાર્યતાવચ્છેદકત્વ ઇત્યર્થઃ -- બાધકેતિ । સ્વાવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગકાનગતૈકકારણાસમ્ભવરૂપબાધકવત્વાદિત્યર્થઃ -- ઘટેતિ ॥ ઘટજ્ઞાનમાત્રેનુગતકારણાભાવાદ્ઘટજ્ઞાનત્વં નાવચ્છેદકમિત્યુપપાદિતમધસ્તદિતિ ભાવઃ-- ઉક્તત્વાદિતિ ॥ પ્રમામાત્રાનુગતગુણભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ -- ઇતિ પક્ષે ઇતિ ॥ વિરોધ્યનુમાનમુચ્યત ઇતિ યોજ્યમ્ ॥
વિષયત્વં ગુણ ઇતિ પક્ષમુપેત્યાહ - ન વિષયેતિ । ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષો ગુણ ઇતિ પક્ષ આહ -- ન ષડ્વિધેતિ ॥ અન્યતરેતિ ॥ અન્યતમેત્યર્થઃ । સાધુત્વં પૂર્વમુક્તં ધ્યેયમ્ । પ્રાગુપપાદિતમેવ સ્મારયતિ -- યોગિપ્રત્યક્ષાદેરિતિ ॥ સામાન્યપ્રત્યક્ષાસત્તિજપ્રત્યક્ષ 1 માદિપદાર્થઃ ।
1. પ્રમા આદિ - કું.
ઉત્તૌ-સ્વસ્ત્વે-નુનિ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 213.
------------------ -------------- ----------
અનુમિતિપ્રમાત્વં સત્યલિઙ્ગપરામર્શત્વાવચ્છિન્નકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાવચ્છેદકં 1 અસત્યલિઙ્ગપરામર્શજન્યવૃત્તિત્વાત્ ભ્રમત્વાત્ । શાબ્દપ્રમાત્વં વિવક્ષિતાર્થતત્વજ્ઞાનત્વાવચ્છિકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાનવચ્છેદકં વિવક્ષિતાર્થતત્વજ્ઞાનાજન્યવૃત્તિત્વાત્ ભ્રમત્વાત્ ॥
ન 2 ચ તર્હ્યાવશ્યકત્વાદ્વિષયસત્વમેવ પ્રમાપ્રયોજકં ન તુ દોષાભાવાપેક્ષેતિ વાચ્યમ્ । શુક્તૌ રૂપ્યભ્રમકાલે શુક્તિત્વાદેર્વિષયસ્ય સત્વેપિ દોષરૂપપ્રતિબન્ધેન શુક્તિત્વાદિપ્રમાવ્યતિરેકાત્ 2 ॥
અનિત્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાનુમિતિપ્રમાત્વશાબ્દપ્રમાત્વાનિ દોષવિરોધવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાનવચ્છેદકાનિ દોષજન્યવૃત્તિત્વાત્ ભ્રમત્વવત્ 3 ॥
અન્યતરેણેતિ ॥ અન્યતમેનેત્યર્થઃ । અનુમિતિશાબ્દપ્રમયોરપિ ગુણાજન્યત્વે ક્રમેણાનુમાને 4 આહ -- અનુમિતીત્યાદિના ॥ વિવક્ષિતાર્થતત્વજ્ઞાનં ગુણ ઇતિ મત આહ -- વિવક્ષિતેતિ ॥
પ્રત્યેકમુક્ત્વા મિલિત્વાપિ દોષાભાવસ્યાપ્યહેતુત્વલાભાયાહ -- પ્રત્યક્ષેતિ ॥ દોષવિરોધીતિ ॥ સ ચ ગુણો દોષાભાવશ્ચેતિ સ્વતસ્ત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ -- અસિદ્ધિરિતિ ॥ ઉક્તહેતૂનામિત્યર્થઃ ।
1. સત્યલિઙ્ગપરામર્શજન્યવૃત્તિત્વાદિત્યપિ કુણ્ડલિતં વર્તતે - કું. 2. અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -કું-છ-ગ-ખ. 2-3.અતન્મધ્યસ્થઃ નાસ્તિ-ક. 4.નાન્યાહ-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 214.
---------------------- ---------------- ----------
નચાસિદ્ધિઃ । કરાદૌ ચરણાદિભ્રમજન્યે પુરુષજ્ઞાને પ્રમાત્વસ્ય સત્વાત્ । યથાર્થયોગ્યતાજ્ઞાનં ન શાબ્દપ્રમાજનકમ્ ।
તદ્વ્યતિરેકાપાદનપ્રયોજકાપદનવિષયવ્યતિરેકાપ્રતિયોગિત્વાત્ । પાકજગન્ધે રસપ્રાગભાવવત્ ॥
અન્ત્યહેતોર્ઘમ્યંશ ઇત્યાદિપૂર્વગ્રન્થેનાસિદ્ધ્યુદ્ધારપ્રકારસ્ય દ્વિતીયહેતોરપિ સંવાદિશુકાદિવાક્યજન્યજ્ઞાને ભ્રાન્તપ્રકારકવાક્યજન્યજ્ઞાને 1 ચ પૂર્વોક્તદિશા સત્વેન સિદ્ધત્વાદાદ્યસ્ય તં વ્યનક્તિ -- કરોતિ ॥
ન ચ શુકાદિવાક્યજજ્ઞાનેપિ તાદૃશેશ્વરજ્ઞાનજન્યત્વસત્વાદસિદ્ધિરેવેતિ શઙ્ક્યમ્ । તસ્ય ભ્રમસાધારણોપાદાનાદિગોચરજ્ઞાનત્વેનૈવ જનકતયાત્રાભિમતસ્ય વિવક્ષિતાર્થતત્વજ્ઞાનત્વાદિના રૂપેણાજનકત્વાદિત્યુક્તત્વાત્ ॥
યોગ્યતાજ્ઞાનં ગુણ ઇતિ મત આહ -- યથાર્થેતિ ॥ યોગ્યતા ચ વાક્યાર્થરૂપસંસર્ગસત્વં વા પ્રાગુક્તદિશા તદ્વ્યાપ્યમન્યદ્વેતિ ભાવઃ -- તદિતિ ॥ શાબ્દપ્રમાવ્યતિરેકાપાદાને પ્રયોજકં નિમિત્તં યદાપાદનં તદ્વિષયેત્યર્થઃ । આપાદાનપ્રકારશ્ચાગ્રે વ્યક્તઃ -- પાકજેતિ ॥ તત્ર યદિ રસપ્રાગભાવો ન સ્યાત્તદા ગન્ધો ન સ્યાદિતિ નાસ્તિ । રસપ્રાગભાવસ્ય કારણાતાવાદે મણ્યુક્તદિશા
કૢપ્તકારણગન્ધપ્રાગભાવસાહિત્યરૂપાન્યથા 3 સિદ્ધત્વેન ગન્ધવ્યતિરેકાપાદનપ્રયોજક 4 વ્યતિરેકાપ્રતોયોગિત્વમત એવ તદજનકત્વં ચેતિ ભાવઃ -- ઉક્તરીત્યેતિ ॥ પ્રત્યક્ષાદાવનુગતગુણભઙ્ગ ઉક્તરીત્યેત્યર્થઃ ॥
1.ચ ઇતિ નાસ્તિ-કું. 2. ણ જનકત્વસ્યાભાવાદિત્યુક્તત્વાત્-મુ-અ. 3.દ્ધિમત્વેન 4.આપાદનવિષયેત્યધિકં-અ.
ઉત્તૌ-સ્વતસ્ત્વે-નુનિ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 215.
------------------ ----------- ----------
ન ચા 1 ત્રાસિદ્ધિઃ । ઉક્તરીત્યા યોગ્યતાયાં સ્વરૂપતઃ સત્યામનન્વયનિશ્ચયવિરહેણૈવ શાબ્દપ્રમોપપત્યા યદિ યથાર્થયોગ્યતાજ્ઞાનં ન સ્યાત્તર્હિ 2 શાબ્દી 3 પ્રમા ન સ્યાદિત્યાપાદનાસમ્ભવાત્ ॥
યજ્ઞપતીતિ ॥ તન્મતે હિ સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિત્વમેવ પ્રમાત્વસ્ય પરતસ્ત્વમિ 4 ત્યુપેત્યાનનુગતગુણજન્યત્વેનાપ્યેતત્સિધ્યતીત્યુક્ત્વા
અનિત્યપ્રમાત્વં સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તીત્યાદ્યનુમાનમુક્તમ્ । તત્પ્રત્યનુમાનમાહ -- અનિત્યેતિ ॥ સિદ્ધસાધનતાનિરાસાયાનિત્યેત્યુક્તિઃ ॥
સ્વેતિ ॥ સ્વસ્યાનિત્યપ્રમાત્વસ્ય આશ્રયમાત્ર 5 વર્તી ધર્મઃ પ્રત્યક્ષત્વાદિઃ તદવચ્છિન્ના નાનાવૃત્તિરનેકાશ્રયવૃત્તિશ્ચ યા 6 કાર્યતા તદાશ્રયમાત્રવૃત્તિ ન ભવતીત્યર્થઃ । અત્રાદ્યં માત્રપદં અનિત્યપ્રમાત્વસ્ય સ્વાધિકદેશ 7 વૃત્તિનાનિત્યજ્ઞાનત્વેનાવચ્છિન્નનાનાવૃત્તિકાર્યતાશ્રય એવ વર્તમાનાદ્બાધનિરાસાય । દ્વિતીયમપિ તન્નિરાસાયૈવ । અન્યથા અનિત્યપ્રમાત્વસ્ય તાદૃશપ્રત્યક્ષત્વાનુમિતિત્વચાક્ષુષત્વાદિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયવૃત્તિતયા બાધાપત્તેઃ । અત્રાનિત્યપ્રમાત્વકસ્ય સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિપ્રત્યક્ષત્વાદિધર્મસમાનાધિકરણકાર્યતાશ્રય એવ 8 સત્વેન તદ્વૃત્તિત્વાભાવેન સાધ્યપર્યવસાને બાધાત્ ।
1.અત્રેતિ નાસ્તિ-મુ-ચ-ખ. 2. શ-છ. 3.યપ્ર-ક-કું. 4. ત્યભિપ્રે-અ. 5. ત્રે વૃત્તિધર્મ-મુ. 6.યા ઇતિ નાસ્તિ - કું. 7.વર્તિના-મુ. 8.એવ ઇતિનાસ્તિ-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 216.
---------------------- ---------------- -----------
યજ્ઞપતિમતે અનિત્યપ્રમાત્વં ન સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નનાનાવૃત્તિકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિ । વિષયમાત્રોપાધિકધર્મત્વાત્ । ઘટજ્ઞાનત્વવત્ ॥
જન્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વાદેઃ પરાભિમતાવચ્છેદક 1 ત્વસ્યાભાવેનૈવ સાધ્યપર્યવસાનમિતિ ભાવઃ । સ્વપદં 2 સમભિવ્યાહૃતપરમ્ । 3
તેન અપ્રમાત્વે વ્યભિચારવારણાય વિષયમાત્રોપાધિકેતિ હેતૌ વિશેષણમ્ । અપ્રમાત્વસ્યાનનુગતપિત્તાદિદોષજન્યતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નનાનાવૃત્તિકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિત્વેન વિપક્ષત્વેપિ ભ્રમવિષયતદભાવઘટિતત્વેન હેત્વભાવાત્ । વિષયોપાધિકેત્યુક્તાવપ્યુક્તદોષાતાદવસ્થ્યાન્માત્રેત્યુક્તિઃ । વિષયોપાધિકત્વે સતિ તદિતરાનુપાધિકત્વં હિ તદર્થઃ । તત્ર જ્ઞાનાન્યતદિતરાનુપાધિકેત્યર્થો ધ્યેયઃ । તેન ચ પ્રમાત્વસ્ય વિષયેતરજ્ઞાનોપાધિકત્વાદિસિદ્ધિઃ દૃષ્ટાન્તે સાધનવૈકલ્યામિતિ શઙ્કાનવકાશઃ । વિષયપદં ચ સ્વવિષયપરમ્ । તેન ઘટપટાન્યતરત્વે

જ્ઞાનવિષયઘટપટમાત્રોપાધિકહેતુરિતિ સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિઘટત્વપટત્વાવચ્છિન્નનાનાવૃત્તિકાર્યતાશ્રય એવ વર્તમાને સાધ્યાભાવાદ્વ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કાનવકાશઃ । યદ્વા વિષયતયોપાધિત્વવિવિક્ષાયા અગ્રે 4 સ્પષ્ટત્વાત્સ્વેતિ ન દેયમ્ । તાવતોક્તસ્થલે વ્યભિચારનિરાસાત્ ॥
ઘટજ્ઞાનત્વવદિતિ ॥ તત્ર તદ્વ્યાપ્યસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકસ્ય કસ્યચિદભાવાત્ સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિત્વાભાવરૂપસાધ્યમસ્તિ । ન ચ તત્રાપિ ઘટપ્રત્યક્ષં ધટાનુમિતિત્વમિત્યાદિરેવ
તદ્વ્યાપ્યોસ્તીતિ શઙ્ક્યમ્ । ઘટપ્રત્યક્ષત્વાદ્યવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકાનુગતૈકકારણાભાવાન્ન ઘટપ્રત્યક્ષત્વાદિકમવચ્છેદકમ્ ।
1. ત્વાભા-કું. 2. ચ-મુ.અ. 3.તેનેતિ નાસ્તિ-કું. 4. સ્ફુદત્વાત્-મુ.
ઉત્તૌ-સ્વતસ્ત્વે-નુનિ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 217.
---------------- ------------ ---------
તત્તત્પ્રાગભાવનિરૂપિતકાર્યતાશ્રય 1 ત્વેન બાધ ઇતિ શઙ્કાનિરાસાય નાનાવૃત્તીત્યુક્તમ્ । 2 નાત્રાસિદ્ધિઃ । પ્રમાત્વસ્ય વિષયમાત્રોપાધિકત્વાત્ ॥
ન ચ વિષયજનિતં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમિતિ મતે પ્રત્યક્ષજ્ઞાનત્વે વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્ । વિષયસ્ય વિષયતયોપાધિત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ । પ્રત્યક્ષજ્ઞાનત્વે ચ તસ્ય જનકતયોપાધિત્વાત્ । યથાવસ્થિતાર્થવિષકત્વરૂપે 3 પ્રમાત્વે તુ તસ્ય વિષયતયોપાધિતત્વાત્ ।
અસ્તુ વાવચ્છેદક 4 મ્ । અથાપીશ્વરજ્ઞાનસાધારણં ઘટજ્ઞાનં ન તન્માત્રવૃત્તીતિ ભાવઃ ॥
નનુ સાધ્યે પરાનુક્તં નાનાવૃત્તીતિ કાર્યતાવિશેષણમધિકં કિમર્થમુપાત્તમિત્યત આહ -- તત્તદિતિ ॥ તત્તત્પ્રમાવ્યક્તિપ્રાગભાવવિરૂપિતકાર્યતાવચ્છેદકં તત્તત્પ્રમાવ્યક્તિત્વમ્ । તદવચ્છિન્નકાર્યતા ચ તત્તદ્વ્યક્તિમાત્રનિષ્ઠા ન તુ વ્યક્તિદ્વયનિષ્ઠા । તથાચ તાદૃશકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિત્વેન તદભાવસાધને બાધઃ સ્યાત્ । નાનાવૃત્તીત્યુક્ત્યા તદન્યકાર્યતૈવ લભ્યત ઇતિ તદાશ્રયમાત્રવૃત્તિત્વાભાવસાધને તુ ન બાધ ઇતિ ભાવઃ ॥
ઇતિ મત ઇતિ ॥ વિષયજન્યત્વં પ્રત્યક્ષલક્ષણમિતિ મત ઇત્યર્થઃ -- પ્રત્યક્ષેતિ 5 ॥ તત્ર સ્વવ્યાપ્યચાક્ષુષત્વરાસનત્વાદિધર્માવચ્છિન્નનાનાધિકરણનિષ્ઠકાર્યતાશ્રય -
વૃત્તિત્વસ્યૈવ ભાવેન 6 વિપક્ષે વિષયમાત્રોપાધિકધર્મકત્વ 7 સત્વાદિતિ ભાવઃ । અપ્રમત્વસ્ય સાધ્યાભવવત્વેપિ હેતોરેવાભાવાન્ન વ્યભિચાર ઇત્યાહ -- અપ્રમાત્વેતિ ॥
1.વૃત્તિ-ક. 2.નચા-છ. 3.પત્વેતુ-ક. 4.ત્વં-કું. 5.ક્ષજ્ઞાનેતિ-મુ- ક્ષજ્ઞાનત્વેતિ - અ. 6. વત્વેન - અ. 7.સ્યાસિદ્ધત્વાત્ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 218.
----------------------- ------------ ----------
અપ્રમાત્વોપાધિભૂતં વિષયાન્યથાત્વં તુ નાપ્રમાયા વિષય ઇતિ 1 નાપ્રમાત્વે વ્યભિચારઃ॥
ભ્રમે પિત્તા 2 દિરિવ પ્રમાયામ 3 નુગતા એવ ગુણા હેતવ ઇતિ મતે । સંશયોત્તરપ્રમાત્વં
સત્યવિશેષદર્શનત્વાનચ્છિન્નકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાનવચ્છેદકં
અસત્યવિશેષદર્શન 4 જન્યવૃત્તિત્વાત્ જ્ઞાનત્વવત્ । સંશયોત્તરપ્રમા વિશેષપ્રમાજન્યા ન । તાં વિનાપ્યુપપન્નત્વાત્ ભ્રમવત્ । અત્રાસિદ્ધિઃ પ્રાગેવોદ્ધૃતા ।
ઇતિ મત ઇતિ ॥ વિરોધ્યનુમાનં સ્વતસ્ત્વસાધકમુચ્યત ઇતિ યોજ્યમ્ । સંશયાદ્યુત્તરપ્રમાયાં વિશેષપ્રમા ગુણ ઇતિ વાદિનં પ્રત્યાહ -- સંશયેતિ ॥ એતચ્ચ સિદ્ધસાધનતાવારણાય વિશેષણમ્ । સંશયોત્તરપ્રમાવિશેષદર્શનજન્યા નેત્યેવોક્તૌ જ્ઞાનવદિતિ દૃષ્ટાન્તોક્તૌ ચ તત્ર સાધ્યહીનતયા સ્યાદતસ્તત્ર પ્રમાત્વમિત્યુક્તિઃ -- સત્યેતિ ॥ યથાર્થેત્યર્થઃ । અસત્યમયથાર્થં યદ્વિશેષદર્શનં કરાદૌ ચરણાદિભ્રમરૂપં તજ્જન્યસંશયોત્તરપ્રમાવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ ॥
નનુ સંશયોત્તરપ્રમાયાં ન સર્વત્ર વિશેષપ્રમાહેતુઃ । કરાદૌ ચરણાદિભ્રમજન્યસંશયોત્તરપ્રમાદિભિન્નસ્થલ એવેત્યતસ્તદનુરોધેનાપ્યાહ -- સંશોત્તરપ્રમેતિ ॥ તાં વિનાપીતિ ॥ દોષાભાવે 5 પ્યુપપન્નત્વાદિત્યર્થઃ--અત્રેતિ ॥ હેતુદ્વય ઇત્યર્થઃ -- પ્રાગિતિ ॥"કરાદૌ
ચરણાદિભ્રમજન્ય"ઇત્યદિના"એવં ભ્રમોત્તરપ્રમાયામપિ"ઇત્યાદિના ચ ગ્રન્થે નાનનુગતગુણભઙ્ગઃ એવેત્યર્થઃ ॥
1.નપ્ર-છ. 2.દય-ગ. 3.નનુ-ચ-છ-ગ-ક. 4.જન્યપદં ન -ખ. 5.વેનાપ્યુ-અ.
ઉત્તૌ-સ્વતસ્ત્વે-નુનિ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 219.
------------------ ----------- -------------
ભૂયો ઽવયવેન્દ્રિસન્નિકર્ષો ન પ્રમાયા 1 મસાધાર 2 ણકારણમ્ । ભ્રમજનકત્વાત્ । મનઃસંયોગવત્ । પ્રમા 3 ભ્રમસાધારણકારણાતિરિક્તકારણા 4 જન્યા । ભ્રમધર્મિકાન્યાભાવાપ્રતિયોગિત્વાત્ । અનન્યથાસિદ્ધતદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનરહિત્વાચ્ચ । ભ્રમવત્ ॥
ભૂયો ઽવયેન્દ્રિયસન્નકર્ષો ગુણ ઇતિ પક્ષનિરાસકમનુમાનમાહ -- ભૂય ઇતિ ॥ અત્રાપ્યસિદ્ધિઃ પીતઃશઙ્ખ ઇત્યાદિભ્રમજનકત્વાદ્યુક્ત્યા પ્રાગેવોદ્ધૃતેતિ ભાવઃ ॥
પ્રમા જ્ઞાનહેત્વતિરિક્તહેતુજન્યેતિ પ્રચીનાનુમાનસ્ય પ્રત્યનુમાનમાહ --- પ્રમેતિ ॥ અતિરિક્તકારણપેદન ગુણો દોષાભાવશ્ચાભિમતઃ । ભ્રમધર્મિકેત્યાદિહેતોરપ્યસિદ્ધિઃ ।"ભ્રમેપિ ધર્મ્યંશપ્રમાયાં"ઇત્યાદિના પ્રાગેવોદ્ધૃતેતિ ભાવઃ ॥
તાર્કિકમતેપ્ય 5 ત્યન્તાભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન ભ્રમે પ્રમાત્વત્તદત્યન્તાભાવયોરંશભેદેન સત્વેપ્યન્યોન્યાભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાભાવેન 6 પ્રમાન્યોન્યાભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાભાવેન 6 પ્રમાન્યોન્યાભાવસ્ય ભ્રમે સર્વથૈવાભાવાદિતિ ભાવઃ -- અનન્યથેતિ । અત્રાપિ ગુણાનાં વિરોધિદોષનિરાસોપયોગસ્યોક્તત્વાન્નાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥
1.અસા-કું. 2.ણં-ક-ચ-ખ-છ. 3.નભ્ર-મુ-ચ-છ-ક-ખ. 4.ણજ-મુ-ચ-છ-ક-ખ. 3.અપિપદં ન -મુ-અ. 6.એતન્નાસ્તિ-મુ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર. પરિચ્છેદઃ પુ - 220.
---------------------- ------------- ----------
અત્ર સર્વત્રાપિ હેતૂચ્છિત્તિરેવ બાધિકેતિ ના પ્રયોજકતેતિ દિક્ ।
એતદપ્યુક્તમ્"અન્યથેત્યાદિના"॥ ઉક્તસાધ્યાનિ વિનોક્તહેતૂનાં પક્ષે ઽવસ્થિત્યયોગાદિત્યર્થઃ ॥
1 ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વે 2 ઽનુમાનાનિ

દિગિતિ ॥ પ્રમા ગુણજન્યા ન ભવતિ પ્રમાત્વાદીશપ્રમાવત્ । 3 પ્રમા દોષવિરોધિજન્યા ન ભવતિ પ્રમાત્વા 3 દીશપ્રમાવદિત્યાદિરૂહનીય ઇતિ ભાવઃ ॥
ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વે ઽનુમાનાનિ

અપ્રમાયાં ત્વદન્યથાસિદ્ધાન્વયવ્યતિરેકિત્વાદ્દોષઃ કારણમ્ । ક્વચિત્સાદૃશ્યાદિકે દોષે સત્યપિ ------
નનુ પ્રમાયાં ગુણસ્યેવ ભ્રમેપ્યન્વયવ્યતિરેકવ્યભિચારાદ્ભ્રમવિરોધિગુણનિરાસાદાવુપક્ષયેનાન્યથાસિદ્ધેશ્ચ દોષો ન હેતુરિતિ સોપિ સ્વતઃ સ્યાદિત્યતઃ"પરતોપ્રામાણ્યમ્"ઇતિ તત્વનિર્ણયાદ્યુક્તપ્રમામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વં સાધયિતુમુક્તદોષં નિરસ્યન્ભ્રમે દોષસ્ય હેતુત્વમાહ --અપ્રમાયાન્ત્વિતિ ।. હેતોર્વિશેષ્યાસિદ્ધિમ્ -- નિરાહ -- ક્વચિદિતિ॥
1.ઇતિ 2.સ્યાનુ-મુ.ચ-ખ. 3. એતન્નાસ્તિ-અ.
અપ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વમ્) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 221.
-------------------- ---------- ----------
-- ભ્રમાનુત્પત્તિરસંસર્ગાગ્રહાદિહેત્વન્તરવૈકલ્યાદિતિ નાન્વયવ્યભિચારઃ । વિસંવાદિશુકાદિવાક્યેપિ દોષસ્યોક્તત્વાન્ન વ્યતિરેકવ્યભિચારોપિ ॥
ન ચ પ્રમાયાં ગુણઃ પ્રતિબન્ધકસ્ય દોષસ્યેવાપ્રમાયામપિ દોષઃ પ્રતિબન્ધકસ્ય ગુણસ્ય દોષાભાવસ્ય વા નિરાસક ઇત્યન્યથાસિદ્ધ ઇત્યપ્રામાણ્યમપિ સ્વતઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
"કારણે સત્યપિ કાર્યાનુત્પાદસ્ય સામગ્ર્યભાવેનોપપત્તેઃ"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાં હૃદિ કૃત્વાહ -- અસંસર્ગાગ્રહાદીતિ ॥ વિશેષાદર્શનાદિરાદિપદાર્થઃ ॥
એતેન યાદૃચ્છિકસંવાદિન્યપિ દોષસ્ય વ્યભિચારો નિરસ્તઃ । તત્ર વિષયાસત્વાદિસહકારિવિરહાત્ ॥
ઉક્તત્વાદિતિ ॥ ભૂયો ઽવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદિહેતુત્વભઙ્ગે"
તત્રાપ્યનિત્યવાક્યદોષસ્ય વિવક્ષિતાર્થતત્વજ્ઞાનાભાવસ્ય"1 ચેત્યાદિનોક્તત્વાદિત્યર્થઃ । અનન્યથાસિદ્ધેત્યાદિહેતોર્વિશેષણાસિદ્ધિમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નચેતિ । પ્રતોબન્ધકસ્યેતિ ॥ પ્રતિબન્ધકસ્યેતિ ॥ પ્રમાપ્રતિબન્ધકસ્ય દોષસ્ય યથા નિરાસકસ્તથાપ્રમાપ્રતિબન્ધકસ્ય ગુણસ્યેત્યર્થઃ ॥
દોષસ્યાન્યથાસિદ્ધિં વદતા હિ ગુણસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વમુપેત્ય તદભાવસ્ય ભ્રમે કારણત્વં વા પ્રમાયાં દોષાભાવસ્યેવ પ્રયોજકત્વં 2 વા વાચ્યં । આદ્યે ભ્રમસ્ય ન સ્વતસ્ત્વાપત્તિઃ । દ્વિતીયે કિં ગુણાભાવ એવ પ્રયોજકોર્ઽથોત્તેજકાભાવિશિષ્ટગુણઃ પ્રતિબન્ધકઃ તદભાવશ્ચ પ્રયોજક ઇતિ વા નાદ્યઃ ।
1.સ્યવાઇ-કું-સ્યેવે-અ. 2.ઽવાઽ ઇતિ નાસ્તિ - મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 222.
----------------------- --------------- ---------
પીતઃશઙ્ખઃ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષે ભૂયો ઽવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષે 1 શઙ્ખત્વાદિવિશેષદર્શનાદિરૂપે ગન્ધપ્રાગભાવાવચ્છિન્નો ઘટ 2 ઇત્યાનુમાને સત્યપરમાર્શરૂપે ઘટોસ્તીતિ વક્તવ્યે પટોસ્તીતિ વાક્ય 3 જન્યજ્ઞાને વિવક્ષિતાર્થતત્વજ્ઞાનરૂપે ચ ગુણે સત્યપિ પિત્તબાધપ્રમાદરૂપેણ દોષેણ ભ્રમેત્પાદનેન દોષસ્ય ગુણનિરાસોપક્ષીણત્વાયોગાત્ । સ્વા 4 ભાવનિરાસોપક્ષીણત્વેનાન્યથાસિદ્ધૌ ચ સહકારિમાત્રાપલાપપ્રસઙ્ગાત્ ॥
વ્યભિચારાદિતિ ભાવેનાહ -- પીતઃશઙ્ખ ઇત્યાદિના ॥ વિશેષદર્શનાદિરૂપ ઇતિ ॥ પીતત્વાદ્યસંસર્ગગ્રહ આદિપદાર્થઃ । સપ્તમ્યન્તરૂપપદાનાં ગુણપદેનાન્વયઃ ॥
નનુ ક્વચિત્ કિશ્ચદ્ગુણ ઇત્યનનુગણપક્ષે પીતઃશઙ્ખઃ ઇત્યાદૌ વિપરીત 5 પ્રત્યક્ષાદિરેવ તશ્ચદન્યો ગુણઃ । સ તત્ર વદન્તં પ્રત્યાહ --
ગન્ધેતિ ॥
6 યદ્વા વિશેષપ્રમા ગુણ ઇતિ મતે વ્યભિચારોક્તિરિયમિત્યુપેત્ય પ્રત્યક્ષાદિભ્રમત્રયેપિ ગુણાભાવવ્યભિચારોક્તિરિયમિતિ બોધ્યમ્ ॥
પિત્તેતિ ॥ પ્રત્યક્ષે પિત્તં અનુમાને બાધઃ શાબ્દે પ્રમાદો દોષઃ ઇતિ વિવેકઃ। દોષાભાવસ્ય વા નિરાસક ઇત્યેતન્નિરાહ -- સ્વ 7 ભાવેતિ ॥ સહકારીતિ ॥ દણ્ડચક્રાદેરપિ સ્વા 8 ભાવનિરાસોપક્ષયેણ મૃત્પિણ્ડ એક એવ હેતુર્ન કશ્ચિદપીતિ
સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ।
ર્1.ષ-છ-ગ-કુ. 2.ટો-ગન્ધવાન્ પૃથિવીત્વાદિત્યા -મુ-ચ. 3. જજ્ઞાને-ચ-હ-ક. 4.સ્વભા-છ. 5.તાપ્ર-કું. 6.યદ્વા દોષપ્ર-અ. 7.સ્વાભા-કું 8.સ્વભા-મુ.
અપ્રાસ્ય-પસ્ત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 223.
------------ ------------ -----------
નનુ તથાપ્યૌત્સર્ગિકસ્યાપ્રમાણ્યસ્ય ક્વચિદ્ગુણઃ પ્રતિબન્ધકઃ । પીતઃશઙ્ખ ઇત્યદૌ તુ વિષયાસત્વમૃતેજકમ્ । ત્વન્મતે યાદૃચ્છિકસંવાદિલિલિઙ્ગાભાવસાદૌ પ્રમાપ્રતિબન્ધકસ્ય દોષસ્ય વિષસત્વમિવેતિ ચેન્ન । અયથાર્થધૂમજ્ઞાનેન જ્ઞાપનીયસ્ય વહ્નેર્દૈવાત્સત્વવદ્ગુણેન જ્ઞાનનીયસ્ય શ્વૈત્યાદેઃ શઙ્ખે સત્વેન 1 વિષયાસત્વસ્યાભાવાત્ । આરોપ્યપીતત્વાસત્વસ્ય ચ દોષાપગમદશાયામપિસત્વેન તદાપિ ભ્રમાપાતાત્ ॥
દ્વિતીયકલ્પેપ્યુત્તેજકં કિં વિષયાસત્વમથ પિત્તાદિદોષઃ । આદ્યમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ ઔત્સર્ગિકસ્યેતિ ॥ કારણગતસહજશક્તિજન્યસ્યેત્યર્થઃ -- ક્વિચિદિતિ ॥ પ્રમોત્પત્તિસ્થલ ઇત્યર્થઃ -- ઉત્તેજકમિતિ ॥ તથાચ તદભાવિશિષ્ટગુણાભાવોપ્રામાણ્યે પ્રયોજક ઇત્યુક્તસ્થલેષુ તદભવાદેવ પ્રમાયા અભાવે કારણગતસહજશક્ત્યૈ 2 વાપ્રમોત્પાદો ન દોષરૂપહેતુબલેન । દોષસ્તુ તત્રાવર્જનીય સન્નિધિરેવેતિ ભાવઃ -- ત્વન્મત ઇતિ ॥"યાદૃચ્છિકસ્ય 3 વિષયસત્વસ્યોત્તેજકત્વેને 4"ત્યાદિના દોષાભાવહેતુત્વભઙ્ગે તથોક્તેરિતિ ભાવઃ॥
વિષયાસત્વમિત્યત્ર વિષયપદેન ગુણેન જ્ઞાપ્યો વિષયો અભિમતઃ ઉત ભ્રમવિષય ઇતિ વિકલ્પ્યાદ્યં નિરાહ -- અયથાર્થેતિ ॥ દ્વિતીયં નિરાહ -- અરોપ્યેતિ ॥ તદાપીતિ ॥ પ્રતિબન્ધકસ્ય ગુણસ્યોત્તેજકયુક્તત્વેનોત્તેજકાભાવવિશિષ્ટગુણાભાવસ્ય સત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1. અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ - કું-ખ. 2.વપ્ર-મુ. 3. કવિ-કું. 4.ત્વાત્ ઇ-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 224.
--------------------- ------------ ---------
અસ્તુ તર્હિ પિત્તાદિ 1 દોષ ઉત્તેજક ઇતિ ચેત્તર્હિ દોષાભાવવિશિષ્ટસ્ય ગુણસ્યાભાવો ભ્રમે2 પ્રયોજક ઇત્યુક્તં 3 સ્યાત્ ॥ તતો વરં દોષ એવ 4 પ્રયોજક ઇતિ લાઘવાત્ । દોહે તુ નોત્તેજક એવ હેતુઃ । તસ્મિન્નસત્યપિ દાહદર્શનાત્ । ભ્રમસ્ય નાસતિ દોષે દૃષ્ટઃ ॥
કિઞ્ચ યાદૃચ્છિકસંવાદિલિઙ્ગશબ્દાભાસાદિજ્ઞાને --------
દ્વિતીયં શઙ્કતે - અસ્ત્વિતિ ॥ પિત્તાદિરિ 5 તિ ॥ કાચકામલાદિરાદિપદાર્થઃ -- ઉત્તેજક ઇતિ ॥ ઔત્સર્ગિકા 6 પ્રામાણ્યપ્રતિબન્ધકગુણસ્યેતિ યોજ્યમ્ ॥
દોષ એવ પ્રયોજક ઇતીતિ ॥ નનુ પ્રમાયાં દોષાભાવ ઇવ દોષો ભ્રમપ્રયોજકશ્ચેદપિ નાપ્રામાણ્યચસ્ય સ્વતસ્ત્વભઞ્જક ઇતિ ચેન્ન । તદ્વ્યતિરેકપ્રયોજકવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વરૂપકુલાલપિતૃસાધારણપ્રયોજકત્વે લાઘવતર્કેણાવશ્યં પ્રાપ્તે સતિ પ્રતિબન્ધખગુણનિરાસોપક્ષયાભાવે ચોક્તદિશા સિદ્ધે સતિ પ્રાગુક્તાનન્યથાસિદ્ધાન્વયવ્યતિરેકહેતુબલેન કારણત્વમેવ દોષસ્ય સિદ્ધ્યતીતિ તાત્પર્યમ્ । અત એવોત્તરવાક્યે હેતુપદપ્રયોગઃ ॥
દાહદર્શનાદિતિ ॥ મણ્યાદ્યભાવસ્થલ ઇતિ ભાવઃ । અસ્તુ ભ્રમેપ્યેવમિત્યત આહ -- ભ્રમસ્ત્વિતિ ॥
દોષસ્યાન્વયવ્યભિચારાદુત્તેજકતયા ભ્રમહેતુત્વમયુક્તમિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ । ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય સલ્લિઙ્ગપરામર્શરૂપત્વેન યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનત્વેન ગુણત્વાઙ્ગીકારાત્વન્નયેનેત્યુક્તમ્ ।
1.દિર્દે-છ-ક. 2.મ-કું. 3.ક્તઃ-છ. 4.તત્રોત્તેજક-છ. 5.દીતિ-કું. 6.કપ્રા-મુ.
અપ્રાસ્ય-પરતસ્ત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 225.
---------------- ------------ ----------

ગુણે ત્વ 1 ન્નયેન વિદ્યમાને 2 મન્નયેનાવિદ્યમાને ચોત્તેજકસ્ય દોષસ્ય સત્વેનૌત્સર્ગિકમપ્રમાયાં સ્યાત્ ॥
નનૂત્તેજકસ્ય દોષસ્ય વિષયસત્વં પ્રતિબન્ધકમિતિ ચેત્તર્હિ વિષયસત્વાભાવવિશિષ્ટો યો દોષસ્તદભાવવિશિષ્ટસ્ય ગુણસ્યાભાવો
ભ્રમપ્રયોજક
ઇત્યુક્તં સ્યાત્ । સ ચ દોષાપેક્ષયાતિગુરુઃ । તસ્માદ્ભ્રમે 3 અર્થસ્યાસત્વેન સન્નિકર્ષા 4 સમ્ભવેન તત્સ્થાનીયસ્ય દોષસ્યાવશ્યકત્વાત્ । પિત્તાદિદોષોત્કર્ષેણ ભ્રમોત્કર્ષદર્શનાત્ । અનન્યથાસિદ્ધાન્વયવ્યતિરેકિત્વાચ્ચાપ્રમાયાં દોષો હેતુરિત્યપ્રામાણ્યં પરત એવ ॥
ઉક્તં હિ ભગવત્પાદૈઃ ।"પરતો ઽપ્રામાણ્યં"ઇતિ ।
ભ્રમસાધારણ્યેન હેતુતયા ગુ 5 ણત્વેનાહેતુત્વાન્મન્નયેનાવિદ્યમાન ઇત્યુક્તમ્ -- ઔત્સર્ગિકં જ્ઞાનજનનશક્તિપ્રયુક્તમિત્યર્થઃ । સિદ્ધાન્તે તુ સત્યપિ દોષે ભ્રમરૂપકાર્યાનુત્પાદૌ હેત્વન્તરવૈકલ્યાદિત્યુક્તત્વાન્નાન્વયવ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવં સત્યપ્યુત્તેજકે કાર્યાનુત્પાદે હેત્વન્તરવૈકલ્યનિમિત્તકઃ વિષયાસત્વરૂપહેત્વન્તરસાપેક્ષજન્યત્વાત્તસ્યેતિ ભાવેન શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ તસ્માદિતિ ॥ દોષસ્ય ગુણનિરાસોપક્ષયાભાવાદિત્યર્થઃ । તાવતા કથં ભ્રમહેતુત્વમિત્યતો હેતુત્રયમાહ -- ભ્રમ ઇત્યાદિના ॥ ઉક્તં હીતિ ॥
1.ત્વન્વ-છ. 2.ઽમન્નયેનાવિદ્યમાને ઽ ઇતિનાસ્તિ-છ. 3.વિષયસ્યાસ-છ-ક. 4. ભિન્નં પદં -કું-ક-ખ. 5. ણેનાહેતુત્વન્વયેનાવિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પિરિચ્છેદઃ પુ - 226.
----------------------- --------------- ----------
પરતઃ અવવાદાત્ ન તુ પ્રામાણ્યમિવ સ્વતઃ ઉત્સર્ગત ઇત્યર્થઃ ॥
1 અપ્રામાણ્ય 2 પતતસ્ત્વમ્

વિષ્ણુતત્વનિર્ણય ઇત્યર્થઃ ॥
અપ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વમ્

કરણગસ્ય યથાર્થજ્ઞાનસાધનત્વરૂપપ્રામાણ્યસ્ય તુ જ્ઞાનજનકત્વગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યત્વરૂપં જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વમ્ । અયથાર્થજ્ઞાન 3 સાધનત્વરૂપાપ્રામાણ્યસ્ય 4 તુ જ્ઞાનજનકત્વગ્રાહકમાત્રાગ્રાહ્યત્વ 5 રુપં પરતસ્ત્વમ્ ।-------------------------------------------------------------------------
નન્વસ્ત્વેવમુક્તદિશા જ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્યોત્પત્તિજ્ઞપ્ત્યોઃ સ્વતસ્ત્વમથાપિ સ્વતઃ પ્રમાણૈરામ્નાયૈરિત્યુક્તિરયુક્તા । તત્પ્રમાણ્યસ્યોત્પત્તૌ 6 સ્વતસ્ત્વેપિ જ્ઞપ્તૌ પદ્ધત્યુક્તદિશા તદભાવાદિત્યત આહ -- કરણેતિ ॥ સ્વતસ્ત્વસ્ય સ્પષ્ટત્વાય યથાર્થજ્ઞાનસાધનત્વરૂપેતિ પ્રામાણ્યં વિશેષિતમ્ -- જ્ઞાનેતિ ॥ જ્ઞાનજનકત્વગ્રાહકં ચ રૂપાદિજ્ઞાનં કરણસાધ્યં કાર્યત્વાચ્છિદાદિકાર્યવદિત્યાદ્યનુમાનં વા ચક્ષુરાદિ જ્ઞાનજનકમિત્યાદિવાક્યં વા તન્માત્રગ્રાહ્ય 7 ત્વરૂપમિત્યર્થઃ । જ્ઞાનજનનશક્તેરેવ પ્રમાજનનશક્તિત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
"અપ્રમાણ્યં તથાન્યત"ઇત્યનુવ્યાખ્યાને"પરતોપ્રામાણ્યમ્"ઇતિ તત્વનિર્ણયે ચોક્તેરાહ -- અયથાર્થેતિ ॥ માત્રેત્યુક્ત્યા સૂચિતમધિકં ગ્રાહકં વ્યનક્તિ -- દોષાદિતિ ॥
1.ઇત્યપ્ર-છ. 2.સ્યપ-ગ-ખ.ક. 3.જનકત્વ-છ. 4.તુ-ઇતિન -ખ. 5.ત્વંપર-છ-ગ-ખ-ક. 6.સ્વતસ્ત્વેપિ જ્ઞપ્તૌઽ ઇતિનાસ્તિ-કું. 7.હ્ય રૂ - કું.
કરણપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વમ્ ) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 227.
--------------------------- -------------- ----------
દોષાદિજ્ઞાનં વિના ભ્રમજનકત્વસ્યાજ્ઞાનાત્ ॥
યા તુ પદ્ધતૌ"કરણપ્રામાણ્યજ્ઞપ્તિસ્તુ પરત એવ । ઇન્દ્રિયલિઙ્ગશબ્દાનાં યથાયથમનુમાનત્વસ્ય 2 ત્વનુમાનવેદ્યત્વાત્"
ઇત્યુક્તિઃ સા કરણગ્રાહક 3 માત્રગ્રાહ્યત્વરૂપં સ્વતસ્ત્વં નેત્યભિપ્રેત્ય ॥
અત એવ સુધાયાં"કરણાનાં 4 તુ જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વં 5નાસ્ત્યેવ"ઇત્યાદિના પદ્ધત્યુક્તમ 6 પક્ષમુક્ત્વા"અથવા જ્ઞાનજનકત્વં યેન ગૃહ્યતે તત એવ યથાર્થજ્ઞાનજનકત્વસ્ય તદીયસ્ય ગ્રાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમ્"ઇતિ પક્ષાન્તરમુક્તમ્ ॥
કરણગકતકાચાકામલાસિદ્ધ્યવ્યાપ્તિભ્રમપ્રમાદાદિદોષાણામજ્ઞાને વિસંવાદાજ્ઞાને ચ ભ્રમજનકત્વાજ્ઞાનાત્ । પૂર્વોક્તદિશા જ્ઞાનજનકશક્તેઃ સહજત્વેપિ ભ્રમજનનશક્તેઃ કાચાદિકરણગતદોષાહિત્વેન જ્ઞાનજનનશક્ત્ય 7 પ્રમાજનનશક્ત્યોર્ભેદેન જ્ઞાનજનનશક્તિગ્રાહકમાત્રેણ ભ્રમજનનશક્તેર્ગ્રહણાયોગાત્ । દોષાદિજ્ઞાનાનુવિધાનાચ્ચ ભ્રમજનનશક્તિગ્રહસ્યેતિ ભાવઃ ॥
સ્વતસ્ત્વોક્તેઃ પ્રમાણપદ્ધતિવિરોધમાશઙ્ક્ય તદભિપ્રાયમાહ -- યાત્વિતિ ॥ સુધાયામિતિ ॥ જિજ્ઞાસાધિકરણે પ્રત્યક્ષવચ્ચ પ્રામાણ્યમિત્યત્રેત્યર્થઃ ॥
1.ક્ષવે-મુ. 2.તત્તદનુમા-કું. 3.માત્રપદં ન -મુ-ચ. 4.ઽતુઽ ઇતિ નાસ્તિ-કું. 5.નેત્યાદિના -મુ-ચ. 6.ક્તપ-ચ. 7.ક્તિભ્રમ-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 228.
--------------------- ------------ ----------
ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વં તુ કરણગતાયાઃ યથાર્થજ્ઞાન 1 જનનશક્તેઃ કરણગતા યા કરહેત્વાસાસાદિતા સહજા જ્ઞાનજનનશક્તિસ્તદ્ધત્સહજત્વં વ તદભિન્નત્વં વા । અપ્રમાજનનશક્તિસ્તુ ન સહજા કિન્તુ દોષાહિતેત્યપ્રામાણ્યં પરત ઇતિ દિક્ ॥
"કારણાનાં ચ જ્ઞાનજનનશક્ત્યૈવ તદ્યાથાર્થ્યજનકત્વં સ્વતસ્ત્વમ્"ઇતિ સુધોક્તિં દ્વેધા વિવૃણ્વન્નાહ -- ઉત્પત્તાવિતિ ॥ કરણગતસ્ય પ્રામાણ્યસ્યેત્યનુકર્ષઃ । શક્તેરિત્યસ્ય સહજત્વમિત્યાદિનાન્વયઃ -- કરહેત્વિતિ ॥ એતચ્ચ જન્યકરણાભૈપ્રાયમ્ ન ત્વપૌરુષેયવેદાભિપ્રાયમ્ । શક્તિર્ભેદમુપેત્ય તદ્વત્સહજત્વમિત્યુક્તિઃ દોષેણ પ્રમાશક્તિપ્રતિબન્ધેપિ જ્ઞાનશક્તેરપ્રતિબન્ધનિર્વાહાર્થા । શક્તેરેકત્વેપિ વિષયભેદેન પ્રતિબન્ધાપ્રતિબન્ધયોરુપપત્તેઃ ॥
સુધોક્તિસ્વારસ્યાનુરોધેનાહ -- તદભિન્નત્વં ચેતિ ॥"વાક્યગતે હિ દોષાસ્તસ્ય યથાર્થજ્ઞાનનશક્તિં પ્રતિબધ્ય વિપરીતજ્ઞાનજનનશક્તિમાવિર્ભાવયન્તિ"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાયાં વાક્યપદં ઇન્દ્રિયાદીનામૌત્સર્ગિકી શક્તિઃ પ્રામાણ્યજનને દોષાપવાદાદિત્યાદિસુધાનુરોધાદુપલક્ષણમુપેત્યાહ -- અપ્રમેતિ ॥ કરણગતેત્યનુકર્ષઃ -- દોષાહિતેતિ ॥
નનુ યદિ પ્રમાજનનશક્તિઃ જ્ઞાનજનકત્વગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યા તર્હિ ભ્રમજનનશક્તિરપિ તથાસ્તમ્ 3 દોષાદિજ્ઞાનાનુવિધાનાત્ 3 । સા પરગ્રાહ્યા ચેત્ પ્રમાજનનશક્તિરપિ ગુણદોષાભાવજ્ઞાનાનુવિધાનાત્તથૈવ સ્યાત્ । અપ્રમાજનકત્વશઙ્કા 4 દિરૂપવિરોધિનિરાસોપક્ષીણં તચ્ચેત્ દોષાદિજ્ઞાનાનુવિધાનમપિ તથા સ્યાત્ ।
1.જનકત્વ-ખ. 2.જ્ઞાનપદમધિકં-કું. 3.એતાવન્નાસ્તિ-કું. 4.આદિરૂપેતિ
નાસ્તિ - મુ.
ક-પ્રાસ્ય-સ્વસ્ત્વં) પ્રામાણ્યવાદઃ પુ - 229.
---------------- -------------- ---------
તથા યદિ ભ્રમજનનશક્તિર્દેષાહિતા 1 તર્હિ પ્રમાજનનશક્તિરપિ ગુણાહિતા સ્યાત્ । તસ્યાઃ સહજત્વે ભ્રમજનનશક્તિરપિ તથા સ્યાત્ । યદિ દોષાન્વયવ્યતિરેકબલાત્ ભ્રમાજનનશક્તિર્દેષાધીના તર્હિ ગુણાનુવિધાનાત્પ્રમાજનનશક્તિરપિ ગુણાધીના સ્યાત્ । ગુણાનાં વિરોધિદોષનિરાસોપક્ષયેણાન્યથાસિદ્ધૌ દોષાણામપિ વિરોધિગુણનિરાસેનાન્યથાસિ 2 દ્ધેઃ સામ્યાત્ । ગુણાભાવસહકુતસ્ય કરણસ્ય ભ્રમજનકત્વે 3 ન કરણાપ્રામાણ્યસ્ય પરતસ્ત્વે દોષાભાવસહકુતસ્ય પ્રમાજનકત્વાત્પ્રમાજનકત્વં પરત એવેતિ સ્યાત્ । દોષાભાવસ્ય પ્રયોજકત્વમેવ ન પ્રમાજનનશક્ત્યાધાયકત્વં તર્હિ ગુણાભાવસ્યાપ્યેવમિતિ સમમિતિ ચેન્ન ।
જ્ઞાનપ્રામાણ્યાપ્રમાણ્યસ્વતસ્ત્વપરતસ્ત્વયોરુક્તસાધકકલાપસ્યાશેષસ્યાપિ કરણપ્રમાણ્યાપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વપરરતસ્ત્વયોરનુસન્ધેયત્વાત્ । અભ્યાસદશાસ્થલે ગુણાદ્યનુસન્ધાનાભાવેપિ પ્રમાજનકત્વજ્ઞાનાનુભવેન વ્યભિચારાત્ । પીતઃ શઙ્ખૈત્યાદિભ્રમે વિશેષદર્શનાદિરૂપે ગુણે સત્યપિ પિત્તાદિકરણદોષેણ ભ્રમોત્પાદનેન ગુણનિરાસોપક્ષીણત્વાયોગાદિત્યાદેરુક્તત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- દિગિતિ॥
તથાહ્યનુમાનાનિ । પ્રમાજનનશક્તિઃ જ્ઞાનજનકશક્તિગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યા તદન્યાગ્રાહ્યત્વે સતિ ગ્રાહ્યત્વાત્ સંમતવત્ । યથાર્થજ્ઞાનજનકત્વં જ્ઞાનજનકત્વહેત્વધીનં ન । જ્ઞાનજનકત્વાધિકરણમાત્રવૃત્તિત્વાત્ જ્ઞાનજનકત્વવદિત્યાદિરૂપેણ ધ્યેયાનિ । ભ્રમજનકેપિ ધર્મ્યંશે પ્રમાજનકત્વાભાવાન્નાસિદ્ધિઃ । ભ્રમજનકત્વે ચ યાવજ્જ્ઞાનજનકત્વાધિકરણે વૃત્યભાવાન્ન વ્યભિચારઃ -- અપ્રમાણ્યમિતીતિ ॥ કરણગતાપ્રામાણ્યમિત્યર્થઃ ॥
1.તર્હીતિ નાસ્તિ-મુ. 2.દ્ધિઃ -મુ. 3.સપ્તમ્યન્તં -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 230.
---------------------- ------------- -----------
એતદપ્યુક્તમ્ ।"પરતો ઽપ્રામાણ્ય"મિતિ ॥ તસ્માત્પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વાદપૌરુષેયોપિ વેદઃ પ્રમાણમેવ ॥
કરણપ્રામાણ્ય 1 સ્ય સ્વતસ્ત્વમ્

પ્રામાણ્યવાદઃ સમાપ્તઃ.
નનુ કથં 2 વેદાસ્યાપૌરુષેયત્વં । તત્ર પ્રમાણાભાવાત્ । વાક્યત્વાદ્યનુમાનેન
"છન્દાંસિ જજ્ઞિરે"ઇત્યાદિશ્રુત્યા"પ્રતિમન્વન્તરં ચૈષાં શ્રુતિરન્યા વિધીયતે"।
એવં ન વિલક્ષણત્વા 4 દસ્યેતિ નયસિદ્ધં સ્વતઃ પ્રમાણૈરિતિશ્લોકોક્તં પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વં સમર્થ્ય અધુના વિલક્ષણા 4-5 દિતિ હેતોરપૌરુષેયત્વરૂપવૈલક્ષણ્યવત્વાદિત્યર્થાન્તરોપગમેન બ્રહ્મસૂત્રાભિમતમાદિવર્જિતૈરિતિ શ્લોકોક્તમપૌરુષેયત્વં સાધયિતું મણિકદાદ્યુક્તમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ વાક્યત્વાદીત્યાપદાર્થવ્યક્તિરગ્રે પરોક્તાનુમાનખણ્ડનપ્રસ્તાવે જ્ઞેયા । મણ્યાદ્યુદાહૃતશ્રુતિસ્મૃતી ચાહ -- છન્દાંસીતિ ॥ -----------------------------------------------------------------------
1.ણ્યસ્ય-છ. 2.મસ્યા-છ. 3.ત્વગુ-કું. 4.અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ-અ. 5.ણત્વાદિ-મુ.
વેદાપૌરુષેયત્વે અનુમાનાનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 231.
------------------------- ------------------- ------
ઇત્યાદિસ્મૃત્યા ચ પૌરુષેયત્વસિદ્ધેશ્ચે 1 તિચેદુચ્યતે । જ્યોતિષ્ટોમસ્ય સ્વર્ગસાધનત્વં વેદતાત્પર્યવિષયો વા પૌરુષેયશબ્દેતરપ્રમા 2 ણકઃ ----
"ન ચાપૌરુષેયં વાક્યમેવ નાસ્તીતિ વાચ્યમ્ । તદભાવે સર્વસમયાભિમતધર્માદ્યસિદ્ધેઃ"ઇતિ વિષ્ણુતત્વનિર્ણયવાક્યસૂચિતાનાં"ધર્માધર્મસ્વર્ગનરકાદિકં પ્રમાણોપેતં વસ્તુત્વા"દિત્યાદિના જિજ્ઞાસાધિકરણસુધોક્તસામાન્યપરિશેષનિષ્કર્ષભૂતાનામુક્ત્યા પ્રમાણાભાવાદિતિ હેતું તાવન્નિરાહ -- જ્યોતિષ્ટોમસ્યેતિ ॥
વિશિષ્યૈવં પક્ષનિર્દેશે તદ્બોધકૈવાક્યસ્યાપૌરુષેયત્વાસિદ્ધિર્ન તુ સર્વસ્યાપિ વેદસ્યેત્યતઃ સામાન્યપક્ષનિર્દેશમાહ -- વેદેતિ ॥ યદ્વા"યઃ શબ્દો વક્ત્રા યદિચ્છયા પ્રયુક્તઃ સ તત્પર ઇતિ તદિચ્છયા વક્તૃપ્રયુક્તશબ્દગોચરત્વમેવ શબ્દતાત્પર્યવિષયત્વમિતિવેદતતાત્પર્યપર્યાલોચનયા તસ્ય પૌરુષેયત્વમ્"ઇતિ મણિકૃદુક્તિખણ્ડનાય વેદતાત્પર્યવિષય ઇતિ સામાન્ય 3 પક્ષનિર્દેશઃ । યદ્વા અસ્મિન્પક્ષે સપ્રમાણકત્વાદિતિ હેતુર્વસ્તુત્વાદિહેતુના પ્રસાધ્યાઙ્ગક ઇતિ ભાવેનાહ -- વેદેતિ ॥
આપાતપ્રતિપાદ્યે બાધવારણાય -- તાત્પર્યેતિ ॥ લૌકિકશબ્દતાત્પર્યવિષયે બાધવારણાય વેદેતિ ॥
નનુ કોયં વેદો નામ (1) યદિ વેદપદાર્થો વેદસ્તર્હિ ઇતિહાસપુરાણતાત્પર્યવિષયે બાધઃ ।"ઇતિહાહપુરાણઃ પઞ્ચમો વેદાનાં વેદઃ"ઇતિ તયોરપિ વેદપદાર્થત્વાત્ । (2) નાપિ વેદશબ્દમુખ્યાર્થો વેદઃ । મુખ્યત્વપ્રયોજકપ્રવૃત્તિનિમિત્તસ્યેતિહાસાદિવ્યાવૃત્તિસ્યાનિરૂપણાત્ । ( 3) નાપિ શાખાસમુદાયો વેદઃ ।
1.રિતિ-કું-ગ. 2.પકઃ-ખ. 3.ન્યેન-મુ.
ન્યાદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 232.
---------------------- ------------- ---------
પૌરુષેયશબ્દાપ્રમાણકત્વે સતિ સપ્રમાણકત્વાત્ । યદ્યદપ્રમાણકત્વે સતિ સપ્રમાણકં તત્તદિતરપ્રમાણકમ્ ।
શાખાયાઃ 1 વેદૈકદેશત્વેનાન્યોન્યશ્રયાત્ । (4) નાપિ સન્દિગ્ધકર્તૃકં વાક્યં વેદઃ । વાદિપ્રતિવાદિનોર્નિશ્ચયાત્ । મધ્યસ્થસન્દેહેન પક્ષાતાવચ્છેદકકરણે અન્યોન્યાશ્રયાત્ । વાદિપ્રતિવાદ્યનુમાનાન્તરભાવિત્વાન્મધ્યસ્થસન્દેહસ્ય । (5) નાપિ પ્રમાણશબ્દો વેદ ઇતિ યુક્તમ્ । ભારતાદૌ ગતત્વાત્ । (6) નાપિ યથાર્થવાક્યર્થજ્ઞાનાજન્યપ્રમાણશબ્દો વેદ ઇતિ । પરમતે ઽપ્રસિદ્ધેઃ । પ્રમાણશબ્દમાત્રસ્ય તાદૃશેશ્વરજ્ઞાનજન્યત્વાત્ । (7) ન ચ જન્યયથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનજન્યપ્રમાણશબ્દો વેદ ઇતિ યુક્તમ્ । સંવાદિશુકબાલાદિવાક્યેપિ ગતત્વેન બાધાપત્તેઃ । સિદ્ધાન્તિમતે
નિત્યજ્ઞાનવ્યાસપ્રણીતભારતાદાવપિ ગતત્વાચ્ચેતિ ચેત્ ॥
ઉચ્યતે ।"(8) શબ્દતદુપજીવિપ્રમાણાતિરિક્તપ્રમાણજન્યપ્રમિત્યવિષયાર્થકત્વે સતિ શબ્દજન્યથાર્થવાક્યાર્થજ્ઞાનજન્યપ્રમાણશબ્દત્વં વેદત્વ"મિતિ મણ્યુક્તરીત્યા વા (10)"ક્રમા 2 વિશિષ્ટાવર્ણા વેદઃ"ઇતિ સુધોક્તદિશા વા (11) વક્ષ્યમાણદિશા સાક્ષાદ્ધર્માદિબોધકશબ્દો વેદ ઇતિ વા (12) પ્રમાકરણામૂલકત્વે સતિ પ્રમાણશબ્દો વેદ ઇતિ વા ( 13) પૂર્વતન્ત્રે વિધિમન્ત્રાધિકરણે મન્ત્રપદાર્થોક્તરીત્યા વેદ ઇત્યભિયુક્તપ્રયોગવિષયો વા વેદ ઇતિ 3 તન્નિરુક્ત્યુપપત્તેઃ ।
આદ્યે સત્યન્તમાત્રસ્ય વેદસમાનાર્થસ્મૃતૌ ગ 4 તત્વાદ્વિશેષ્યમ્ । વોદાર્થસ્ય શબ્દતદુપજીવ્યનુમાનવિષયત્વાદસમ્ભવવારણાય શબ્દતદુપજીવિપ્રમાણાતિરિક્તેત્યુક્તિરિતિ ॥
1.યાં-કું. 2.વિશેષવિશિ-મુ. 3.ઽઇતિઽ ઇત્યન્તરં ઽવાઽ ઇતિ વર્તતે-અ. 4.મ-કું.
વેદાપૌત્વે-નનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 233.
---------------- ---------------- -----------
વક્ષ્યમાણરીત્યા પક્ષધર્મતાબલાદપૌરુષેયશબ્દસિદ્ધિઃ ॥
અપૌરુષેયશબ્દપ્રમાણકત્વં વા સાધ્યમ્ । તત્ર ચેન્દ્રિયલિઙ્ગપૌરુષેયશબ્દાપ્રમાણકત્વે સતિ સપ્રમાણકત્વં હેતુઃ ।
તાત્પર્યં ચ તત્પ્રમિતિશેષત્વમિત્યગ્રે વ્યક્તમ્ । તદ્વિષ 1 યો જ્યોતિષ્ટોમાદિરિત્યર્થઃ । સાધ્યે બાધવારણાય પૌરુષેયેત્યુક્તિઃ । સ્વતન્ત્રપુરુષપૂર્વરકશબ્દેત્યર્થઃ । પૌરુષેયેતરેત્યેવોક્તૌ યત્કિઞ્ચિત્પ્રત્યક્ષાદિરૂપપૌરુષેયેતરપ્રમાણકત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ । પૌરુષેયશબ્દ 2 સિધ્યાર્થાન્તરવારણાય શબ્દપદમ્ । પૌરુષેયશબ્દાર્થે વ્યભિચારનિરાસાય 3 હેતૌ સત્યન્તમ્ । અપ્રયોજકતાનિરાસાય વિશેષ્યમ્ - યથાસંમતમિતિ ॥ શ્રોત્રાદ્યપ્રમાણકત્વે સતિ સપ્રમાણકં રૂપં શ્રોત્રાદીતરચક્ષુઃપ્રમાણકમિત્યર્થઃ ॥
નનુ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણકત્વેનાપિ સાધ્યોપપત્યાર્થાન્તરમિત્યત આહ -- વક્ષ્યમાણેતિ ॥ ન ચાત્ર હેતુત્રયેપિ વિશેષણાસિદ્ધિરિત્યાદૌ વક્ષ્યમાણદિશા પ્રત્યક્ષાનુમાનાવેદ્યે પક્ષે ઉક્તરૂપસપ્રમાણકક્ત્વાખ્યહેતોઃ પક્ષનિષ્ઠતાયા અપૌરુષેયપ્રમાણકત્વેન વિના
પર્યવસાનાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ પક્ષધર્મતાબલાદપિ સાધ્યં સિધ્યત્ 4 વ્યાપકતાવચ્છેદકધર્મપ્રકારેણૈવ સિધ્યતિ નત્વન્યથા । અતિપ્રસઙ્ગાદસામર્થ્યાચ્ચ
। અન્યથા પ્રામાણ્યાભાવસાધ્યકમણ્યુક્તવ્યતિરેકિખણ્ડનાયોગાદિતિ વદન્તં પ્રત્યાહ -- અપૌરુષેયેતિ ॥
નન્વેવં પ્રાગુક્તહેતોરિન્દ્રિયલિઙ્ગવિષયે વ્યભિચાર ઇત્યત આહ -- તત્ર ચેતિ ॥ ઉક્તરૂપસાધ્ય ઇત્યર્થઃ । પૂર્વત્રાત્ર ચ વિશેષણાસિદ્ધિનિરાસાય પૌરુષેયેત્યુક્તિઃ ।
1.યાત્વજ્જયો-કું. 2.બ્દાસિ-મુ. 3.હેતાવિતિ નાસ્તિ-મુ. 4.પક્ષતાવ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 234.
----------------------- ------------- -----------
પૂર્વવત્સામાન્યવ્યાપ્તિઃ । અપ્રસિદ્ધવિશેષણતા તુ વ્યાપ્તૌ સત્યાં ન દોષઃ । ત્વન્મતે અભાવસાધ્યકે 1 વ્યભિચારેકિણિ હેત્વભાવેન સાધ્યાભાવ 2 રૂપસ્ય ભાવ 3 સ્ય વ્યાપ્તિગ્રહરૂપાનુમિતિકરણસ્યેવેહાપિ સાધ્યપ્રસિદ્ધિં વિનૈવ 4 સામાન્યવ્યાપ્તિગ્રહરૂસ્યાનુમિતિકરણસ્ય નિષ્પન્નત્વાત્ ॥
ન ચ તન્નિષ્પત્તાવપિ વિશેષણજ્ઞાનરૂપસહકારિવિરહાદનુમિતિરૂપવિશિષ્ટજ્ઞાનાનુત્પત્તિરિતિ વાચ્યમ્ । મન્મતે તસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનાહેતુત્વાત્ ।
"આશ્રયસાધ્યવ્યધિકરણાસિદ્ધયો ન દૂષણમ્"ઇત્યાદિપ્રમાણલક્ષણં હૃદિ કૃત્વાહ -- નદોષ ઇતિ ॥

સા કિં સાધ્યજ્ઞાને તન્નિરૂપિતવ્યાપ્તિગ્રહાયોગાદ્વ્યાપ્તિજ્ઞાનરૂપકરણવિઘટકત્વેન દોષ ઉત વિશિષ્ટજ્ઞાને વિશેષણજ્ઞાનસ્ય કારણત્વેનાનુમિતિરૂપવિશિષ્ટજ્ઞાનાત્પાદકત્વેન સતિ વહ્નિત્વાભાવવદ્વિશેષ્યકો ન સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાદિતિ વ્યતિરેકેણીત્યર્થઃ । ઉક્તમતત્પૂર્વં પરતચસ્ત્વે પ્રામાણ્યાનુમિત્યસમ્ભવવાદે ॥
દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ તસ્યેતિ ॥ વિશેષણજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ । ઉપપાદયિષ્યતે ચૈતન્નિર્વિકલ્પકભઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।
પરમતેપ્યનુમિત્યુત્પાદપ્રકારમાહ - ત્વન્મતેપીતિ ॥ વિશેષણજ્ઞાનહેતુકત્વમતેપીત્યર્થઃ- અભાવસાધ્યકેતિ ॥ પ્રાગુક્તવ્યતિરેકિણીત્યર્થઃ॥
1.કેવલવ્ય-મુ-ચ. 2.વસ્ય-મુ-ચ. 3.રૂપ-મુ-ચ. 4.સામાન્યપદં ન -ગ.
વેદાપૌત્વે-નુનિ) વેદાપૌરુષેત્વવાદઃ પુ - 235.
-------------- ---------------- ---------
ત્વન્મતેપ્યબાવસાધ્યક 1 વ્યતિરેકિણીવાત્રાપ્યાદૌ સાધ્યવિશે 2 ષ્યિકાયા એવાનુમિતેઃ સમ્ભવાત્ ॥
યદ્વા વેદત્વમપૌરુષેયવૃત્તિ । તદિતરાવૃત્તિત્વે સતિ વૃત્તિમત્વાત્ । યદેવં તદેવં । યથા સંમતમ્ ॥
મણિકૃતા જ્ઞપ્તિપ્રામાણ્યવાદે"વિશેષણજ્ઞાનં વિના કથં પ્રામાણ્યવિશિષ્ટાનુમિતિરિતિ ચેત્ । પ્રથમં ન કથં ચિજ્જ્ઞાને પ્રામાણ્યમિત્યનુમિત્યનન્તરં તેનૈવ તત્રેવ 3 પ્રમાણ્યવિશિષ્ટાનુમિતિઃ । અભાવવિશેષ્યકપ્રતીત્યનન્તરમભાવવદ્ભૂતલમિતિ જ્ઞાનવત્"ઇત્યુક્તેરિતિ ભાવઃ । અભાવસિદ્ધિદોષહીનં પ્રયોગાન્તરમાહ -- યદ્વા વેદત્વમિતિ ॥ પક્ષનિરુક્તિઃ પૂર્વવત્સાક્ષાદ્ધર્મબૌધકશબ્દત્વાદિરૂપેણ ધ્યેયા । સાધ્યસ્ય ગગનાદિવૃત્તિત્વે બાધાદપૌરુષેશબ્દવૃત્તત્વેનૈવ પર્યવસાનામિતિ ભાવઃ । હેતૌ તદત્યપૌરુષેયપરામર્શઃ । સત્યન્તમાત્રસ્યાવૃત્તિમદ્ગગનાદૌ વ્યભિચારનિરાસાય વિશેષ્યમ્ । ઘટત્વાદૌ તન્નિરાસાય સત્યન્તમ્ ॥ ન ચ સિદ્ધાન્તે --
"એકત્રાપ્યનવસ્થસ્ય સર્વત્રાવસ્થિતિઃ કથમ્"
ઇત્યદિના વૈશેષિકનયાનુવ્યાખ્યાને ગગનાદેર્વૃત્તિમત્વોક્તેર્વિશેષ્યં વ્યર્થમિતિ શઙ્ક્યમ્ । અસતિ શશશ્રઙ્ગાદૌ સ્વમતે વ્યભિચારવારકત્વાત્ ॥
વૃત્તિમત્વં ચ સમવાયાદિવૃત્ત્યેપિ જ્ઞેયમ્ । તેન જગદાધારતાપ્રયોજકસમ્બન્ધેનેદાનીં વેદત્વમિદાનીં ઘટત્વમિત્યાદિપ્રતીત્યા
કાલેપિ વેદત્વાદેર્વૃત્તિમત્વેનાર્થાન્તરત્વં હેતૌ વિશેષ્યવૈયર્થ્યમિતિ ચ શઙ્કાનવકાશઃ ॥
યદેવમિતિ ॥ યદ્યદિતરાવૃત્તિત્વે સતિ વૃત્તિમત્ તત્તદ્વૃત્તિ ।
1.કેકેવલ-કું-ચ. 2.ષ્ય-મુ. 3. એવેતિ નાસ્તિ-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ચ્વમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 236.
----------------------- -------------- ---------
ન યાત્ર હેતુત્રયેપિ વિશેષણાસિદ્ધિઃ । વેદાર્થે 1 ધર્મા 2 ધર્માદાવસ્મદાદિપ્રત્યક્ષસ્યાવૃત્તેઃ । ઈશ્વરયોગિપ્રત્યક્ષયોશ્ચ ધર્માદિવદ્ધેદં વિના અસિદ્ધેઃ । ધર્માદિકં કસ્યચિત્પ્ર્રત્યક્ષં વસ્તુત્વાદ્ઘટવદિત્યાદાવદ્યપિ ધર્માદ્યસિદ્ધ્યઽન્યેન્યાશ્રયાત્ ।
યથા ઘટેતરાવૃત્તિત્વે સતિ વૃત્તિમદ્ઘટત્વં ઘટવૃત્તીત્યર્થઃ । આદ્યે હેતૌ વિશેષણાસિદ્ધિં ન ચેત્યાદિના 3 ગ્રન્થેનોદ્ધારિષ્યન્ દ્વિતીયહેતાવુપાત્તસ્યેન્દ્રિયલિઙ્ગાપ્રમાણકત્વરૂપાધિકવિશે 4 ષણ્સ્યાસિદ્ધિં સુધોક્તવિશેષણેન તાવદુદ્ધારન્નિન્દ્રિયપેદનાભિમતં પ્રત્યક્ષં કિમસ્મદાદિપ્રત્યક્ષમુતેશ્વરયોગિપ્રત્યક્ષે 5 આદ્યે આહ -- વેદાર્થ ઇતિ તસ્યૈવ વિવરણં -- ધર્મેત્યાદિ ॥ જ્યોતિષ્ટોમાદિર્ધર્મઃ । અન્ત્ય આહ -- ઈશ્વરેતિ ॥ અસિદ્ધેરિતિ ॥ ઈશ્વરપ્રત્યક્ષેણ યોગિપ્રત્યક્ષેણ વા ધર્માદિકં સિદ્ધમિત્યસ્યાસ્મદાદ્યપ્રત્યક્ષત્વેન વેદેનૈવ તસ્યાવગન્તવ્યત્વાત્ । તથા ચ 7 વેદેનેશ્વરાદિપ્રત્યક્ષં વિજ્ઞાય તેન ધર્માદિસ્વરૂપાવગત્યપેક્ષયા"ચોદનાલક્ષણોર્થો ધર્મઃ"ઇતિ જૈમિન્યુક્તદિશા વેદેનૈવ તન્નિર્ણયોસ્તુ કિં બકબન્ધપ્રયાસેનેતિ પ્રત્યક્ષાવિષયત્વં તસ્યેતિ ભાવઃ ॥
અસ્તુ તર્હ્યનુમાનેન ધર્માદિગોચરેશ્વરાદિપ્રત્યક્ષસિદ્ધિરિત્યત આહ -- ધર્માદિકમિતિ ॥ પ્રમેયત્વાદિ 8 હેતુરાદિ પદાર્થઃ -- અદ્યપીતિ ॥ વેદેન વિના ધર્માદિસિદ્ધિર્નેતિ વદન્તં પ્રતિ ધર્માદિસાધકતયોપન્યસ્તેશ્વરાદિપ્રત્યક્ષસાધકાનુમાનોપન્યાસવેલાયામપિ । ન કેવલં પૂર્વમિત્યર્થઃ -- અન્યોન્યેતિ ॥
ર્1.થધ-છ-ગ. 2.અધર્મપદં ન -છ-ક. 3.ગ્રે ઉદ્ધ-અ. 4.ષ્યસ્યા-મુ. 5.ઇતિ વિકલ્પો મનસિ નિધાયઽ ઇત્યધિકં-કું. 6.આદપદં નાસ્તિ-મુ. 7.વેદેનેતિ નાસ્તિ -મુ. 8.હેતુપદં નાસ્તિ-મુ.
વેદાપૌત્વે-નુનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 237.
------------------ ------------- ---------
તાભ્યામસ્મદાદીન્પ્રતિ ધર્માદ્યસિદ્ધેશ્ચ । ઇષ્ટાપૂર્તયોઃ પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્યન્યથાનુપપત્યા ફલવત્માત્રાનુમાનેપ્યસ્ય યાગહોમાદેરિદં ફલમિત્યસ્યાતિસૂક્ષ્મસ્ય વિશેષસ્યાનુમાનાયોગ્યત્વાત્ ॥
ફલવિશેષોદ્દેશેન જ્યોતિષ્ટોમાદિકર્મવિશેષે બહૂનાં પ્રેક્ષાવતાં પ્રવૃત્તિસ્તુ ચૈત્યવન્દનાદાવિવોપપન્ના -- તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ ॥
ધર્માદિસિદ્ધૌ તત્પક્ષીકારેણેશ્વરાદિપ્રત્યક્ષસાધકાનુમાનસિદ્ધિઃ અનુમાનસિદ્ધૌ ચ તત્સિદ્ધપ્રત્યક્ષેણ ધર્માદિસિદ્ધિરિત્યન્યોન્યાશ્રયાદિત્યર્થઃ ॥
અસ્તુ વા વેદાનુમાનાભ્યાં ધર્માદિગોચરેશ્વરપ્રત્યક્ષાભ્યાં તથાપ્યસ્મદાદેરનુષ્ઠાનોપયોગિધર્માદિનિશ્ચયો નેશ્વરયોગિપ્રત્યક્ષાભ્યાં સિધ્યતીતિ દોષાન્તરં ચાહ -- તાભ્યામિતિ ॥ તથાચાસ્મદાદિજ્ઞાનોપાયો વેદ એવૈષ્ટવ્ય ઇતિ કિમીશ્વરાદિપ્રત્યક્ષોપન્યાસેનેતિ ભાવઃ ॥
એવમિન્દ્રિયાપ્રમાણકત્વરૂપવિશેષણં સમર્થ્ય લિઙ્ગાપ્રમાણકત્વરૂપવિશેષણાસિદ્ધિમુદ્ધરતિ -- ઇષ્ટેતિ ॥ દૃષ્ટં યાગઃ પૂર્તં તટાકાદિ"અન્યેભ્યોપીદૃશ્યતે"ઇતિ દિર્ઘવિધાનાદિષ્ટાપૂર્તયોરિતિ સાધુ -- ઇત્ય 1 સ્યાપીતિ ॥ તજ્જ્ઞાનસ્યૈવાનુષ્ઠાનોપયોગિત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
પ્રવૃત્તિવિશેષણવિશેષસિદ્ધિરસ્ત્વિત્યત આહ -- ફલવિશેષેતિ ॥ સ્વર્ગાદિરૂપેત્યર્થઃ -- ચૈત્યેતિ ॥ 2 યથા વેદબાહ્યાનામનેકેષામધર્મે ચ ફલાહેતૌ ધર્મત્વાદિભ્રાન્ત્યા પ્રવૃત્તિસ્તથા 3 ન્ધપરંપરયોપપન્ના । ન તુ ધર્માદિસ્વરૂપં
નિર્ણાયયતીત્યર્થઃ -- તદુક્તમિતિ ॥ અપૌરુષેયવાક્યત્વાદન્યેન પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન વા ધર્માદિસિદ્ધિર્નેત્યેતત્ તત્વનિર્ણયે ઉક્તમિત્યર્થઃ ॥ તદભાવે અપૌરુષેયત્વવાક્યાભાવ ઇત્યર્થઃ ॥
1. સ્યેતિ -કું. 2.તથાચ-મુ. 3.તત્પરં -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 238.
------------------------ ----------- ------------
"તદભાવે સર્વસમયાભિમતધર્માદ્યસિદ્ધેઃ"। ઇતિ ॥
ન ચ પૌરુષેયવાક્યેન તત્સિદ્ધિઃ । પુરુષ્વજ્ઞાન 1 મિથ્યાજ્ઞાન વિપ્રલમ્ભપ્રમાદકરણાપાટવા 2 દીનાં સમ્ભાવિતત્વેનાનાશ્વાસાત્ ॥
તન્નિવૃત્યર્થમીશ્વરસ્ય નિત્યસાર્વજ્ઞ્યાદ્યઙ્ગીકારે ચ તદર્થં ધર્મબોધકે શબ્દ એવાપૌરુષેયત્વમાત્રં કલ્પ્યતામ્ ।
એવમિન્દ્રિયલિઙ્ગપ્રમાણકત્વરૂપવિશેષણસમર્થનપરગ્રન્થેનૈવાદ્યસાધ્યે અપૌરુષેયશબ્દસિદ્ધિર્હેતોઃ પક્ષધર્મતાબલાદિત્યેતદપ્યુપપાદિતં જ્ઞેયમ્ ॥

યદપ્યાદ્યાદ્વિતીયહેત્વોઃ પૌરુષેયશબ્દાપ્રમાણકત્વે સતીતિ વિશેષણં યચ્ચ તૃતીયહેતાવપૌરુષેયેતરાવૃત્તિત્વે સતીતિ વિશેષણમ્ તદસિદ્ધં"ન ચ પૌરુષેયવાક્યેન તત્સિદ્ધિઃ । અજ્ઞાનવિપ્રલમ્ભયોઃ પ્રાપ્તે"રિત્યાદિતત્વનિર્ણયવાક્યાર્થવ્યક્તીકરણેનોદ્ધરતિ - નચેત્યાદિના ॥ પૌરુષેયેતિ । ઈશ્વરકૃતેત્યર્થઃ ॥ જ્ઞાત્વાપિ પરપ્રતારણં વિપ્રલમ્ભઃ । ઘટોસ્તીતિવાચ્યે પટોસ્તીત્યુક્તિઃ પ્રમાદઃ -- તન્નિવૃત્યર્થમિતિ ॥ પુરુષેષુ સમ્ભાવિતાજ્ઞાનાદિદોષનિમિત્તકાનાશ્વાસાભાવસિદ્ધ્યર્થમિત્યર્થઃ -- નિત્યેતિ ॥ દોષ 3 જન્યત્વેન ભ્રમત્વનિવૃત્તિત્યર્થં નિત્યેતિ સાર્વજ્ઞ્યવિશેષણમ્ । શબ્દ એવેત્યત્ર સપ્તમ્યન્તં શબ્દપદમ્ । કો વિશેષ ઇત્યત ઉક્તં -- માત્રમિતિ ॥ તત્ર તુ સાર્વજ્ઞાદિકં બહ્વિત્યગ્રે વ્યક્તમ્ ॥
1.મિથ્યાજ્ઞાનેતિ -કુણ્ડવલિતં -કું. 2.આદિપદં ન -મુ-ચ. 3.ષાજ-મુ.
વેદાપૌરુષેત્વે-નુનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 239.
--------------- ------------------ ---------
અર્થાપત્તેરુત્સર્ગતઃ સાક્ષાદુપપાદકવિષયત્વાત્ । ન તુ પરમ્પરયોપપાદકં વક્તરિ સાર્વજ્ઞ્યાદિકમ્ । અન્યથા વેદસ્યાસર્વજ્ઞ્યપ્રણીતત્વમઙ્ગીકૃત્યાશ્વાસાર્થં તસ્ય સર્વજ્ઞપ્રણીતશબ્દાન્તરમૂલત્વં કલ્પ્યં સ્યાત્ ॥
તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ"અપૌરુષેયવાક્યાઙ્ગીકારે ન કિઞ્ચિત્કલ્પ્યમ્"ઇતિ ।
વિશેષાન્તરં ચાહ -- અર્થાપત્તેરિતિ ॥ ધર્માદિનિશ્ચયરૂપસ્યોપપાદકપ્રમાણેન વિનાનુપપદ્યમાનસ્યાર્થાપત્તિશબ્દિતસ્ય
સાક્ષાદુપપાદકં હિ ધર્માદિપ્રમાપકશબ્દે
અપૌરુષેત્વમ્ । નિત્યસાર્વજ્ઞ્યાદિકન્તુ તત્ર ધર્માદિનિશ્ચયકત્વોપપાદકોપપાદકમ્ । અજ્ઞાનાદિદોષહીનપુરુષકૃતત્વં તદુપપાદકમ્ । તદુપપાદકં ચ સાર્વજ્ઞ્યમિતિ પરમ્પરયોપપાદકં બહુ ચ તત્કલ્પ્યમ્ । તથાચાલ્પત્વાત્સાક્ષાદુપપાદકત્વાત્તદેવ કલ્પ્યમિતિ ભાવઃ ।
નનુ લોકે ક્વાપિ શબ્દે ઽપૌરુષેત્વાદૃષ્ટેઃ પરમ્પરા યુક્તેવેત્યત આહ -- અન્યથેતિ ॥ એવં સાક્ષાદુપપાદકે સમ્ભવતિ શબ્દત્વપોરુષેયત્વયોઃ સહદર્શનમાત્રેણ પરમ્પરાશ્રયણ ઇત્યર્થઃ - અઙ્ગીકૃત્યેતિ ॥ શબ્દમાત્રે ઽસર્વજ્ઞપ્રણીતત્વસ્ય લોકે દર્શનાદિતિ ભાવઃ -- તદુક્તમિતિ ॥ અપૌરુષેયત્વમાત્રકલ્પનં લઘ્વિત્યેતત્તત્વનિર્ણયે ઉક્તમિત્યર્થઃ ॥
યદ્વાભ્યુપેત્યોક્તમપૌરુષેયત્વમાત્રં કલ્પ્યતામિતિ તદપિ ન કલ્પ્યમેવેત્યેતત્સંમત્યુક્તિવ્યાજેનાહ -- તદુક્તમિતિ ॥ ન કિઞ્ચિદિતિ । અપૌરુષેયત્વમપિ વેદકર્તુરપ્રસિદ્ધેરેવ સિદ્ધમિતિ ભાવઃ ॥
વેદકર્તુપુરુષગતદોષહીનત્વોપપાદકવક્તૃસાર્વજ્ઞ્યપ્રતિપાદકતયા પરમ્પરયા ધર્માદિબોધકાપૌરુષેયવાક્યાઙ્ગીકાર ઇતિ
ભ્રાન્તિનિરાસાય પ્રકૃતોપયોગિતયાર્થમાહ -- સાક્ષાદિતિ ॥ સાક્ષાદ્ધર્માદિબોધક ઇત્યર્થઃ ॥
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 240.
------------------------ ---------------- ---------
સાક્ષાદ્બોધકે વાક્યે ઽપૌરુષેયત્વમાત્રાઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ ॥
કિઞ્ચાપ્રામાણિકાનાં સાર્વજ્ઞ્યવિપ્રલમ્ભકત્વાપ્રમાદકરણપટવોપદેષ્ટૃત્વાદીનાં વેદે તત્કૃતત્વસ્ય ચ કલ્પનીયત્વે કલ્પનાગૌરવં સ્યાત્ ॥
ન ચ સાર્વજ્ઞ્યે 1 નૈવાવિપ્રલમ્ભાદિસિદ્ધિઃ । સર્વજ્ઞેશ્વરાવતારેષ્વપિ વિપ્રલમ્ભાદિદર્શનાત્ ।
એવં સ્વપક્ષે લાઘવોપપાદનેન પોરુષેયશબ્દાપ્રમાણકત્વાદિરૂપં અપૌરુષેયેતરાવૃત્તિત્વરૂપં વિશેષણં ચ સમર્થ્ય પરપક્ષે વક્ષ્યમાણાનુવ્યાખ્યાનોક્તગૌરવોપપાદનેન ચ સમર્થયતે -- કિઞ્ચેતિ ॥ યદ્વા ન કિઞ્ચિત્કલ્પ્યમિત્યયુક્તં અપૌરુષેયત્વસ્ય કલ્પ્યત્વાદિત્યતોસ્તુ તાવદેતાવત્ તથાપિ ન તવેન બહ્વિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥
નનુ સાર્વજ્ઞ્યાદિકં નાપ્રામાણિકં કર્યત્વાદ્યનુમાનેન સિદ્ધેઃ । સાર્વજ્ઞ્યેનૈવ ચ
સર્વદોષહીનતા સિધ્યતિ । તથાહિ । ધર્માદિસાક્ષાત્કારવતો ન રાગાદિદોષાઃ સમ્ભવન્તિ ।"અવિદ્યાક્ષેત્રત્વમુત્તરેષામ્"ઇતિ પતઞ્જલ્યુક્ત્યા તેષામજ્ઞાનમૂલત્વાત્ । સર્વજ્ઞે ઽજ્ઞાનાયોગાત્ । રાગાદિરહિતસ્ય ચ તત્કાર્યવિપ્રલમ્ભાયોગાત્ । એવંભાતમહાનુભાવસ્ય કરણાપાટવાદેરનાશઙ્ક્યત્વાત્ । જ્ઞાની સન્નજ્ઞલોકાય કુતો નોપદિશેત્ । પ્રસિદ્ધવેદે તદુપદેશકલ્પનસ્ય લઘુત્વાચ્ચેત્યાશઙ્ક્ય પ્રત્યાહ -- ન ચેત્યાદિના નિરસિષ્યત ઇત્યન્તેન ॥ આદિપદેન અપ્રમાદાદિકં ઉપદેષ્ટૃત્વં વેદે તત્કૃતત્વં ચ ગૃહ્યતે -- શરીરેપીતિ ॥
1.જ્ઞ્યાદિ-ચ. 2ઽઆદિકઽ ઇતિ નાસ્તિ -અ.
વેદાપૌરુષેત્વે-નુનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 241.
------------------ ------------------- -------
સર્વજ્ઞસ્ય શરીરેપિ શરીરત્વકૃતકરણાપાટવાદેરવર્જનીયત્વાત્ । જ્ઞાનિનામપ્યુપદેશવૈમુખ્યદર્શનાત્ । વેદે તત્કૃતત્વપ્રસિદ્ધ્યભાવેન તસ્યાપિ કલ્પ્યત્વાત્ ॥
કાર્યત્વાદ્યનુમાનેનેશ્વર 1 સ્ય સાર્વજ્ઞ્યસિદ્ધિસ્તુ નિરસિષ્યતે ॥
ન ચ વેદાદેવ તસ્ય સાર્વજ્ઞ્યાદિસિદ્ધિઃ । વેદપ્રામાણ્યસ્યેશ્વરસાર્વજ્ઞ્યાદિસિદ્ધ્યધીનત્વેનાન્યોન્યાશ્રયાત્ । અન્યથા બુદ્ધાદ્યાગમાત્તસ્યાપિ સાર્વજ્ઞ્યાદિકં સિદ્ધ્યેત્ । તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ ॥
"અવિપ્રલમ્ભસ્ત્વજ્જ્ઞાનં તત્કૃતત્વાદયોપિ ચ । કલ્પ્યા ગૌરવદોષેણ પુંવાક્યં જ્ઞાપકં ન તત્ ॥ ઇતિ ॥
તસ્માન્ન વિશેષણા 2 સિદ્ધિઃ ॥
વેદે તત્કૃતત્વં ચ ગૃહ્યતે -- શરીરેપીતિ ॥ ત્વન્મતે સર્વજ્ઞસ્યેશ્વરસ્ય નાસ્તિ શરીરં ઉપદેશૌપયિકતયા શરીરે ઽઙ્ગીકૃતેપીત્યર્થઃ ।જ્ઞાનિનામપીતિ ॥ સિદ્ધાનામિત્યર્થઃ । 3 વ્યક્તમેતત્સર્વં તત્વનિર્ણયટીકાયામ્ -- અન્યોન્યેતિ ॥ સિદ્ધે સાર્વજ્ઞ્યે તત્પ્રણીતત્વેન વેદપ્રામાણ્યસિદ્ધિઃ તત્સિદ્ધો ચ તેન સાર્વજ્ઞ્યસિદ્ધરિત્યર્થઃ॥
તદુક્તમિતિ ॥ જિજ્ઞાસાધિકરણાનુવ્યાખ્યાન ઇત્યર્થઃ 3 । તજ્જ્ઞાનં ધર્માદિપ્રમિતિઃ । તત્કૃતત્વં તેન પુરુષેણ કૃતત્વમ્ । આદિપદાત્કરણપાટવાદિગ્રહઃ । જ્ઞાપકં
નિશ્ચાયકં ધર્માદેરિત્યર્થઃ । ચો યત ઇત્યર્થે । 4 તત્ તસ્માદિત્યર્થઃ ।
1.રસા-મુ-ચ. 2.ણસિ-કું. 3.અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -અ. 4.ઇદં નાસ્તિ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 242.
---------------------- ----------- ---------
યદ્વા ઈશ્વરજ્ઞાનં ન પ્રમેતિ મતે વેદઃ કાલભેદેનાનિયતાનુપૂર્વીકો ન દોષામૂલકત્વે સતિ પ્રમામૂલકત્વરહિતત્વાત્ ગગનવત્ । પ્રમેતિ મતે દોષામૂલકત્વે સતિ પ્રમાકરણામૂલકત્વં હેતુઃ ॥
નિયતૈકપ્રકારત્વમપૌરુષેયત્વમિતિ સુધોક્તિમનુરુધ્યાહ -- યદ્વેતિ ॥ હેતોરસિદ્ધિનિરાસાયોક્તમ્ -- ન પ્રમેતિ ॥ મત ઇતિ ॥ ગુણજન્યસ્યૈવ પ્રમાત્વેનેશ્વરજ્ઞાનસ્ય તદજન્યત્વાન્ન પ્રમેતિ મત ઇત્યર્થઃ । સિદ્ધસાધનતાનિરાસાય સાધ્યે કાલભેદેનેત્યુક્તિઃ । પૂર્વોત્તરકલ્પભેદેનેત્યર્થઃ । નિયતાનુપૂર્વીક ઇત્યુક્તાવેકપ્રકારાનુપૂર્વીકત્વસ્ય સાધ્યત્વપ્રાપ્તૌ દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યેન પરસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ પરોક્તસાધ્યનિરાસલાભાય ચ નઞ્દ્વયમ્ ॥

"પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણં વા વિપ્રલમ્ભાદિકં વાસ્ય મૂલં નોપલભ્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધિવિષયત્વં વેદત્વમ્"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાયાં પ્રમાણપદં પ્રમિત્યર્થકમુપેત્ય તદર્થમેવ નિષ્કૃષ્ય હેતુમાહ -- દોષેતિ ॥ વિપ્રલમ્ભાદિદોષેત્યર્થઃ । ભ્રાન્તિમૂલકવાક્યે પ્રમિતિમૂલકપુંવાક્યે ચ વ્યભિચારવારણાય ક્રમેણ વિશેષણવિશેષ્યયોરુક્તિઃ -- પ્રમેતીતિ ॥ ગુણાજન્યત્વેપિ દોષાજન્યજ્ઞાનત્વાત્તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વાચ્ચ । જ્ઞાનત્વસ્ય પ્રમાત્વભ્રમત્વાન્યતરવ્યાપ્યતયા ભ્રમત્વહીનસ્ય પ્રમાત્વાભાવે જ્ઞાનત્વભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ પ્રમેતિ મત ઇત્યર્થઃ ॥
ઇદાનીં પ્રમાણપદં પ્રમિતિકરણાર્થમુપેત્યાહ-- પ્રમાકરણેતિ ॥ પરમતે વેદસ્યેશ્વરજ્ઞાનમૂલકત્વેપિ તસ્યાજન્યતયા કરણાભાવત્સ્વયમકરણત્વાચ્ચ નાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥
વેદાપૌત્વે-નુનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 243.
---------------- -------------------- ------------
યદ્યપ્યાનુપૂર્વ્યગર્ભિતસ્વરૂપે ગગને શશ્વદેકપ્રકારાનુપૂર્વિકત્વ 1 મપૌરુષેયત્વં નાસ્તિ । તથાપ્યનિયતાનુપૂર્વીરાહિત્ય 2 રૂપં તદસ્ત્યેવ ॥
યદ્યપીદમનિત્યાદ્ઘટાદેર્ન વ્યાવૃત્તમ્ । તથાપિ પૌરુષેવાક્યાવવ્દ્યાવૃત્તત્વાત્ યદ્બુદ્ધિપૂર્વકાબુ 3 દ્ધિપૂર્વકવાક્યસાધારણં પૌરુષેયત્વં તદભાવરૂપત્વાચ્ચ ન તવ્દ્યિતિરેકસાધનેર્ઽથાન્તરમ્ ॥
યદ્યપ્યેતન્મતેપિ પૂર્વોક્તદિશા ભ્રમસાધારણોપાદાનાદિગોચરજ્ઞાનત્વેનૈવેશ્વરજ્ઞાનસ્ય સર્વત્ર હેતુતયા 4 પ્રમાત્વેનાહેતુત્વાત્પ્રાચીનહેતૂક્તાવપિ નાસિદ્ધિઃ । તથાપ્યભ્યુપેત્યવાદેન વા પ્રમાત્વેન પ્રમામૂલકત્વવિવિક્ષાયાઃ પ્રાગનુક્તેર્વા હેત્વન્તરોક્તિઃ ॥
પર્યવસિતસાધ્યે સાધ્યવૈકલ્યામાશઙ્ક્ય નિરાહ -- યદ્યપીતિ ॥ નનૂક્તરૂપહેતુદ્વયસ્ય ઘટાદાવપિ સતસ્તત્રાનિત્યત્વેને 5 વ પક્ષેપ્યનિત્યત્વેનૈવ 6 પર્યવસાનસમ્ભવાન્ન શશ્વદેકપ્રમકારાનુપૂર્વીકત્વરૂપસાધ્યસિદ્ધિઃ સ્યાત્ । વિશેષ્યાભાવમાત્રેણ વિશિષ્ટાભાવોપપત્તેરિતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય નિરાહ -- યદ્યપીતિ ॥ પૌરુષેયેતિ ॥ તથાચ
પુંવાક્યવ્યાવૃત્તત્વસ્યાનુપૂર્વીગતાનૈયત્યાભાવનિમિત્તત્વસ્યૈવ વાચ્યત્વાત્ । પ્રકૃતેપિ પક્ષે હેતુસત્વસ્યાનુપૂર્વીયુક્તે તદભાવેન પર્યવસાને બાધાત્ । તદ્ગતાનૈયત્યાભાવેનૈવ પર્યવસાનમિતિ ભાવઃ -- પરોક્તમિતિ ॥ સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષોચ્ચરિતજાતીયત્વં પૌરુષેયત્વમિતિ મણ્યુક્તમિતિત્યર્થઃ -- બુદ્ધીતિ ॥ ચૈત્રાદિવાક્યં બુદ્ધુપૂર્વકં શુકબાલાદિવાક્યં ચાબુદ્ધિપૂર્વકમ્ । તદુભયસાધરણં યન્નિયતાનુપૂર્વીકત્વાભાવરૂપં તત્પરોક્તમિત્યર્થઃ ॥
1.રૂપ-ચ-છ-ક-ખ. 2.લક્ષણં -મુ-ચ. 3.અબુદ્ધિપૂર્વકેતિ નાસ્તિ-મુ-ચ. 4.તત્પ્ર-મુ. 5.નૈ-કું-અ. 6.પક્ષેપ્યનિત્યત્વેનૈનઽ ઇતિ નાસ્તિ - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 244.
------------------------ -------------- ------------
યદ્વા સ્વપ્રતિપાદ્યગોચરજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાનાશ્રય ઇતિ સાધ્યમ્ । તત્ર ભ્રમમૂલકત્વે સતિ પ્રમાકારણામૂલક્તવં હેતુઃ । અપૌરુષેયત્વપક્ષેપિ વેદસ્ય પદવલી 1
ગોચરજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાશ્રયત્વાત્તદભાવસાધને બાધઃ । તન્નિવૃત્તિત્યર્થં સ્વપ્રતિપાદ્યેત્યુક્તમ્ । સ્વપ્રતિપાદ્યજ્ઞાનજન્ય ઇત્યેવોક્તં પદાવલીદોચરમેવેશ્વરનિષ્ઠં જ્ઞાનં વેદપ્રતિપાદ્યગોચરમપિ ભવતીતિ પુનરપિ બાધઃ । તન્નિવૃત્યર્થં જ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નેત્યાદ્યુક્તમ્ ॥
વાક્યાર્થગોચરજ્ઞાનજન્યત્વં પૌરુષેયત્વમ્ ઇતિ મતે તદભાવસાધકમનુમાનમાહ -- યદ્વા સ્વેતિ ॥ ઈશ્વરજ્ઞાનં પ્રમેતિ મત ઇતિ જ્ઞેયમ્ । વેદ ઇત્યનુકર્ષઃ । સ્વેન વેદેન પ્રતિપાદ્યો યોર્થો ધર્માદિઃ તદ્ગોચરં યજ્જ્ઞાનં તત્વાવચ્છિન્નકારણતાનિરૂપિતા યા કાર્યતા તદનાશ્રય ઇત્યર્થઃ । ગગનમેવ દૃષ્ટાન્ત ઇતિ ભાવઃ ॥
સાધ્યગતવિશેષણયોઃ કૃત્યં વ્યનક્તિ -- અપોરુષેયત્વેતિ ॥ વેદસ્યેતિ ॥ ક્રમવિશેષવિશિષ્ટવર્ણાનાં વેદત્વાત્ક્રમસ્ય ચ કૃતકત્વાત્ કાર્યતાશ્રયત્વસ્તીતિ ભાવઃ -- ઇત્યુક્તમિતિ ॥ પ્રતિપાદ્યેત્યુક્તાવપિ પદવલીત્યાદિશબ્દપ્રતિપાદ્યત્વં પદવલ્ય અપ્યસ્તીત્યુક્તદોષનિરીસાયૈવ સ્વેત્યપ્યુક્તિરિતિ ભાવઃ ॥
નન્વત્રાપ્યુક્તસાધ્યવતો ગગનઘટાદિતો ઽવ્યાવૃત્તોયં હેતુસ્ત 2 ત્રૈવોક્તરૂપજ્ઞાનાજન્યત્વેનૈવોપપન્નઃ સન્ શશ્વદેકપ્રકારાનુપૂર્વીકત્વરૂપવિવક્ષિતાપૌરુષેયત્વં -----
1.ગોચરેતિ નાસ્તિ -છ. 2.ત્રયો - અ.
વેદાપૌત્વે-નુનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 245.
------------- ------------------ ----------
ઇદમપિ સાધ્યં પરોક્તસ્ય પ્રમાપ્રમા 1 મૂલકવાક્યસાધારણસ્ય પૌરુષેયત્વસ્યાભાવરૂપમ્ ॥
ન ચ શુકબાલાદિવાક્યે પરરીત્યા વ્યભિચારઃ । તસ્યાપિ પક્ષતુલ્યત્વાત્ ॥
યદ્વા સ્વપ્રતિપાદ્યગોચરયથાર્થજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકારણતાપ્રતિયોગિકકાર્યતાનાશ્રય ઇતિ સાધ્યમ્ । તત્ર ચ પ્રમાકરણામૂલકત્વ 2 માત્રં હેતુઃ ॥
3 સાધયતીત્યર્થાન્તરમિત્યત આહ -- ઇદમપીતિ ॥ પરોક્તસ્યેતિ ॥ ચિરન્તનોક્તસ્યેત્યર્થઃ -- પૌરુષેયત્વસ્યેતિ ॥ તથાચ
પૌરુષેયવાક્યાદુક્તરૂપસાધ્યહીનાવ્દ્યાવૃત્તોયં હેતુસ્તાદૃશજ્ઞાનાજન્યત્વરૂપસાધ્યમાદાય પર્યવસ્યન્નપિ પરાભિમતપૌરુષેયત્વાભાવરૂપત્વાત્તસ્ય નાર્થાન્તરમ્ । શશ્વદેકપ્રકારાનુપૂર્વીકત્વમિવેદમપિ પારિભાષિકં કિઞ્ચિતપૌરુષેત્વમિતિ ભાવઃ । એવમગ્રેપિ ॥
પરરીત્યેતિ ॥ તન્મતે વાક્યમાત્રસ્યેશ્વરજ્ઞાનજન્યતયોક્તરૂપસાધ્યાભાવેપિ તત્ર હેતુસત્વાદિતિ ભાવઃ -- પક્ષેતિ ॥ તસ્યેશજ્ઞાનજન્યત્વેપિ ઘટાદિસાધારણોપાદાનાદિગોચરજ્ઞાનત્વેનૈવ તજ્જન્યતયા
સ્વપ્રતિપાદ્યગોચરજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નેત્યાદિરૂપસાધ્યસ્યાપિ સત્વેન તદભાવસંમતેરિતિ ભાવઃ ॥
"વેદાઃ શબ્દ 4 જન્યવાક્યાર્થગોચરાયથાર્થજ્ઞાનજન્યાઃ પ્રમાણશબ્દત્વાત્"ઇતિ મણ્યુક્તસાધ્યસ્યાભાવસાધકમાહ -- યદ્વાસ્વેતિ ॥ વેદ ઇત્યનુકર્ષોત્રાપિ ધ્યેયઃ । પ્રાગુક્તમેવ સાધ્યપદકૃત્યં ધ્યેયમ્ ॥
ભ્રાન્તવાક્યે ઉક્તરૂપસાધ્યસ્યાપિ સત્વેન વિશેષ્યમાત્રસ્યાવ્યભિચારાદ્દોષમૂલકત્વવિશેષણસ્ય વ્યર્થત્વમુપેત્યાહ -- તત્ર 5 ચેતિ ॥ 6 નિરુક્તસાધ્ય ઇત્યર્થઃ ।
1.ભ્રમ-છ. 2.માત્રપદં નાસ્તિ -મુ-ચ. 3.નસા-મુ. 4.શબ્દાજન્ય -મુ. 5.ત્રે-કું. ઉક્ત - કું.
ન્યાદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 246.
---------------------- --------------- -----------
ઇદમપિ સાધ્યં પરોક્તસ્ય પ્રમાણવાક્યમાત્રાસાધારણ 1 પૌરુષેયત્વસ્યાભાવરૂપમ્ । વિપક્ષે સર્વસમયાભિમતધર્માદ્યસિદ્ધેરુક્તત્વાદનુકૂલતર્કાણાં ચ વક્ષ્યમાણત્વા ન્નપ્રયોજકતા ॥
એતેન વેદસ્યાનાદિત્વરૂપમપૌરુષેયત્વં બાધિતં સિદ્ધાન્તવિરૂદ્ધઞ્ચ । ક્રમવિશેષવિશિષ્ટાનાં 3 વર્ણાનાં વેદત્વાન્નિત્યાનાં સર્વગતાનાં ચ તેષાં સ્વતઃ ક્રમસ્યાયોગેનાભિવ્યક્તિગતસ્યેવ તસ્ય વક્તવ્યત્વાદભિવ્યક્તેશ્ચ જન્યત્વેન તદ્ગતસ્ય 4 ક્રમસ્યાપિ જન્યત્વાત્ ટીકાયાં"ક્રમસ્ય કૃકત્વેપિ"ઇત્યુક્તેશ્ચેતિ નિરસ્તમ્ ।

ક્રમસ્ય કૃતકત્વેપ્યાધુનિકાધ્યાપકેન સ્વબુદ્ધિસ્થપૂર્વપૂર્વાદિવસીયક્રમાનુસારેણૈવોત્તરદિવસેષ્વિવેશ્વરેણાપિ સ્વબુદ્ધિસ્થપ્રવાહાનાદિપૂર્વપૂર્વકલ્પીયે ક્રમાનુસારેણૈવોત્તરોત્તરક્લપેષ્વપિ વેદસ્યોચ્ચરિતત્વે 5 ન સ્વાતન્ત્ર્યાભાવેના 6 નિયતાનુપૂર્વી 7 રહિતત્વાદિરૂપોક્તત્રિવિધાપૌરુષેયત્વે વાધાદ્યભાવાત્ ॥
પૂર્વવદર્થાન્તરતાવ્યુદાસાયાહ -- ઇદમપીતિ ॥ ઉક્તહેતૂનામપૌરુષેયત્વેન વિનાપ્યુપપત્તિમાશઙ્ક્યાહ -- વિપક્ષ ઇતિ ॥ એતેનેતિ ॥ યદ્વેશ્વરજ્ઞાનમિત્યાદિનોક્તપક્ષત્રયેણેત્યર્થઃ ॥
પ્રતિજ્ઞાતં દ્વયમપિ ક્રમેણ વ્યનક્તિ -- ક્રમેત્યાદિના ॥ ટીકાયામતિ ॥ તત્વનિર્ણયટીકાયામિત્યર્થઃ ॥ એતેનેત્યુક્તમ વ્યનક્તિ -- ક્રમસ્યેતિ ॥
1.ણસ્ય-ચ-છ-ગ-ખ. 2.ઇદં હેતુવાક્યં નાસ્તિ-કું-ગ-ક. પ્રથમહેતુર્નાસ્તિ-છ-ખ. 3.વર્ણાનામિતિ નાસ્તિ-કું-ક. 4.ક્રમસ્યેતિ નાસ્તિ-કગ. 5.સપ્તમ્યન્તઃ-કું-ગ-ખ. 6.ન -ક-ગ-છ. 7.કત્વાદિ-ખ-છ.
વેદાપૌત્વ-નુનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 247.
-------------- ------------------- -----------
ઉક્તઞ્ચ સુધાયામ્"નિયતૈકપ્રકારત્વમપૌરુષેયત્વમ્"ઇતિ । એતદપ્યુક્તં"ગૌરવદોષેણ"ઇતિ । ક્રમાકૃતકત્વસ્યાપ્યપૌરુષેયત્વપ્રવેશે ગૌરવદોષેણેત્યર્થઃ ॥
યદ્વા વેદ આપ્તાપ્રણીતઃ પ્રમાકરણામૂલકત્વાત્ । ગગનવત્ શુકાદિવાક્યવદ્વા ।
ઉક્તઞ્ચેતિ ॥ જિજ્ઞાસાનયે"નમાનમપિ વેદાનામ્"ઇત્યત્ર । પ્રકૃતોપયોગિતયા અર્થમાહ -- ક્રમાકૃતકત્વસ્યેતિ ॥
"વેદઃ આપ્તપ્રણીતઃ વેદત્વાવ્દ્યાતિરેકેણે લૌકિકવાક્યવત્"ઇતિ પરોક્તસ્ય પ્રત્યનુમાનમાહ -- યદ્વાવેદ ઇતિ ॥ વાક્યાર્થપ્રમાવત્વે સતિ વિપ્રલમ્ભાદિદોષહીનો હ્યાપ્તઃ । તદપ્રણીત ઇત્યર્થઃ । ભ્રાન્તાપ્રણીતતત્વેનાર્થાન્તરતાનિરાસાયાપ્તેત્યુક્તિઃ -- પ્રમાકરણેતિ ॥ પરમતે વેદસ્યેશ્વરપ્રમામૂલકત્વેપિ તત્કરણામૂલકત્વસ્ય નાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥
અન્તરઙ્ગદૃષ્ટાન્તમાહ --શુકાદીતિ ॥ શુકબાલાદિવાક્યવદિત્યર્થઃ । પ્રણીતત્વસ્યોચ્ચારણધટિતત્વેન વા વાક્યર્થપ્રમાત્વેન રૂપેણ 1 આપ્તપ્રમામૂલકત્વેન વા વિવક્ષિતત્વાચ્છુકાદિવાક્યેપીશ્વરપ્રણીતત્વં નેતિ ન સાધ્યવૈકલ્યમ્ । પરમતે તત્રેશ્વરજ્ઞાનસ્ય ભ્રમસાધારણ્યેનૈવ હેતુત્વસ્ય પ્રાગુપપાદનાદિતિ ભાવઃ ॥
પક્ષતાવચ્છેદકહેત્વેરૈક્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- અત્ર ચેતિ ॥ અકર્તૃકત્વપ્રસિદ્ધમત્વં વેદત્વમ્ ।
1. તત્પ્ર - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 248.
------------------------ ------------- -----------
અત્ર ચ પક્ષતાવચ્છેદકં વેદત્વં પ્રમાકારણામૂલકત્વે સતિ પ્રમાણશબ્દત્વં ન તુ હેતુમાત્રમ્ । પ્રત્યક્ષાભાસાદિમૂલકશબ્દાભાસે ઽતિ વ્યાપ્તેઃ । યેન પક્ષતાવચ્છેદકસ્યૈવ હેતુત્વે તત્સમાનાધિકરણસાધ્યપ્રતીતિરૂપસ્યાનુમાનફલસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહકાલ એવ સિદ્ધત્વાદનુમાનવૈયર્થ્યમિતિ શઙ્ક્યેત ॥
અકર્તૃકપ્રસિદ્ધિમત્વં નામ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણં વા વિપ્રલમ્ભાદિકં વાસ્ય મૂલં નોપલભ્યત ઇતિ પ્રસિદ્ધિવિષયત્વમ્"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકોક્તસ્ય નિષ્કૃષ્ટાર્થમાહ -- પ્રમેતિ ॥
નનુ ન હેતુમાત્રમિત્યયુક્તં તથાત્વેપિ દોષાભાવાત્કિમધિકપ્રવેશેનેત્યત આહ -- પ્રત્યક્ષેતિ ॥ તથાચ વેદપદેન શબ્દાભાસસ્યાપિ પક્ષતાપત્તાવંશે સિદ્ધસાધનતા સ્યાદિતિ ભાવઃઠ । દોષાન્તરઞ્ચાહ - યેનેતિ ॥ તન્માત્રસ્ય પક્ષતાવચ્છેદકીકરણેનેત્યર્થઃ -- તદિતિ ॥ પક્ષતાવચ્છેદકસમાનાધિકરણં યત્સાધ્યં તત્પ્રતીતિરૂપસ્યેત્યર્થઃ । યત્ર પ્રમાકારણામૂલકત્વં તત્રાપ્તાપ્રણીતત્વમિતિ ગગનાદૌ વ્યાપ્તિગ્રહદશયામેવ હેતુસામાનાધિકરણ્યેન તત્સાધ્યજ્ઞાનસ્ય જાતત્વાત્ । હેતોરેવ પક્ષતાવચ્છેદકત્વેનાનુમાનફલસ્ય સિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ ॥
યદ્યપિ સાધ્યવિશેષ્યકપ્રતીતેર્વ્યાપ્તિગ્રહણદશાયાં જતત્વેપિ સાધ્યવિશેષણકપ્રતીતેરિદ્દેશ્યાયાસ્તદાનીમભાવેન નાનુમાનવૈયર્થ્યમ્ । તથાપ્યતિશયાભાવેન તાદૃશપ્રતીતેરુદ્દેશ્યત્વસ્યૈવાયોગાત્ યત્પ્રમાકારણામૂલકત્વવત્
તદાપ્તાપ્રણીતત્વવદિત્યપિ વ્યાપ્તિગ્રહસમ્ભવાચ્ચૈવમુક્તમિતિ જ્ઞેયમ્ ॥
સામાન્યપરિશેષાભ્યામપ્યપૌરુષેયત્વં સાધયતિ -- યદ્વાવેદેતિ ॥
વેદાપૌત્વે-નુનિ) વેતાપોરુષેયત્વવાદઃ પુ - 249.
-------------- ---------------- -----------
યદ્વા વેદાનુપૂર્વીનિષ્ઠાદિકારણતા કેનચિદવચ્છિન્નાકારણતાત્મકત્વાત્ દણ્ડ 1 ગતકરણતા 2 વત્ ॥
ન ચ કૢપ્તમાનુપૂર્વીગ 3 તનિયતતત્તદ્વર્ણપદાદિનિરુપ્યત્વં વિનાન્યદવચ્છેદકમસ્તિ । ન ચેશ્વરવિરચિતત્વમેવ તદવચ્છેદકમ્ । તસ્ય વેદાનુપૂર્વીમાત્રસાધારણ્યેન સૂક્તવિશેષજપાદિના ફલવિશેષાનુપપત્તેરિતિ નિયતાનિપૂર્વીકત્વરૂપાપૌરુષેયત્વસિદ્ધિઃ ॥
આનુપૂર્વીનામ વર્ણાનાં ક્રમવિશેષઃ સ ચ નિત્યસર્વગતાનાં વર્ણાનામુચ્ચારણઘટિતો વા બુદ્ધઘટતો વા વાચ્યઃ । ન તુ સ્વતઃ । તથાચ તાદૃશાનુપૂર્વી દૃષ્ટરૂપાર્થજ્ઞાનાર્થાપિ નિયમાદૃષ્ટાર્થા । જપેન ચાદૃષ્ટાર્થા સર્વવાદિસંમતેત્યદૃષષ્ટ 4 જનિકા ભવતીતિ તત્ર વિદ્યમાનાદૃષ્ટકારણતાપક્ષ ઇત્યર્થઃ । આદિપદેનાર્થજ્ઞાનકારણતાગ્રહઃ ॥
એવં સામાન્યતઃ કારણતાવચ્છેદકસિદ્ધૌ પ્રસક્તમીશ્વરરચિતત્વં નિરસિષ્યન્ સ્વભિમતમવચ્છેદકમાહ -- ન ચ કૢપ્તમિતિ । પક્ષાન્તરં નિરાહ -- ન ચેશ્વરેતિ ॥ સૂક્તવિશેષેતિ ॥ પવમાનસૂક્તપૂરુષસૂક્તાદિજપેન પઠનાદિના ચ શ્રુતફલવિશેષો ન સ્યાદિત્યર્થઃ । શ્રૂયતે ચ ફલવિશેષઃ ॥
"યન્મે ગર્ભે વસતઃ પાપમુગ્રં ચજ્જાયમાનસ્ય ચ કિઞ્ચિદન્યત્"।
જાતસ્ય ચ યચ્ચાપિ ચ વર્ધતો મે તત્પાવમાનીભિરહં પુનામિ"॥
ઇત્યાદિના --
આનુપૂર્વીગતેત્યાદિનોક્તમેવાવચ્છેદકમ્ । ન ત્વીશ્વરરચિતત્વમિત્યેતદેવાનેકવિપક્ષબાધકોક્ત્યા દ્રઢયતિ -- અન્યથેતિ ॥ એતદપ્યુક્તમિતિ ॥ અન્યથેત્યાદિનોક્તમિત્યર્થઃ ॥
1. ણ્ડાદિ-ગ. 2.તાદિ-ગ. 3.તં -મુ-ચ-ક. 4.ષ્ટાર્થ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 250.
------------------------ ----------- ----------
અન્યથૈતત્કલ્પે ઽનર્થહેતુભૂતાયા અન્યાદૃશ્યા આનુપૂર્વ્યાઃ કલ્પાન્તરે શ્રેયઃસાધનત્વમ્ એત્કલ્પે ઽનર્થહેતોર્જ્યોતિષ્ઠોમાદ્યઙ્ગવ્યુત્ક્રમસ્ય બ્રહ્મહત્યાદેશ્ચકલ્પાન્તરે શ્રેયઃસાધનત્વમ્ એતક્તલ્પે દાહકત્વાદિસ્વભાવસ્ય વહ્ન્યાદેઃ કલ્પાન્તરેષ્વદાહકત્વાદિકં ચ કલ્પ્યં સ્યાત્ ॥
એતદપ્યુક્તમ્"ગૌવવદોષેણે"તિ ॥
યદ્વા પ્રત્યક્ષન્યાયામૂલા મત્વાદિસ્મૃતિઃ પ્રમાણમૂલા પ્રમાણભૂતસ્મૃતિત્વાત્ । ન્યાયમૂલસ્મૃતિવત્ ।

રીત્યન્તરમાશ્રિત્ય સામાન્યપરિશેષાભ્યામપૌરુષેયવાક્યસિદ્ધિં વદન્"ધર્માદિકં પ્રમાણોપેતં વસ્તુત્વાત્"ઇતિ સુધોક્તસામાન્યાનુમાનમુપલક્ષણં મત્વા ત્રેધા સામાન્યાનુમાનમાહ -- યદ્વા પ્રત્યક્ષેતિ ॥ પ્રત્યક્ષાદિમૂલાન્તેરેણાર્થાન્તરવારણાય પ્રત્યક્ષન્યાયામૂલેત્યુક્તિઃ । પ્રત્યક્ષમૂલા ન્યાયામૂલાચેત્યર્થઃ । પ્રત્યક્ષતોર્ઽથમુપલભ્ય રચિતસ્મૃતિઃ પ્રત્યક્ષમૂલા । યથા આદ્યભારતપુરાણાદિરૂપા । તસ્યાઃ સર્વજ્ઞવ્યાસપ્રત્યક્ષમૂલત્વાત્ । યુક્તિબલાદર્થં વિજ્ઞાય રચિતા સ્મૃતિર્ન્યાયમૂલા । યથા અથાતો ધર્મજિજ્ઞાસેત્યાદિ 1 મીમાંસાસૂત્રાદિરૂરા સ્મૃતિઃ । અતાદૃશી ય સ્મૃતિરિત્યર્થઃ ॥
ન ચ ન્યાયમતેવાક્યમાત્રસ્યેશ્વરનિષ્ઠપ્રત્યક્ષપ્રમાજન્યત્વાત્પ્રત્યક્ષામૂલસ્મૃતિરપ્રસિદ્ધેતિ વાચ્યમ્ । વાક્યાર્થપ્રમાત્વેન તજ્જન્યત્વસ્યૈવ તન્મૂલત્વેનેહાભિપ્રેતત્વાત્ ॥
1. ઽમીમાંસાસૂત્રાદિ ઽ ઇતિ નાસ્તિ - મુ.
વેદાપૌત્વે-નુનિ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 251.
------------- ----------------- ---------
જન્યા 1 ધર્માદિપ્રમા કરણજન્યા જન્યજ્ઞાનત્વાત્ સંમતવત્ ધર્માદિકં પ્રમાણોપેતં વસ્તુત્વાત્ ઘટવદિત્યાદિનાપૌરુષેયવાક્યસિદ્ધિઃ ॥
ધર્માદિવુક્તરીત્યા પ્રત્યક્ષાનુમાનપ્રામાણ્યસ્યબાધિતત્વાદનન્તકલ્પેષુ
ભિન્નાનન્તપૌરુષેયવાક્યાઙ્ગીકારે ચ ગૌરવાત્કાર્યત્વહેતોર્નિત્યજ્ઞાન ઇવ કર્ત્રૈક્ય ઇવ ચાસ્યાપિ સામાન્યતો દૃષ્ટસ્યાપૌરુષેયવાક્યે તત્રાપ્યન્યેષાં સકર્તૃકત્વપ્રસિદ્ધેર્વેદ ચ તદભાવાદ્વેદાપૌરુષેયત્વે પર્યવસાનાત્ ॥
2 એતદપ્યુક્તં"ગૌરવદોષેણ"ઇતિ ॥
3 વેદાપૌરુષેયત્વે ઽનુમાનાનિ

પ્રત્યક્ષપ્રમાકરણં વા પ્રત્યક્ષપદાર્થો ધ્યેયઃ । નૈયાયિકાનાં ન્યાય એવાતિવિશ્વાસાન્ન્યામૂલસ્મૃતિવદિત્યુક્તમ્ । ઈશ્વરપ્રમાંશે બાધવારણાય જન્યેતિ પ્રમાવિશેષણમ્ -- સંમતવદિતિ ॥ ચાક્ષુષાદિજ્ઞાનવદિત્યર્થઃ ॥
નન્વેતાવતા પ્રમાણસામાન્યસિદ્ધાવપિ -- ધર્માદાવુક્તરીત્યેત્યાદિના પર્યવસાનાદિત્યરન્તેન ॥ નચાત્ર હેતુત્રયેપિ વિશેષણાસિદ્ધિરિત્યાદિગ્રન્થેનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ -- એતદપીતિ । અનન્તકલ્પેષ્વિત્યાદિનોક્તમપીત્યર્થઃ ॥
એવં પ્રસક્તં પ્રત્યક્ષાનુમાનપુંવાક્યરૂપપક્ષત્રયં પ્રતિક્ષિપ્ય વિવક્ષિતસાધ્યપર્યવસાનમાહ -- કાર્યત્વેતિ ॥ નિત્યજ્ઞાનાદિસિદ્ધિપ્રકારોગ્રે કાર્યત્વાદિહેતુભઙ્ગઃ ॥
1.જન્યાપદં ન -ક-ખ-છ. 2.ઇયં પઙ્કિર્નાસ્તિ - છ-કાર્યત્વહેતોરિત્યતઃ પ્રાગસ્તિ -ક. 3.ઇતિ ઇત્યધિકં - છ.
અપૌરુષેયત્વે અનુકૂલકતર્કઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 252.
---------------------------- ---------------- --------
નચોક્તહેતૂનામપ્રયોજકતા । યદિ વેદઃ પૌરુષેયઃ સ્યાત્તર્હિ --
"યતસ્તા હરિણા દૃષ્ટા શ્રુતા એવા 1 ખિલૈર્જનૈઃ । શ્રુતયો દૃષ્ટયશ્ચેયિ તેનોચ્યન્તે પુરાતનૈઃ ।
ઇત્યાદિ 2 સ્મૃતિષ્વીશ્વરેણાપિ દૃષ્ટત્વ 3 સ્યૈવૌક્તિર્ન સ્યાત્ । વેદાધ્યેતૃણાં તત્ર કર્તૃવિશેષસ્મૃતિશ્ચ સ્યાત્ । મુક્તકશ્લોકાદૌ તન્નિયમાભાવેપ્યનેકકર્તૃકાવિચ્છિન્નાધ્યયનધારણાદિમ 4 ત્યુરુતરપ્રબન્ધાત્મકે ભારતાદૌ ------
પૌરુષેયત્વરૂપવિપક્ષે બાધકાનિ વિવક્ષુસ્તત્વનિર્ણયોદાહૃતબ્રહ્માણ્ડસ્મૃતૌ દૃષ્ટત્વોક્તિવિરોધં તાવદાહ -- યદીત્યાદિના ॥ પૌરુષેય ઇતિ ॥ 5 સ્વતન્ત્રપુરુષેણેશ્વરેણ પ્રણીતો યદિત્યર્થઃ । શ્રુતા એવ ન તુ કૃતા ઇત્યર્થઃ । દૃષ્ટા એવેત્યપ્યેવકારાન્વયમુપેત્યાહ -- દૃષ્ટત્વસ્યૈવેતિ ॥"વેદકર્તૃરપ્રસિદ્ધેઃ"ઇતિ તત્વનિર્ણયવાક્યસૂચિતં બાધકમાહ -- વેદેતિ ॥ યદીત્યાદ્યાપાદકાનુવૃત્તિઃ સર્વત્ર જ્ઞેયા ॥
મુક્તશ્લોકા નામ તત્ર તત્ર નાનાગ્રન્થસ્થાઃ તતસ્તત ઉદ્ધૃતા ઇતિ વા, પ્રબન્ધેષ્વનિબદ્ધા એવ તેનતેન પુરુષેણ કૃતાઃ સુભાષિતશ્લોકા ઇત્યાહુઃ ॥
અનેકેતિ ॥ અનેકકર્તૃકં યદવિચ્છિન્નમધ્યયનં યચ્ચ તાદૃશં ધારણં અવિસ્મરણેનાનુસન્ધાનં આદિપદોક્તપ્રવચનાદિકં તદ્વતીત્યર્થઃ ।
1.પરૈ-કું-ક-ખ. 2.ષ્વપીશ્વ-મુ. 3.સ્યોક્તિઃ -મુ-ચ. 4.તિ ગુરુ-છ-ખ. 5.વૃત્તિરિત્યધિકં વર્તતે-કું.
અપૌત્વે ઽનુર્-કઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 253.
--------------- ----------------- ----------
1 તન્નિયમાત્ ॥
એતેન કર્તૃસ્મરણસ્યા 2 વિધ્યર્થત્વાદિતિ નિરસ્તમ્ ॥
વેદે પ્રતિકલ્પ 3 મનિયતાન્યનેકા 4 નુપૂર્વ્યાણિ 5 તેષાં યથાવદધ્યયનાનિ ચાભ્યુદયકારણાનિ, અન્યથાધ્યયનાનિ ચ વાગ્વજ્રતયાનર્થકારણાનિ,
તથાચાલ્પપ્રબન્ધે તદભાવેપિ ભારતાદાવિવોક્તવિશેષણવત્યુરુતરપ્રબન્ધે વેદે સ્યાદેવ કર્તૃસ્મૃતિરધ્યાપકાનામ્ । ન ચ સાસ્તીતિ ભાવઃ ॥
એતેન ગૂઢકર્તૃકવાક્યે સત્યાપિ પૌરુષેયત્વે કર્તૃસ્મૃતિર્નેતિ વ્યભિચાર ઇતિ પ્રત્યુક્તમ્। ઉક્તવિશેષણવત્યુરુતરપ્રબન્ધે તસ્યાવશ્યકત્વાદિતિ ॥
એતેન"કપિલકણાદગૌતમૈસ્તચ્છિષ્યૈશ્ચાદ્યપર્યન્તં વેદે સકર્તૃકત્વસ્મૃતિરસ્તિ"ઇતિ મણિકુસુમાઞ્જલ્યાદાવુક્તં નિરસ્તમ્ । અધ્યાપકાનાં સ્મૃતેરસિદ્ધેઃ ॥
યત્તુ સુધાયાં"કિઞ્ચેશ્વરઃ સર્ગાદૌ યં વેદં નિર્માયૈકસ્મૈ શિષ્યાયોપદિશન્તિ તમેવાન્યસ્મા ઉપદિશતિ વેદાન્તરં વા"ઇત્યાદિનોક્તં તદપિ બાધકં સ્પષ્ટં
વિવૃણ્વન્નાહ -- વેદ ઇત્યાદિના ॥ આનુપૂર્વ્યાણીત્યસ્ય કારણાન્યનર્થકારણાનિત્યનયોશ્ચ ઇતિ કલ્પ્યત્વાદિત્યનેન પ્રત્યેકમન્વયઃ -- યથાવદિતિ ॥ તસ્મિંસ્તસ્મિન્કલ્પ ઇત્યર્થઃ -- વાગ્વજ્રતયેતિ ॥ વાગ્રૂપવજ્રતયેત્યર્થઃ ॥
"મન્ત્રો હીનઃ સ્વરતો વર્ણતો વા મિથ્યાપ્રયુક્તો ન તમર્થમાહ । સ વાગ્વજ્રો યજમાનં હિનસ્તિ યથેન્દ્રશત્રુઃ સ્વરતોપરાધાત્"॥
1.તદિતિ નાસ્તિ-છ-ખ. 2.સ્યવિ-ચ-ક. 3.લ્પં નિયતા-ખ. 4.ન્યાનુ-ચ-ક-લ્પં નાન્યનેકા -છ. 5.ઽતેષાંઽ ઇતિ દ્વિવારં વર્તતે -છ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 254.
----------------------- -------------- ------------
અભ્યુદયાદીનિ ચ વિજાતીયકારણજન્યત્વાત્તાર્ણાદ્યગ્નિવદ્વિતીયાનીતિ કલ્પ્યત્વાત્કલ્પનાગૌરવં ચ સ્યાત્ । અન્યથેશ્વર એકસ્મન્નેવ કલ્પ એકસ્મા એકયાનુપૂર્વ્યાવિશિષ્ટ 2 મુપદિશાતીતિ સ્યાત્ । એકકલ્પીયાયાઃ પૂર્વસ્ય આનુપૂર્વ્યા અપિ 3 સ્મરણાન્ન તત્યાગ ઇતિ ચેત્તત્કિમીશ્વરઃ કલ્પાન્તરીયાં પૂર્વામાનુપૂર્વીં વ્યસ્માર્ષીત્ ॥
ધર્માદિસિદ્ધિશ્ચ ન સ્યાત્ । પ્રકારન્તરેણ તદસિદ્ધેરુક્તત્વાત્ ।
ઇત્યાદેરિતિ ભાવઃ -- અભ્યુદયાદીનિ ચેતિ ॥ પ્રતિકલ્પં જાયમાનાનિ સ્વર્ગાદીનીત્યર્થઃ -- વિજાતીયેતિ ॥ ભિન્નભિન્નાનુપૂર્વીરૂપત્વાદ્વિજાતીયકારણેત્યર્થઃ -- તાર્ણેતિ ॥ તૃણાજન્યાગ્નાવરણિજન્યાગ્નિતો વૈજાત્યમ્ આરણેયામ્નૌ ચ તાર્ણાદ્યગ્નિતો વૈજાત્યં યથા ત્વન્મતે તથેત્યર્થઃ । એતચ્ચાગ્રે તૃણાદીનમિકશક્તિસાધનવાદે દ્વિતીયપિચ્છેદે વ્યક્તમ્ ॥
નનૂક્તકલ્પનાચતુષ્ટયમપિ ન દોષાયેત્યતઃ પ્રાગુક્તાપાદ્યસ્યાનિષ્ટત્વદ્યોતનાય વિપક્ષે બાધકમાહ -- અન્યથેતિ ॥
ઉક્તકલ્પનાચતુષ્ટયસ્ય ગોરવતયા દોષત્વાનભ્યુપગમ ઇત્યર્થઃ -- ઇતિ સ્યદિતિ ॥ ગૌરવસ્ય તવાદોષત્વાદિતિ ભાવઃ । વૈલક્ષણ્યમાશઙ્ક્ય સમં પ્રકૃતેપીતિ ભાવેનાહ -- એકેત્યાદિના ॥
"નહિ ધર્માદિસિદ્ધિઃ સ્યાન્નિત્યવાક્યં વિના ક્વચિત્ ।"
ઇત્યનુભાષ્યાદ્યુક્તબાધકઞ્ચાહ -- ધર્માદીતિ ॥ યદિ વેદઃ પૌરુષેયઃ સ્યાદિત્યનુવૃત્તિઃ -- ઉક્તત્વાદિતિ । ન ચ હેતુત્રયેપિ વિશેષણાસિદ્ધિરિત્યાદિગ્રન્થેનેત્યર્થઃ ।
1.અન્યાનુ -કું-છ-ક-ખ. 2.વેદમિત્યધિકં-વર્તતે-છ. 3.વિ -છ-ક-ખ-કું-ગ.
અપૌત્વેનુર્ઽ-ક) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 255.
-------------- ----------------- ------------
વેદસ્ય પૌરુષેયત્વે ઈશ્વરસ્ય બુદ્ધજિનાદિના વેદસ્ય ચ બુદ્ધાદ્યાગમાદિના તુલ્યતાયા અપરીહાર્યત્વે 1 ન વેદપ્રામાણ્યં ચ ન સ્યાત્ ॥
ન ચ બૌદ્ધાગમાદ્વેદે મહાજનપરિગ્રહો વિશેષઃ । મહત્વસ્ય પૂજ્યત્વરૂપત્વે વેદપરિગ્રહીતૃણાં પૂજ્યત્વસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેઃ । સઙ્ખ્યાદિક્યરૂપત્વે સન્દિગ્ધાસિદ્ધેઃ । તુરુષ્કાગમાદૌ વ્યભિચારાચ્ચ ।
અન્યત્રાદૃષ્ટસ્ય સર્વજ્ઞત્વસ્ય કલ્પમિત્યત્ર તત્વનિર્ણયટીકાયાં તર્હિ જિનાદાવપિ તત્સ્યાદિત્યાપાદિતં સામ્યમીશ્વરવાદેપિ સમમિતિભાવેનાહ -- વેદસ્ય પૌરુષેયત્વ ઇતિ ॥ ઈશ્વરકૃતત્વ ઇત્યર્થઃ -- બુદ્ધ 2 જિનાદિનેતિ ॥ ઈશ્વરસાર્વજ્ઞ્યવદ્બુદ્ધાદાવપિ તદ્ભાવસ્યાપાદનસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ॥
"વેદસ્ય પ્રામાણ્યં મહાજનપરિગ્રહાદવધાર્યતે"ઇતિ મણ્યુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ - ન ચેતિ ॥"અપૌરુષેયત્વાદ્વેદસ્ય"ઇત્યેતદ્વ્યાખ્યાવસરે તત્વનિર્ણયટીકોક્તખણ્ડનરીતિમનુસૃત્ય મહત્વં વિકલ્પ્ય નિરાહ -- મહત્વસ્યેતિ ॥ અદ્યાપીતિ ॥ પૌરુષેયતયા વેદપ્રામાણ્યવિવાદવેલાયામેવ ન કિન્તુ માહજનપરિગ્રહાત્પ્રામાણ્યમિત્યુક્તિદશાયામપીત્યર્થઃ--- સન્દિગ્ધેતિ ॥ બૌદ્ધેષુ વા વૈદિકેષુ વા સઙ્ખ્યાપ્રકર્ષસ્યાનિર્ણયાદિતિ ભાવઃ ॥
1.ત્વં- ન ચેદપ્રામાણ્યં ચ ન સ્યાત્ । ન ચ -ક. 2.જિનેતિ નાસ્તિ -મુ.

ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 256.
------------------------- ------------ -----------
સપ્તઘટિકાભ્યન્તરભોજનાદિરૂપજીવિકાદિહેતુદર્શનશૂન્યત્વરૂપત્વે વૈદિકેષ્વપિ કેષુચિજ્જીવિકાદિહેતોર્દર્શનાત્ । બૌદ્ધાદિષ્વપિ કેષુચિત્તદદર્શનાચ્ચ ।
નાપિ સર્વસમ્મતવૈદ્યશાસ્ત્રપરિગૃહીતાર્થકત્વં મહાજનપરિગૃહીતત્વમ્ , વૈદ્યશાસ્ત્રે રોગશાન્ત્યર્થં વૈદિકકર્મવિશેષવિધાનાદિતિ
વાચ્યમ્ । બૌદ્ધાનુસારિવૈદ્યશાસ્ત્રે તચ્છાન્ત્યર્થં બૌદ્ધાગમોક્તકર્મણોપિવિધાનાત્ ॥
નાપિ સર્વસમ્મતવ્યાકરણપરિપાલનીયત્વમ્ । જૈનવ્યાકરણપરિપાલનીયત્વસ્ય જૈનાગમેતિ સત્વાત્ ॥
યત્તુ કુસુમાઞ્જલૌ દ્વિતીયપરિચ્છેદે"હેતુદર્શનશૂન્યૈર્ગ્રહણાધ્યયનધારણાર્થાનુષ્ઠાનાદિરેવ મહાજનપરિગ્રહઃ"ઇત્યુક્ત્વા સપ્તઘટિકાન્તભોજનાદિરૂપજીવિકારૂપો હેતુર્બૌદ્ધેષ્વસ્તિ ન વૈદિકેષ્વિત્યુક્તમ્ તદાશઙ્ક્યનિરાહ -- સપ્તેતિ ॥ સપ્તઘટિકાભ્યન્તરે સપ્તઘટિકામધ્યે પ્રાતઃકાલે ભોજનાભ્યઞ્જાદિરૂજીવિકાહેતુર્યેષુ ન દૃશ્યતે તે મહાન્ત ઇત્યર્થઃ । જીવિકાદિત્યાદિપદેન રાગકુહકવઞ્જનાદિરૂપકુસુમાઞ્જલ્યુક્તહેત્વન્તરગ્રહઃ -- બૌદ્ધેતિ ॥
મહત્વં નિરસ્ય તત્પરિગૃહીતત્વં વિકલ્પ્ય નિરાહ -- નાપીતિ ॥ વૈદ્યશાસ્ત્રપરિગૃહીતાર્થકત્વં વ્યનક્તિ -- વૈદ્યશાસ્ત્ર ઇતિ ॥ 1 ધાન્વન્તરમસ્ત્રારયુતયહોમજપાદિરૂપવૈદિકકર્મેત્યર્થઃ -- બૌદ્ધાગમોક્તેતિ ॥ જ્વરાદિશાન્ત્યર્થં બુદ્ધાર્ચનાદિકર્મણ ઇત્યર્થઃ 1 -- જૈનેતિ ॥
1.અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ - કું -અ.
અપૌત્વે ઽનુર્-કઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 257.
-------------- ------------------ ----------
ન ચ સર્વદર્શનાનુમતાર્થકત્વમ્ વેદોક્ત સત્યભાષણાદીનાં ધર્મત્વસ્ય સર્વદર્શનાનુમતત્વાદિતિ વાચ્યમ્ । બૌદ્ધોક્તાર્હિસાધર્મત્વસ્યાપિ સર્વૈઃ સ્વીકારાત્ । સાઙ્ખ્યૈર્વૈદિકહિંસાયા અધર્મત્વસ્વીકારાચ્ચ ॥
ન ચ મન્ત્રાયુર્વેદાદૌ સંવાદિત્વમ્ । એકદેશ સંવાદિત્વસ્ય બૌદ્ધોક્તાગ્નિસ્તમ્ભાદિકર્મસ્વપિ દર્શનાત્ । વિસંવાદાભાવસ્ય ચ વેદેપ્યભાવાત્ ॥
તસ્માદપૌરુષેય 1 વેદપરિગ્રહાદેવ વૈદિકાનાં પૂજ્યત્વમ્ । ન તુ તત્પરિગ્રહાદ્વેદસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ॥
એતદપ્યુક્તં"ગૌરવદોષેણેતિ ।"બુદ્ધાદ્યાગમતુલ્યત્વેન 2 વિપરીતલક્ષણયા લાઘવદોષેણેત્યર્થઃ । તસ્માત્પૌરુષેયત્વે વેદસ્ય બૌદ્ધાગમ 3 તૌલ્યમેવેતિ સુસ્થ 4 એવાનુકૂલતર્કઃ ॥
"ઇન્દ્રશ્ચન્દ્રઃ કાશકૃત્સ્નઃ પિશલી શાકટાયનઃ ।
પાણિન્યમરજૈનેન્દ્રા જયન્ત્યષ્ટાદિશાબ્દિકાઃ ॥"
ઇતિ કવિકલ્પદ્રુમોક્તેસ્તસ્યાપિ વ્યાકરણકર્તૃત્વપ્રસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ । વ્યભિચારાસિદ્ધી ક્રમેણાહ -- બૌદ્ધેતિ ॥ સાઙ્ખ્યૈરિતિ ॥
એતદપીતિ ॥ બૌદ્ધાદ્યાગમસામ્યમિત્યેતદપીત્યર્થઃ । લાઘવદોષેણ અપ્રયોજકતાપત્તિરુપદોષેણેત્યર્થઃ ॥ તત્ર હેતુઃ બૌદ્ધદ્યાગમતુલ્યત્વેનેતિ ॥
1.વેદપદં નાસ્તિ-છ. 2."ગૌવવદોષેણ"ઇત્યધિકં -કું-ક-ખ-છ. 3.તુલ્યત્વં - છ. 4. એવકારો નાસ્તિ -છ-ક-ખ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 258.
---------------------- -------------- ------------
કિઞ્ચ"વાચા વિરૂપનિત્યયા । શ્રુતિર્વાવ નિત્યા । અનિત્યા વા ન સ્મૃતયો યાશ્ચાન્યા વાચઃ"ઇત્યાદિશ્રુત્યા --
"અનાદિનિધના નિત્યા વાગુત્સુષ્ટા સ્યયંભુવા ।"
"નિત્યા વેદાઃ સમસ્તાશ્ચ શાશ્વતા વિષ્ણુબુદ્ધિગાઃ"
ઇત્યાદિસ્મૃત્યા ચ વિરોધઃ॥
વેદસ્ય પૌરુષેયત્વે તત્વનિર્ણયાદ્યુક્તશ્રુત્યાદિવિરોધં ચ બાધકમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥
"તસ્મૈ નૂનમભિદ્યવે વાચા વિરૂપનિત્યયા ।
વૃષ્ણે ચોદસ્વ સુષ્ઠુતિં"
ઇતિ મન્ત્રસ્યાયમર્થઃ । અભિતો દ્યૌઃ પ્રકાશો યસ્યાસાવભિદ્યુઃ તસ્મા અભિદ્યવે વૃષ્ણે વર્ષિત્રે નૂનં નિશ્ચિતમ્ હે વિરૂપ નિત્યયા વાચા વેદલક્ષણયા સુષ્ટુતિં શોભાનાં
સ્તુતિં ચોદયસ્વ પ્રેરય કુર્વિતિ વિરૂપમૃષિં પ્રત્યુચ્યતે ॥
વાક્છબ્દો વાગિન્દ્રિયેપિ પ્રસિદ્ધ ઇતિ સ્પષ્ટાં વેદવિષયાં શ્રુતિમાહ -- શ્રુતિરિતિ ॥ આદિપદેન ॥
"વિજ્ઞેયં પરમં બ્રહ્મ જ્ઞાપિકા પરમા શ્રુતિઃ ।
અનાદિનિત્યા સા તચ્ચ"
ઇત્યાદિ 1 ગ્રહઃ । ઉક્તશ્રુતિદ્વયે 2 નાનાદિત્વાનુક્તેર્દેવતાધિકરણભાષ્યોક્તસ્મૃતિં ચાહ -- અનાદીતિ ॥ આદિનિધનવર્જિતત્વેન નિત્યેત્યર્થઃ ॥
નનુ વિધિઃ પ્રેરણા નિયોગ ઇત્યનર્થાન્તરત્વાદ્વિધ્યુદ્દેશાનાં લૌકિકવત્ સ્વતન્ત્રવક્તૃકત્વમેવેત્યાદિચોદ્યનિરાસાય તત્વનિર્ણયોક્તં બ્રહ્માણ્ડપુરાણવાક્યં ચાહ -- નિત્ય વેદાઃ સમસ્તાશ્ચેતિ ॥ સમસ્તપદેન વિધિભાગ સ્યાપિ ગૃહીતેરિતિ ભાવઃ-- વિરોધ ઇતિ ॥
1.વક્ષ્યમાણપદમધિકં - કું 2.યે ઽનાદિ-મુ.
અપૌત્વે ઽનુર્-કઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 259.
-------------- ------------------ ----------
ન ચેદં વાક્યં શ્રુતીનાં બહુકાલીનત્વાદુપચારિતાર્થમ્ । વાવેત્યવધારણાત્ । તદૃશીમામ 1 પિ સ્મૃતીનામનિત્યત્વોક્તેશ્ચ । સ્મૃતૌ વાક્યશેષે --
"સર્ગેસર્ગે ઽમુનૈવૈત ઉદ્ગીર્યન્તે તથૈવ ચ ।
તત્ક્રમેણૈવ તૈર્વર્ણૈઃ તૈઃસ્વરૈરેવ નાન્યથા"
ઇતિ ક્રમાદ્ય 2 વ્યત્યાસોક્તેશ્ચ ॥
"તદુત્પત્તિવચશ્ચૈવ ભવેવ્દ્યક્તિમપેક્ષ્ય તિ"
ઇતિ વેદોત્પત્તિવાક્યગતિકીર્તનાચ્ચ ।
"વિજ્ઞેયં પરમં બ્રહ્મ જ્ઞાપિકા પરમા શ્રુતિઃ ।
અનાદિનિત્યા સા તચ્ચ વિના તાં ન સ ગમ્યતે"
ઇતિ શ્રુત્યન્તરસ્થાનાદિનિત્યશબ્દોર્બ્રહ્મણિ મુખ્યવિત્તિઃ વેદે ત્વમુખ્યેતિ વૃત્તિદ્વયાપાતાચ્ચ ॥
"યાવદ્બ્રહ્મવિષ્ઠિતં તાવતી વાક્"
ઇતિ શ્રુત્યન્તરે બ્રહ્મતુલ્યત્વેન સર્વદેશકાલવ્યાપ્તતયાવસ્થિત્યુક્તેશ્ચ ।
વેદસ્ય પૌરુષેયત્વ ઇત્યાપાદકાનુવૃત્તિર્જ્ઞેયા । તાદૃશીનાં બહુકાલીનાનામિત્યર્થઃ -- સ્મૃતાવિતિ ॥ નિત્યા વેદા ઇતિ સ્મૃતાવિત્યર્થઃ -- તદુત્પત્તીતિ ॥ સ્મૃતો વાક્યશેષે ઇત્યનુકૃષ્યતે । નોપચરતાર્થમિતિ સાધ્યેન પઞ્ચમ્યન્તનામન્વયઃ । તચ્ચ બ્રહ્મ ચાનાદિનિત્યમિત્યર્થઃ । ન સ ગમ્યત ઇતિ તચ્છબ્દસ્ય બ્રહ્મશબ્દોક્તઃ પરમાત્મેત્યર્થઃ -- યાવદિતિ ॥
1.અપિપદં ન - ચ. 2. દાવવ્ય - ચ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 260.
----------------------- -------------- ----------
એતદપ્યુક્તં"ગૌવવદોષેણ"ઇતિ । શ્રુત્યાદિવિરુદ્ધક્રમવૈજાત્યરૂપગૌરવેણેત્યર્થઃ ॥
અપૌરુષેયત્વે અનુકૂલતર્કઃ

"સબસ્રધા મહિમાનઃ સહસ્રં યાવદ્બ્રહ્મ"
ઇતિ શ્રુતૌ યસ્ય સહસ્રં અપરિમિતા મહિમાનઃ પ્રત્યેકમપિ સહસ્રધા અપરિમિતવિધાઃ । તદ્બ્રહ્મ યાવત્ દેશકાલવ્યાપિતયા વિષ્ટિતં વિશેષણ સ્થિતં વાક્વેદવાગપિ તાવ 2 દ્દેશકાલવ્યાપનિત્યુક્તેરિત્યર્થઃ । એતદપીતિ ।. પૌરુષેયત્વે શ્રુત્યાદિવિરોધ ઇત્યેતદપીત્યર્થઃ । તવ્દ્યનક્તિ । શ્રુત્યાદીતિ ॥
અપૌરુષેયત્વે અનુકૂલતર્કઃ

ન ચો1 ક્તાનુમાનાનાં સત્પ્રતિપક્ષત્વં ભઙ્ક્યમ્ । વેદઃ પૌરુષેયો વાક્યત્વાલ્લૌકિકવાક્યવદિત્યત્ર પુરુષાધીનોત્પત્તિકત્વરૂપે સકર્તૃકત્વે સાધ્યે ઉક્તરીત્યા ક્રમસ્ય કૃતકત્વેન સિદ્ધસાધનાત્ ।
પઞ્ચમસ્તબ 3 કે કુસુમાઞ્જલ્યાદ્યુક્તમનુમાનમાશઙ્ક્ય પ્રતિજ્ઞાદોષેણ નિરાહ -- વેદ ઇતિ ॥ પ્રમાકરણામૂલકત્વે સતિ પ્રમાણશબ્દરૂપો વેદ ઇત્યર્થઃ -- ઉક્તરીત્યેતિ ॥ વેદાપૌરુષેયત્વાનુમાનવાદે ક્રમવિશેષવિશિષ્ટાનાં વર્ણાનામિત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ ।"નચ લૌકિકવાક્યવત્સકર્તૃકત્વમ્ ।
તસ્યાકર્તૃકત્વપ્રસિધ્યભાવાત્ ।"ઇત્યાદિના તત્વનિર્ણય 4 તટ્ટીકયોરભિમતમપ્રયોજકત્વં વ્યનક્તિ -- અર્થમુપલભ્યેત્યાદિના ॥
1.ક્તહેતૂનાં-છ-ક-ખ. 2.તીદે-કું. 3.કકુ-અ-કું. 4.તદિતિ નાસ્તિ-કું-અ.
વેદાપૌરુષેયત્વાનુમાનાદિભઙ્ગઃ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 261.
--------------------------- -------------- -----------
અર્થમુપલભ્ય રચિતત્વરૂપે વિપ્રતિપન્ને પૌરુષેયત્વે સાધ્યે ચ અબુદ્ધિપૂર્વકત્વેપિ રેખાવિશેષવત્વેનૈવ પિપીલિકાદિલિપેર્લિપિત્વવત્, ગુણાજન્ય 1 યોઃ સાક્ષિજ્ઞાનેશ્વરજ્ઞાનયોર્યાથાર્થ્યવત્, આકાઙ્ક્ષાદિમત્વેનૈવાકાઙ્ક્ષાદિમ 2 ત્સ્વપ્નાદિવાક્યસ્ય વાક્યત્વવચ્ચ વેદસ્યાપિવાક્યત્વસ્યોપપત્ય ગૌવવેણોક્તસાધ્યં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાત્ ॥
3 અન્યથા વેદો જ્ઞાનકરણેનાથર્મુપલભ્ય રચિતો વાક્યત્વાદિત્યપિ સ્યાત્ 3 । અર્થાનભિજ્ઞોચ્ચારિતે આધુનિકે વેદે વિસંવાદિનિ શુકા 4 દિવાક્યે ચ વ્યભિચારાચ્ચ । ઉક્તશ્રુત્યાદિવાધપ્રતિકૂલતર્કપરાહત્યાદિસાધારણદોષાચ્ચ ॥
વિપ્રતિપન્ન ઇતિ ॥ તથાચ ન સિદ્ધસાધનતાદોષ ઇતિ ભાવઃ । અબુદ્ધિપૂર્વકત્વેપીત્યસ્ય વાક્યત્વસ્યોપપત્યેત્યનેનાન્વયઃ । તત્ર દૃષ્ટાન્તત્રયોક્તિઃ -- રેખેત્યાદિ ॥ સ્વમતેનોક્તિઃ -- સાક્ષીતિ ॥ શુકાદિવાક્યેપીશ્વરરચિતત્વેન સાધ્યસત્વનિરાસાય વિસંવાદિનીતિ વિશેષણોક્તિઃ ॥
"તર્કપરાહતં ચ વાક્યત્વાનુમાનં શ્રુતિપુરાણવિરુદ્ધં ચે"તિ તત્વનિર્ણયટીકોક્તમાહ -- ઉક્તેતિ ॥ એતચ્ચ પ્રતિકૂલતર્કપદેનાપ્યન્વેતિ । વેદાપૌરુષેયત્વાનુમાને યે ઽનુકૂલતર્કા ઉક્તાસ્તે સર્વે પૌરુષેયત્વે પ્રતિકૂલતર્કા ઇત્યર્થઃ । આદિપદેનાનુકૂલતર્કરાહિત્યગ્રહઃ -- સાધારણેતિ ।.
1.ત્વેપિ સાક્ષી-કુ-છ-ક-ગ-ખ. 2.દુન્મત્તા-છ-દ્દુઃખપ્રા-ક. 3.ઇયં પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ -ગ. 4. આદિપદં ન -મુ-ચ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 262.
---------------- -------------- ------------
અત્રોક્તં મણૌ 1 વેદઃ સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષોચ્ચરિતજાતીયો વાક્યત્વાત્સંભવાત્ 2 । અત્ર સાધ્યે સજાતીયપદં શબ્દમૂલકશબ્દે વ્યભિચાર 3 પરિહારાર્થમ્ । શબ્દસ્યાર્થૈક્યમાત્રેણ મૂલત્વોપપત્યોચ્ચારણ 4 સજાત્યસ્યાનપેક્ષિતત્વાત્ । જાતીયપદં ત્વાધુનિકવેદે બાધનિરીસાર્થમ્ । 5તત્ર ચ ન સિદ્ધસાધનમ્ । અપૌરુષેયત્વપક્ષે સર્વસ્યાપિ વેદાધ્યયનસ્ય ગુર્વધ્યયનપૂર્વકત્વેન
સજાતીયોચ્ચારણસાપેક્ષત્વાત્ । ન ચાપ્રયોજકતા । ઉક્તસાધ્યે વેદાતિરિક્તવાક્યત્વાપેક્ષયા લઘુત્વેન વાક્યત્વસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાદિતિ 6 મૈવં ॥
પૌરુષેયત્વાનુમાનમાત્રસાધારણેત્યર્થઃ -- અત્રેતિ ॥ વાક્યત્વહેતુદૂષણવિષયે તત્પરિહારાર્થમન્યથાનુમાનમુક્તં શબ્દખણ્ડે વેદપૌરુષેયત્વાવાદ ઇત્યર્થઃ । વેદઃ પૌરુષેયો વાક્યત્વાદિત્યત્ર સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષોચ્ચારિતજાતીયત્વં પૌરુષેયત્વમિતિ સાધ્યસ્ય નિરુક્તત્વાદેવં પ્રયોગ ઉક્તઃ સજાતીયપદં સમાનજાતીયાનુપૂર્વીકશબ્દપરમ્ । સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષયા તદપેક્ષાં વિનૈવોચ્ચારિતો યસ્તજ્જાતીય ઇત્યર્થઃ। સર્ગાદાવીશ્વરોચ્ચારિતત્વં પર્યવસ્યતીતિ વિવક્ષિતસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥
અસ્ફુટત્વાત્પદકૃત્યં વ્યનક્તિ-- અત્રેતિ ॥ પક્ષધાદ્યુક્તમાહ--બાધેતિ ॥ તસ્યાધ્યાપકોચ્ચારણાપેક્ષયૈવોચ્ચરિતત્વાદ્બાધઃ । જાતીયપદે દત્તે તુ તાદૃશાદિકાલીનજાતીયત્વાન્ન બાધ ઇતિ ભાવઃ॥
1.નનુ તર્હિ વેદઃ - છ-ક-યચ્ચોક્તં મણૌ નનુ - ખ. 2.ઇત્યસ્તુ ઇત્યધિકં -છ-ક.-ખ. 3.નિરાસાર્થં-છ-ક-ખ. 4.જાતીયેત્યસ્યા-છ-ક-ખ. 5.અ -કું-છ-ક-ખ. 6. ચેન્મૈવં -છ-ક-ખ.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 263.
------------------- ------------------- ----------
મીમાંસકં પ્રતિ સિદ્ધસાધનાભાવેપિ માં પ્રતિ સર્ગાદાવીશ્વરેણ સ્વબુદ્ધિસ્થપૂર્વપૂર્વ 1 કલ્પક્રમણોચ્ચારણેપિ તસ્યોચ્ચરણા 2 ન્તરાનપેક્ષત્વેન સિદ્ધસાધનાત્ । વ્યાપ્ય ઇવ વ્યાપકતયા હેતોરુક્તસાધ્યં પ્રતિ ગૌરવેણાપ્રયોજકત્વાચ્ચ । આકાઙ્ક્ષાદિમત્વં તુ
ત્વયા 3 પ્યાહર્તવ્યમ્ ।
રુચિદત્તસ્તુ પઠ્યમાનભારતાદૌ સમ્પ્રદાયસ્તે હેતુનિશ્ચયે સાધ્યસંદેહે સંદિગ્ધનૈકાન્ત્યમિતિ જાતીયપદમિત્યવોચત્ -- મીમાંસકં પ્રતીતિ ॥ તસ્ય નિરીશ્વરવાદિત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
"પૌરુષેત્વાનુમાનાનામપ્રયોજકત્વાત્"ઇતિ સુધોક્તિમનુરુધ્યાપ્રયોજકત્વં વ્યનક્તિ -- વ્યાપ્ય 4 ઇવેતિ ॥ યથા ધૂમાદૌ નીલધૂમત્વાદિકં ન વ્યાપ્યતાવચ્છેદકં કિન્તુ લાઘવાદ્ધૂમત્વાદિકમિત્યુચ્યતે તથા વ્યાપ્યકેપિ પીતવહ્નિત્વાદિકં ન વ્યાપકતાવચ્છેદકં કિન્તુ વહ્નિત્વાદિકમેવ તદ્વદિહાપિ વેદાતિરિક્તવાક્યત્વાપેક્ષયા વાક્યત્વ લઘ્વિતિવત્ સાધ્યે વાક્યત્વાનિરૂપિતવ્યાપકતાવચ્છેદકં ન સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષોચ્ચરિતજાતીયત્વં કિન્તુ લાઘવાદુચ્ચરિતત્વમેવેત્યુક્તસાધ્યે વાક્યત્વહેતુર્ગૌરવપરાહતઃ સન્નપ્રયોજકો ભવતીત્યર્થઃ ॥
નન્વેવં વેદે આકાઙ્ક્ષાયોગ્યતાસત્વાદિમત્વમપિ ન સિધ્યેત્ । લાઘવેનોચ્ચારિતત્વમાત્રેણ વાક્યત્વસ્યોપપત્યા ગૌરવેણાકાઙ્ક્ષાદિમત્વં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાદિત્યત આહ -- આકાઙ્ક્ષાદીતિ ॥ ત્વયાપિ પૌરુષેયત્વવાદીનાપીત્યર્થઃ ।
1.કલ્પપદં નાસ્તિ-મુ-ચ. 2.અન્તરપદં ન - મુ-ચ. 3.પ્યનુસર્તવ્યં -છ-ક-ખ.પ્યાદર્તવ્યં-ગ. 4.ઇવેતિ નાસ્તિ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 264.
---------------------- -------------- -----------
સ્વયંપ્રતિ 1 ભાતાનાં વેદવાક્યનાં સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષત્વેનાંશે સિદ્ધસાધનાચ્ચ ॥ એતેન વેદત્વં સજાતીયોચ્ચરણાનપેક્ષોચ્ચરિતવૃત્તિ મહાજનપરિગ્રાહતાવચ્છેદકત્વે સતિ વાક્યવૃત્તિત્વાત્ ।
વાક્યત્વસ્યાકાઙ્ક્ષાદિમચ્છબ્દરૂપતયા તદભાવે વાક્યત્વસ્ય સ્વરૂપોચ્છિત્તેરુભયસંમતતયા તત્ર ગૌરવદોષાભાવાત્ । ઇહ ચ ત્વદુક્તગુરુભૂતસાધ્યેન વિનાપ્યસ્તુ વાક્યત્વમિત્યુક્તૌ બાધકાભાવાદપ્રયોજકત્વમેવ
વાક્યત્વસ્યેતિ ભાવઃ -- સ્વયમિતિ ॥ ગુરુમખોચ્ચારણાપેક્ષાં વિનૈવેત્યર્થઃ ॥
"જન્માન્તરે શ્રુતાસ્તાસ્તુ વાસુદેવપ્રસાદતઃ ।
મુનીનાં પ્રતિભાસ્યન્તિ ભાગેનૈવ ન સર્વશઃ"॥
ઇતિ સ્મૃત્યા જન્માન્તરે ઽધીતાનામસ્મિઞ્જન્મનિ ગુરુમુખોચ્ચારણાપેક્ષાં વિનૈવ કદાચિત્કાલવિશેષે પ્રતીતાનાં વેદવાક્યાનામિત્યર્થઃ ॥
યદત્રોક્તં રુચિદત્તાનાં તદ્ભિન્નત્વેન પક્ષો વિશેણીય ઇતિ તન્ન । વેદઃ પૌરુષેયો ન વેતિ કૃત્સ્નવેદવિષયપૌરુષેયત્વવિમત્યનાનુવગુણ્યે નાર્થાન્તરાત્ ॥

મણ્યુક્તપ્રયોગાન્તરં નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ નિરસ્તમિત્યન્વયઃ । અત્રાપિ સાધ્યે સજાતીયપદં પૂર્વવચ્છબ્દમૂલકસ્મૃતિત્વે વ્યભિચારવારકં ધ્યેયમ્ । પઠ્યમાનવેદે બાધાપ્રસક્તેર્ન જાતીયપદોક્તિઃ ॥
મહાજનેતિ ॥ યદ્યપિ મણૌ પ્રમાણતાવચ્છેદક વાક્યધર્મત્વાદિત્યેવ ------
1.તીતાનાં -છ.ક,ખ.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 265.
------------------ ------------------ ----------
સ્વાધિકરણસમાનાનુપૂર્વીકસકલવૃત્તિત્વાદ્વા 1 । ભરતત્વવત્ । અત્ર ચ પક્ષસ્યૈકત્વેન નાંશે સિદ્ધસાધનમ્ । આદ્યે હેતાવેતદ્વેદત્વાદ્યૌ વ્યભિચાર 2 પરિહારાય માહજનેત્યાદિસત્યન્તં વિશેષણમ્ । એતદ્વેદત્વં તુ ન 3 તદવચ્છેદકમ્ । લાઘવેન ધૂમત્વવદ્વેદત્વસ્યૈવ તદવચ્છેદકત્વાત્ । યાગત્વાદૌ વ્યભિચારવારણાય વાક્યવૃત્તિત્વાદિત્યુક્તમ્ ।
-- હેતુરુક્તસ્તથાપિ પ્રમાણતાવચ્છેદકત્વસ્ય પ્રમાણમાત્રવૃત્તિત્વરૂ 4 પત્વઽદ્યતનવેદત્વે વ્યભિચારાત્ । તદવચ્છિત્તિપ્રત્યયજનકત્વે સ્મૃતિસાધારણસ્યાન્યસ્યૈવ વાચ્યત્વાદિત્યતઃ પક્ષધરાદ્યુક્તવિવિક્ષાનુરોધેન મહાજનેત્યાદ્યુક્તમ્ ॥
નરહર્યુક્તવિવિક્ષાનુરોધેનાહ -- સ્વેતિ ॥ સ્વસ્ય વેદત્વસ્ય યદધિકરણમ્ સર્ગાદિકાલીનો વાદ્યતનૈઃ પઠ્યમાનો વા વેદઃ તત્સમાનાનુપૂર્વીકાઃ સર્વૈઃ પાઠ્યમાના વેદાઃ તત્સકલવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ -- ભારતત્વવદિતિ ॥ તસ્ય
તાદૃશાદ્યભરતવૃત્તિત્વાત્સાધ્વવત્વંસાધનવત્વં ચ વ્યક્તમિતિ ભાવઃ -- અંશ ઇતિ ॥
સ્વયંપ્રતિભતવેદાંશ ઇત્યર્થઃ -- એતદ્વેદત્વેતિ ॥ બુદ્ધિસ્થં કિઞ્ચિચ્ચૈત્રાદિના પઠ્યમાનવેદત્વમેતદ્વેદત્વપદેન ગૃહ્યતે । સત્યન્તેનોક્તદોષનિરાસં વ્યનક્તિ -- એતદ્વેદત્વ 8 ન્ત્વિતિ ॥ ધૂમત્વવદિતિ ॥ ધૂમત્વં યથાવહ્નિવ્યાપ્યત્વાવચ્છેદકં ન ત્વેતદ્ધૂમત્વં તથેત્યર્થઃ -- દ્વિતીય ઇતિ ॥ હેતાવિત્યર્થઃ।
1."વા"ઇતિ નાસ્તિ -મુ. 2.વારણાય - છ-ક-ખ. 3.પક્ષતાવ-મુ-ચ. 4.પે ઽદ્યતન -અ. 5.ન્ન-કું. 6.મિતિ -કું -ચેતિ -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્ચેદઃ પુ - 266.
------------------------ ---------------- -----------
દ્વિતીયે સકલપદેનૈવૈતદ્વેદત્વાદૌ વ્યભિચારનિરાસઃ । એતદ્વેદત્વસ્ય સ્વાધિકરણેનૈતદ્વેદેન સમાનાનુપૂર્વિ 1 કે પૂર્વવેદે વૃત્યભાવાદિતિ નિરસ્તમ્ । ઉક્તરીત્યા વેદત્વસ્ય સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષેણેશ્વરેણ સ્વયં પ્રતિભાતવેદૈર્વસિષ્ટાદભિશ્ચોચ્ચરિતે વૃત્યા સિદ્ધસાધનાત્ । વાક્યવૃત્તત્વસ્યો 2 ચ્ચરિતત્વેન માહાજનપરીગ્રાહ્યતાવચ્છેદકત્વસ્ય ચ ધર્માદિપ્રમાપકવૃત્તિત્વેનૈવોપપત્યોક્તં 3 સાધ્યં પ્રતિ ગૌરવેણાપ્રયોજકત્વાચ્ચ । દ્વિતીયહેતોરપિ સ્વાધિકરણે સર્વત્ર તુલ્યાનુપૂર્વીપ્રયોજક કણ્ઠતાલ્વાદિરૂપતુલ્યકારણેનૈવોપપત્યા 4 ગૌરવેણોક્તસાધ્યં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાત્ ॥
વ્યભિચારનિરાસં વ્યનક્તિ -- એતદ્વેદત્વસ્યેતિ ॥ ઇતીતિ ॥ મણાવુક્તમેતેન નિરસ્તમિત્યર્થઃ ॥ એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- ઉક્તરીત્યેતિ ॥ માં પ્રતીત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ-- સ્વયંપ્રતીભાતવેદૈરિતિ બહુવ્રીહિઃ ॥
હેતૌ વિશેષ્યવિશેષણરૂપાંશદ્વયસ્યાપ્યુક્તસાધ્યેન વિનાન્યથોપપત્યાપ્રયોજકત્વલમાહ -- વાક્યેત્યાદિના ॥
ઉચ્ચારિતવૃત્તિત્વેનોપપત્યેત્યન્વયઃ । ગૌરવેણેત્યુપલક્ષણમ્ । વિપક્ષે બાધકાભાવેન ચેત્યપિ ધ્યેયમ્ । શ્રુત્યાદિબાધાદિરુપપ્રાગુક્તસાધારણદોષોપ્યત્રાનુસન્ધેયઃ -- તુલ્યકારણેનેતિ ॥ યેન કારણેન વેદત્વાશ્રયવ્યક્તિષુ સર્વત્ર તુલ્યાનુપૂર્વી ભવતિ તાદૃશકારણેનૈવ હેતુરુપપન્નઃ ।
1.સમસ્ત પદં -ચ-ક. 2.ઽચ્ચારિઽ ઇતિ સંશોધિતં દૃશ્યતે -છ. 3.ક્તસા-છ-ચ- ક-ગ-ખ. 4.ગૌરવેણ ઇતિ પદમનન્તરં વર્તતે -મુ-ચ-છ-ક-ખ-ઽગૌરવેણઽ ઇતિ નાસ્તિ - ગ.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષયત્વવાદઃ પુ - 267.
-------------------- ------------------- ------------
એતેન બુબોધયિષુપઠિતો વેદઃ સ્વાનપેક્ષસ્વસમાનવિષકજ્ઞાનપૂર્વકઃ । બુબોધયિષુવાક્યત્વાત્ લૌકિકવાક્યવદિતિ નિરસ્તમ્ । સ્વમાનવિષયકજ્ઞાનપૂર્વકત્વમાત્રેણ બુબોધયિષુવાક્યત્વસ્યોપપન્ન 1 ત્વેન 2 ગૌરવેણ સ્વાનપેક્ષજ્ઞાનં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાત્ । 3।અન્યથોક્તેનૈવ હેતુના સ્વાનપેક્ષ 4 સ્વસમાનવિષયકજ્ઞાનકરણસાપેક્ષત્વમપિ સિધ્યેત્ ॥ મન્મતે ઈશ્વર 5 જ્ઞાનસ્ય વેદાનપેક્ષત્વેન સિદ્ધસાધનાચ્ચ ।
નાપિ વેદો વાક્યાર્થગોચરયથાર્થજ્ઞાનજન્યઃ ।
ન ત્વન્યેન । તચ્ચ કારણં કણ્ઠતાલ્વાદિકં ન તુ તલતાડનાદિરૂપમ્ । તથા ચ સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષોચ્ચરિતવૃત્તિત્વપ્રયુક્તતત્વાભાવાદપ્રયોજકત્વં હેતોરિત્યર્થઃ ॥ બુબોધયિષ્વિતિ ॥ શિષ્યોન્બોધયિતુમિચ્છતાધ્યાપકેન પઠિતો વેદ ઇત્યર્થઃ । ઇદાનીન્તનાજ્ઞપઠિતવેદે બાધવારણાય બુબોધયિષુપઠિતેત્યુક્તિઃ । સ્વેતિ સન્નિહિતો બુબોધયિષુપઠિતો વેદ ઉચ્યતે । તદનપેક્ષં તદજન્યમિત્યર્થઃ । તત્સમાનવિષયકં ચ યજ્ઞાનં તત્પૂર્વક 6 ઇત્યર્થઃ । તાદૃશ ચ જ્ઞાનમીશ્વરનિષ્ઠમિતિ તજ્જન્યત્વેન સાધ્યસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । અજ્ઞોચ્ચરિતવાક્યે વાક્યત્વસ્ય વ્યભિચારનિરાસાય બુબોધયિષ્વિતિ હેતૌ વિશેષણમ્ ॥
"અનુમાનાનાપ્રયોજકત્વાત્"ઇતિ સુધોક્તમનુરુધ્યાહ -- સ્વસમાનેતિ ॥ મણ્યુક્તં પ્રયોગાન્તરં પ્રત્યાચષ્ટે -- નાપિ વેદ ઇતિ ॥
1.ત્વેગૌ-મુ-ચ. 2.ગૌરવેણ ઇતિ નાસ્તિ -છ-ક-ખ. 3.એતાવન્નાસ્તિ - ગ. 4.ઽસ્વમાનાવિષયકરણઽ ઇત્યધિકં -ક. 5.જ્ઞાનપદં નાસ્તિ - ગ. 6.કમિ-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 268.
------------------------ ----------- ----------
પ્રમાણશબ્દત્વાત્ । ભારતવદિતિ વાચ્યમ્ । યથાર્થજ્ઞાનમાત્રસ્ય હેતુત્વવિક્ષાયામર્થબુબોધયિષય પઠિતે આધુનિકદાંશે સિદ્ધસાધનાત્ । તન્નિરાસાય શબ્દાજન્યત્વેન જ્ઞાનસ્ય વિશેષણે ચ શબ્દમૂલકશબ્દે વ્યભિચારાત્ ॥
સોપિ પક્ષતુલ્ય ઇતિ ચેન્ન । પ્રામાણણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વેન -----
મણૌ વેદા ઇતિ પક્ષનિર્દેશેપિ તત્રૈવ પઠ્યમાનવદેશ્ય પક્ષસમત્વોક્તેઃ યત્કિઞ્ચિદ્વેદપક્ષક 1 ત્વેપીષ્ટસિદ્ધેર્બહુવચનમવિવેકમૂલમિતિ સૂચનાય વેદ ઇત્યેવ પક્ષનિર્દેશઃ કૃતઃ । અધ્યાપકાનુપૂર્વ્યાદિજ્ઞાનડજન્યત્વેનાર્થાન્તરવારણાય સાધ્યે વાક્યાર્થગોચરેત્યુક્તિઃ । વાક્યાર્થગોચરજ્ઞાનજન્ય ઇત્યેવોક્તો ઈશ્વરે ભ્રમસિદ્ધાવપિ નેષ્ટસિદ્ધિરિતિ તાદ્રૂપ્યસિદ્ધયે યથાર્થપદમ્ -- ભારતવદિતિ ॥ પ્રત્યક્ષમૂલાદ્યભારતવદિત્યર્થઃ -- માત્રસ્યેતિ ॥ શબ્દા 2 જન્યત્વ વિશેષણહીનસ્યેત્યર્થઃ । હેતુત્વેતિ ॥ જનકત્વેત્યર્થઃ ।

નન્વેતદ્ધોષનિરાસાયૈવ શબ્દા 3 જન્યેતિ જ્ઞાનવિશેષણમુક્તં મણાવિત્યત આહ --તન્નિરાસાયેતિ ॥"તાદૃશસ્યાપિ દ્વિકર્તૃકત્વમિતિ"મણ્યુક્તેર્ભાવમાશઙ્ક્યાહ-- સોપીતિ ॥ પ્રાચીનમતે પક્ષસમેપિ સન્દિગ્ધસાધ્યવતિ હેતુનિશ્ચયેન વ્યભિચારસ્ય દોષત્વેપ્યાધુનિકમતે દોષત્વાભાવસ્યેશ્વરવાદે મણાવેવ વ્યનક્તત્વાદિતિ -- પ્રામાણ્યસ્યેતિ ॥ હેતો વિશેષ્યસ્ય વિશેષણસ્ય વોક્તરૂપસાધ્યેન વિનાનુપપત્યા વિશિષ્ટહેતુના સાધ્યસિદ્ધર્વાચ્યા । તત્ર વિશેષ્યં શબ્દત્વં તાવન્નાનુપપન્નમ્ । શબ્દાભાસેપિ તસ્ય
સત્વાત્ । કિન્તુ વિશેષણસ્ય પ્રમાજનકત્રૂપપ્રામાણ્યસ્યૈવાનુપપત્યા સાધ્યસિદ્ધિર્વાચ્યા ।
1.ક્ષીકારે-મુ-અ. 2.ઽબ્દઽ -કું. 3.બ્દ-કું.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 269.
------------------- ------------------ ----------
-- પરતસ્ત્વેપિ યાદૃચ્છિકસંવાદિવાક્ય ઇવાવશ્યક યોગ્યતાદિ 1 નોપપન્નત્વેન ગૌરવે 2 ણોક્તસાધ્યં પ્રત્યપ્રયોજકત્વાત્ । અન્યથોક્તેનૈવ હેતુના
વાક્યાર્થગોચરપ્રમાકરણપૂર્વકત્વમપિ સિધ્યેત્ ॥
એતેન યથાર્થજ્ઞાનત્વસ્ય કરણતાવચ્છેદકત્વં વિવક્ષ્યત ઇતિ નિરસ્તમ્ । પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વેન પરતસ્ત્વેપિ નિત્યત્વેનેશ્વરજ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વવદ્વેદસ્યાપિ નિત્યત્વેન પ્રમાણશબ્દત્વોપપત્તેઃ ।
એતેન વેદસ્ય યથાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વાભાવે ઽન્થપરમ્પરા સ્યાદિતિ નિરસ્તમ્ । પ્રત્યક્ષવદ્ગુણજન્યેશ્વજ્ઞાનવચ્ચ તદપૂર્વકત્વેપ્યન્ધપરમ્પરાભાવોપપત્તેઃ ॥
અત એવ ચ દેદજન્યા પ્રમા 3 કરણગુણપૂર્વિકા જન્યપ્રમાત્વાત્ ચૂક્ષુષપ્રમાવદિતિ નિરસ્તમ્ ।
તસ્યાપ્યન્યથોપપત્યાપ્રયોજકત્વમિત્યર્થઃ । સ્વતસ્ત્વેનેત્યસ્ય જ્ઞાનજનકત્વશક્ત્યૈવેત્યર્થઃ । ઉપપન્નત્વેનેત્યન્વયઃ -- પરતસ્ત્વેપીતિ ॥ ગુણપ્રયુક્તત્વેપીત્યર્થઃ । યોગ્યતાદીત્યપદેન યોગ્યતાજ્ઞાનદોષાભાવાદિગ્રહઃ -- અપ્રયોજકત્વાદિતિ ॥ ત્વદુક્તસાધ્યં પ્રતીત્યર્થઃ -- વિવક્ષ્યત ઇતિ ॥ પ્રાગુક્તાંશતઃ સિદ્ધસાધનતાનિરાસાયેતિ યોજ્યમ્ ॥
વેદનિત્યત્વેમણ્યાદ્યુક્તં બાધકાન્તરં નિરાહ -- એતેન વેદસ્યેતિ અન્ધપરમ્પરેતિ ॥ તથાચ વેદે ઽનાશ્વસઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ -- અત એવેતિ ॥
1.એવેત્યધિકં -મુ-ચ - નાચોક્ત - છ-ખ-ક. 2.ણાપ્રયો - મુ-ચ-ક-ગ. 3.કા - છ-ગ-ખ-ચ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 270.
----------------------- ------------- ----------
અપ્રયોજકત્વાત્ ॥
નાપિ વેદાઃ સર્વજ્ઞપ્રણીતાઃ વેદત્વાત્ વ્યભિચારેકેણ લૌકિકવાક્યવદિતિ વાચ્યમ્ । અપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વાત્ ॥
નનુ તર્હ્યસંસારિપ્રણીતા ઇતિ સાધ્યતે । ન ચૈવમપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્ । આત્મત્વમસંસારિનિષ્ઠમ્ જાતિત્વાત્ ઘટત્વવદિત્યનેનાસંસાર્યાત્મસિદ્ધૌ, વિમતઃ કસ્યચિદ્વાક્યસ્ય વક્તા આત્મત્વાત્ અહમિવેત્યનેન સામાન્યતો ઽસંસારિપ્રણીતત્વસિદ્ધેરિતિ ચેન્ન । ઉક્તરીત્યા ગૌરવેણ
વેદસ્વરૂપતત્પ્રામાણ્યયોરસંસારિપ્રણીતત્વં વિનાપ્યુપપત્યાપ્રયોજકત્વાત્ ॥
નાપિ વૈદિકમહંપદં સ્વતન્ત્રવક્તૃપરં અહંપદ ------------
ગુણાભાવેપિ પ્રમાત્વસ્યોપપન્નત્વાદેવેત્યર્થઃ। તદેવ વ્યનક્તિ । અપ્રયોજકત્વાદિતિ ॥
ચિરન્તનાનુમાનાન્તરમાશઙ્ક્ય તત્વનિર્ણયટીકોક્તદોષેણ નિરાહ । નાપિ વેદા ઇતિ ॥ ટીકોક્તમુપલક્ષણમુપેત્ય પરોક્તમન્યદપ્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નનુ તર્હીત્યાદિના ॥ ઉક્તરીત્યેતિ ॥ પ્રત્યક્ષવદ્ગુણાજન્યેશ્વરજ્ઞાનવચ્ચેત્યાદિનોક્તરીત્યોપપત્યેત્યન્વયઃ ।
ઉદયનોક્તં 1 પ્રયોગાન્તરમાશઙ્ક્ય નિરાહ । નાપીતિ ॥"તદ્બ્રૂહ્યાવેદહં બ્રહ્મસ્મીતિ""અહમેવ સ્વયમિદં વદામિ"ઇત્યાદૌ શ્રુતાહમાદ્યસ્મદાદેશપગદમિત્યર્થઃ ॥
1.ઽપ્રોયોક્તૃઽ ઇત્યધિકં - અ.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 271.
-------------------- ----------------- -----------
ત્વાત્ સંમતવદિત્યનેન પૌરુષેયત્વસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્ । તથાત્વે ત્વન્મતે વેદે"શરીરં મે વિચર્ષણમ્ । જિહ્વા મે મધુમત્તમા"ઇત્યાદૌ સ્વતન્ત્રવક્તુરીશ્વરસ્યૈવ, ભારતાદૌ ચ
કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ-
શિષ્યસ્તેહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્ ।
ઇત્યાદૌ વ્યાસસ્યૈવ, લોકે ચ"વાચ્યસ્ત્વયા મદ્વચનાત્સ રાજા"ઇત્યાદૌ કાલિદાસાદેરેવાહં શબ્દાર્થત્વાપાતાત્ ॥
"તથાત્વે સઙ્કલ્પપ્રાર્થનાદિવાક્યાનામનર્થકત્વપ્રસઙ્ગાત્"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાં વિવૃણ્વન્નેવ હેતુમાહ -- તથાત્વ ઇતિ ॥ તૈત્તરીયોપનિષાદિ શ્રુતે પ્રાર્થનાવાક્યં મે મમ શરીરં વિશિષ્ટાશ્ચર્ષણ્યઃ" 1પ્રજા યસ્ય તત્ વિશિષ્ટપ્રજાયુક્તમસ્તુ મે મમ જિહ્વા મધુમત્તમા અતિશયેન સ્વાદુમતી ભવત્વિતિ પ્રાર્થનાકર્તૃયજમાનવાચિત્વેન શ્રુતાસ્મદાદેશરૂપમ 2 ઇતિ શબ્દાર્થમીશ્વરસ્ય સ્યાત્ । તથા --
કિં નો રાજ્યેન ગોવન્દ કિં ભોગૈર્જીવિતેન વા ।
ઇતિ વિષાદપર ગીતાવાક્યે તથા --
"પૃચ્છામિ ત્વાં ધર્મસંમૂઢચેતાઃ ।
યચ્છ્રેયઃ સ્યાન્નિશ્ચિતં બ્રૂહિ તન્મે શિષ્યસ્તેહં"
ઇતિ શિક્ષાપ્રાર્થનાપે અર્જુનકર્ક્તૃકવાક્યે વ્યાસસ્યૈવ ન ઇત્યહમિતિ ચ શ્રુતાસ્મચ્છબ્દાર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્ । તથા રઘુવંશે ચ મદ્વચનાદિતે સીતાપ્રયુક્તાસ્મચ્છબ્દાર્થત્વં કાલિદાસસ્ય સ્યાદિત્યર્થઃ।
1.ણયઃ -મુ. 2.મદિતિ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 272.
------------------------ ---------- ---------
નનુ"શરીરં મે"ઇત્યાદાવીશ્વરાદેરેવ સ્વતન્ત્રવક્તૃત્વેપિ મન્ત્રલિઙ્ગપ્રકરણાદિના યજમાનાદ્યભિપ્રાયા 1 નુપ્રવેશાઙ્ગીકારાદ્યજમાનાર્જુનસીતા 2 દિરેવાહં શબ્દાર્થ 3 ઇતિ ચેત્તર્હિ
વેદાપૌરુષેયત્વેપિ"શરીરં મે"ઇત્યાદિપ્રાર્થનાદિમન્ત્રેષુ મન્ત્રલિઙ્ગાદિના યજમાનેશ્વરાદ્યભિપ્રાયા 4 નુપ્રવેશસ્ય મયાપિ સ્વીકૃતત્વાત્તત્ર યજમાન એવાહંશબ્દાર્થઃ"મામુપાસ્વ"ઇત્યાદૌ ત્વીશ્વર ઇત્યસ્તુ ॥
કિઞ્ચ મન્મતે ઈશ્વરસ્યાન્યોચ્ચારણાનપેક્ષમેવોચ્ચારયિતૃત્વેન સ્વતન્ત્રવક્તૃત્વમપ્યસ્તિ॥
એતેન વૈદિકેન સ્યા 5 મામાભૂમેત્યાદ્યુત્તમપુરુષેણાપૌરુષેયત્વસિદ્ધિઃ । તદભિધેયાયાઃ સઙ્ખ્યાયાઃ સ્વતન્ત્રવક્તૃન્વયાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
"ન હિ વયં વેદે પુરુષાભિપ્રાયપ્રવેશ એવ નાસ્તીતિ વદામઃ"ઇતિટીકોક્તસમાધિં પરમુખેનૈવ વાચયન્નાહ -- નનુ શરીરમિત્યાદિના ॥ મન્ત્રલિઙ્ગેતિ ॥ મન્ત્રાણામર્થપ્રતિપાદનસામર્થ્યં હિ મન્ત્રલિઙ્ગમિતિ મીમાંસકાદિપરિભાષા । વ્યક્તમેતલ્લિઙ્ગપ્રકરણાદિસ્વરૂપમગ્રે દ્વિતીયપરિચ્છેદે । યસ્મિન્મન્ત્રે યદર્થપ્રતિપાદનસામર્થ્યં પ્રકરણસ્થાનાદિકં વા વિદ્યતે તદભિપ્રાયાનુપ્રવેશસ્ય તત્રાઙ્ગીકારાદિત્યર્થઃ ॥
તર્હિ"મામુપાસ્વ"ઇત્યાદાવ 6 નન્યપરે સ્વતન્ત્રવક્તૃપરતા સ્યાદિત્યતઃ સિદ્ધસાધનત્વં ચાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ 7 સ્યામેતિ ॥"વયં સ્યામતયો રયીણાં,
1.ઽઅનુઽ ઇતિ નાસ્તિ-મુ-ચ. 2.દે-ચ. 3.તા-ચ. 4.ઽઅનુઽ ઇતિ નાસ્તિ-મુ-ચ. 5.મ ભૂવમિ મુ -છ-ચ. 6.વન્ય-કું. 7.સ્યામિતિ-ઽસ્યામહન્તે સદમિદ્રાતૌ તવ સ્યાં ઽ ઇતિ વર્તતે -મુ.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 273.
------------------- ------------------ ----------

તસ્યાઃ"ગૃભ્ણામિ તે સૌભગત્વસ્ય હસ્તં"ઇત્યદૌ પરતન્ત્રવક્તૃન્વયસ્યાપિ દર્શનાત્ । પ્રત્યુત ત્વત્પક્ષ એવ"વયં સ્યામ પતયો રયીણાં""ભૂયિષ્ટાં તે નમ ઉક્તિં વિધેમ"ઇત્યાદૌ બહુવચનાદિકમયુક્તમ્ । સ્વતન્ત્રવક્તૃરીશ્વરસ્યૈકત્વાત્ ॥
એતેન વૈદિકેન યુષ્મચ્છબ્દેન પૌરુષેયત્વસિદ્ધિઃ । તસ્ય સ્વતન્ત્રવક્તૃસંબોધ્યવાચકત્વાદિતિ નિરસ્તમ્ ।"ત્વાં પ્રપન્નં""વાચ્યસ્ત્વયા"ઇત્યાદૌ પરતન્ત્રવક્તૃસંવેદ્યેપિ તત્પ્રયોગાત્ ॥
પતયો રયીણાં, અપામ સોમમમૃતા અભૂમ, અભૂમાનાગસો વયં"ઇત્યાદૌ શ્રુતોત્તમપુરુષયસ્ય"વ્દ્યેકયોર્દ્વિવચનૈકવચને"બહુષુ બહુવચનં"ઇત્યુક્તવચનરૂપતયા સઙ્ખ્યાવાચિત્વાત્તદભિધેયાયાં સઙ્ખ્યાયા ઇત્યુક્તમ્ -- તસ્યા ઇતિ ॥ સઙ્ખ્યાયા ઇત્યર્થઃ ।"ગુભ્ણામિ તે સૌભગત્વાય હસ્તં મયા પત્યા જરદષ્ટિર્યથા સઃ"ઇતિ બહુવચનવાક્યે ઉદ્વોઢુપુરુષેણ તે તવ હસ્તં સૌભાગ્યાય ગૃભ્ણામિ""હૃગ્રયોર્ભશ્છન્દસિ"ઇતિ ભદેશઃ ગૃહ્ણામીતિ કન્યાં પ્રત્યુચ્ચાર્યમાણે શ્રુતોત્તમપુરુષોક્તસઙ્ખ્યાયાસ્તદ્વાક્યં પ્રત્યસ્વતન્ત્રવક્ત્રન્વયદર્શનાદિત્યર્થઃ । એકત્વાદિત્યુપલક્ષણમ્ । સર્વનમ્યત્વાત્પ્રણામોક્તિશ્ચ ન યુક્તેત્યપિ ધ્યેયમ્ -- ઇત્યાદાવિતિ । પૂર્વોક્તગીતાહઘુવંશવાક્યાદૌ વ્યાસકાલિદાસાદેરેવ સ્વતન્ત્રવક્ત્રુતયાર્ઽજુનસીતાદેરેતાદૃશવક્તૃત્વાત્તત્સંબોધ્યેપિ કૃષ્ણાદૌ યુષ્મત્પદાદેશપ્રયોગદર્શનાદ્વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ॥
ન્યાદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 274.
----------------------- --------------- ----------
એતેનૈવ વૈદિકાભ્યાં યત્તચ્છબ્દાભ્યાં પૌરુષેયત્વસિદ્ધિઃ । તયોર્યથાક્રમાં સ્વતન્ત્રવક્તૃવિષ્ઠબુદ્ધિ 1 વિષયે તાદૃશપરામર્શોપહિતે ચ શક્તત્વાદિતિ નિરસ્તમ્ ।"યોસ્માન્દ્વેષ્ટિ"2 ઇત્યાદૌ ચાસ્વતન્ત્રવક્તૃબુદ્ધિવિષયાદાવપિ પ્રયોગદર્શનાત્ । અન્યથા વૈદિકાનાં કિમહોબતધિગાદિશબ્દાનામપિ સ્વતન્ત્રવક્તૃનિષ્ઠસંસયસુખદુઃખોપહિ 3 તાર્થત્વાદ્વેદસ્ય નિત્યસંશયાદ્યાધારકૃતત્વમપિ સ્યાત્ ।
વૈદિકાભ્યામિતિ ।"યશ્છન્દસામૃશયો વિશ્વરૂપઃ છન્દોભ્યોધ્યમૃતાત્સમ્બભૂવ સમેન્દ્રો મેધયા સ્મૃણોતિ"ઇત્યાદૌશ્રુતાભ્યામિત્યર્થઃ -- યથાક્રમમિતિ ॥ સ્વતન્ત્રવક્તૃનિષ્ઠબુદ્ધિવિષયે યચ્છબ્દઃ તાદૃશપરામર્શોપહિતે 4 વિષયે ચ તચ્છબ્દ ઇત્યર્થઃ । પૂર્વવદેવ વેદે લોકે ચ વ્યભિચારમાહ -- ય ઇતિ ॥"અપ્રતિષ્ઠઃ સ ભૂયાદ્યોસ્માન્દ્વેષ્ટ યં ચ વયં દ્વિષ્મ"ઇત્યત્ર યો દ્વેષ્ટિ સઃ અપ્રતિષ્ટો ભૂયાદિતિ"વાચ્યસ્ત્વયા મદ્વવચનાત્સ રાજા"ઇતિ હધુવંશે ચ પ્રયોગદર્શનાદિત્યર્થઃ ॥
સ્વોક્તગત્યન્તરપક્ષે અનુકૂલતર્કં પરપક્ષે બાધકં ચાહ -- અન્યથેતિ ॥ સ્વતન્ત્રવક્તૃત્વાદિકમેવાહમાદિપદાનામિતિ પક્ષે ઇત્યર્થઃ ।"કિં સ્વિદ્ધિમસ્ય
ભેષજં કો ન આત્મા કિં બ્રહ્મેત્યાદૌ ચ કિં શબ્દઃ 5 ઇત્યાદાવહાશેબ્દઃ"6 અહો બતાસિ યમેનૈવ તે મનોહૃદયં વિદામ"ઇત્યાદૌ બત શબ્દઃ છન્દોગૌપનિષદિ સપ્તમે"આચાર્યં વા બ્રાહ્મણાં વા કિઞ્ચિદ્ભૃશમિવ પ્રત્યાહ ધિક્ત્વાસ્ત્વિત્યેનમાહુરિત્યાદૌ ચ ધિક્છબ્દઃ શ્રુતઃ।
1.ઽવિશેણઽ ઇત્યધિકં -મુ. 2.ઽઇત્યાદૌઽ ઇત્યધિકં - ક. 3.અર્થપદં નાસ્તિ-છ. 4.પરામર્શેત્યધિકં-મુ-અ. 5.અત્ર ગ્રન્થપાતઃ પ્રદર્શિતઃ-મુ. 6.બતોબતાસિ ઇતિ વર્તતે-મુ-અ.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 275.
----------------- --------------- ----------
1 તત્ર સંશયાદિકમાહાર્થં ચેદિ 2 હાપિ સ્વાતન્ત્ર્યમાહાર્યમસ્તુ 1 ॥
એતદપ્યુક્તં"ગૌરવદોષણ"ઇતિ ।
એતેનૈવ કાઠકં કાલાપકં ઇત્યાદિ સમાખ્યયેશ્વરસિદ્ધિઃ । ઈશ્વરસ્યૈવ કઠાદિકાયપરિગ્રહેણ તત્તચ્છાખનિર્માતૃત્વાત્ । અધ્યયનમાત્રસ્ય સાધારણ્યાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
તત્ર કિંશબ્દેન સંશયઃ અહો 3 ઇતિ સુખં બત ધિગિતિ દુખં પ્રતીયત ઇતીશ્વરો વેદકર્તા નિત્યજ્ઞાનાદિમાનિવ નિત્યસંશયાદિમાનપિ તાદૃશવાક્યકર્તૃત્વેન સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
આહાર્યં ચેદિતિ ॥ એતેન"ન ચ જિજ્ઞાસા 5 દયઃ સર્વજ્ઞે વિપ્રતિષિદ્ધા ઇતિ યુક્તં શિષ્યબોધનાયાહાર્યત્વોપપત્તેઃ"ઇતિ
કુસુમાઞ્જલ્યુક્તં નિરસ્તમ્ । સુખદુઃ ખાદેરવર્જનીયત્વાત્તસ્યાપ્યહાર્યોરોપત્વે તદ્બોધકવેદભાગસ્યાપ્રામાણ્યાપત્તેરિતિ ભાવઃ॥
ગૌરવેતિ ॥ નિત્યસંશયાદિમત્વરૂપગૌરવદોષેણ પુંવાક્યં જ્ઞાપકં ન તદિત્યર્થઃ -- એતેનૈવેતિ ॥ અન્યથોપપન્નત્વકથનેનૈવેત્યર્થઃ -- સમાખ્યયેતિ ॥"યૌગિકી સંજ્ઞાન સમાખ્યા"ઇતિ મીમાંસકપરિભાષયા કઠેન કૃતં કાઠકમિત્યાદિયૌગિકસંજ્ઞારૂપસમાખ્યેત્યર્થઃ । તાવતા કથમીશકૃતત્વમિત્યત આહ -- ઈશ્વરસ્યૈવેતિ ॥ કઠાદિમુનિનાધીતત્વાત્કાઠકમિત્યસ્ત્વિત્યત આહ --
અઘ્યયનમાત્રસ્યેત્વેતિ ॥ અધ્યેત્રન્તર સાધારણ્યાદિત્યર્થઃ -- કઠાદિ ઋષિધૃતત્વેતિ॥
1.અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ-ગ. 2.દત્ર-છ-ક. 3.બત ઇત્યપિ વર્તતે -મુ. અ. 4.સંશયેત્યધિકમસ્તિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 276.
------------------------ -------------- -----------
કઠાદિ ઋષિધૃ 1 તત્વમાત્રેણ કાઠકાદિસંજ્ઞોપપત્તેઃ ॥
નાપિ વેદસ્તાત્પર્ય 2 પૂર્વકઃ પ્રમાણશબ્દત્વાત્ ભારતવત્ । ન ચાપ્રયોજકતા । તાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય શાબ્દજ્ઞાનાનિયામકત્વે હિ નાનાર્થે શ્લિષ્ટે ચ વિનિગમકાભાવેનાર્થવિશેષધીર્ન સ્યાત્ । યષ્ટીઃ પ્રવેશયેત્યાદાવન્યાનુપપત્યભાવેન લક્ષણા ચ ન ----
તજ્જન્મન્યશ્રુતાનાં સુપ્તપ્રતિબુદ્ધૈરિવ કઠાદિભિર્દૃષ્ટત્વસ્ય તન્નિબન્ધનત્વોપપત્તેઃ"રિતિ તત્વનિર્ણયટીકોક્તદિશા કઠાદિમુનિભિર્જન્માન્તરેધીતશાખાવિશેષસ્ય પ્રતિભાબલવેદાનીં સ્ફુરિતત્વેન તદૃષ્ટત્વરૂપદ્બૂદ્ધિધૃતત્વેનોપપત્તેરિત્યર્થઃ ॥
યત્તુ મણૌ"તત્પ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતત્વં તાત્પર્યં"મિતિ તાત્પર્યસ્વરુપં નિરૂપ્યન્તે 3"લોકે કૢપ્તત્વાદ્વેદેપીદન્તાત્પર્યમિતિ પૌરુષેયત્વમ્"ઇત્યાદિનોક્તં તદાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નાપીતિ ॥ તાત્પર્યપૂર્વક ઇતિ ॥ અર્થપ્રતીતીચ્છાયા કેનાચિદુચ્ચરિત ઇત્યર્થઃ । 4 યદ્વા અર્થપ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતત્વરૂપતાત્પર્યજ્ઞાનપૂર્વક એવાર્થપ્રત્યાયક ઇતિ સાધ્યાર્થઃ । પ્રમાદાદિદોપૂર્વકશબ્દાભાસે વ્યભિચારનિરાસાય પ્રમાણેતિ હેતુવિશેષણમ્ । અર્થપ્રમિતિજનકશબ્દત્વાદિત્યર્થઃ ॥
મણ્યાદ્યુક્તમેવાનુકૂલતર્કં નિષ્કૃષ્યાહ -- તાત્પર્યજ્ઞાનસ્યેતિ ॥ નાનાર્થ ઇતિ ॥ 5 અક્ષમાનયેત્યાદૌ -- શ્લિષ્ટ ઇતિ ॥ રાજા કુવલયોલ્લાસીત્યાદૌ પાર્થિવજન્દ્રરૂપાર્થદ્વયશ્લેષયુક્ત ઇત્યર્થઃ -- અન્વયેતિ ॥
1.દૃષ્ટત્વ-છ. 2.મૂલકઃ-ખ. 3.ઽઅન્તેઽ ઇતિ નાસ્તિ-કું. 4.યદ્વા ઇતિ નાસ્તિ - કું. 5.અજ-મુ -અશ્વ-અ.
વેદ-પૌત્વાનુ-ધઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 277.
------------------- ------------------ ----------

-- ન સ્યાદિ 1 ત્યુક્તાનુકૂલતર્કસ 2 દ્ભાવાત્ । તાત્પર્યસ્ય 3 ચાર્થપ્રત્યાયનેચ્છયો 4 ચ્ચરિતત્વરૂપત્વાત્પૌરુષેયત્વસિદ્ધિઃ । તસ્માચ્છુતિકુમાર્યાસ્તાત્પર્યરૂપો 5 ગર્ભ એવ પુંયોગે લિઙ્ગમિતિ વાચ્યમ્ । તત્પ્રમિતિ શેષત્વરૂપસ્ય તાત્પર્યસ્યેચ્છાઘટિતત્વાભાવાત્ । તદ્ઘટિતત્વેપિ મન્મતે સજાતીયોચ્ચારણાનપેક્ષસ્યેશ્વરસ્યાર્થપ્રત્યાયનેચ્છયોચ્ચારણેપિ સર્વદાપ્યેકપ્રકારાનુપૂર્વિકત્વરૂપાપૌરુષેયત્વાહાનેશ્ચ ।
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ પ્રવાહગ્રામયોરાધારાધેયભાવરૂપાન્વયાનુપપત્યા ગઙ્ગાપદસ્ય તીરે લક્ષણાશ્રીયતે । યષ્ટીઃ પ્રવેશયેત્યાદૌ તુ યષ્ટીનાં ગૃહપ્રવેશાન્વયસમ્ભવેન લક્ષણાબીજાન્વયાનુપપત્યભાવાત્ યષ્ટિપદસ્ય યષ્ટિમત્સુ લક્ષણા ન સ્યાત્ । તાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે તુ યષ્ટિમત્પ્રવેશતાત્પર્યાનુપપત્તિરૂપલક્ષણાબીજસમ્ભવાલ્લક્ષણા સ્યાદેવેતિ ભાવઃ ॥
તાવતા કથં પૌરુષેયત્વમિત્યત આહ -- તાત્પર્યસ્ય ચેતિ શ્રુતીતિ ॥ શ્રુતિરૂપકુમાર્યાસ્તાત્પર્યરૂપો ગર્ભ ઇત્યર્થઃ । યથા કુમાર્યાં ગર્ 6 ભેણ ચિહ્નેન પુંયોગોસ્તિ તસ્યા ઇતિ જ્ઞાયતે તથા શ્રુતેરપિ તાત્પર્યરૂપલિઙ્ગેન પુરુષકૃતત્વરૂપપુંયોગો જ્ઞાયતે ઇત્યર્થઃ ॥
અસ્ત્વેવં વેદસ્ય તાત્પર્યપૂર્વકત્વં તાવતા ન પૌરુષેયત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવેનાહ -- તત્પ્રમિતિ શેષત્વેતિ ॥ 7"શેષઃ પરાર્થત્વાત્"ઇતિ જૈમિન્યુક્તદિશા તત્પ્રમિત્યેકોદ્દેશ્યકત્વં તચ્છેષત્વં તદેવ તત્તાત્પર્યમિત્યર્થઃ -- અન્યથેતિ ॥
તત્પ્રત્યાયનેચ્છયોચ્ચરિતત્વમત્રેણ તત્કૃતત્વ ઇત્યર્થઃ ।
1.ઉક્તેતિનાસ્તિ - કું - ગ. 2.સનાથત્વાત્ -મુ-ચ. 3.ચ ઇતિ નાસ્તિ - મુ-ચ-ગ. 4.ચ્ચા-ક-ખ-ગ. 5.પગ-મુ-છ-ખર્. 6.ભીય-મુ. 7.શેષપદં નાસ્તિ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 278.
----------------------- --------------- ----------
અન્યથાત્વ 1 ન્મતેપ્યાધુનિકેનાર્થજ્ઞાનવતાધ્યાપકેન તદિચ્છાયોચ્ચ 2 રિતસ્ય
વેદસ્યાધુનિક 3 કૃતત્વં સ્યાત્ । યાદૃચ્છિકસંવાદિકુશકાદિવાક્યે ઇચ્છારૂપતાત્પર્યાભાવેપિ શાબ્દપ્રમાદર્શનેન હેતોરપ્રયોજકત્વાચ્ચ ॥
ન ચ તત્રાપીશ્વરેચ્છા કલ્પ્યા । અબાધિતાર્થત્વેન તત્કલ્પનસ્ય શાબ્દબોધાનન્તરભાવિત્વેન તત્રાહેતુત્વાત્ । ઈશ્વરાભાવં નિશ્ચિતવતોપિ મીમાંસકસ્ય શુકાદિવાક્યેન શાબ્દપ્રમાદર્શનાચ્ચ । નાનાર્થાદાવપિ મન્મતે નેચ્છાયાં તાત્પર્યં નિયામકમ્ । કિન્તુ તત્પ્રમિતિવિશેષત્વ 4 રૂપમ્ । ત્વન્મતેપ્યાવશ્યકં પ્રકરણાદિકમેવાર્થવિશેષજ્ઞાપકમસ્તુ ।
પરાભિમતેચ્છાઘટિતતાત્પર્યરૂપસાધ્યે પ્રમાણશબ્દત્વહેતોરપ્રયોજકત્વં ચાચ -- યાદૃચ્છિકેતિ ॥ અબાધિતેતિ ॥ શુકાદિવાક્યં તદર્થપ્રત્યાયનેચ્છયેશ્વરેણોચ્ચરિતં અબાધિતાર્થત્વાદિત્યબાધિતાર્થત્વેન હેતુના તદિચ્છયેશ્વરોચ્ચારિતત્વકલ્પનસ્યેત્યર્થઃ । તત્ર શાબ્દબોધે ઈશ્વરોચ્ચરિતત્વરૂપતાત્પર્યજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વાદિત્યર્થઃ ॥
અપ્રયોજકત્વં પ્રકારાન્તરેણ વ્યનક્તિ -- ઈશ્વરા 5 ભાવમિતિ ॥ યત્તુ તાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય શાબ્દજ્ઞાનનિયમકત્વમુક્તં તત્તથૈવ । પરન્તુ ન ત્વદભિમતતાત્પર્યજ્ઞાનં નિયામકં કિન્ત્વન્યદેવેતિ ભાવેનાહ -- નાનાર્થેતિ ॥ તત્પ્રમિતીતિ ॥ તાત્પર્યઞ્જ્ઞાતં સદિતિ શેષઃ । એતેન યષ્ટીઃ પ્રવેશયેત્યાદૌ લક્ષણા ન સ્યાદિતિ દોષોપિ નેતિ ભાવઃ -- આવશ્યકમિતિ ॥
1.તત્પક્ષે -ક-ખ. 2.ઽચ્ચાઽ ઇતિ સંશોધિતં -ચ-ક-ખ-ગ. 3.કૃત પદં નાસ્તિ - ચ-છ. 4.રૂપપદં નાસ્તિ-મુ-છ-ખ. 5.ન્યત્વમિતિ -અ.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 279.
-------------------- ------------------ ----------
જ્ઞાપકે ચ ધૂમાલોકાદાવિવાનનુગમો ન દોષાય ॥
યદ્વા ત્વન્મતે કાશીમરણશ્રવણાદિજન્યતત્વજ્ઞાનેષ્વિવ પ્રકરણાદિજન્યશાબ્દબોધેષ્વપિ વૈજાત્યં કલ્પ્યતામ્ ॥
એતેન વૈદિકાનિ નિન્દાવાક્યાનિ 1 હાનાભિપ્રાયપૂર્વકાણિ નિન્દાવાક્યત્વાત્ લૌકિકનિન્દાવાક્યવત્ । એવં સ્તુતિવાક્યમપિ પક્ષીકૃત્ય પ્રયોક્તવ્યમિતિ નિરસ્તમ્।
તત્પ્રત્યાયનેચ્છાયોચ્ચરિતત્વસ્યાપિ પ્રકરણાદિનૈવ જ્ઞાતવ્યત્વેન તાત્પર્યજ્ઞાનહેતુતયાપ્યાવશ્યકમિત્યર્થઃ॥
નન્વેવં ક્વિચિલ્લિઙ્ગં ક્વચિત્પ્રકરણમ્ ક્વચિત્સમાખ્યેત્યનનુગમો ઽતો ઽનુગતં પ્રકરણાદિજન્યં તાત્પર્યજ્ઞાનમેવ હેતુરિત્યત આહ --
જ્ઞાપક ચેતિ ॥
નનૂક્તસ્થલે વહ્નિવ્યાપ્યજ્ઞાનત્વેન ધૂમાલોકાજ્ઞાનાનામનુગમો વા ધૂમાદિજ્ઞાપકજન્યાનુમિતૌ વૈજાત્યે 2 ન વાસ્તુ । અન્યથા વ્યતિરેકવ્યભિચારેણાનુમિતિહેતુતૈવ ન સ્યાદિત્યત આહ-- યદ્વેતિ ॥ કાશીમરણેન શ્રવણાદિના ચ જન્યેષુ તત્વજ્ઞાનેષ્વિત્યર્થઃ ॥
ઉદયનાદ્યુક્તમન્યદપિ નિરાહ -- એતેનેતિ ॥"યદશ્રુવશીયતત્ રજતં હિરણ્યમભવત્તસ્માદ્રજતં હિરણ્યમદક્ષિણ્યમશ્રુતં હિ યો બર્હિર્ 3 દદાતિ પુરાસ્ય સંવત્સરાદ્ગૃહે રુદન્તીતિ""યદભિઘારયેદ્રુદ્રાયાસ્યે પશૂન્નિદધ્યાત્"ઇત્યાદીનિ નિન્દાવાક્યાનીત્યર્થઃ --
સ્તુતીતિ"વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ટા દેવતા વાયુમેવ સ્વેન ભાગેનોપધાવતિ"ઇત્યાદિ વાક્યમુપાદેયાભિપ્રાયપૂર્વકં સ્તુતિવાક્યત્વાલ્લોકિકસ્તુતિવાક્યવદિતિ પ્રયોક્તવ્યમિત્યર્થઃ ॥
1.હાન્યપિ -ખ. 2.ત્યંવા-કું. 3.ષિદ-અ. ષુદ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 280.
------------------------ --------------- -----------
અપૌરુષેયત્વેપિ મન્મતે ઈશ્વરાભિપ્રાયપૂર્વકત્વસ્ય મીમાંસકમતેપ્ય 1 નાદૌ સંસારેર્ઽથાભિજ્ઞાધ્યાપકાભિપ્રાયપૂર્વકત્વસ્ય સત્વેન સિદ્ધસાધનાત્ । સ્વતન્ત્રેતિ વિશેષણે ચ ગૌરવાત્ । શુકાદિવાક્યદાભિપ્રાયપૂર્વકત્વાભાવેપિ ગુણદોષ બોધકત્વેનૈવ નિન્દાવાક્યતોપપત્તેશ્ચ ॥
એતદપ્યુક્તં"ગૌરવદોષેણ"ઇતિ । તસ્માત્પૌરુષેયત્વે નાનુમાનં માનમ્ ॥
નાપિ"છન્દાંસિ જજ્ઞિરે"ઇત્યાદિશ્રુત્યાદિકં તસ્ય --
"તદુત્પત્તિવચશ્ચૈવ ભવેદ્વ્યક્તિમપેક્ષ્ય તુ ।
તત્વનિર્ણયટીકોક્તમેવ સમાધિમાહ --અપૌરુષેયત્વેપીતિ ॥ અપ્રયોજકત્વં હેતોરાહ -- શુકાદીતિ ॥ તત્રાપીશ્વરાભિપ્રયકલ્પનાયાં પૂર્વોક્તદોષો જ્ઞેય ઇતિ ભાવઃ ।
શ્રુત્યાદિકમિત્યાદિપદેન"પ્રતિમન્વન્તરમ્"ઇતિ પ્રાગુક્તસ્મૃતિગ્રહઃ -- તસ્યેતિ ॥
શ્રુત્યાદેરિત્યર્થઃ । સ્મૃત્યૈવ વ્યાખ્યાતત્વાદિત્યન્વયઃ --તદુત્પત્તીતિ ॥ શ્રુત્યુત્પત્તિવચશ્ચેત્યર્થઃ । તુર્વિશેષાર્થઃ । આદિકાલીનાં વ્યક્તિં 2 ત્વિતિ । તેન પ્રત્યહમુપાધ્યાયૈર્વ્યજ્યમાનત્વાદુત્પત્તિવ્યવહારપ્રસઙ્ગ ઇતિ નિરસ્તમ્ । અત એવાવાન્તરાભિમાનાનામિત્યસ્માત્પૂર્વાર્ધ એવ --
1.અનાદૌ સંસારે ઇતિ નાસ્તિ -છ-ખ. 2.મિતિ -મુ.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 281.
------------------ ----------------- -----------
અવાન્તરાભિમાનાનાં દેવાનાં વા વ્યપેક્ષયા ॥
નાનિત્યાત્વાત્કુતસ્તેષામનિત્યત્વં સ્થિરાત્મનાં"। ઇત્યા 1 દિસ્મૃત્યૈવાભિવ્યક્તિપરત્વેન સમ્પ્રદાયપ્રવર્તક 2 પરત્વેન ચ વ્યાખ્યાતત્વાત્ । તેનેશ્વરાધીનોત્પત્તિકત્વસ્યૈવોક્ત્યા માનાન્તરેણાર્થમુપલભ્ય રચિચત્વરૂપસ્ય પ્રણીતત્વસ્યાસિદ્ધેશ્ચ । ન હ્યુક્તરીત્યા ક્રમવિશેષણઘટિતો વેદ ઇદાનીમ 3 પ્યસ્મદા 4 દ્યધીનોત્પત્તિક ઇતિ વયમપિ વેદપ્રણેતારઃ ॥
"વેદાનાં સૃષ્ટિવાક્યાનિ ભવેયુર્વ્યક્ત્યપેક્ષયા"।

ઇતિ ગત્યુક્તસદ્ભાવેપિ તદનુદાહૃત્ય સ્થલાન્તરસ્થમેવ તદુત્પત્તીત્યર્ધમુદાહૃતમ્ -- 5 દેવાનાં વેતિ ॥ દેહજન્માપેક્ષયેત્યર્થઃ । મુખ્યાભિમાનિશ્રિયસ્તન્નેત્યતો ઽવાન્તરાભિમાનાનામિતિ । અમુખ્યાભિમાનવતામિત્યર્થઃ -- તેષામિતિ ॥ વેદાનામિત્યર્થઃ -- સ્મૃત્યૈવેતિ ॥ તત્વનિર્ણયોક્તબ્રહ્માણ્ડપુરાણવચનેનૈવેત્યર્થઃ ॥
"અગ્નેરૃગ્વેદો વાયોર્યજુર્વેદઃ"ઇત્યાદિવાક્યગત્યુક્તિપરતયાપિ તદુત્પત્તિવચશ્ચેત્યર્ધસ્યાર્થમુપેત્યાહ -- સમ્પ્રદાયેતિ ॥ ચિરકાલવિરચિતસ્ય વેદસ્ય શિષ્યપ્રવિષ્યેષુ પ્રખ્યાનં હિ સમ્પ્રદાયઃ । તત્કારિત્વેન ચેત્યર્થઃ । શ્રુત્યાદેરન્યથાસિદ્ધિં ચાહ -- તેનેતિ ॥ શ્રુત્યાદિનેત્યર્થઃ । અસ્તુ તાવતૈવ પ્રણીતત્વમિત્યત આહ-- ન હ્યુક્તરીત્યેતિ ॥ ક્રમવિશેષવિશિષ્ટાનાં વર્ણાનામિત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ ॥
1.આદિપદં નાસ્તિ -છ - અભિવ્યક્તિપરત્વેનેતિ નાસ્તિ - છ-ક-ખ. 2.નપ-મુ-ચ-પરેતિ નાસ્તિ -છ-ક-ખ. 3.અપિ ઇતિ
નાસ્તિ -ખ. 4.આદિ પદં ન - છ. 5.દેવાનાં -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 282.
----------------------- ------------- ----------
નનુ યથા વેદાનાદિત્વશ્રુતિર્ન વેદસ્વરૂપાનાદિત્વપરા । બાધાત્ । કિન્ત્વાનુપૂર્વ્યનન્યથાત્વપરા । તન્માત્રેણૈવ શબ્દે ઽનુત્પત્તિવ્યવહારાત્ । તથા તદુત્પત્તિશ્રુતિરપિ તદન્યથાત્વપરેતિ ચેન્મૈવમ્ ।"તત્ક્રમેણૈવ"ઇત્યાદિસ્મૃત્યાનુત્પત્તિશ્રુતેઃ ક્રમાનન્યથાત્વપરત્વે સ્થિતે ઉત્પત્તિશ્રુતેસ્તદવિરોધાય ક્રમોત્પત્તિપરત્વસ્યૈવોચિતત્વાત્ । અન્યથા"ઋગ્વેદ એવાગ્નેરજાયત યજુર્વેદો વાયોઃ સામવેદ આદિત્યાત્"ઇતિ શ્રુત્યાસર્વજ્ઞસ્યાગ્ન્યદેરપિ વેદપ્રણેતૃત્વં સ્યાત્ । ન ચૈકસ્મિન્વાક્યે ઽનેકેષાં સ્વતન્ત્રપ્રણેતૃત્વં યુક્તમ્ । યુક્તં તુ સમ્પ્રદાયપ્રવર્તકકત્વમ્ ॥ એતદપ્યુક્તં"ગૌરવદોષેણ"ઇતિ ॥
છન્દાંસીત્યાદિશ્રુત્યાદેઃ ક્રમોત્પત્તિપરત્વેનાન્યથાસિદ્ધિરયુક્તેતિ ભાવેન શઙ્ક્યતે -- નન્વિતિ ॥ શ્રુતિરિતિ ॥"અનાદિ નિત્યા સા તચ્ચ"ઇત્યાદિપૂર્વોક્તશ્રુતિરિત્યર્થઃ -- બાધાદિતિ ॥ ક્રમસ્ય કૃતકત્વાદિતિ ભાવઃ -- અન્યથાત્વેતિ --
"વેદાસ્તે નિત્યવિન્નત્વાચ્છૃતયશ્ચાખિલૈઃ શ્રુતેઃ ।
આમ્નાયો ઽનન્યથાપાઠાદિશબુદ્ધિસ્થિતાઃ સદા"॥
ઇતિ માહાવારાહસ્મૃતેરિતિ ભાવઃ -સ્મૃત્યેતિ ॥ પ્રાગુક્તયેત્યર્થઃ -- અન્યથેતિ ॥ ક્રમોત્પત્તિપરત્વમનુપેત્ય તદન્યથાત્વપરત્વોક્તાવિત્યર્થઃ । અસ્ત્વિત્યત આહ --નચેતિ ॥ એતદપીતિ ॥ એકસ્મિન્વાક્યે અનેકેષાં સ્વતન્ત્રપ્રણેતૃત્વં ન યુક્તમિત્યેતદિત્યર્થઃ -- ગૌરવેતિ ॥ અનેકસ્વતન્ત્રપ્રણેતૃકત્વકલ્પનાખ્યગૌરવદોષેણેત્યર્થઃ ॥
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 283.
--------------------- --------------- ----------
યદ્યપ્યૃષ્યાદયોપિ કેષુચિત્પુરુષેષ્વચિરાવિતસ્ય વેદૈકદેશસ્ય કમ્પ્રદાયપ્રવર્તકાઃ । તથાપિ નેશ્વરવત્સર્વપુરુષેષ્વપિ પ્રલયે ચિર 1 તદવિરતસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વેદસ્ય પ્રવર્તકા ઇતિ ન તેષુ વેદહેતુત્વવ્યવહારઃ । ઈશ્વરોપિ હ્યસ્મન્મતે --
"યો બ્રહ્માણં વિદધાતિ પૂર્વં યો વેદાં શ્ચ પ્રહિણોતિ તસ્મૈ"॥
ઇત્યાદિશ્રુત્યા વેદસ્મપ્રદાયપ્રવર્તકત્વાન્મહોપાધ્યાય એવ । તસ્માદ્વેદાનાં પૌરુષેયત્વરૂપં સાદિત્મયુક્તમ્ ॥
અનિત્યત્વં ત્વત્યન્તાયુક્તમ્ । તથાહિ । ક્રમ 2 વિશેષવિશિષ્ટા વર્ણા એવ વે 3 દાઃ । ક્રમશ્ચ બુદ્ધિનિમિત્તક એવ ।
સમ્પ્રદાયપ્રવર્તકત્વસ્ય વેદહેતુત્વવ્યવહારે વ્યભિચારમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- યદ્યપીત્યાદિના ॥ છન્દાંસિ જજ્ઞિરે તસ્માદિત્યાદેઃ સમ્પ્રદાયપ્રવર્તકત્વેન ગત્યુક્તિરયુક્તા હેતેરસિદ્ધેરિત્યત આહ -- ઈશ્વરોપિ હીતિ ॥ પૌરુષેયત્વેતિ ॥ સ્વતન્ત્રપુરુષપ્રણીતત્વરૂપમિત્યર્થઃ ॥
યત્તુ --
"પ્રમાયાઃ પરતન્ત્રત્વાત્સર્ગપ્રલયસમ્ભવાત્"॥
ઇત્યાદિના કુસુમાઞ્જલૌ પ્રલયે વેદાનામુત્સન્નત્વમુક્તમ્ । તદપ્યયુક્તમિત્યાહ - અનિત્યત્વં ત્વિતિ ॥ વેદાનામિત્યનુષઙ્ગઃ । ક્રમસ્યોક્તદિશા કથં ચિત્પુરુષાધીનજન્મવત્વેન કૃતકત્વસમ્ભવે પ્યાનુપૂર્વ્યુચ્છેદસ્તુ ન યુક્ત એવેતિ તુ શબ્દાર્થઃ -- ઇત્યુક્તમિતિ ॥
1.તરેતિ નાસ્તિ -છ-ખ-ગ. 2.વિશેષણં નાસ્તિ -છ-ક-ખ-ગ. 3.દઃ - છ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 284.
----------------------- ------------- -----------
ન તુ સ્વત ઇત્યક્તમ્ । તતશ્ચ સર્વેષાં સર્વથા વર્ણવિષયવિવક્ષિતક્રમોપાધિભૂતબુધ્યુપરમ એવ વેદે 1 વિનાશો વક્તવ્યઃ । ન તુ
ઘટાદીનામિવાપરઃ । ન ચેશ્વરસ્ય તથાવિધબુધ્યુપરમો યુજ્યતે । તસ્ય સર્વદા 2 સર્વજ્ઞત્વાત્ ।
અપૌરુષેયત્વાનુમાનવાદ્રે ઉક્તમિત્યર્થઃ- અપર ઇતિ॥ સ્વરૂપધ્વંસલક્ષણ ઇત્યર્થઃ ॥
તર્હિ પુરાણા 3 નાપિ નિત્યત્વં સ્યાત્ । ઈશ્વરબુદ્ધિનિમિત્તકત્વસ્ય કદાપ્યનાશાદિત્યતો ઽસ્ત્યેવૈવં રુપં નિત્યત્વમ્ । કિન્તુ ક્રમવ્યત્યાસોપિ તત્રેત્યનિત્યત્વમિતિ ભાવેન તત્વનિર્ણયોક્તમેવાહ -- પુરાણાદીનામિતિ ॥
"પુરાણાનિ તદર્થાનિ સર્ગે સર્ગે ઽન્યથૈવ તુ ।
ક્રિયન્તે ઽતસ્તનિત્યાપિ તદર્થાઃ પૂર્વસર્ગવત્"॥
ઇતિ બ્રહ્માણ્ડપુરાણોક્તેરિતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવં વેદપુરાણયોરીશ્વરબુદ્ધિનિમિત્તકત્વેન નિત્યત્વે પુરાણાનામપ્યન્યથારજનં નિષ્ફલમિતિ ચેન્ન"ભગવત્પ્રવૃત્તેઃ સર્વત્ર 4 સ્વપ્રયોજનહીનત્વસ્ય"ન પ્રયોજનવત્વાત્"ઇતિ સૂત્રકૃતૈવોક્તેઃ પરપ્રયોજનાનામતિસૂક્ષ્માણામુત્પેક્ષિતુમશક્યત્વાત્"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકાસુધાયોરેવ વ્યક્તત્વાત્ ॥
1.દવિ -ચ-છ. 2.સર્વદા ઇતિ નાસ્તિ -છ. સદા -ખ.ગ. 3.દીના-કુ. 4.ઽસ્વઽ ઇતિ ન - કું.
વેદ-પૌત્વાનુ-દિઙ્ગઃ) વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ પુ - 285.
-------------------- ------------------ ----------
પુરાણાદિનામપ્યન્યથારચનમેવાનિત્યત્વમિ 1 તિ વિધિપ્રત્યયસ્ય લોકવદ્વેદેપ્યાપ્તાભિપ્રયવાચકત્વાત્ । વૈદિકવિધિપ્રત્યયેનૈવ 2 વેદસ્ય પૌરુષેયત્વમતિ તુ વિધિવાદે નિ 3 રસિષ્યતે ॥
4 પૌરુષેયત્વાનુમાનાદિભઙ્ગઃ

નન્વેવમપિ"વિધિર્નિયોગઃ પ્રેરણેત્યનર્થાન્તરમ્ । સ ચ પ્રેરકપુરુષધર્મઃ । 5 અતો વૈદિકાનાં વિધ્યુદ્દેશાનાં લૌકિકવત્સ્વતન્ત્રવક્તૃકત્વમેવોચિતમ્ । યસ્તુ પૌરુષેયત્વં નોપૈતિ તં પ્રતિ વિધિરેવ । ગર્ભ ઇવ શ્રુતિકુમાર્યાઃ પુંયોગ 6 પ્રમાણમ્"ઇતિ વિધિવાદ્ મણિકૃદુક્તેઃ ।"આપ્તાભિપ્રાયો વિધ્યર્થઃ"ઇત્યુદયનોક્તેશ્ચ ।
"નિત્યા વેદાઃસમસ્તાશ્ચ"
ઇતિ સ્મૃત્યક્ત્યા નિરસ્તત્વેપિ વિશિષ્ય ન નિરસ્તમિત્યાશઙ્કામનૂદ્ય
નિરાસસ્થલમાહ -- વિધીતિ ॥ 7 વિધિવેદસ્યેતિ ॥ વિધિભાગરૂપ 8 વેદસ્યેત્યર્થઃ -- વિધિવાદ ઇતિ ॥ દ્વિતીયપરિચ્છેદે ॥
9 પૌરુષેયત્વાનુમાના 10 દિભઙ્ગઃ

1.ઽઇતિઽ ઇતિ નાસ્તિ -કું. 2.ઽવિધિઽ ઇત્યધિકં વર્તતે -ગ-કું. 3.રાકરિષ્યતે-ગ. 4.ઽવેદઽ ઇત્યધિકમસ્તિ -કું-ગ. ઇતિપૌ-ચ-છ. 5.આપ્તવૈદિકાનાં વિધ્યુદ્ધેશાલૌકિકવત્ -સ્વતં ઇત્યસ્તિ -અ. 6.ગે-અ. 7.વિધિપદં નાસ્તિ -મુ. 8.વેદપદં નાસ્તિ -અ. 9.વેદપદમધિકં - કું. 10. આદિપદં નાસ્તિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 286.
------------------------- -------------- ----------
નનુ યદુક્તમીશ્વરસ્ય સાર્વજ્ઞ્યાદિકમપ્રામાણિકમેવ બહુ કલ્પ્યમિતિ તન્ન । તસ્ય ધર્મિગ્રાહક 1 માનસિદ્ધત્વાત્ ॥
તથાહિ । અદૃષ્ટાદ્વારકસ્વોપાદાનાગોચરજન્ય કૃતિજન્યભિન્નાનિ સમવેતાનિ જન્યાનિ,
શાસ્ત્રયોનિત્વાદિતિ બ્રહ્મસૂત્રાભિમતમીશ્વરસ્યાનાનુમાનિકત્વં સાધયિતુમાહ -- યદુક્તમિતિ ॥ વેદાપૌરુષેયત્વાનુમાનોક્તપ્રસ્તાવ ઇત્યર્થઃ -- તસ્યેતિ ॥ સાર્વજ્ઞ્યાદેરીશ્વરધર્મિગ્રાહકમાનેન સિદ્ધેરિત્યર્થઃ ॥ તેન સાર્વજ્ઞ્યમાત્રસિદ્ધાવપિ તેનૈવ વિપ્રલમ્ભવસિદ્ધેરગ્રે
વ્યક્તત્વાદેવ મુક્તિરિતિ જ્ઞેયમ્ । તત્ર કુસુમાઞ્જલૌ પઞ્જમે પરિચ્છેદે --
"કાર્યાયોજનધૃત્યાદેઃ પદત્પ્રત્યયતઃ શ્રૂયતે ।
વાક્યાત્સઙ્ખ્યાવિશેષાચ્ચ સાધ્યો વિશ્વકૃદવ્યયઃ"॥
ઇતીશ્વરે ધર્મિણ્યનેકમાનાન્યુક્તાનિ । તત્ર કાર્યત્વરૂપં માનમેકં મણૌ પ્રપઞ્ચિતમ્ । તત્તાવદનુવદતિ-- અદૃષ્ટેતિ । અત્ર જન્યાનીત્યન્તં પક્ષઃ । સ્વજન્યેત્યાદીનિ ત્રીણિ સાધ્યાનીતિ વિવેકઃ । પક્ષે સ્વપદં જન્યેતિ નિર્દિષ્ટવસ્તુપરમ્ । અદૃષ્ટાદ્વારિકા યા સ્વોપાદાનગોચરા સાક્ષાદેવ સ્વોપાદાનગોચરા યા જન્યા કૃતિઃ તજ્જન્યાનિ ઘટાદીનિ તદ્ભિન્નાનિ સમવાયવૃત્યા સ્થિતાનિ પૃથિવ્યાદીનીત્યર્થઃ ॥
અત્ર મણૌ"અદૃષ્ટાદ્વારકોપાદાનગોચરજન્યકૃત્યજન્યાની"ત્યુક્તાવપિ યથાશ્રુત
ઉપાદાનપદસ્ય યત્કિઞ્ચિદુપદાનપરત્વે રૂપાદ્યુપાદાનમૃદઙ્ગોચરાસ્મદાદીકૃતિજન્યાનાં શબ્દાદીનાં પક્ષતાનાપત્તેઃ ક્ષિત્યાદ્યુપાદાનપરત્વે તદ્ગોચરજન્યકૃત્યપ્રસિધ્યા તદજન્યત્વાપ્રસિદ્ધેસ્તદીયવ્યાખ્યાનસૂક્તપરિષ્કારપૂર્વકોયં સ્વેત્યનુવાદઃ ।
1. પ્રમા - મુ - ચ.
ઈશ્વરસ્યાનુમાનકત્વભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 287.
------------------------- ---------- -----------
સમવેતપદસ્થાને ભાવપદં વા પ્રયોજ્યમ્ । સ્વજન્યાદૃષ્ટપ્રાગભાવવ્યાપ્યપ્રાગભાવપ્રતિયોગિભિન્નોપાદાનગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમજ્જન્યાનિ 1 વા ।
તથા જન્યકૃત્યજન્યત્વં હિ જન્યકૃતિજન્યાન્યત્વમિતિ મણાવેવોત્તરત્રોક્તેર્જન્યકૃતિજન્ય 2 ભિન્નેત્યપ્યનુવાદ ઇત્યદોષઃ ॥
ભાવેતિ ॥ સમવેતાનિ જન્યાનીત્યત્ર ભાવકર્યાણીતિ વા પ્રયોજ્યમિત્યર્થઃ। અદૃષ્ટપ્રાગભાવ 3 વ્યાપ્ય પ્રાગભાવપ્રતિયોગીતિ સાધ્યાંશસ્ય પરિષ્કારપૂર્વકમનુવાદઃ -- સ્વજન્યેત્યાદિ ॥ સ્વપદેનોપાદાનગોચરજ્ઞાનાદિકમુચ્યતે । સ્વજન્યં યદદૃષ્ટં તત્પ્રાગભવ્યાપ્યો યઃ પ્રાગભાવઃ અદૃષ્ટકારણીભૂતજ્ઞાનાદિપ્રાગભાવઃ તત્પ્રતિયોગિ ચ યત્કિઞ્ચિદુપાદાનભૂતહવિરાદિગોચરજ્ઞાનાદિ તદ્ભિન્નાઃ સ્વજન્યાદૃષ્ટજનકભિન્ના ઇતિ ફલિતાર્થઃ । યા ઉપાદાનગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતયઃ તદ્વતા જન્યાનીત્યર્થઃ । અત્રાપરોક્ષજ્ઞાનપદં પરોક્ષાન્યજ્ઞાનાર્થકં ન ત્વપરોક્ષત્વજાત્યાક્રાન્તજ્ઞાનપરમિત્યગ્રે વ્યક્તમ્ ॥
સ્વજનકેતિ ॥ સ્વસ્ય કાર્યસ્ય જનકં યદદૃષ્ટં તત ઉત્તરાપક્ષધરોક્તદિશાદૃષ્ટાધિકરણક્ષણોત્તરક્ષણવર્તિન્યઃ ન તુ તદુત્તરક્ષણોત્પત્તિમત્યઃ । તેન ન બાધઃ શઙ્ક્યઃ । તાદૃશ્ય ઉપાદાનગોચરપરોક્ષાન્યજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતયસ્તદ્વતા જન્યાનીત્યર્થઃ । ઈશ્વરજ્ઞાનાદેર્નિત્યતયા ક્ષિત્યાદિકાર્યજનકાદૃષ્ટોત્તરત્વાત્ કુલાલજ્ઞાનાદેરપિ ઘટાદિજનકાદૃષ્ટોત્તરત્વાદિતિ ન દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ । અપરોક્ષેતિ બહુવ્રીહિઃ ।
1.વા ઇતિ નાસ્તિ -ગ. 2.ત્વં નેત્ય-અ. 3.પ્રારમ્ભોવા વ્યાપ્યપ્રમિતિ યોગીતિ સાધ્યાંશ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 288.
----------------------- ------------- --------------
અપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાપ્રયત્નવિષયીભવદુપાદાનાનિ વા । સમવેતત્વે સતિ પ્રાગભાવપતિયોગિત્વાત્ ભાવકાર્યત્વાદ્વા । ઘટવત્ ॥
અત્ર પક્ષે જન્યાનીતત્યેવોક્તેઃ ધ્વંસસ્યાપિ પક્ષત્વેનાંશે બાધઃ સ્યાત્ । તસ્યોપાદાનાભાવાત્ । તન્નિવૃત્યર્થં સમવેતાનીતિ ॥ તાવત્યુક્તે ઘટાદેરપિ પક્ષત્વેનાંશે સિદ્ધસાધનં સ્યાત્ । તન્નિવૃત્યર્થં જન્યભિન્નાનીતિ -- તાવત્યુક્તે ઽઙ્કુરાદેરપિ જન્યત્વાદાશ્રયાસિદ્ધિઃ । તન્નિવ્યત્યર્થં જન્યકૃતીતિ ॥
પરોક્ષાન્યજ્ઞાનચિકાર્ષાપ્રયત્નવિષયોપાદાનસમવેતાનીત્યર્થઃ । ચ્વ્યર્થલડર્થૌ તુ ન વિવક્ષિતૌ જ્ઞેયૌ । ઘટવદિતિ ॥ સ્વપદસ્ય સમભિવ્યાહૃતપરત્વાત્તત્ર સાધ્યહેતુસત્વં વ્યક્તમિતિ ભાવઃ ॥
હેત્વોર્ધ્વંસે ગગનપિરમાણાદૌ ચ વ્યભિચારવારકં વિશેષણદ્વયં વિશેષ્યદ્વયં ચેતિ વ્યક્તમિત્યુપેત્ય પક્ષસાધ્યગતપદકૃત્યાનિ દૂષણોક્તિ સૌકર્યાય તદીયવ્યાખ્યાનાદ્યુક્તાનિ વ્યનક્તિ -- અત્રેતિ ॥ પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ । અંશે બાધ ઇત્યુક્તં તદ્ગોચરજ્ઞાનાદિજન્યત્વં વ્યનક્તિ -- તસ્યોપાદાનાભાવાદિતિ ॥ યેન તદ્ગોચરજ્ઞાનાદિજન્યત્વં સ્યાદિતિ ભાવઃ -- અંશે સિદ્ધસાધનમિતિ ॥ અદૃષ્ટજનકભિન્નોપાદાનગોચરકુલાલાદિનિષ્ઠજ્ઞાનાદિજન્યત્વાત્ સ્વજનકાદૃષ્ટોત્તરત્વાત્ કુલાલજ્ઞાનચિકીર્ષાદેરિતિ ભાવઃ ॥
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 289.
---------------------- ------------ ------------
ન ચાનીશ્વરવાદિનં પ્રતિ વ્યાવર્ત્યાભાવેન જન્યપદં વ્યર્થમ્ । તન્મતે પ્રમેયો ઘટ ઇતિ વત્તદુપરક્તબુદ્ધેરુદ્દેશ્યત્વાત્ । ઉભયસિદ્ધપ્રયોજનવત્વં તન્ત્રમ્ । ન 1 ત્વેકસ્યૈવપ્રયોજનસ્યોભયસિદ્ધિઃ । તાવત્યુક્તે શબ્દફત્કારાદેઃ પક્ષતા ન સ્યાત્ ।
તસ્ય શબ્દાદિ । નિમિત્તભૂતમૃદઙ્ગતાલ્વાદિગોચરાસ્મદાદિ 2 નિષ્ઠજન્યકૃતિજન્યત્વાત્ । તદર્થં સ્વોપાદાનગોચરેતિ ॥ તજ્જનકાસ્મદાદિ । નિષ્ઠકૃતેર્નિમિત્ત 3 ભૂતમૃદઙ્ગાદિગોચરત્વેપ્યુપાદાનીભૂતકાશાદિગોચરત્વાભાવાત્ ।
તાવત્યુક્તે કાલીરૂપાદેઃ પક્ષતા ન સ્યાત્ ।
મણ્યુક્તમેવાહ -- તન્મત ઇતિ ॥ તદુપરક્તેતિ ॥ તદ્વિષયકેત્યર્થઃ । પક્ષધરાદ્યુક્તમાહ -- ઉભયસિદ્ધેતિ ॥ ન્યાયમતે જન્યમાત્રસ્યેશ્વરકૃતિજન્યતયાઽશ્રયાસિદ્ધિવારણરૂપપ્રયોજનવત્વં અનીશ્વરમતે ચ ઉદ્દેશ્યસિદ્ધ્યાદિરૂપપ્રયોજનવત્વમિત્યુભયસિદ્ધપ્રયોજનવત્વમિત્યર્થઃ ॥
એવં ચ શબ્દફૂત્કારાદીનાં પક્ષતૈવેતિ મણ્યુક્તં હૃદિ કૃત્વાહ -- તાવત્યુક્ત ઇતિ ॥ જન્યકૃતીત્યાદાવેવોક્ત ઇત્યર્થઃ । ફૂત્કારો મુખવાયુવિશેષઃ । ન સ્યાદિત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- તસ્યેતિ ॥ તદર્થમિતિ ॥ શબ્દાદેઃ પક્ષતાસિદ્ધ્યર્થમિત્યર્થઃ । તાં વ્યનક્તિ -- તજ્જનકેતિ ॥ મૃદઙ્ગઃ શબ્દસ્ય નિમિત્તં તાલ્વાદિ ચ ફૂત્કારાદેઃ ॥ પક્ષધરાદ્યક્તમાહ - કાલીતિ ॥ કાલી નામ કાચિત્તપસ્વિનીતપસા સ્વશરીરે ગૌરં રૂપમુત્પાદિતવતીતિ તદ્રૂપાદેરિત્યર્થઃ -- તસ્યેતિ ॥
1.ચૈ-છ. । એતાવન્નાસ્તિ -છ. 2.કૃતેર્નિમિત્તીભૂતેત્યાદિવર્તતે -ખ. 3.ત્તી -છ-ક-ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 290.
---------------------- --------- ------------

તસ્ય સ્વોપાદાનભૂતશરીરગોચરરતયોક્તરૂપકૃતિજન્યત્વેન તદ્ભિન્નત્વાભાવાત્ । ભાષ્યં ચ તસ્ય પક્ષતયા । અન્યથા પક્ષાતિરિક્તે તત્ર સાધ્યસન્દેહેન સન્દિગ્ધાનૈકાન્તિકતાપત્તેઃ । તદર્થમદૃષ્ટાદ્વારેકેતિ । કાલીકૃતિસ્ત્વદૃષ્ટદ્વારૈવ રૂપજનિકેતિ ન દોષઃ ॥
સાધ્યે યદ્યપિ જ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતીનાં મધ્યે એકૈકોક્તાવપીશ્વરસિદ્ધિઃ । તથાપિ યાવદભિમતવિશેષણ 1 ગુણવત્વસિદ્ધ્યર્થં ત્રિતયોક્તિઃ । સાધ્યવિશેષણાનામુદ્દેશ્યસિદ્ધિપ્રયોજકત્વાત્ ॥
અપરોક્ષપદન્તૂપાદાનજ્ઞાનસ્યાપરોક્ષત્વેનૈવ હેતુત્વાવ્દ્યાપકાતસિદ્ધ્યર્થમ્ । સાક્ષાત્કારપદં તુ નોપાત્તમ્ । પ્રાભાકરં પ્રતિ સાક્ષા 2 ત્વજાતેરસિદ્ધેઃ ।
અપરોક્ષપદેન તુ પરોક્ષાન્યજ્ઞાનસ્ય વિવક્ષિતત્વાદદોષઃ ।
કાલીશરીરોત્પન્નગૌરરૂપસ્યેત્યર્થઃ -- સન્દિગ્ધેતિ ॥ પ્રચીનમતેનેદં દૂષણં 3 બોધ્યમ્ । મણિકૃન્મતે ઉક્તરૂપસન્દિગ્ધાનૈકાન્ત્યં ન
દોષાયેત્યગ્રે વ્યક્તત્વાત્ -- યાવદિતિ ॥ યાવન્તો ઽભિમતા વિશેષણગુણાસ્તદ્વત્વસિદ્ધ્યર્થમિત્યર્થઃ -- વ્યાપકતેતિ ॥ ગગનપરમાણ્વાદિજ્ઞાનસ્ય શબ્દાદિકં પ્રત્યુપાદનત્વેપિ ચીકાર્ષાકૃતિદ્વારા શબ્દાદ્યહેતુત્વાદ્ભાવકાર્યત્વાદિરૂપહેતુવ્યાપકત્વસિદ્ધ્યર્થમપરોક્ષપદોપાદાનમિત્યર્થઃ । પક્ષધરોક્તમાહ -- સાક્ષાત્કારેતિ ॥ અસિદ્ધેરિતિ ॥ ગુણગતજાતેરનઙ્ગીકારાત્ । ઇન્દ્રિયજન્યજ્ઞાનનપરત્વં તુ ન શઙ્કાર્હમ્ । બાધાપાતાદિતિ ભાવઃ-- ભાષ્યેતિ ॥
1.ણસિ-ક-ખ. 2.ત્કારત્વજા -છ. 3.ધ્યેયં-અ.
ઈસ્ય-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 291.
-------------------- ----------- ----------
ઉપાદાનગોચરપદં તુ ભાષ્યકારાદ્યુક્તધ્વંસવ્યાવૃત્તસકર્ 1 તૃકત્વસિદ્ધ્યર્થમ્ । તાવત્યુક્તે સિદ્ધસાધનમ્ । અઙ્કુરાદેરપિ સ્વજનકાદૃષ્ટજનકયત્કિઞ્ચિદુપાદાનભૂતહવિરાદિગોચરજ્ઞાનાદિમદસ્મદાદિજન્યત્વાત્ । તદર્થમદૃષ્ટેત્યાદિભિન્નાન્તં જ્ઞાનાદિવિશેષણમ્ । એવં ચ ન સિદ્ધસાધનમ્ । કાચરણપ્રાગભાવસ્ય કાર્યપ્રાગભાવં પ્રતિ વ્યાપ્યત્વેનાસ્મદાદિનિષ્ઠાદૃષ્ટજનકજ્ઞાનાદિપ્રાગભાવસ્ય સ્વજન્યાદૃષ્ટપ્રાગભાવં પ્રતિ વ્યાપ્યત્વેન તદ્ભિન્નત્વાભાવાત્ ॥
ન ચૈવં કપાલા 2 દિરૂપોપાદાનગોચરમદૃષ્ટપ્રાગભાવવ્યાપ્યપ્રાગભાવપ્રતિયોગિભિન્નં ચ યજ્જ્ઞાનાદિ તદ્વતાસ્મદાદિનાર્થાન્તરમ્ । જ્ઞાનેચ્છાકૃતીનાં સ્વવિષયસમવેતકાર્યં પ્રત્યેવ જનકત્વેન કપાલાદિ ગોચરજ્ઞાનાદેઃ ક્ષિત્યાદ્યજનકત્વેન બાધાત્ ॥
ગૌતમસૂત્રભાષ્યકારતટ્ટીકાકારોક્તેરિત્યર્થઃ-- અઙ્કુરાદેરિતિ ॥ સર્વસ્યાપિ જીવોપભોગ્યતયા તત્તદદૃષ્ટાર્જિતત્વેન યદઙ્કુરાદિકં યજ્જીવાદૃષ્ટજન્યં તદદૃષ્ટં
તાવદ્યજ્ઞાદિ 3 સત્કાર્મજન્યમ્ । તાદૃશાદૃષ્ટજનકં સ્વગતરૂપાદ્યુપાદાનભૂતહિવિરાદિગોચરં યજ્જ્ઞાનાદિ તદ્વદસ્મદાદિજીવન્યત્વાદિત્યર્થઃ -- તદર્થમિતિ ॥ સિદ્ધસાધનતાનિવૃત્યર્થમિત્યર્થઃ -- વ્યાપ્યત્વેનેતિ ॥ યદા જ્ઞાનાદિપ્રાગભાવસ્તદા તજ્જન્યાદૃષ્ટપ્રાગભાવ ઇતિ સંભવાદિતિ ભાવઃ -- વક્રોક્તિરિતિ ॥
1.સકાર્યકત્વ -ક. 2.આદિપદં નાસ્તિ - ચ. 3.સકલ -કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 292.
------------------------- ----------- ----------
અત્ર યદ્યપ્યદૃષ્ટજનકભિન્નેત્યુક્તેપ્યસ્મદાદિભિર્ન સિદ્ધસાધનમ્ । તથાપીશ્વરજ્ઞાનાદેરપ્યદૃષ્ટજનકત્વાદ્બાધઃ । સ માભૂદિતિ વક્રોક્તિઃ । એવં ચ ન બાધઃ । ઈશ્વરજ્ઞાનાદેરનાદિત્વેન પ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વસ્યૈ 1 વાભાવેન તત્પ્રતિયોગિભિન્નત્વાત્ । તાવત્યુક્તે દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યમ્ । કુલાલનિષ્ઠસ્ય ઘટજનકજ્ઞાનાદિપ્રાગભાવસ્ય તન્નિષ્ઠવિહિતાદિક્રિયાન્તરો 2 ત્પત્સ્યમાનાદૃષ્ટપ્રાગભાવં પ્રતિ વ્યાપ્યત્વાત્ । તદર્થં સ્વજન્યત્વેનાદૃષ્ટં વિશેષિતમ્ । એવં ચ સાધ્યવૈકલ્યમ્ । ઉત્પત્સ્યમાનાદૃષ્ટસ્ય ઘટોપાદાનાદિવિષયકજ્ઞાનાદિજન્યત્વાભાવાત્ ।
અદૃષ્ટજનકભિન્નેત્યર્થ એવાદૃષ્ટપ્રાગભાવપ્રતિયોગિભિન્નેત્યુક્તિરિત્યર્થઃ -- જ્ઞાનાદીતિ ॥ ઘટાદ્યુપાદાનકપાલાદિગોચરજ્ઞાનાદીત્યર્થઃ -- તન્નિષ્ઠેતિ ॥ કુલાલિનિષ્ઠેત્યર્થઃ । વિહિતાદીતિ ॥ નિષિદ્ધા 3 કરણમાદિપદાર્થઃ -- ક્રિયાન્તરેતિ ॥ કપાલાદિક્રિયાતો ઽન્યક્રિયેત્યર્થઃ ॥
સ્વજન્યત્વનાદૃષ્ટં વિશેષિતમિતિ ॥ યદ્યપિ પક્ષધરાદાવદૃષ્ટપદં સ્વજનકાદૃષ્ચટપરં સ્વપદં ચ સમભિવ્યાહૃતપક્ષદૃષ્ટાન્તરૂપકાર્યપરમિત્યુક્તં તથાપિ તસ્મિન્પદાર્થઃ ક્વચિદૃષ્ટાન્ત ઇત્યનનુગમઃ ॥
ન ચાત્ર ગ્રન્ધકૃદભિમતસામાન્યવ્યાપ્તાવનનુગમો ન દોષાયેતિ રુચિદત્તોક્તં યુક્તમ્ । યત્તદ્ભ્યાં સામાન્યવ્યાપ્તિર્નાનુમાનભઙ્ગમિત્યર્થાપત્તૌ ગ્રન્થકૃતૈવ નિરાસાત્ ।
1.એવકારો નાસ્તિ - મુ-ચ. 2.રાદિનો-ચ-છ-ગ. 3.દ્વક-અ.
ઈસ્ય-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 293.
--------------------- ----------- ----------
દ્વિતીયસાધ્યે ઽસ્મદાદિભિઃ સિદ્ધસાધનવારણાય સ્વજનકાદૃષ્ટોત્તરેતિ । તૃતીયે ચ વિષયીભવદિતિ વિશેષણમ્ ॥
અત્ર ચ ભાષ્યાદૌ સકર્તૃકત્વનિરુક્તાવુપાદાનપદપ્રક્ષેપાદ્ધ્વંસવ્યાવૃત્તસકર્તૃકત્વસિદ્ધ્યર્થં પક્ષસાધ્યહેતુષુ સમવેતોપાદાભાવપદાનિ 1 પ્રયુક્તાનિ ॥
તથા કુલાલકૃતેર્ઘટજનકાદૃષ્ટસમાનજાતીયાગામ્યદૃષ્ટપ્રાગભાવવ્યાપ્યપ્રાગભાવપ્રતિયોગગિત્વેનોક્તદોષતાદવસ્થ્યાત્ । તદર્થં ઠક્કુરોક્તદિશા જનકત્વં ફલોપધાનરૂપં વિવિક્ષિણીયમિતિ ક્લેશ ઇત્યુત્તરસાધ્યાસાઙ્કર્યાય ચ સ્વજન્યેત્યેવ વિવિક્ષણીયમિતિ ભાવઃ -- સિદ્ધસાધનેતિ ॥ તત્ર સ્વપદસ્ય સમભિવ્યાહૃતપક્ષદૃષ્ટાન્તપરત્વાત્ અસ્મદાદિજીવકૃતેઃ ક્ષિત્યાદિજનકત્વેપ્યદૃષ્ટદ્વારૈવ ન સાક્ષાદિતિ ક્ષિત્યાદિજનકાદૃષ્ટપૂર્વભાવિતયા તદુત્તરભાવિત્વાભાવાન્ન સિદ્ધસાધનમિતિ ભાવઃ । ઠક્કુરાદૌ તુ કાલીરૂપાદાવંશતઃ
સિદ્ધનાધનવારણાય -- સ્વજનકાદૃષ્ટોત્તરેતિ વિસેષણમિત્યુક્તમ્ -- તૃતીયે ચેતિ ॥ સિદ્ધસાધનવારણાયેત્યનુષઙ્ગઃ । ઇતિ વિશેષણમિતિ ॥ તસ્ય જ્ઞાનાદિવિષયોપાદાનસમવેતાનીત્યર્થત્વેન ક્ષિત્યાદોરસ્મદાદિજ્ઞાનાદિવિષયસમવેતત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
પ્રાગુક્તપ્રયોગે ધ્વંસસ્ય સકર્તૃકત્વાનાપત્યા સકલજગાન્નિર્માતૃકર્તૃસિદ્ધિર્ન સ્યાદિત્યતો યદ્વેત્યાદિના મણાવુક્તં પક્ષાન્તરં તત્પૂર્વોક્તપક્ષતાત્પર્યવિવિરણપૂર્વમનુવદતિ -- અત્ર ચેત્યાદિના ॥ માત્રેણેતિ ॥ ઉપાદાનાદિઘટિતત્વેન વિનેતિ માત્રપદાર્થઃ -- પક્ષાદાવિતિ ॥
1. પ્રયુક્તપદં નાસ્તિ - ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 194.
------------------------- --------------- ---------
યદા તુ ધ્વંસસાધારમસકર્તૃકત્વમાત્રેણેશ્વર 1 સિદ્ધેસ્તન્મ્ત્રં સિષાધયિષિતં તદા પક્ષાદૌ સમવેતાદિપદાન્યનપરેક્ષિતાન્યેવ । 2 અસ્મિંશ્ચ પક્ષે અસ્મદાદિનિષ્ઠઘટાદિજનકકૃતિધ્વંસસ્ય 3 નિરુક્તરુપકૃતિજન્યત્વેન તદ્ભિન્નત્વાભાવાત્તસ્ય પક્ષતા ન સ્યાત્ । તદર્થં 3 કૃતિપદસ્થાને સવિષય 4 ત્રિતયેતિ વાચ્યમ્ ॥

એવં ચ કૃતિધ્વંસસ્ય પ્રતિયોગિભૂતયા કૃત્યાવિરોધિગુણભૂતેનોત્તરજ્ઞાનેન ચ જન્યત્વેપિ ચિકીર્ષાજન્યત્વાભાવાત્ । ચિકાર્ષાધ્વંસસ્ય ચોક્તરીત્યા ચિકીર્ષાકૃતિજન્યત્વેપિ જ્ઞાનજન્યત્વાભાવાત્તયોરપિ પક્ષતાસિદ્ધઃ ॥
પક્ષસાધ્યહેતુષુ સમવેતાપાદાનભાવપદાન્યનપેક્ષિતાનીત્યર્થઃ ।"નન્વદૃષ્ટાદ્વારજન્યકૃતિજન્યભિન્નાનિ જન્યાનીત્યેવ પક્ષનિર્દેશે સતિ ઘઠજનકકૃતિધ્વંસસ્ય પક્ષતા ન સ્યાદિત્યતો જન્યેચ્છાકૃતિત્યજન્યત્વં વિવક્ષણીયમિત્યુક્ત્વા કૃતિધ્વંસાદેઃ પક્ષત્વમુપપાદિતમ્ । તદાહ -- અસ્મિંશ્ચેતિ ॥ સવિષયકેતિ ॥ અદૃષ્ટાદ્વારકસવિષયકત્રિતયજન્યભિન્નાનિ જન્યાનીતિ વાચ્યમિત્યર્થઃ -- વિરોધીતિ ॥ ઉત્તરાત્મવિશેષગુણભૂતયોત્તરકૃત્યા જન્યત્વાદિત્યત આહ -- ચિકીર્ષેતિ ॥ જ્ઞાનેતિ ॥ તસ્ય ચિકીર્ષાતઃ પૂર્વભાવિતયા તજ્જનકત્વેન તદ્ધ્વંસાજનકત્વાદિતિ ભાવઃ -- તયોરપીતિ ॥
1.રઃસિદ્ધઃ -છ. 2.અન્યથેત્યધિકં વર્તતે -છ. 3.અયઙ્ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -છ. 4.કત્રિ -ચ-મુ. 5.ત્યજન્ય-કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 295.
-------------------- --------- ----------
યદ્વા ક્ષિતિરેવ પક્ષઃ ॥
નન્વેવં પક્ષાદન્યત્રાઙ્કુરે સંદિગ્ધાનૈકાન્ત્યમ્ । ન ચ નિશ્ચિતસાધ્યાભાવવતિ સાધનસંદેહ એવ દોષો ન તુ સન્દિગ્ધસાધ્યેસાધનાનિશ્ચયોપીતિ વાચ્યમ્ । હેતૌ સાધ્યાભાવવદ્ગામિત્વસંદેહસ્ય 1 દુષકતાબીજસ્યોભયત્રાપિ સત્વાત્ । નચૈવં
વિધસ્ય સંદેહસ્ય પક્ષેપિ સત્વાદનુમાનમાત્રોચ્છેદઃ । તદર્થમેવ પક્ષાદન્યત્રેતિ વિશેષિતત્વાદિતિ ચેન્ન ।.
પક્ષાદિત્યત્ર પક્ષ 3 શબ્દેન પ્રયોગવિષયવિવક્ષાયાં સ્વાર્થાનુમાનોચ્છેદાત્ ।
4 કૃતિચિર્ષાધ્વંસયોરપીત્યર્થઃ ॥
નન્વેવમપિ ન સર્વધ્વંસસ્ય પક્ષતા । ચરમઘટસુખાદિધ્વંસસ્ય પક્ષબહિર્ભાવાવશ્યંભાવાત્ । અન્યથા તસ્ય ભોગતત્સાધનેતરતયા અદૃષ્ટાજન્યત્વેન સ્વજનકાદૃષ્ટાપ્રસિદ્ધ્યોક્તરૂપસાધ્યાસંભવેન તદંશે બાધાપત્તેઃ । ઉક્તદિશા અન્યોન્યાભાવસ્ય પક્ષાતવચ્છેદકતયા તસ્ય તન્મતે ઽપ્રસિદ્ધ્યા આશ્રયાસિદ્ધેશ્ચેતિ પક્ષધરોક્તરુચ્યા મણૌ"ક્ષિતિરેવ વા પક્ષ"ઇત્યદિના પક્ષાન્તરમુક્ત્વોપપાદિતં તદાહ --યદ્વેતિ ॥ પક્ષ ઇતિ ॥ પ્રતિજ્ઞાવિષય ઇત્યર્થઃ । સંદેહાદિરૂપપક્ષતાયા અન્યત્રાપિ ભાવાત્ ॥
ક્ષિતેરેવ પક્ષત્વે મણ્યુક્તબાધકશઙ્કા તદુત્તરં ચ નિષ્કૃષ્યાહિ -- નન્વિત્યાદિનેષ્ટસિદ્ધેરિત્યન્તેન ॥ અનુમાનમાત્રોચ્છેદભયાત્પક્ષાદન્યેત્યુક્તમ્ ।
1.સમસ્તં પદં - છ. 2.નેતિનાસ્તિ -ચ. 3.પદેન -છ. 4.કૃતિપદં નાસ્તિ -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 296.
----------------------- -------------- -----------
પક્ષલક્ષણવદ્વિવક્ષાયાં 1 ચાઙ્કુરસ્યાપિ પક્ષત્વાત્ । અત એવ તત્ર પક્ષસમવ્યવહારઃ । અઙ્કુરસ્યાનુપાદાનં તુ ક્ષિતિમાત્રોપાદાનેપીષ્ટસિદ્ધેઃ ॥
નન્વેવં સંદિગ્ધોપાધ્યાહિતઃ પક્ષ એવ વ્યભિચારસંદેહોપિ ન દોષઃ સ્યાત્ । ન ચ તત્રાનુકૂલતર્કાભાવા 3 દ્વ્યાપ્ત્યનિશ્ચયઃ । અત્ર તુ કાર્યત્વરૂપહેતૂચ્છિત્તેરેવ બાધકત્વાત્ત 4 ન્નિશ્ચય ઇતિ વૈષમ્યમિત વાચ્યમ્ । પક્ષ્ વ્યભિચારસં 5 દેહે 6 સ્ય દૂષકત્વે તર્કસ્યાપિ પક્ષે વ્યભિચારસંદેહેન પ્રશિથિલમૂલત્વાપાતાદિતિ ચેન્ન ॥
પક્ષસ્વરૂપમગ્રે વકલ્પ્યયિષ્યતે - પક્ષલક્ષણવદિતિ ॥ સિષાધયિષાવિરહસહકૃતસાધકબાધકમાનાભાવાદરૂપપલક્ષણવદિત્યર્થઃ -- અત એવ - પક્ષલક્ષણસત્વેદેવ । પ્રતિજ્ઞાવિષયત્વાભાવત્સમપદપ્રયોગ ઇતિ ભાવઃ --
ઇષ્ટસિદ્ધેરિતિ । તાવતૈવેશ્વરસિદ્ધેરિતિ વા ઘટાદૌ નિશ્ચિતવ્યાપ્તિકસ્ય લિઙ્ગસ્ય પક્ષપક્ષસમયોર્દર્શનેનોભયત્રાપ્યનુમિત્યત્પત્તેરિતિ 7 વાર્થઃ । સંદિગ્ધસાધ્યવતિ હેતતુનિશ્ચયોન દોષ ઇત્યત્ર બાધકં વક્ષ્યમાણસમાધિમાહ -- નન્વિત્યાદિના અદોષત્વાદિત્યન્તેન ॥ સંદિગ્ધેતિ ॥ સ શ્યામો મિત્રાતનયત્વાદિત્યષ્ટમગર્ભસ્થવિષયપ્રયોગે શાકપાકજત્વોપાધેઃ પક્ષાદ્વ્યાવૃત્તિસંદેહેનાહિતસાધ્યસંદેહમૂલો વ્યભિચારસંશયોપીત્યર્થઃ । તત્ર તસ્યાદોષત્વે વ્યાપ્તિનિશ્ચયઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ । તત્ર વ્યાપ્ત્યનિશ્ચયો ઽન્યનિમિત્તક ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -- ન ચેતિ ॥ તર્કસ્યાપીતિ ॥ સાધ્યાભાવે હેતુર્ન સ્યાદિત્યેવં રૂપતર્કસ્યાપિ આપાદ્યાપાદકયોર્વ્યાપ્તિસંદેહેનેત્યર્થઃ -- વિપ્રતિપત્યાદીતિ ॥
1.ત્વઙ્કુ-કું. 2.શયો-છ-ખ. 3.ન્નિશ્ચયઃ -છ. 4.ન્નિશ્ચ-છ. 5.શયસ્ય-ક-છ-ખ. 6.સ્યાદોષત્વાત્ । તસ્ય દૂ -કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 297.
-------------------- ----------- ----------
વિપ્રતિપત્યાદિજન્યસ્ય પક્ષતાપ્રયોજકસ્ય સંશયસ્યાનુમિત્યનુકૂલત્વે 1 નાદોષત્વેપ્યુપાધ્યાહિતસ્ય તસ્યા 2 તથાત્વેન દોષત્વાત્ ॥
નન્વિદમપ્રયોજકં નિત્યાયાઃસર્વવિષયાયાશ્ચેશ્વરકૃતેરિદાનીં સંદિગ્ધત્વેન કૃતિસામાન્યસ્ય દેશતઃ કાલતો 3 વા
વ્યતિરેકાનિશ્ચયેન કાર્યસામાન્યંપ્રતિ કારણત્વાગ્રહાત્ । વહ્નિધૂમસામાન્યયોસ્તુ હૃદાદૌ વ્યતિરેકનિશ્ચયોસ્તીતિ ચેન્ન ॥
ઘટકુલાલકૃતિરૂપવિશેષયોરેવ વ્યતિરેકસ્ય કારણત્વસ્ય વા ગ્રહણેનાબાધે સામાન્યયોરપિ હેતુત્વસિદ્ધેઃ ।
સાધારણધર્માદિરાદિપદાર્થઃ -- અતથાત્વેનેતિ ॥ અનુમિત્યનનુકૂલત્વેનેત્યર્થઃ ।"અથ કૃતિકાર્યયોર્નાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યાપ્તિગ્રહઃ"ઇત્યાદિના મણ્યુક્તમેવ દૂષ્યાંશં શઙ્કાપૂર્વમનુવદતિ -- નન્વિદમિત્યાદિના ॥ ભાવકાર્યત્વાદિરૂપાનુમાનમિત્યર્થઃ -- ઇદાનીમિતિ ॥ અનુમાનાત્પ્રાગિત્યર્થઃ । ઈશ્વરકૃતિવ્યતિરેકસ્ય ન્યાયમતે ઽપ્યભાવેન પ્રાધાન્યદ્વ્યતિરેકમાત્ર
એવાક્ષેપસમાધ્યુક્તરિતિ જ્ઞેયમ્ । અન્વયાક્ષેપસ્યાપ્યુપલક્ષણં વા । એવં હ્યનુમાનમાત્રોચ્છેદ ઇત્યત આહ -- વહ્નીતિ
॥ ઘટેતિ ॥ ઘટરૂપકુલાલકૃતિરૂવિશેષયોરિત્યર્થઃ -- કારણત્વસ્યેતિ ॥ કાર્યકારણભવસ્યેત્યર્થઃ ।
1.ન તસ્યા -કું. 2.તસ્યેતિ નાસ્તિ -કું. 3.વા ઇતિ નાસ્તિ -છ-ખ.
ન્યયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 298.
----------------------- ----------- ----------
કથમન્યથાકાશાદેઃ સમવાયિકારણસ્ય નિત્યત્વાદ્વિભુત્વાચ્ચ સમવાયિકારણસામાન્યવ્યતિરેકાનિશ્ચયાચ્છબ્દાદિસમવાયિકારણત્વેનાકાશાદિસિદ્ધિઃ ॥
નન્વવમપિ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યવિકલઃ કુલાલાદિકૃતેરેવાન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કારણત્વગ્રહણે 1 માનાભાવેન કુલાલસ્યાહેતુત્વાદિતિ ચેન્ન ॥
પ્રયત્નવદાત્મસંયોગસ્ય 2 ચેષ્ટાદ્વારા ઘટહેતુતયા તદ્વિશેષેણતયા પ્રયત્નસ્યેવાત્મનો ઽપિ હેતુત્વાત્ ॥
પ્રમાણવાક્યત્વેન વક્તૃવાક્યાર્થપ્રમાત્વેન કાર્યત્વાદિકલ્પને ઽપિ વાક્યસામાન્યવક્તૃજ્ઞાનસામાન્યયોસ્તદ 3 બાધાદબાધન ઇત્યુક્તમ્ -- આકાશાદિસિદ્ધિરિતિ ॥ તત્ર ઘટકપાલાદિરૂપવિશેષણયોરેવ વ્યતિરેકાદિગ્રહણેનેત્યુક્તરીતેરેવાનુસર્તવ્યત્વાદિતિ ભાવઃ -- અહેતુત્વાદિતિ ॥ તથાચ કતિમજ્જન્યત્વરૂપસાધ્યં તત્ર નેત્યર્થઃ ॥

માનાભાવેનેત્યસિદ્ધમ્ । કુલાલો ઘટહેતુઃ તદ્ધેતુસંયોગાવચ્છેદકત્વાત્ કપાલવત્ ઘટહેત્વાત્મસંયોગવદેકપ્રયત્નવદ્વેતિ માનાભાવાદિતિ ભાવેનાહ ॥ પ્રયત્નેતિ ॥ પ્રયત્નસ્યૈવૈત્યુપલક્ષણમ્ । અસમવાયિકારણસંયોગાશ્રયકપાલાદેરિવેત્યપિ ધ્યેયમ્॥
નન્વાત્મસંયોગે સતિ પ્રયત્નં વિના ન ચેષ્ટેતિ પ્રયત્ન એવ હેતુર્ન તુ પ્રયત્નવદાત્મસંયોગ ઇત્યત આહ -- સંયોગસ્યેતિ ॥
1.હણે-છ. 2.ચાદૃષ્ટ-ખ. 3.ભાવા -કુ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 299.
------------------- --------- ---------
સંયોગસ્ય હેતુત્વે માનં તુ, ચેષ્ટા પ્રયત્નવદાત્મસંયોગાસમવાયિકારણિકા સ્વવ્યધિકરણતદીય ગુણવ્યતિરેકપ્રયક્તવ્યકિરેકપ્રતિયોગિત્વાત્ । યત્સ્વવ્યધિકરણતદિયગુણવ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિ તત્તદિયસંયોગસમવાયિકરણકમ્ 1 ।
પ્રયત્નવદાત્મસંયોગસ્ય ઘટહેત્વભઙ્ગચેષ્ટાહેતુત્વે માનં ત્વનુમાનમિત્યગ્રેતનેનાન્વયઃ -- ચેષ્ટેતિ ॥ શરીરસ્પન્દ ઇત્યર્થઃ -- પ્રયત્નેતિ ॥ પ્રયત્નવત આત્મનઃ શરીરસ્ય ચ યઃ સંયોગઃ તદસમવાયિકારણિકેત્યર્થઃ । અભિઘાતકસંયોગેનાર્થાનતરનિરાસાય પ્રયત્નવદિત્યાદિવિશેષણમ્ । હેતૌ સ્વેતિ પરિસ્મન્દઃ । સ્વવ્યધિકરણઃ સ્વાધિકરણભિન્નાધિકરણકઃ તદીયઃ આત્મીયો ગુણઃ પ્રયત્નઃ તવ્દ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વાદિત્યર્થઃ । કલાલરૂપજન્યઘટરૂપે વ્યભિચારનિરાસાય તદિયેત્યુક્તિઃ । આત્મીયેત્યર્થઃ ॥
યદ્વોક્તપ્રતિયોગિક્રિયાત્વાદિતિ હેતુર્દ્રષ્ટવ્યઃ । અતો ન વ્યભિચારઃ । હેતોરેવાભાવાત્ । એવં ચ તદિયેતિ તચ્છબ્દસ્ય
સમભિવ્યાહૃતપરત્વેપિ ન દોષઃ । સ્વવ્યધિકરણપદકૃત્યમગ્રે વ્યક્તમ્ ॥
યદ્યપિ મણૌ"યા ક્રિયા વ્યધિકરણયદિયગુણજન્યા"ઇત્યાદિવ્યાપ્ત્યુક્ત્યા ગુણજન્યત્વાદિતિ હેતુર્વાચ્યા વ્યાપ્તિશ્ચ તથૈવ પ્રદર્શનીયા । તથાપિ ક્રિયાયા ઈશ્વર 2 ગુણજન્યત્વેપિ નેશ્વરસંયોગાસમવાયિકારણકત્વમિતિ વ્યભિચરાનિરાસાય તટ્ટીકાર્થાનુવાદો ગુણવ્યતિરેકપ્રયુક્તેત્યાદિઃ ॥
યદિતિ ॥ યત્ પરિસ્મપન્દાખ્યં કર્મેત્યર્થઃ । મણાવપિ યા ક્રિયેત્યેવોક્તિઃ ।
1.ઽકેત્યનુમાનં ગુરુત્વઽ ઇત્યાદિ વર્તતે -ક. 2.ગુણપદં નાસ્તિ -અ.
ન્યાદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 300.
---------------------- ----------- ----------
યથા સ્પર્શવદ્વેગવત્પવનાભિઘાતકારણિકા પર્ણાદિક્રિયા પવનસંયોગાસમવાયિકરણિકેત્યનુમાનમ્ ॥
ગુરુત્વવ્યતિરેકપ્રયુક્ત વ્યતિરેકપ્રતિયોગિનિ ગુરુત્વસમાનાધિકરણે પતને
ગુરુત્વવદ્રવ્યસંયોગાસમવાયિકારણકત્વરહિતે વ્યભિચારનિરાસાય હેતૌ સ્વવ્યધિકરણેત્યુક્તમ્ । અન્યથા ચેષ્ટૈવ નોત્પદ્યેત । અસમવાયિકારણાભાવાત્ । 1 કારણપ્રત્યાસત્યભાવેન પ્રયત્નસ્ય હેતુત્વાનુપપત્તેશ્ચ ॥
ન ચૈવમપ્યાત્મા હેતુભૂસંયોગાવચ્છેદક એવ ન હેતુરિતિ વાચ્યમ્ ।
અન્યથા કપાલરુપજન્યઘટરૂપે વ્યભિચારાપત્તેઃ -- યથેતિ ॥ યથા પર્ણાદિક્રિયેત્યન્વયઃ । તત્ર હેતુસત્વવ્યક્ત્યર્થં સ્પર્શવદિતિ । પર્ણાદક્રિયા સ્વવ્યધિકરણવાયવીયેગરૂપગુણવ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિનીત્યર્થઃ -- પતન ઇતિ ॥ આમ્નફલાદિપતન ઇત્યર્થઃ । સ્વવ્યધિકરણયદીયવ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગીત્યેતાવત્યુક્તે આમ્નાદિવૃક્ષપતનક્રિયાયાં વ્યભિચારઃ । તસ્યાં સ્વવ્યધિકરણો ય આમ્નાદિવૃક્ષઃ સ્વારમ્ભકાવયવસમ્બન્ધિત્વાદવયવી યશ્ચ તદ્વ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેપ્રતિયોગિત્વેપિ આમ્નાવયવસંયોગાસમવાયિકારણકત્વાભાવાત્ અતો યદીયગુણેત્યુક્તમ્ ॥
વિપક્ષ બાધકરૂપં હેતોરનુકૂલતર્કમાહ -- અન્યથેતિ ॥ ઉક્તસાધ્યાભાવ ઇત્યર્થઃ -- કારણેતિ ॥ અન્યથેત્યનુષઙ્ગઃ । કારણીભૂતપ્રત્યાસત્તીત્યર્થઃ । અપ્રત્યાસન્નસ્ય હેતુત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ ।"અસમવાયિકારણસંયોગાશ્રયસ્ય તત્કાર્યજનકત્વનિયમાચ્ચ"ઇતિ મણ્યુક્તમેવોદાહરણનિષ્ઠતયા વ્યનક્તિ -- ઘટકારણેતિ ॥
1.ઽસમવાયિઽ ઇત્યધિકં વર્તતે - ખ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 301.
------------------- --------- ---------
ઘટકારણીભૂસંયોગાશ્રયસ્ય કપાલસ્ય ઘટકારણત્વદર્શનાત્ ॥
નનુ ઘટાદૌ જ્ઞાનસ્ય કૃતિદ્વારૈવ હેતુત્વત્કૃતિં ચ પ્રતીષ્ટસાધનત્વાનુમિતેરેવ હેતુત્વાત્સાક્ષાત્કારસ્યાહેતુ 1 ત્વેન સાધ્યલૈકલ્યમિતિ ચેન્ન 2 । કૃતિર્હિ સિદ્ધ 3 વૃત્તિરસિદ્ધવિષયિણી । તત્ર સાધ્યાંશે ઘટાદાવિષ્ઠસાધનત્વાનુમિતિસત્વેપિ સિદ્ધાંશસ્ય કપાલાદેઃ સાક્ષાત્કારવ્યતિરેકેણ કૃતિવ્યતિરેકદર્શનેનોપાદાનસાક્ષાત્કારસ્યાપિ હેતુત્વાત્ ॥
ન ચ મનઃક્રિયાહેતુમનોવિષયકકૃતૌ વ્યભિચારઃ સમાનાધિકરણસ્ય સિદ્ધમનોવિષયક સાક્ષાત્કારાદેરભાવાદિતિ વાચ્યમ્ । ત્વગિન્દ્રિયગૃહીતમનોવહનનાડીગોચરકૃત્યા નાડ્યાં ક્રિયોત્પત્તૌ -----
"અથ ઘટકૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનં ચિકીર્ષાદ્વારા હેતુઃ । તચ્ચ ન પ્રત્યક્ષમ્"ઇત્યાદિના મણ્યુક્તાવેવ પ્રકારન્તરેણ સાધ્યવૈકલ્યતત્સમાધી નિષ્કૃષ્યાનુવદતિ -- નન્વિત્યાદિના ॥ સાધ્યેતિ ॥ ઉપાદાનગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમજ્જન્યત્વાદિરૂપસાધ્યેત્યર્થઃ -- વ્યભિચાર ઇતિ ॥ યન્નિષ્ઠા યા કૃતિઃ સા તદ્ગોચરાપરોક્ષપૂર્વિકેત્યસ્ય વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ॥ તમેવ વ્યનક્તિ -- સમાનાધિકરણસ્યેતિ ॥ સાક્ષાત્કારાદેરિત્યાદિપદેન
ચિકીર્ષાગ્રહઃ । મનસો ઽતીન્દ્રિયત્વાદિતિ ભાવઃ -- મનોવહનેતિ ॥
1.ત્વાત્ - મુ-ચ. 2.ઽનઽ ઇતિ નાસ્તિ -છ-ખ. 3.કૃત્યસિદ્ધ- છ-ખ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 302.
------------------------ ---------- -------
- વેગન્નાડ્યાં 1 સંયોગવિશેષરૂપનોદનેન મનસિક્રિયોત્પત્તિઃ ॥
યદ્યપ્યુપાદાનમાત્રં સિદ્ધમ્ । તથા પ્યુપાદેયવત્વેન સાધ્યત્વાત્તત્ર ચિકીર્ષા યુક્તા ॥
ન ચ ઘટે સિદ્ધવિષયકસાક્ષાત્કારજનયત્વવદસિદ્ધવિષયકપરોક્ષજ્ઞાનજન્યત્વસ્યાપિ દર્શનાદીશ્વરસ્ય નિત્યપ્રત્યક્ષવન્નિત્યાનુમિતિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । સિદ્ધપરમાણ્વાદિવિષયકપરોક્ષજ્ઞાને સત્યપ્યપરોક્ષત્વવ્યતિરેકેણ કૃતિવ્યતિરેકસ્યેવ સાધ્યાંશજ્ઞાને સત્યપિ પરોક્ષત્વવ્યતિરેકેણ કૃતિવ્યતિરેકસ્યાદર્શનાત્ ॥
મનસ આધારભૂતેત્યર્થઃ - મનસિ ક્રિયાત્પત્તેરિતિ । તથા ચ યત્ર કૃતિનાડ્યાં તત્રાસ્ત્યપરોક્ષાદિપૂર્વકત્વમ્ । યત્ર મનસિ નાસ્ત્યપરોક્ષજ્ઞાનં તત્ર ન કૃતિરિતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવમપિ સિદ્ધે કરણેચ્છાભાવેનોપાદાને ચિકીર્ષાયોગાત્પુનઃ સાધ્યવૈકલ્યમિત્યાશઙ્કામનૂદ્ય નિરાહ -- યદ્યપીતિ ॥ એવમપ્રયોજકત્વસાધ્યવૈકલ્યે નિરસ્ય"નન્વેવં ઘટાદાવનુમિતિજન્યત્વદર્શનાદીશ્વરે

અનુમિતિરપિ સ્યાત્"ઇત્યાદિના મણ્યુક્તતર્કપરાહતિશઙોત્તરે અનુવદતિ -- નચેત્યાદિના ॥ ઈશ્વરે જન્યજ્ઞાનાભાવાલ્લિઙ્ગજન્યજ્ઞાનં કથં સ્યાદિતિ આહ -- પ્રત્યક્ષસ્યેન્દ્રિયજન્યત્વેપિ નિત્યપ્રત્યક્ષવદનુમિતેર્લિઙ્ગજન્યત્વેપિ નિત્યાનુમિતિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ । અનુમિતે 2 રનિત્યત્વે આદિકાલીનદ્ય્વણુકાદ્યજનનાત્તદવિનાભૂતશરીરેન્દ્રિયા 3 ભાવાપાતાચ્ચેતિ ભાવઃ અપરોક્ષત્વેપિ ॥ તસ્મિન્ જ્ઞાન ઇત્યર્થઃ -- કૃતીતિ ॥ પરમાણુગોચરકૃતીત્યર્થઃ --સાધ્યાંશેતિ ॥
1.ડ્યાસ-મુ-ચ-ખ. 2.તેર્નિત્ય-કું. 3.અભાવપદં નાસ્તિ -મુ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 303.
--------------------- ----------- ----------
નનુ 1 દ્વેષયોનિકૃતિસાધ્યે ચિકીર્ષાભાવદ્વ્યભિચારઃ । ન ચ તત્રાપિ ભગવતશ્ચિકીર્ષા હેતુત્વેન કલ્પ્યા । એવં હિ દ્વેષયોનિકૃતિસાધ્યદૃષ્ટાન્તેન ક્ષિત્યાદેપરપિ દ્વેષવજ્જન્યત્વાપાતેન નિત્યદ્વેષાપત્તેરિતિ ચેન્ન । તત્રાપિ દ્વે 2 ષ્યાભાવસ્યૈવેષ્ઠત્વેન ------
ઘટપટાદિરૂપસાધ્યાંશસ્યેષ્ટસાધનત્વેનાનુમિતિરૂપપરોક્ષજ્ઞાને સતિ તદ્વિષયકકપાલાદિનિષ્ઠકૃતેર્દર્શનવત્ સાધ્યાંશસ્યેષ્ટસાધનત્વેનાપરોક્ષજ્ઞાને સતિ સાધ્યવિષયિણ્યાસ્તદ્ધેતુનિષ્ઠાયાઃ કૃતેર્ વ્યતિરેકસ્ય ક્વાપ્યદર્શનેન સાધ્યાંશ 3 સ્યેષ્ટસાધનત્વે જ્ઞાનત્વમેવ વદ્ધેતુનિષ્ઠકૃતૌ પ્રયોજકમ્ લાઘવાત્ ન તુ તત્ર સાધ્યાંશસ્યેષ્ટસાધનત્વ 4 જ્ઞાન પરોક્ષત્વમપિ । ગૌરવાત્ । એવં ચેશ્વરસ્યાપિ ક્ષિત્યાદિરૂપસાધ્યાંશસ્ય 5 સ્વષ્ટાસાધનતાજ્ઞાનમપરોક્ષરૂપમસ્તીતિ તદ્ધેતૂપાદનપરમાણ્વાદિકૃતિર્યુક્તેતિ ન નિત્યાનુમિત્યાપત્તિદોષ ઇતિ ભાવઃ ॥
એવં કૃતેરપરોક્ષજ્ઞાનપૂર્વકત્વે વ્યભિચારમુદ્ધૃત્ય તત્પ્રસઙ્ગાગતમતિ પ્રસઙ્ગં ચ નિરસ્યેદાનીં કૃતેશ્ચિકીર્ષાપૂર્વકત્વે વ્યભિચારચોદ્યોત્ત 6 રે મણ્યુક્તે 7 એવાહ -- નનુ દ્વેષેતિ ॥ દ્વેષકારણકદુઃખનિવૃત્યનુ 8 કૂલ કૃતિસાધ્યે 9 દુઃખાભાવાદાવિત્યર્થઃ । તત્રેશ્વરીયાચિકીર્ષાકલ્પનેન વ્યભિચારાભાવે પ્યનિષ્ટપ્રસઙ્ગસ્તુ સ્યાદિત્યાહ -- એવંહીતિ ॥ તત્ર દ્વેષયોનિત્વમેવ કૃતેર્નાસ્તિ
યેન તદૃષ્ટાન્તેન ક્ષિત્યાદાવપિ દ્વેષવજ્જન્યત્વં સ્યાદિત્યાહ --તત્રાપીતિ ॥
1.દ્વેષયોનિ-ઇતિનાસ્તિ-ખ. 2.ષાભા-ક. 3.સ્ય સ્વેષ્ઠ-મુ. 4.ત્વં જ્ઞાને -મુ. 5.શજ્ઞા-"સ્વેષ્ઠાસાધનતા"ઇતિનાસ્તિ -મુ. સ્યેષ્ઠ -અ. 6.રં - કું. 7.ક્તમે -કું. 8. રૂપ-કું. 9.ચિકીર્ષાજન્યેત્યધિકં -કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 304.
---------------------- ---------- ---------
- ત 1 ત્સાધનત્વેન જ્ઞાને ચિકીર્ષાય એવ 2 સંભવેન ભિન્નવિષયકદ્વેષસ્યાહેતુત્વાત્ ॥ ન ચેવં પ્રવૃત્તિયત્નાતિરિક્તસ્ય
ક્રિયાવ્યતિરેકાનુગુણસ્ય દ્વેષપ્રયોજ્યસ્ય નિવૃત્તિયત્નસ્યાભાવાદ્વેષે માનાભાવઃ । દ્વેષ્મીત્યબાધિતાનુભાવાત્ ॥
દુઃખાભાવસાધનેપિ તત્સાધનત્વેન દ્વેષ્યાભાવસાધનત્વેન જ્ઞાને સતિ સાધનગોચરચિકીર્ષાયા એવ સંભવેનેત્યર્થઃ -- ભિન્નેતિ ॥ શત્રુવષકદ્વેષસ્ય તદ્વધસાધનગોચરકૃતેશ્ચ ભિન્નવિષયત્વેન દ્વેષ્યાભાવસાધનકૃતૌ શત્રુવિષયકદ્વેષસ્યાહેતુત્વાદિત્યર્થઃ ॥
યદિ દ્વેષો ન કૃતિહેતુસ્તર્હિ દ્વેષો ઽલીક એવ ભવેદિત્યાશઙ્ક્ય પ્રત્યક્ષેણાસિદ્ધિમાહ --ન ચૈવમિતિ ॥ એવં દ્વેષસ્ય પ્રવૃત્તિરૂપસાધનગોચરકૃતા 3 વહેતુત્વે દ્વેષવિષયે માનાભાવ ઇત્યન્વયઃ । દુઃખસાધનાદૌ નિવૃત્તિરૂપ્રયત્નં પ્રતિ ભિન્નવિષયસ્યાપિ દ્વેષસ્યૈવ હેતુત્વાત્ દ્વેષે નિવૃત્તિરુપકાર્યમેવ માનમિત્યત ઉક્તમ્ -- પ્રવૃત્તીતિ ॥ પ્રવૃત્તિરૂપપ્રયત્નેત્યર્થઃ --ક્રિયેતિ ॥ અઙ્ગચેષ્ટાદરુપકાર્યેત્યર્થઃ -- અભાવાદિતિ ॥ દુઃખાદિકાર્યાભાવનુકૂલ્યસ્ય દુઃખગોચરદ્વેષજન્ય નિવૃત્તિરૂપ્રયત્નસ્યાભાવાદિત્યર્થઃ । પ્રવૃત્તિરૂપો નિવૃત્તિરૂપશ્ચેતિ યત્નદ્વૈવિધ્યં યદિ સ્યાત્તદા પ્રવૃત્તિપ્રયત્નશ્ચિકાર્ષાદ્વારેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાયસાધ્યઃ । નિવૃત્તિયત્નસ્તુ દ્વેષસાધ્ય ઇતિ દ્વેષઃ પ્રામાણિકઃ સ્યાત્ । ન ચૈવમ્ । પ્રવૃત્તિરૂપપ્રયત્નાભાવસ્યૈવ નિવૃત્તિત્વાત્ ॥
ન ચ નિવૃત્તિરૂપ્રયત્નાભાવ એવ પ્રવૃત્તિરિતિ વૈપરીત્યં શઙ્ક્યમ્ ।
1.ત્રસા-ક. તત્રેત્યપિ વર્તતે -ગ. 2.વાંસ-ક. 3.ત્યહે-અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 305
------------------- ---------- --------
નનુ તથાપિ ઘટાદૌ ચેષ્ટાવ્યાપારકકૃતેરેવ હેતુત્વવધારણાત્ ક્ષિત્યાદૌ ચ ચેષ્ટાયા યોગ્યા 1 નુપલબ્ધિબાધિતત્વા 2 ત્કૃતેરહેતુત્વમ્ । ન ચૈતસ્મિન્ --
સુષુપ્તિદશાયાં નિવૃત્તિવિરહસત્વેન પ્રવૃત્તિસાધ્યચેષ્ટાદિકાર્યાદ્યાપત્તેઃ ॥
ન ચ તદા નિવૃત્તિવિરહ એવ નેતિ યુક્તમ્ । તદા દુઃખસાધનત્વજ્ઞાનવિરહેણ તન્નિમિત્તદ્વેષસ્ય નિવૃત્તિહેતોરભાવેન નિવૃત્તેરભાવાત્ ॥
ન ચૈવં પ્રવૃત્તિયત્નો રાગાન્નિત્તસ્તુ દ્વૈષાદિતિ કુસુઞ્જલ્યુક્તિવિરોધઃ । તન્મતે તથાત્વેપિ મણિકૃન્મતે તદભાવાત્ । અન્યથા"કુતસ્તર્હિ દ્વેષઃ । શત્રૂન્ દ્વેષ્મીત્યબાધિતપ્રત્યક્ષા4"દિતિ મણ્યુક્તિવિરોધાત્ ॥
એતેન યત્તુ કુસુમાઞ્જલિવાક્યાનુરોધેન કુત ઇત્યાદિમણિવાક્યસ્ય પક્ષધરીયં ક્લેશનાર્થવર્ણનં તત્તુ મણુકૃદભિપ્રાયાજ્ઞાનમૂલમિતિ વિભાવિતં ધ્યેયમ્ ॥
એવં કૃતેરપરોક્ષજ્ઞાનચિકાર્ષાપૂર્વકત્વં વ્યભિચારનિરાસેન સમર્થ્ય"સ્યાદેતત્ ઘટાદૌ કૃતિસાધ્યતા હસ્તાદિવ્યાપારાદ્વારૈવ ન તુ સાક્ષાત્ ઇત્યાદિના મણ્યુક્તબાધશઙ્કાતત્સમાધી આહ -- નનુ તથાપીત્યાદિના ॥ અપ્રયોજકત્વસાધ્યવૈકલ્યવ્યભિચારનિત્યાનુમિતિનિત્યદ્વેષાપત્તિરૂપતર્કપરાહત્યદોષાણામભાવેપીત્યર્થઃ -- ચેષ્ટેતિ ॥ અઙ્ગચેષ્ટેત્યર્થઃ -- અહેતુત્વમિતિ ॥ તથાચ કૃતિમજ્જન્યં બાધિતમિતિ ભાવઃ ॥
ન ચેષ્ટાકૃત્યોર્દ્વારિભાવાપન્નતયા ઘટાદૌ હેતુના કિન્તુ પ્રત્યેકમેવ । ન ચૈવં કૃતિચેષ્ટયોઃ પૌર્વાપર્યાનુપપત્તિઃ । પિતાપુત્રયોઃ પૌર્વાપર્યે 3 પ્યેકત્ર ઘટે દ્વયોઃ સ્વાતન્ત્રેણ હેતુત્વપદુપપત્તેઃ । તથા ચ યથોક્તસાધ્યે ન બાધ ઇતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥
1.ગ્યોપ-ચ. 2.ત્વેન કૃ-મુ-ચ.. 3.ણૈક -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 306.
----------------------- ---------- ---------
ન ચૈકસ્મિન્ ઘટે પિતાપુત્રયોરિવ ચેષ્ટાકૃત્યોઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ હેતુના । ઘટાનુકૂલચેષ્ટાશ્રયસન્નિહિતસ્ય તદનુકૂલકૃતિમતો
નિગડનિશ્ચલદેહત્વેન ચેષ્ટારહિતસ્યાપિ પુંસસ્તદ્ધેતુત્વાપત્તેરપિ 1 ચેન્મૈવં ॥
ચેષ્ટાવ્યાપારકકૃતિત્વેન કારણતા ન તાવત્કાર્યમાત્રે ક્ષિત્યાદૌ, વ્યભિચારેણ ત્વયાપિ તથા નભ્યુપગમાત્ ॥
નાપિ કૃતિજન્યત્વાવચ્છિન્ને । આત્માશ્રયેણ કૃતિજન્યત્વસ્ય સ્વાનવચ્છેદકત્વાત્ । ઘટાદૌ કાર્યવિશેષે તથા કારણત્વે ચ સામાન્યવિશેષન્યાયેન કાર્યસામાન્યે કૃતિત્વેનૈવ હેતુત્વાત્ ॥
અત એવ ચેષ્ટાજન્યત્વશરીરજન્યત્વાદિ 2 રૂપોપાધિરપિ ન ।

વ્યભિચારાન્ન પ્રત્યેકં હેતુરિત્યાહ -- ઘટેતિ ॥ કિં કાર્યમાત્રે કૃતિજન્યકાર્યમાત્રે વા ઘટાદિકાર્યવિશેષે વેતિ હૃદિ વિકલ્પ્યાદ્યદ્વયં નિરસ્યાન્તે ત્વિષ્ટસિદ્ધ્યા ન બાધ ઇત્યાહ -- ચેષ્ટેત્યાદિના ॥ ત્વયાપીતિ ॥ નિરીશ્વરાદિનાપિ । ન કેવલમશરીરેશ્વરવાદિના મયેત્યર્થઃ -- અવચ્છિન્ન ઇતિ ॥ કાર્યમાત્ર ઇત્યનુકર્ષઃ --સામાન્યેતિ ॥ યદ્વિશેષયોઃ કાર્યકારણાભાવઃ બાધકાભાવે તત્સમાન્યોરપીતિ ન્યાયેન ઘાટાદિરૂપકાર્યવિશેષત્વેન ચેષ્ટાદ્વારકકૃતિત્વેન કાર્યકારણભાવે વ્યભિચારરૂપબાધકાભાવેન કાર્યત્વેન કૃતિત્વેન કાર્યકરણભાવકલ્પનપક્ષેપિ કેવલકૃતેરેવ હેતુત્વાદિત્યર્થઃ -- અત એવેતિ ॥ કૃતિત્વેન કૃતિજન્યત્વસ્ય ન્યાયપ્રાપ્તત્વાદેવેત્યર્થઃ ॥
1. ચેન્ન -મુ - ચ. 2.રૂપપદં ન -છ-ખ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 307.
------------------- ----------- ---------
ગૌરવેણ ચેષ્ટાત્વાદિના રૂપેણા કારણત્વેનોપાધેરપ્રયોજકત્વમ્ ॥
ન 1 ન્વથાપિ જ્ઞાનમનિત્યમેવ કર્તા શરીર્યેવેત્યાદિવ્યાપ્તિબાધ ઇતિ ચેન્ન । જ્ઞાનત્વાદેનિત્યત્વાદિના કાર્યકારણભાવાદેરભાવેન વ્યાપ્તેરેવાભાવાત્ । કાર્યકૃત્યોશ્ચ કાર્યકારણભાવાત્ । અન્યથાવયવોમહાને 2 વેત્યાદિવ્યાપ્ત્યા પરમણુરપિ ન સિધ્યેત્ ॥
અત એવાદૃષ્ટાદ્વારકાનિત્યજ્ઞાનાજન્યત્વાદિના સત્પ્રતિપક્ષત્વમપિ નિરસ્તમ્ ।
અનિત્યજ્ઞાનાદિમજ્જન્યત્વાદિરાદિપાદાર્થઃ -- નેતિ ॥ ન ભવતીત્યર્થઃ -- ચેષ્ટાત્વાદિનેતિ ॥ શરીરત્વારાદિપદાર્થઃ ॥
સ્યાદેતત્ કર્તા શરીર્યેવ જ્ઞાનમનિત્યમેવેત્યાદિપ્રાથમિકવ્યાપ્તિગ્રહપ્રત્યક્ષવિરોધાત્ ઇત્યાદિનોક્તશઙ્કોત્તરે નિષ્કૃષ્યાનુવદતિ -- નન્વિત્યાદિના ॥ અન્યથેતિ ॥ વ્યાપ્તિપ્રયોજકકાર્યકારણભાવસ્ય સાધ્યેન વિના હેતોરનવસ્થિતત્વાદેરનુકૂલતર્કસ્યાભાવેપિ વ્યાપ્ત્યભ્યુપગમ ઇત્યર્થઃ ॥ વ્દ્યણુકં સ્વન્યૂનપરિમાણદ્રવ્યાપબ્ધં કાર્યત્વાદ્ઘટવદિત્યાદ્યનુમાનેન પરમાણુસિદ્ધિર્ન સ્યાત્ । યો ઽભાવઃ સ મહાન્ યથા 3 ત્ર્યણુકાદિઃ । અવયવશ્ચાયં પરમાણુરિત્યનેન બાધાદિતિ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
નન્વથાપિ ક્ષિત્યાદિકં નોક્તસાધ્યવત્ અદૃષ્ટદ્વારકાનિત્યજ્ઞાનાજન્યત્વાત્ 4 ઘટવદિત સત્પ્રતિપક્ષત્વમ્ । અસિદ્ધિનિરાસાય હેત્વોરદૃષ્ટદ્વારકેત્યાદ્યુક્તિરિત્યત આહ -- અત એવેતિ ॥ તદેવ વ્યનક્તિ ।
1.નુતથા -મુ-ચ. નન્વપિ - ક-ખ. 2.એવકારો નાસ્તિ -છ-ખ. 3.દ્વય-કું. 4.શરીરજન્યત્વાત્ -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 308.
------------------------ ------------ ---------
અપ્રયોજકત્વાત્ । અજન્યત્વસ્યૈ 1 વ હેતુત્વસમ્ભવેન વ્યાપ્તિગ્રહાનૌપયિકવિશેષણાન્તરવૈયર્થાચ્ચ ॥
અત એવ શશશૃઙ્ગપ્રતિબન્દ્યપિ નિરસ્તા । તત્રાનુકૂલતર્કાભાવાત્ ષ કત્રૈક્યં તુ લાઘવાત્ ॥
નન્વનુમિતેર્વ્યાપકાંશે વ્યાપકતાપચ્છેદકમાત્રપ્રકારકત્વાદિહાપિ વ્યાપકઃ કર્તા વ્યાપકતાવચ્છેદકકર્તૃત્વેન ન સિ 2 ધ્યેતે । એકત્વેન કથં સેત્સ્યતીતિ ચેન્મૈવં । અનુમિતિસામાગ્રીમહમ્ના તથાત્વેપિ લાઘવતર્કસહકારિ 3 રૂપપ્રમાણસામગ્રીમહિમ્નાક્યસ્ય 4 પ્રકારત્વેપપત્તેઃ । તચ્ચક્ષિત્યદ્યુપાદાનગોચરં જ્ઞાનાદિકં લાઘવાદેકં નિત્યં ચેતિ વિષસંકોચકાભાવાત્કપાલઘટાદિગતરૂપ---
અપ્રયોજકત્વાદિતિ ॥
નન્વેવમયોગ્યસ્ય સાધને શશો વિષાણવાન્ પશુત્વાદ્ગોવદિતિ શશશ્રુઙ્ગસિદ્ધિરપિ સ્યાદિતિ આહ -- અત એવેતિ ॥ અપ્રયોજકત્વાદેવેત્યર્થઃ । તદેવ વ્યનક્તિ -- અનુકૂલેતિ ॥
નન્વેવં કર્તૃમાત્રસિદ્ધાવપિ તદેકત્વં કુતઃ સિદ્ધમિત્યત આહ -- કત્રૈક્યં ત્વિતિ ॥ તદેવ શઙ્કોત્તરાભ્યાં વ્યનક્તિ -- નન્વિત્યાદિના ॥ અસ્તુ કત્રૈકઃ તદ્ગતજ્ઞાનાદેરેકત્વાદિસિદ્ધિઃ કથમિત્યત આહ -- તચ્ચેતિ ॥ જ્ઞાનાદિકમિત્યન્વયઃ ॥
1. ઽએવ ઽ ઇતિ નાસ્તિ -કું. -ગ. 2.ધ્યતુ-મુ-ચ-ક. 3.ર-ગ-ખ-કું. 4.સ્વેત્યધિકં-ખ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 309.
--------------------- -------- ----------
ગુરુત્વાદાવીશ્વરસ્યૈ 1 વ કર્તૃત્વેન રૂપાદ્યુપાદાનભૂતકપાલાદિગોચરત્વાવશ્યંભાવાચ્ચ સર્વવિષયકમેવેતિ ॥
અત્રોચ્યતે । અનુપલબ્ધ પ્રાક્કોદિષુ ભૂભૂધરાદિષુ કાર્યત્વમેવ કુતઃ । સાવયવત્વાદિતિ ચેત્ । સાવયવત્વં સાંશત્વં ચેદ્ગગનાદૌ વ્યભિચારિ 2 --
એવમૂદિતમનુમાનં દૂષયિતું પ્રતિજાનીતે -- અત્રોચ્યત ઇતિ ॥"હેતુવિરોધો દ્વિવિધઃ અસિદ્ધિરવ્યાપ્તિશ્ચે"તિ ભગવત્પાદોક્ત્યા હેતુદોષયોરસિ 3 દ્ધિવ્યાપ્ત્યભાવયોર્મધ્યે ઽસિદ્ધેરેવ પ્રાથમ્યાત્ પરૈરપ્યસિદ્ધવિરુદ્ધેત્યાદિપ્રાચાં નિર્દેશેનાસિદ્ધેઃ પ્રાથમ્યોપગમાચ્ચ । સમવેતત્વે 4 સતીત્યાદિનાભિમતકાર્યત્વહેતોરસિદ્ધિં તાવત્"કિઞ્ચાનુપલબ્ધપ્રક્કોટિષુ કાર્યત્વં કુતઃસિદ્ધમ્"ઇત્યાદિના તત્વનિર્ણયટીકોક્તાં પ્રપઞ્ચયતિ -- અનુપલબ્ધેતિ ॥ પ્રક્કોદિઃ પ્રાગભાવઃ ॥
નનુ ક્ષિત્યાદિકં કાર્યં સાવયવત્વાદ્ઘટવદિત્યનુમાનાત્તત્સિદ્ધિઃ । ન ચ સાવયવત્વેનૈવોક્તરૂપકૃતિમજ્જન્યત્વં સાધ્યતાં કિં મધ્યે કાર્યત્વસાધનેનેતિ
વાચ્યમ્। પૂર્વોક્તરીત્યા કૃતિ 5 જન્યત્વે કાર્યત્વસ્યેવ સાવયવત્વસ્યાનુકૂલતર્કાભાવાત્ કાર્યત્વરૂપસાધ્યેન હેતૂચ્છિત્યાદિરૂપાનુકૂલતર્કાભાવદિતિ ભાવેનાશઙ્ક્યતે -- સાવયવત્વાદિતિ ચેદિતિ ॥
"તર્હ્યેવમાકાશાદીનામપિ કાર્યત્વપ્રસઙ્ગાત્"ઇત્યાદિશાસ્ત્રયોનિસૂત્રસુધોક્તિં હૃદિ કૃત્વાહ -- ગગનાદૌ વ્યભિચારીતિ ॥ તદેવ વ્યનક્તિ -- ગગનેતિ ॥
1.એવકારો નાસ્તિ -મુ-ચ-છ. 2.રાત્ -ક. 3.દ્વયવ્યાપ્તવો-કું. 4.ત્વદિત્યદિના-મુ. 5.મજ્જન્ય-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 310.
----------------------- ------------ ---------
ગગ 1 નાદેઃ પરમાણોશ્ચ સંયોગત્વેન સાંશત્વ 2 સિદ્ધેઃ । વિસ્તૃતં ચૈતદન્યત્ર । દ્રવ્યારબ્ધદ્રવ્યત્વં ચેદકાર્યત્વવાદિનં પ્રત્યસિદ્ધમ્ ।
ગગનાદિઃ સાંશઃ સંયોગિત્વાત્ ઘટવત્ । ન ચાપ્રયોજકો હેતુઃ । તસ્યેહ પક્ષી નેહ પક્ષીત્યબાધિતપ્રતીત્યા ગગનાદૌ વ્યાપ્યવૃત્તિત્વાયોગેન સ્વાત્યન્તાભાવસામાનાધિકરણષૂપાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વસ્ય ચૈકત્ર વિરોધેનૈકદેશરૂપાંશવૃત્તિત્વસ્યૈવ ગગનાદૌ
સર્વત્ર વ્યાપ્યવૃત્તિત્વાયોગેનૈકદેશરૂપાંશવૃત્તિત્વસ્યૈવ વાચ્યત્વાત્ । તસ્યાપ્યૌપાધિકત્વે ઽનવસ્થાદ્યાપાતેન સ્વાભાવિકાંશવ્યતિરેકેણ સંયોગિત્વસ્યૈવાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવં ગગનકાલપરમાણ્વાદેરપિ સંયોગિત્વેન સાંશત્વે તુલ્યન્યાયતયા 3 શસ્યાપિ સંયોગિત્વેન સાંશત્વં તદંશસ્યાપ્યોવમિતિ પરમાણ્વંશસ્યાપ્યાનન્ત્યં સ્યાત્ । તથા ચ ગગનપરમાણ્વોસ્તુલ્યપરિમાણતાપત્તિઃ । કિઞ્ચ પરમાણુત્વવ્યાઘાતઃ । અપિ ચોપાદાનાદિરૂપાવયવાદિરિક્તાંશસત્વે માનાભાવાત્ તદ્રૂપાંશવત્વસ્ય ગગનાદાવપ્યભ્યુપગમે ઽનિત્યત્વાપેત્તેશ્ચેત્યત આહ । વિસ્તૃતં ચૈતદન્યત્રેતિ ॥
"અતઃ સર્વપદાર્થાનાં ભાગાઃસન્ત્યેવ સર્વદા ।
સર્વદિક્ષ્વભિસંબન્ધાદવિભાગઃ પરાણુતા ॥
ઇત્યાદ્યનુવ્યાખ્યાસુધાયોર્વૈશેષિકાધકરણે વસ્તૃતમિત્યર્થઃ ।
1.નકાલાદેઃ -ક-ચ-છ-ખ. 2.ત્વેન-છ-ખ. 3.સાંશ -કું.
ઈસ્યા-નુક્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 311.
------------------ ---------- ------------

દ્રવ્યસમવેત 1 દ્રવ્યત્વં ચેત્ 2 જાત્યાદેરિવાકાર્યત્વેનાપ્યુપપત્યા અપ્રયોજકતા । મધ્યમપરિમાણત્વં ચેત્તદાપ્યપ્રયોજકતૈવ -- ગગનપ્રદેશસ્યેવ સાંશત્વેનૈ 3 વ તદુપપત્તેઃ । અવયવનૈરપેક્ષ્યેણૈવ મધ્યમી 4 ભૂતપરિમાણાશ્રયત્વમાત્રેણ દ્રવ્યસ્ય મધ્યમપરિમાણત્વોપપત્તેશ્ચ ॥
સર્ષપો યાવન્તં દેશમવષ્ટભ્ય વર્તમાનો દૃશ્યતે તાવત્યેવાનધિકતદવયવપરંપરા ગગનેપ્યેવમિત્યઙ્ગીકારે તુલ્યપિરમાણતાપત્તેઃ । યતઃ સ્વાવયવં વિના સ્વતન્ત્રમનવયવરૂપમપકૃષ્ટપરિમાણં નાસ્તિ સ પરમાણુરિત્યુક્તેર્વ્યાઘાતાભાવાદિત્યા 5 દ્યુક્તેરિતિ ભાવઃ । તથોપાદાનાતિરિક્તાંશસત્વાદિકં ચોપાધિખણ્ડટીકાભાવપ્રકાશિકાયાં વિસ્તૃતમિત્યર્થઃ ॥
જાત્યાદેરિવેતિ ॥ અદ્રવ્યસ્ય જાતેરેકત્વસઙ્ખ્યાપરિમાણાદેર્દ્રવ્યસમવેતત્વપ્યકાર્યત્વે યથા દ્રવ્યસમેતદ્રવ્યસ્યાપ્યકાર્યત્વમસ્તુ । વિપક્ષે બાધકાભાવાદિતિ ભાવઃ -- ગગનપ્રદેશસ્યેવેતિ ॥ યથા ઇહ પક્ષીત્યાદિપ્રતીત્યા પક્ષ્યાદ્યાધારપ્રદેશસ્ય મધ્યમપિરમાણત્વેપિ તસ્ય પ્રદેશસ્યાપ્યુક્તદિશાનેકાંશયુતત્વં તથા ક્ષિત્યાદેરવયવારબ્ધત્વરૂપકાર્યત્વાભાવેપિ ગગન 6 પૂર્વોત્તરાવધિશૂન્યાનન્તાંશયુતત્વાભાવેનાનેકાંશયુતપરમાણુતો ઽનેકાંશયુતત્વેન ચ તદુભયપરિમાણાન્યપિરિમાણરૂપમધ્યમપરિમાણત્વસ્યોપપત્તેરિત્યર્થઃ ॥
પરિમાણસ્યાવયવોપચયહેતુકત્વમુપેત્યોક્તમ્ । વસ્તતસ્તદેવ માસ્ત્વિત્યાહ -- અવયવેતિ । યથા પરમાણ્વાદાવવયવનૈરપેક્ષ્યેણૈવાણુપિરિમાણં મહત્પરિમાણં ચ તથા મધ્યમપિરમાણમસ્તુ ।
1.દ્રવ્યત્વં ચેત્ ઇતિનાસ્તિ -કું. 2.ઽરૂપ્યસમવેતઽ ઇત્યપિ વર્તતે -ક.
3.દ્રવ્યસમવેત -ખ-ગ. 3.ઽએવઽ ઇતિ નાસ્તિ -છ-કું. 4.મભૂ-ક-છ-ખ. 5.આદિપદં નાસ્તિ -મુ. 6.પૂર્વોત્તરપદં ન -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 312.
-------------------------- ---------- ---------
ભૂમ્યાદેરુપલભ્યમાના ભાગાસ્તુ નારમ્યકરૂપા અવયવાઃ કિન્તુ ગગનસ્ય પ્રદેશભેદા ઇવ કાલસ્ય ક્ષણાદય ઇવ ચાંશા એવ સન્તુ ॥
અત એવ ભૂમેઃ ખનનાદિના પૂર્વાવયવનિનાશેનાવયવ્યન્તરોત્પત્તેઃ કાર્યત્વં સિદ્ધમિતિ નિરસ્તમ્ । ક્ષણાદિનાશેન કાલસ્યાપિ તત્પ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રદીપગુણે પ્રભાયાં દર્શનાત્ । ન ચ પ્રભા ન ગુણોપિતુ દ્રવ્યમિતિ યુક્તમ્ । ગુણાદ્વાઽલોકવદિતિસૂત્રભાષ્યટીકાચન્દ્રિકાસુ
તદનુવિધાનાદિના ગુણત્વસમર્થનાદિતિ ભાવઃ ॥
અવયવનૈરપેક્ષ્યેણેત્યા 1 દ્યુક્તપ્રમેયે પ્રત્યક્ષબાધમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ભૂમ્યાદેરિતિ ॥ નન્વાકાશપ્રદેશાનાં વિનાશાદૃષ્ટેર્ભૂમ્યવયવાનાં તદૃષ્ટેર્ભૂમ્યવયવાનાં તદૃષ્ટેર્વૈષમ્યમિત્યત આહ --કાલસ્યેતિ ॥ પ્રદેશભેદક્ષણલવાદીનામૌપાધિકત્વે ભૂમ્યવયવા 2 નામપિ તથાત્વમસ્ત્વિતિ ભાવઃ -- પૂર્વવયવીતિ ॥ નોદનાભિઘાતાદિનાવયવક્રિયાદ્વારા પરમાણુપર્યન્તમસમવાદિકારણસંયોગનાશેન પૂર્વદ્રવ્યનાશે સતિ પુનરદૃષ્ટાધીનપરમાણુસંયોગદ્વારા ખણ્ડક્ષિત્યાદિકાર્યોત્પત્તેઃ પીલુપાકપ્રક્રિયાસિદ્ધત્વાત્કાર્યત્વં સિદ્ધમિત્યર્થઃ ॥
ન ચૈવં ખણ્ડક્ષિત્યદૌ કાર્યત્વસિદ્ધાવપ્યખણ્ડક્ષિત્યાદૌ ન સિદ્ધમિતિ ભાગાસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્ । નાશેન તત્રાપિ તદનુમાનાદિતિ ભાવઃ ॥
1.આદિપદં નાસ્તિ - કું. 2.અદિત્યધિકં --કું.
ઈસ્યા-નુકત્વં-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 313.
------------------ --------- ----------
ખનકાદેરેવ ભૂમ્યાદિકર્તૃત્વાપત્તેશ્ચ । પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાચ્ચ । ક્ષણભઙ્ગાપાતાચ્ચ॥
તદુક્તં ભદવત્પાદૈઃ"વિપર્યયેણાપ્યનુમાતું શક્યત્વાત્"ઇતિ ।
અત એવેત્યુક્તં વ્યનક્તિ --ક્ષણાદીતિ ॥ ન ચ ક્ષણાદીનામૌપાધિકત્વાત્તત્રોપાધિનાશ એવેતિ યુક્તમ્ । વિશેષણનાશે વિશિષ્ટસ્ય નાશાત્ । અંશાનામૌપાધિકત્વસ્યોપાધિખણ્ડનાદૌ નિરાસેન સ્વભાવિકત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ।
ખનનાદિના ક્ષિતિનાશોત્પત્યઙ્ગીકારો ઽપ્યુક્ત 1 એવેતિ ભાવેનાહ -- ખનકાદેરિતિ ॥ તથાચાંશતઃસિદ્ધસાધનતા સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
યદત્રોક્તં મણૌ"તત્ર ક્ષિતિનાશ એવ કર્તૃત્વં ન તુ ખણ્ડક્ષિતૌ"અવસ્થિતિસંયોગેભ્ય એવ તદુત્પત્તેઃ ઇતિ । તન્ન । તથાત્વે ખણ્ડક્ષિતિનાશેપ્યકર્તૃત્વાપાતાત્ । અનુભવવિરોધસ્યોભયક્ષ તુલ્યત્વાત્ ॥
એકદેશનાશકર્તૃત્વે ત્વખણ્ડક્ષિત્યુત્પત્તિરેવ નેતિ કુતઃ કાર્યત્વં ક્ષિત્યાદેરિતિ ભાવેનાહ -- પ્રત્યાભિજ્ઞેતિ ॥ ક્ષણેતિ ॥ પ્રતિક્ષણં ક્ષિત્યાદૌ વાય્વાદ્યભિઘાતાદિનૈકૈકાવયવાપગમેન પ્રતિક્ષણં તદપગમનિમિત્તનાશોત્પત્ત્યોરુપેયત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
એવં સાવયવત્વં સાંશત્વદિરૂપેણ વિકલ્પ્ય વ્યભિચારાસિદ્ધ્યન્યથાસિદ્ધ્ય ઉક્તાઃ । અસ્તુ સાવયવત્વે યત્કિઞ્ચિત્ । અથાપિ તર્કપરાહતિઃ । સાવયવત્વાત્ ક્ષિત્યાદિકં કાર્યં ચેત્ અનુપલબ્ધપ્રાક્કોટિત્વાદકાર્યમપિ સ્યાદ્ગગનવદિતિ ભાવેન તત્સંવાદોક્ત્યા વ્યનક્તિ -- તદિતિ ॥ ક્ષિત્યાદૌ કાર્યત્વાનુમાનં તર્કપરાહતમિત્યેતત્"ન ચાનુમાનાત્તત્સિદ્ધઃ વિપર્યયેણાપ્યનુમાતું શક્યત્વાત્"ઇતિ તત્વનિર્ણયે ઉક્તમિત્યર્થઃ ॥
1.એવેતિ નાસ્તિ - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 314.
----------------------- ------------- -----------
અસ્મદાદ્યનુપલમ્ભમાનપ્રાક્કોટિત્વેન હેતુના ગગનાદિદૃષ્ટાન્તેનાકાર્યત્વસ્યાપ્યનુમાતું શક્યત્વાદિત્યર્થઃ ॥
કિઞ્ચ ઘટાદૌ દર્શનમાત્રેણ ભૂભૂધરાદેઃ સાવયવત્વેન કાર્યત્વાનુમાને રૂપાદૌ દર્શનમાત્રેણ પરમાણ્વાદેઃ સાવયવત્વવિપર્યયેણ નિરવયવત્વેન કાર્યત્વાનુમાનં 1 કિં
ન સ્યાત્ ॥
પ્રકૃતોપયોગિતયા તદ્વાક્યાર્થમાહ -- અસ્મદિતિ ॥ પૂર્વવાક્યસ્ય તુ સાવયવત્વાનુમાનાત્ ક્ષિત્યાદૌ કાર્યત્વસિદ્ધિરિતિ ન ચ વાચ્યમિત્યર્થ ઇતિ ભાવઃ ।
એતેન કાર્યત્વસ્યાસિદ્ધ્યુક્તિપરટીકા 2 મૂલરૂઢેતિ દર્શિતમ્ ॥
નનુ સાવયવત્વકાર્યત્વયોર્ઘટાદિષુ ભૂયઃ સહચારદર્શનાત્પ્રાક્કોટિરપ્યસ્તિ ક્ષિત્યાદેરિત્યનુમીયત ઇત્યસિદ્ધો હેતુરિતિ ચેત્ તત્કિમન્યથાનુપપત્તિરૂપાનુકૂલતર્કસહિતં સહચારદર્શન કેવલં વા । નાદ્યઃ । અન્યથોપપત્તેરુક્તત્વાત્ । નાન્ત્યઃ । અતિપ્રસઙ્ગાદિત્યાહ -- કિં ચેતિ ॥ મૂલવાક્યં વિવૃણ્વન્નેવાહ -- સાવયવત્વવિપર્યયેણેતિ ॥ ફલિતમાહ -- નિરવયવત્વેનેતિ ॥
ન ચ ગગનાદૌ વ્યભિચારઃ શઙ્ક્યઃ । કાર્યાતિરિક્તસ્ય સર્વસ્યાપિ વિપ્રતિપત્યા પક્ષત્વાત્ । અત એવ પરમાણ્વાદેરિત્યુક્તિઃ । ન
ચ પરમાણુકાલાકાશાદેઃ કાર્યત્વે કારણાન્તરમપિ તસ્યોપેયમ્ તસ્યાપ્યેવમિત્યનવસ્થાપત્યાદિદોષ ઇતિ વાચ્યમ્ । બીજાઙ્કુરવદુપપત્તેઃ । પ્રલયસ્ય ચ નિરીશ્વરવાદિનો સંમતે। । નિરવયવમધ્યે કસ્ય ચિદકાર્યસ્ય કસ્યચિત્કાર્યર્યોપગમવત્ કસ્યચિત્સાવયવસ્યૈવાકાર્યસ્યાભ્યુપેયત્વાચ્ચ ॥
1.ઽકર્તરિઽ ઇત્યધિકં -ક. 2.અપિ ઇત્યધિકં વર્તતે -મુ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 315.
-------------------- --------- ---------
એતદપ્યુક્તમ્"વિપર્યણેતિ"॥
કિં ચ કર્ત્રભાવેપિ કાર્યત્વસ્ય સકારણકત્વમાત્રેણોપપન્નત્વેનાપ્રયોજકતા 1 । અન્યથા કર્માદિકારકવિશેષાભાવેનાસનશયનાદિકાર્યં ન સ્યાત્ ॥

કર્માદિકં ન સાર્વત્રિકમ્ । કર્તા તુ સાર્વત્રિક ઇતિ ચેન્ન । તસ્યૈવાદ્યાપ્યસિદ્ધેઃ ।
નિરવયં દ્રવ્યમકાર્યમેવેતિ ચેત્ નિરવયં વસ્તુ કાર્યમેવ રૂપાદિવદિત્યુપપત્તેઃ ॥
નન્વવયવાભાવે તત્સમવેતત્વરૂપકાર્યત્વં બાધિતમિતિ ચેત્ । રૂપાદિવદેવોપપત્તેઃ ।
દ્રવ્યસ્યાયં નિયમ ઇતિ ચેત્તસ્યૈવ નિરસ્યત્વાત્ । સમવાયસ્યાગ્રે નિરસિષ્યમાણત્વેન પરિ 2 માણત્વેનૈવ કાર્યત્વોપપત્તેશ્ચેત્યાદિજ્ઞેયમિતિ ભાવઃ -- એતદપીતિ ॥ નિરવયવત્વેન પરમાણ્વાદેઃ કાર્યત્વાનુમાનમિત્યર્થઃ ॥
એવં કાર્યત્વસ્યાસિદ્ધિમુક્ત્વા વ્યાપ્ત્યભાવોપપાદનાય"કારણાભાવપ્રયુક્તત્વાત્કાર્યાભાવસ્ય"ઇત્યાદિના ટીકોક્તમનુકૂલતર્કાભાવં પ્રપઞ્ચયંસ્તદપિ મૂલારૂઢં દર્શયતિ -- કિઞ્ચેત્યાદિના એતદપ્યુક્તમિત્યન્તેન ॥ અન્યથેતિ ॥ કર્તૃરૂપકરકવિશેષાભાવેન કાર્યાભાવ ઇત્યર્થઃ -- આસનેતિ ॥ આસ ઉપવેશને આસ્તે શીઙ્ સ્વપ્ને શેતે ભા દીપ્તૌ ભાતીત્યાદેરકર્મકત્વાદસનાદિકાર્યં કર્મસંપ્રદાનાપાદાનકારકહીનમિતિ કર્યં ન સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
1.એવ ઇત્યધિકં -છ. 2. ણામત્વે -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 316.
----------------------- ------------ ---------
ઘટાદૌ દર્શનં તુ 1 સકર્તૃકત્વસ્યૈવ શરીરધર્માધર્મસુખાદુઃખસ્વપ્રયોજનાપેક્ષાદિમજ્જન્યત્વાદેરપ્યસ્તિ ॥
એતદપ્યુક્તં વિપર્યયેણેતિ"। પરાનઙ્ગીકૃતશરી 2 રજન્યત્વાદિનેત્યર્થઃ ॥
વિપર્યયેણેત્યસ્ય પરાઙ્ગીકૃતવૈપરીત્યેનેત્યર્થમુપેત્યાહ -- પરાનઙ્ગીકૃતેતિ ॥ તથા ચ કાર્યત્વસ્ય શરીરસુખદુઃખાદિમજ્જન્યત્વાદિના સહભાવદર્શનેપિ યથા તત્ર કાર્યત્વમપ્રયોજકં તથા સ કર્તૃકત્વેપીતિ ભાવઃ । અસ્મિન્પક્ષે"ન ચાનુમાનાત્તત્સિદ્ધિઃ"ઇતિ પૂર્વવાક્યસ્ય કાર્યત્વાનુમાનાત્સકર્તૃકત્વસિદ્ધિરિતિ ન ચેત્યર્થો ધ્યેયઃ ॥
નનુ લોકે સકર્મકાકર્મકાદિકાર્યં દૃષ્ટિમિત્યસ્તુ કર્માદિહીનમપિ કાર્યમ્ । કર્તૃહીનસ્તુ ન દૃષ્ટમ્ । કિન્તુ કર્તૃમદેવ । ક્ષિત્યાદિ તુ 3 વિપ્રતિપન્નમ્ । ન ચ શરીરાદિમત્કર્તૃકમપિ દૃષ્ટિમિત્યુક્તમિતિ વાચ્યમ્ । કૃતિં વિના કાર્યત્વાનુપપત્તિવત્ શરીરાદિકં
વિના તદનુપપત્તેરભાવાત્ । કાર્યત્વં હિ કૃતિકર્મત્વમ્ । ઋહલોર્ણ્યદિતિ પ્યત્પ્રત્યયાન્તસ્ય કરોતેસ્તદર્થત્વાત્ । ન ચ
કાર્યશબ્દો રૂઢઃ ।
"ભવેતાં યદિ વૃક્ષસ્ય વાજિકર્ણો કથં ચ ન ।
અદૃ 4 ષ્ટાં સમુદાયસ્ય કઃ શક્તિં જાતુ કલ્પયેત્"॥
ઇતિ પ્રોક્ષણ્યધિકરણવાર્તિકોક્તરીત્યાવયવાર્થસમ્ભવે સમુદાયશક્તિકલ્પનાનુપપત્તેઃ। અન્યથા પ્રોક્ષણ્યાદિશબ્દોપ્યુદકવિશેષે રૂઢ
ઇતિ સ્યાદિત્યતો ઽસ્તુ નામ કાર્યત્વં કર્તૃજન્યત્વે પ્રયોજકં તથાપિ ત્વદુક્તવિશિષ્ટસાધ્યેત્વપ્રયોજકમેવેત્યાહ -- કિઞ્ચેત્યાદિના ॥
1.તુ. ઇતિ નાસ્તિ ક-ખ. ઽકર્તૃરિવઽ ઇતિ વર્તતે -ગ. 2.રિજ-ક-કું. 3.તો -મુ. 4. કૢપ્તાં - અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 317.
------------------ ---------- ---------
કિઞ્ચાસ્તુકૃતેઃ કાર્યસામાન્યં પ્રતિ હેતુત્વમ્ । તથાપિ 1 ત્વતુક્તસ્વજન્યેત્યાદિબહુવિશેષણવિશિષ્ટકૃતિત્વેન ન । કિન્તુ તદ્વિપરીતેન લઘુના કૃતિત્વેનૈવ ॥
ન ચૈવં કપાલગોચરકૃત્યભાવેપિ 2 પટગોચરકૃત્યા ઘટોત્પત્તિઃ શઙ્ક્યા । ઘટરૂપકાર્યવિશેષં પ્રતિ કપાલગોચરકૃતિરૂપવિશેષસ્ય હેતુતયા તદ્રહિતાયાઃ સામાન્યસામગ્ર્યાઃ કાર્યજનકત્વાત્ ॥
ન ચૈવં પ્રકૃતેપિ ક્ષિત્યુપાદાનગોચરકૃતિરૂપકારણવિશેષઃ કલ્પત ઇતિ વાચ્યમ્ । ત્વયા કલ્પ્યમાકૃતિવિપરીતાયાઃ કૢપ્તાયાઃ ક્ષિતિજનકાદૃષ્ટજનકકૃતેરેવેહ વિશેષકારણત્વાત્ ॥
જ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિનાં પ્રત્યેકમેવ હેતુતયા સાધ્યત્રયોપગમેન મિલિતાનામહેતુત્વાત્કૃતેરિત્યેવોક્તં ન તુ જ્ઞાનાદેરિતિ । એવમગ્રેપિ । તદિતિ ॥ હેતુત્વમિત્યર્થઃ ॥
એતદપિ દૂષણં મૂલારૂઢમિતિ ભાવેન કાર્યત્વાનુમાનાત્ સ્વજન્યાદૃષ્ટપ્રાગભાવવ્યાપ્યપ્રાગભાવપ્રતિયોગિભિન્નોપાદાનગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમજ્જન્યત્વાદિસિદ્ધર્ન ચેતિ પૂર્વવાક્યાર્થમુપેત્ય
વિપર્યયેણેત્યુત્તરવાક્યસ્થવિપર્યયશબ્દાર્થં વદન્નેવાહ -- તદ્વિપરીતેનેતિ ॥ કાર્યવિશેષં પ્રતીતિ ॥ યત્સામાન્યન્યાયાદિતિ ભાવઃ ॥
ન ચાનુમાનત્તત્સિદ્ધિરિતિ પૂર્વવાક્યસ્થતત્સિદ્ધિશબ્દાર્થં વિવૃણ્વન્નેવ શઙ્કામનૂદ્ય નિરાહ -- નચૈવમિતિ ॥ પ્રકૃતેપીતિ ॥ ક્ષિત્યાદાવપીત્યર્થઃ ॥
ઉત્તરવાક્યસ્થવિપર્યયશબ્દાર્થં વદન્નેવ હેતુમાહ -- ત્વયેત્યાદિના ॥ ક્ષિતિજનકાદૃષ્ટેતિ ॥ હવિરાદિગોચરજીવકૃતેરેવેત્યર્થઃ । અદૃષ્ટસ્ય યજ્ઞાદિસત્કર્મજન્યત્વાત્ ॥
1.ન ઇતિ અત્રાસ્તિ - મુ. તત્ ઇત્યધિકં-છ. 2.યત્કિઞ્ચિદ્રો -ગ- કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 318.
----------------------- ----------- --------
ન ચ કપાલગોચરકૃતિવ્યતિરેકેણ ઘટવ્યતિરેક ઇવ ક્ષિત્યુપાદાનગોચરકૃતિવ્યતિરેકેણ ક્ષિતિવ્યતિરેકો દૃષ્ટઃ । યેન સાપિ હેતુઃ સ્યાત્।
નન્વેવં ઘટાદાવપિ તજ્જનકાદૃષ્ટદજનકકૃતેરેવ હેતુત્વમસ્તુ । ન તુ કપાલગોચરકૃતેરવિશેષાદિત્યત આહ -- ન ચેતિ ॥ યેન સાપીતિ ॥ ક્ષિતિજનકાદૃષ્ટજનકહવિરાદિગોચરજીવકૃતિવ્યતિરેકેણ ક્ષિત્યાદવ્યતેરેસ્તુ"કાર્યમાત્રે ઽદૃષ્ટં હેતુઃ"ઇતિ
વદતસ્તવાપિ સંમત ઇતિ તાદૃશકૃતિસ્તુ સ્યાદેવ હેતુરિતિ ભાવઃ । ઉક્તં ચ સુધાયામ્"અદૃષ્ટવતાં જીવાત્મનામેવ કર્તૃત્વોપપત્તેઃ"ઇતિ શાસ્ત્રયોનિસૂત્રે ॥
નન્વેવં નેદં સકર્તૃકત્વં તથાત્વે ભોજકાદૃષ્ટદ્વારા ભોક્તૃકૃતિજન્યે ઘટાદૌ ભોક્તૃકર્તૃકત્વ વ્યવહારાપત્તેઃ । ઉક્તં ચ મણૌ"અત એવ ઘટભોક્તા ન તત્કર્તા વ્યવહ્રિયત ઇતિ"ઇતિ ચેન્ન । અદૃષ્ટદ્વારકઘટાદ્યુપાદાનગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમતોપિ તદનુકૂલાઙ્ગચેષ્ટાનિરપેક્ષકૃતિત્વાવ્યવહારાત્ તદનુકૂલચેષ્ટાવત્યેવ તવ્દ્યવહારાત્ ત્વદુક્તચેષ્ટાનિરપેક્ષકૃતિમજ્જન્યત્વેપિ
સકર્તૃકત્વવ્યવહારાનાપત્યા સકર્તૃકત્વવિવાદાપરિહારેણાર્થાન્તરતાપત્તેઃ । શરીરચેષ્ટાદિહીનેપિ ક્ષિત્યાદતર્તરિ કર્તૃત્વં પારિભાષિકં ચેત્ અદૃષ્ટદ્વારા ક્ષિત્યાદિજનકકૃતિમત્યપિ કર્તૃત્વં
પારિભાષિકમેવાસ્ત્વિતિ ભાવઃ ॥
નન ઘટાદાવુપાદાન 1 વ્યતિરેકેણ ઘટાદિવ્યતિરેકદૃષ્ટ્યા તાદૃશકૃતિમતિ કુલાલે મુખ્યકર્તૃત્વોપપત્તેરિહાપિ ક્ષિત્યાદ્યુપાદાનકૃતિમાન્ મુખ્ય એવ કર્તા સ્યાદિત્યત આહ -- ઘટાદાવિતિ ॥
1. કૃતિપદં નાસ્તિ - કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 319.
------------------- --------- ---------
ઘટાદૌ દર્શનમાત્રેણ તત્કલ્પને ચ ત્વદુક્તચેષ્ટાનિરપેક્ષકૃતિવિપરીતા ચેષ્ટા દ્વારકકૃતિરેવ કલ્પ્યા સ્યાત્ ॥
એવં ચ કૃતેઃ કારણતાવચ્છેદકકૃતિત્વેનૈવ જનકતા સાધ્યતે 1 ચેદસ્મદાદિકૃત્યા સિદ્ધસાધનમ્ । તન્નિવૃત્યર્થં સ્વજન્યેત્યાદિવિશેષણોપાદાને ઽપ્રયોજકતા । તેન રૂપેણ કૃતેરકારણત્વાત્ ॥
ન ચાનુમાનાત્તત્સિદ્ધિરિતિ પૂર્વવાક્યાર્થાનુવાદો -- ઘટાદૌ દર્શનમાત્રેણ તત્કલ્પને ચેતિ ॥ સ્વોપાદાનગોચરકૃતિકલ્પને ચેત્યર્થઃ । ક્ષિત્યાદાવિતિ યોજ્યમ્ । ઉત્તરવાક્યસ્થવિપર્યયશબ્દાર્થં વદન્નેવાપાદ્યમાહ -- ત્વદુક્તેતિ ॥ ચેષ્ટાદ્વારકકૃતિરેવેતિ ॥

નનૂક્તમત્ર ઘટાદૌ કાર્યવિશેષે ચેષ્ટાદ્વારકકૃતિદૃષ્ટાવપિ યત્સામાન્યવિશેષન્યાયેન કાર્યસમાન્યે કૃતિત્વેન હેતુત્વાદિતિ ચેન્ન । કૢપ્તયા ક્ષિતિજનકદૃષ્ટજનકકૃત્યૈવૌપપત્તાવકૢપ્તકૃતિકલ્પનસ્યૈવ બાધકત્વેન બાધકાભાવ ઇત્યસ્યાસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ ॥
છલોત્તરત્વનિરાસાયાનુમાનદોષં નિષ્કૃષ્યાહ -- એવં ચેતિ ॥ દર્શનમાત્રસ્યાતિપ્રસઞ્જકત્વે સતીત્યર્થઃ -- અકારણત્વાદિતિ ॥ ઘટાદૌ દર્શનમાત્રસ્ય શરીરચેષ્ટાદ્યતિપ્રસઞ્જકત્વાત્ યત્સામાન્યવિશેષાન્યાયસ્યા 2 કૢપ્તાનેકાદૃષ્ટકલ્પનાપ્રસઙ્ગબાધિતત્વેનાગ્રે દૂષ્યત્વેન ચાનવતારાદિ ભાવઃ ॥
1. ધ્યાચેત્ - કું. 2.સ્યક્લ - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 320.
----------------------- ----------- ----------
કિઞ્ચોપાદાનશબ્દો યદિ યત્કિઞ્ચિદુપાદાનપરસ્તદા શબ્દફૂત્કારાદૌ સિદ્ધસાધનમ્ । તસ્યાપિ યત્કિઞ્ચિત્પ્રત્યુપાદાનભૂતમૃદઙ્ગાદિગોચરાસ્મદાદિનિષ્ઠજ્ઞાનાદિજન્યત્વાત્ । યદિ તુ સર્વલોકસિદ્ધવ્યુત્પત્યનુસારેણ સમભિવ્યાહૃતપરસ્તદોપાદાનશબ્દાર્થીભૂતસમાયિકારણે લાઘવાત્સમવાયિકા 1 રણભાગત્યાગેન ---
નન્વસ્તુ તર્હિ ઉપાદાનાગોચરેત્યાદ્યેવ સાધ્યમિત્યતઃ"કાર્યસામાન્યં હિ કારણસામાન્યાયત્તમ્"ઇતિ ટીકાં હૃદિ કૃત્વા પરાભિમતસાધ્યં નિરાહ -- કિઞ્ચોપાદાનેત્યાદિના ॥ સિદ્ધેતિ ॥ અંશતઃસિદ્ધસાધનમિત્યર્થઃ॥
ન ચ તત્ર જ્ઞાનેચ્છયોર્ન કારણત્વમ્ । કિં તુ કૃતિમાત્રસ્યૈવ મિલિતાનાં તેષાં સ્વવિષયસમવેતકાર્યં પ્રત્યેવ જનકત્વાદિતિ વાચ્યમ્ । જ્ઞાનાદિઘટિતં સાધ્યત્રયમેવેદમિતિ મણિકૃદભિમતત્વેનોક્તદોષાપિરિહારાત્ ॥
યતત્રોક્તં ઠક્કુરાદાવુપાદાનગોચરત્વેન યસ્ય જ્ઞાનાદેર્જનકત્વં તાદૃશજ્ઞાનાદિજન્યજ્ઞાનં સાધ્યમ્ । તેન ચ રૂપેણ
સ્વવિષયસમવેતકાર્યંપ્રત્યેવ જનકત્વાન્ન દોષઃ । સ્વજન્યા 2 દૃષ્ટેત્યાદિવિશેષણં તુ કા 3 લીરૂપેંઽશતઃસિદ્ધસાધનતાવારણાયેતિ । તન્ન । વક્ષ્યમાણદિશા લાઘવેન કારણગોચરજ્ઞાનાદિત્વેન જનકતયોક્તરૂપેણ જનકત્વસ્ય ક્વાપ્યકલ્પનાત્ ॥
યત્કિઞ્ચિદિતિ ॥ સ્વગતરૂપાધિકં પ્રતીત્યર્થઃ । મૃદઙ્ગાદીત્યાદિપદેન તાલ્વાદિગ્રહઃ -- ઉપાદાનશબ્દાર્થીભૂતેત્યાદિ ॥ વેદાન્તિમત ઇવ પરીણામિકારણાનઙ્ગીકારાત્સમવાયિકારણેત્યુક્તમ્ ।
1.કારણપદં નાસ્તિ - ચ-ક-ખ-ગ. 2.ન્યેત્યાદિ -કુર્ં. 3.યરુ -મુ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 321.
------------------- ---------- -----------
ક્ષિત્યધિકં પ્રતિ ત્વદુક્તવિપરીતક્ષિત્યાદિકારણગોચરકૃતિત્વેનૈવ
કારણત્વગ્રહાત્તથાભૂતકરણસાધનેપિ સિદ્ધસાધનમેવ । ક્ષિતિજનકાદૃષ્ટજનકજ્ઞાનાદેરદૃષ્ટદ્વારા ક્ષિતિજનકહવિરાદિવિષયત્વાત્ । ન ચ હવિરાદિ ક્ષિતિં પ્રતિ પ્રયોજકમેવ ન તુ કારણમિતિ વાચ્યમ્ । તત્રા 1 પિ કારણશરીરપ્રવિષ્ટાનન્યથાસિદ્ધભાગત્યાગેન ત્વદુક્તવિપરીતનિયતપૂર્વવ 2 ર્ત્તિરૂપપ્રયોજકગોચરકૃતિત્વેનૈવ હેતુત્વે ઽતિલાઘવાત્ ।
સ્વોક્તદોષં મૂલારૂઢં દર્શયિતું ન ચાનુમાનાત્તત્સિદ્ધિરિતિ પૂર્વવાક્યસ્ય ક્ષિત્યાદ્યુપાદાનગોચરજ્ઞાનાદિત્વેન તજ્જન્યત્વસિદ્ધિર્ન ચેત્યર્થમુપેત્યોત્તરવાક્યસ્ય વિપર્યયશબ્દાર્થમાહ -- ત્વદુક્તેતિ ॥ કારણત્વગ્રહાદિતિ ॥ ઘટાદૌ લાઘવેન ઘટાદિકારણગોચરકૃતિત્વેનૈવ કારણતાગ્રહાત્ ક્ષિત્યાદાવપિ તથૈવ કારણત્વકલ્પનાદિત્યર્થઃ ।.
અસ્તુ તથૈવોપાદાનપદં કારણમાત્રપરમ્ । તાવતાપીશ્વરસિદ્ધે 3 રિત્યત આહ -- તથાભૂતેતિ ॥ ક્ષિત્યાદિકારણગોચરકતિત્વેન રૂપેણ કૃતિરૂપકારણસાધને 4 ચેત્યર્થઃ । ઉક્તરૂપજ્ઞાનવજ્જન્યં ચિકીર્ષાવજ્જન્યમિત્યત્રાપ્યેવં દોષો ધ્યેય ઇતિ ભાવેન કૃતિમાત્રસ્ય પ્રાગ્વ્વયહારેપિ જ્ઞાનાદેરિત્યુક્તમ્ । ન ચૈતદર્થમેવ સ્વજન્યાદૃષ્ટેત્યાદિ વિશેષણમુક્તમિતિ વાચ્યમ્ । તત્પક્ષે ઽપ્રયોજકકત્વદોષસ્ય હેતાવુક્તત્વાદિતિ ભાવઃ -- પ્રયોજકમેવેતિ ॥ ઘટે કુલાલપિતૃવદિતિ ભાવઃ । મૂલારૂઢતાપ્રદર્શનાય ત્વદુક્તવિપરીતેત્યુક્તિઃ । એવમગ્રેપિ -- પ્રયોજકગોચરેતિ । ત્વદુક્તેત્યર્થઃ ॥
1.થા-ગ-કું. 2.વૃત્તિ-છ.ખ-કું. 3.દ્ધિ-અ. 4.નેપી-મુ-ઽચઽ ઇતિ નાસ્તિ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 322.
------------------------ ------------ ---------
યચ્ચોક્તં વિશેષયોરનન્વયવ્યતિરેકેણ વા કારણત્વેન વા સામાન્યોરપિ કારણત્વમિતિ । તત્ર ચ ન તાવદાદ્યઃ । અન્વયવ્યતિરેકચોસ્ત્વદુક્તવિપરીતે સ્વસમાનપ્રકારકકાર્યકારણભાવગ્રહ એવ સામર્થ્યસ્ય કૢપ્તત્વાત્ । અધિક 1 સામર્થ્યકલ્પનાયાં ચ બીજાભાવાત્ ।
નનુ યદુક્તં ક્ષિત્યાદ્યુપાદાગોચરકૃતિવ્યતિરેકો ન દૃષ્ટઃ । યેન સા પિ હેતુરિતિ । તન્ન । વિશેષયોરન્વયાદિદૃષ્ટ્યા સામાન્યયોરપિ તત્કલ્પનાદિત્યત આહ -- યચ્ચોક્તમિતિ॥ નન્વિદમિત્યપ્રયોજકમિત્યાદિશઙ્કોત્તરરૂપપૂર્વગ્રન્થ ઇત્યર્થઃ -- ત્વદુક્તવિપરીત ઇતિ ॥ ઘટકુલાલકૃત્યોરન્વયાદિના કાર્યસામાન્યકૃતિસામાન્યયોઃ કાર્યકારણભાવ ઇતિ યત્વદુક્તં તદ્વિપરીતે ઘટત્વકુલાલકૃતિત્વરૂપાન્વયવ્યતિરેકપ્રકારસમાનપ્રકારકાર્યકારણભાવ એવ સામર્થ્યમિત્યસ્ય દણ્ડઘટાદૌ નિર્ણીતત્વાદિત્યર્થઃ ॥
બીજેતિ ॥ નનુ બાધકાભાવ એવ બીજમિતિ ચેન્ન । તાદૃશસામર્થ્યકલ્પનાયામનેકાદૃષ્ટકલ્પનસ્યૈવ બાધકત્વાત્ । ઘટાદાવદૃષ્ટસ્ય હસ્તચેષ્ટાનિરપેક્ષકૃતિજન્યત્વનિત્યસર્વવિષયજ્ઞાનાદિજન્યત્વાદેરનેકસ્ય કલ્પ્યત્વાત્ । કૢપ્તસામર્થ્યમાત્રસ્વીકારે તુ લાઘવાત્ । અન્યથા તન્તુરૂપયોરન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં કાર્યગતરૂપસામાન્યં પ્રતિ કારણતરૂપસામાન્યં કાર્યગતગુણમાત્રં પ્રતિ
કારણગતગુણમાત્રં કારણમિતિ વા કલ્પ્યં સ્યાત્ । 2 તત્ર યદ્યદ્બાધકમુપનિપતતિ તત્સર્વમપિ તદનુગુણપ્રક્રિયાકલ્પનયા પરિહાર્થં સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
1.કેસા - છ-કું. 2.ઽતત્રઽ ઇતિ એકમેવ વર્તતે -મુ.અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 323.
------------------- ---------- ------
નાપિ દ્વિતીયઃ વિમતે સામાન્યં કર્યકારણભાવાપન્ને બાધકં વિના કાર્યકારણભાવાપન્નવિશેષસંબન્ધિત્વાત્ । ધૂમવહ્નિસામાન્યવદિત્યત્ર વ્યતિરેકાવચ્છેદકરૂપવત્વસ્યૈ 1 વોપાધિત્વાત્ । ન ચ સાધનવ્યાપકતા । ત્વત્પક્ષે કૃતિત્વસ્ય દેશતઃ કાલતશ્ચ વ્યતિરેકહિતેશ્વરકૃતિવૃત્તિત્વેન વ્યતિરેકાનવચ્છેદકત્વાત્ ।
સામાન્યે ઇતિ દ્વિવચનાન્તમ્ । કાર્યસામાન્યકૃતિસામાન્યે ઇત્યર્થઃ -- બાધકં વિનેતિ ॥ સામાન્યે વ્યભિચારરૂપબાધકં વિનેત્યર્થઃ । યદ્ધર્મવત્વેનોપસ્થિતયોઃ 2 વિશેષયોઃ કાર્યકારણભાવસ્તદ્ધર્માલિઙ્ગતત્વં તત્સંબન્ધિત્વં ધ્યેયમ્ । ઘટકુલાલયોઃ

કાર્યકારણભાવે કાર્યસમાન્યપુરુષસામાન્યયોઃ પ્રમાણવાક્યત્વેન વક્તૃવાક્યાર્થપ્રમાત્વેન કાર્યત્યાદિકલ્પને ઽપિ વાક્યસામાન્યવક્તૃજ્ઞાનસામાન્યયોશ્ચ તદભાવદ્વ્યભિચારવારણાય બાધકં નિનેતિ -- વ્યતિરેકેતિ ॥ અત્ર રૂપશબ્દો ધર્મપરઃ । ધમસામાન્યવહ્નિસામાન્યયોઃ કાર્યકારણભાવો હિ ન તાદૃશધૂમવિશેષવહ્નિવિશેષસંબન્ધિત્વનિબન્ધનો ઽપિતુ યત્ર વહ્ન્યભાવસ્તત્ર ધૂમાભાવ ઇતિ વ્યતિરેકં પ્રત્યવચ્છેદક 3 ભૂતવહ્નિત્વધૂમત્વાખ્યધર્મવત્વનિમિત્ત એવ । કાર્યકારણભાવાપન્ન ઘટદણ્ડાદિસ્થલે સર્વત્ર તથા દર્શનેન 4 સાધ્યવ્યાપકત્વં વ્યક્તમિતિ સાધનવ્યાપકત્વં વ્યનક્તિ 4 -- ન ચેત્યાદિના ॥
વ્યતિરેકાવચ્છેદકરૂપવત્વસ્યૈવ કારણયાયાં તન્ત્રત્વે શબ્દસમવાયિકારણતયાઽકાશસિદ્ધર્ન સ્યાત્ । 5 તથા જ્ઞાનાદિસમવાયિકારમત્વેન આત્મસિદ્ધશ્ચ ન સ્યાત્ 5 । પરત્વાપરત્કારણતયા દેશકાલસિદ્ધશ્ચ ન સ્યાત્ ।
1.એવકારો નાસ્તિ - ચ-છ-ક-ખ. 2.વિશેષયોરિતિ નાસ્તિ -કું. 3.ભૂતપદં નાસ્તિ -અ. 4.ઽનાત્। સાધ્યવ્યાપકત્વં વ્યનક્તિઽ ઇત્યસ્તિ-કું. 5.ઇયં પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 324.
----------------------- ----------- ---------
ન ચૈવમાકાશાદ્યસિદ્ધિઃ । સાક્ષિણૈવ તત્સિદ્ધેઃ । શબ્દાદિકારણત્વેન તદસિદ્ધાવપિ ગુણસ્ય સમવેતત્વવ્યાપ્ત્યા શબ્દસમવાયિકારણત્વેનૈવ તત્સિદ્ધેશ્ચ ।
તેષાં નિત્યવિભુત્વેન વ્યતિરેકાવચ્છેદકરૂપવત્વાભાવાદિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચૈવમિતિ ॥ સાક્ષિણૈવેતિ ॥ આત્મસ્વરૂપજ્ઞાનરૂપેણ સાક્ષૈણૈવેત્યર્થઃ । શબ્દજ્ઞાનાવિધૌરજાતિબધિરાદેરપ્યાકાશપ્રતીત્યા શબ્દકારણતયૈવાકાશધીરિતિ નિયમાભાવાત્સાક્ષિણૈવેત્યુક્તમ્ ॥
વિવૃતં ચૈતત્ ।
"સત્યત્વં ગગનાદેશ્ચ સાક્ષિપ્રત્યક્ષસાધિતમ્ ।"
ઇત્યાદ્યાનુમાનિકપાદીયાનુવ્યાખ્યાનસુધયોર્વાદાવલ્યાઞ્ચેતિ ભાવઃ ॥
કિઞ્ચ"દ્ર 1 વ્યકારણત્વવત્ સમવાયિકારણત્વં વિશિષ્ટંમ ન ગ્રાહ્યં કિન્તુ સમવાયિત્વસમાનાધિકરણં કારણત્વમેવ સમવાયિકારણત્વમ્ । તથા ચ"ઉભયગ્રાહકસમાજાદુભયગ્રહે 2 અર્થસમાજ"ઇતિ પક્ષધાદ્યુક્તેઃ કેવલસમવાયિત્વગ્રાહકોપનિપાતેન તન્માત્રેસ્યાપિ ગ્રહણસમ્ભવાદિતિ ભાવેન સાક્ષિણિ વિપ્રતિપન્નં પ્રત્યન્યથાપ્યાકાશસિદ્ધમાહ -- શબ્દેતિ । સમવાયિત્વેનેતિ । સમવાયવૃત્યા શબ્દાશ્રયત્વેનેત્યર્થઃ । શબ્દઃ ક્વચિદાશ્રિતઃ ગુણત્વાદિતિ સામાન્યતસ્તદાશ્રયસિદ્ધૌ 3 શબ્દોષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યાશ્રિતઃ અષ્ટગ્રવ્યવૃત્તિત્વે બાધકોપપન્નત્વે સત્યાશ્રિતત્વાદિતિ સામાન્યપિરશેષાભ્યાં
શબ્દાદિસમવાયિત્વેનૈવ સિદ્ધિસમ્ભવાદિતિ 4 ભાવઃ ॥
સમવાયિકારણત્વં વિશિષ્ટમેવ ગ્રાહ્યમિતિ મતેપિ તેન 5 રૂપેણાકાશસિદ્ધિપ્રકારં મણ્યુક્તમેવ દર્શયતિ --નિમિત્તેતિ ॥
1.ઽવ્યે સમઽ ઇત્યેવ વર્તતે -કું. 2.વાર્થઃ સમા -મુ. નાર્થઃ સમા-અ. 3.શબ્દપદં ન - કું. 4.ત્યર્થઃ -અ. 5.ઽસ્વઽ
ઇત્યધિકં -કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 325.
--------------------- ----------- ---------
નિમિત્તકારણતાગ્રહે યત્ર યદા ન દણ્ડસ્તત્ર તદા ન ઘટ ઇતિ સંસર્ગાભાવરૂપસ્ વ્યતિરેકસ્ય તન્ત્રત્વેપિ સમવાયિકારણત્વગ્રહે યન્ન સમવાયિકારણં તત્ર ન કાર્યમિત્યન્યોન્યાભાવરૂપવ્યતિરેકસ્યૈવ તન્ત્રત્વેન શબ્દસમવાયિકારણત્વેનાપિ તત્સિદ્ધિસમ્ભવાચ્ચ । ન ચ સમવાયિભિન્ન ઇવ ત્વન્મતે કૃતિવિષયિભિન્નઃ પ્રસિદ્ધઃ । યેન કૃતેરપ્યન્યોન્યાભાવરૂપવ્યતિરેકેણ કારણતા ગૃહ્યત । સર્વસ્યાપીશ્વરકૃતિવિષયત્વાત્ । પારિમાણ્ડલ્યસ્યાપિ સ્વનિષ્ઠઘટાભાવસાક્ષાત્કારં પ્રતિ સંયુક્તસમવેતવિશેષણતારૂપપ્રત્યાસ 1 ત્યન્તર્ભૂતતયા હેતુત્વેનેશ્વરકૃતિવિષયત્વાત્ ।
આદિપદેન વ્યાપ્ત્યસમવાયિકારણગ્રહઃ -- સંસર્ગાભાવરૂપસ્યેતિ ॥ નિમિત્તકારણકાર્યયોરાશ્રયયિભાવાભાવાત્ સંસર્ગાભાવસ્ય તન્ત્રત્વમિતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવં ચેદીશ્વરકૃતિસિદ્ધિરપ્યેવમસ્તુ । યન્ન કૃતિવિષયઃ ન તત્ર
કાર્યમિત્યન્યોન્યાભાવરૂપવ્યતિરેકેણૈવ કૃતિકાર્યયોઃ કાર્યકારણત્વગ્રહસમ્ભવેન ક્ષિતિરૂપકાર્યાનુકૂલકૃતિસિદ્ધિરિત્યત આહ - ન ચેતિ ॥ સર્વસ્યાપીતિ ॥ ઈશ્વરકૃતેઃ કારણમાત્રવિષયકત્વાત્ સર્વસ્યાપિ યત્કિઞ્ચિત્પ્રતિકારણત્વાદિતિ ભાવઃ॥
નન્વસ્ત્વાત્મકાલકાશાદેરપિ સ્વગતગુણોપાદાનતયેશ્વરકૃતિવિષયત્વમ્ । પરમાણુપરિમાણસ્ય પારિમાણ્ડલ્યશાબ્દિતસ્ય કિઞ્ચિત્પ્રત્યપ્યકારણત્વાત્ । તત્ર યન્ન કૃતિવિષયો ન તત્ર કાર્યમિતિ વ્યતિરેકગ્રહઃ સુશક ઇત્યત આહ-- પારિમાણ્ડલ્યસ્યાપીતિ ॥ વ્દ્યણુકગતહૃસ્વપરિમાણસ્યાપ્યુપલક્ષણં ધ્યેયમ્ -- યોગ્યપ્રતિયોગિકત્વાદેરપિ ॥
1. ત્તિ ભૂ - છ - ક -ખ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 326.
----------------------- ------------ ---------
ન ચ તત્ર ઘટાભાવો ન પ્રત્યક્ષઃ । અભાવપ્રત્યક્ષત્વપ્રયોજકત્વેન ત્વદુક્તસ્ય યોગ્યપ્રતિયોગિકત્વાદેસ્તત્રા 1 પિ સત્વાત્ । એવં ચ ત્વતુક્તદેશકાલાપરિચ્છિન્નકૃતિજન્યત્વવિપરીતપરિચ્છિન્નિકૃતિજન્યત્વેનાપ્યનુમિતિઃ સ્યાત્ ॥
યચ્ચોક્તમુપાદાનજ્ઞાનં સાક્ષાત્કારત્વેનૈવ 2 હેતુરિતિ ----
અન્યોન્યાભાવપ્રત્યક્ષે હ્યધિકરણપ્રત્યક્ષં તન્ત્રમ્ । ન ત્વભાવપ્રત્યક્ષમાત્રે । અભાવપ્રત્યક્ષે હિ પ્રતિયોગિયોગ્યત્વં વા યત્ર યત્સત્વમનુપલબ્ધવિરોધીત્યુક્તદિશા પ્રતિયોગિસત્વપ્રસઞ્જનપ્રસઞ્જિતપ્રતિયોગકત્વરૂપમનુપલબ્ધેર્યોગ્યત્વં વા તન્ત્રમ્ । તચ્ચ પારિમાણ્ડલ્યાદાવભાવગ્રહેપ્યસ્તીતિ સ્યાદેવાભાવઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યર્થઃ ॥
ન દ્વિતીય ઇત્યાદિનોક્તં દોષં"વિપર્યયેણાપ્યનુમાતું શક્યત્વાત્"ઇતિ મૂલારૂઢં કુર્વન્નેવ નિષ્કૃષ્ય દર્શયતિ -- એવં ચેતિ ॥ બાધકાભાવેન વ્યતિરેકરૂપવત્વસ્ય કારણત્વે તન્ત્રત્વે સતીત્યર્થઃ -- પરિચ્છિન્નેતિ ॥ અસર્વવિષયાનિત્યર્થઃ । તથાચ કાર્યત્વહેતુરપ્રયોજક ઇતિ ભાવઃ ॥
એવં પરાભિમતકૃતિજન્યત્વાંશે કાર્યત્વહેતોરપ્રયોજકત્વમુક્ત્વા
અપરોક્ષજ્ઞાનજન્યત્વાંશેપ્યપ્રયોજકત્વમિતિ ભાવેન કૃતેરપરોક્ષજ્ઞાનપૂર્વકત્વં પ્રાગુક્તં નિરાહ -- યચ્ચોક્તમિત્યાદિ ॥ હેતુરિતિ ॥ કપાલાદિકૃતાવિત્યર્થઃ ॥ તથાચ ક્ષિત્યાદિનિષ્ઠકાર્યત્વહેતોર્વ્યાપકતયા ક્ષિત્યાદિજનકમપીશ્વરજ્ઞાનપરોક્ષમેવ સિદ્ધ્યતીતિ
યદુક્તમિત્યર્થઃ -- ત્વન્મતે ચેષ્ટેત્યાદિ ॥
1.અપિપદં નાસ્તિ -ગ-કું. 2.ઽકૃતિઽ ઇત્યધિકં - છ-ક-ખ-ગ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 327.
------------------- ---------- --------
-- 1 તદપિ ન । ત્વન્મતે ચેષ્ટોપાદાનસ્ય વાયવીયશરીરસ્યાપ્રત્યક્ષત્વેપિ તદધિષ્ટાતુરાત્મનશ્ચેષ્ટાહેતુકૃતેરાવશ્યકત્વેન ત્વદુક્તાપરોક્ષજ્ઞાનત્વવિપરીતેન જ્ઞાનત્વેનૈવ કૃતિહેતુત્વાત્ । પરમાણ્વાદિપરોક્ષજ્ઞાનેન કૃત્યભાવસ્તુ ન સાક્ષાત્વવિરહાત્ । કિં તુ કૃતિયોગ્યતાપ્રયોજકદેશકાલવિશેષસત્વવિષયકત્વવિરહાત્ । અત એવાન્ધસ્યાપ્તાક્યાદિના દેશકાલવિશેષહેયોપાદેયજ્ઞાને સતિ હાનોપાદાને યુક્તે । યચ્ચ કપાલદૃષ્ટાન્તેન કારણીભૂતસંયોગાશ્રયત્વેનાત્મનઃ --------

વાયવીયશરીરાદાવુપાદાનાપરોક્ષજ્ઞાનાભાવેપિ ચેષ્ટાહેતુતયા કૃતિસત્વેનાપોક્ષત્વસ્ય કૃતૌ વ્યભિચારાદિતિ ભાવઃ ॥
તર્હિ પરમાણ્વાકાશાદિગોચરલિઙ્ગાદિજન્યજ્ઞાનેનાપિ તદ્ગોચરકૃતિઃ સ્યાદિત્યત આહ -- પરમાણ્વાદીતિ ॥ દેશેતિ ॥ કપાલાદેરિવ દેશવિશેષે કાલવિશેષે સત્વાભાવાદિત્યર્થઃ । પરમાણોર્નિત્યત્વેન કાલવિશેષસત્વં નાસ્તિ ગગનાદૌ તુ દેશવિશેષસત્વં નેતિ ન તત્ર કૃતિરિતિ ભાવઃ -- અત એવેતિ ॥ જ્ઞાનત્વેનૈવ કૃતિહેતુત્વાદેવેત્યર્થઃ -- હેયેતિ ॥ તત્ર સર્પોસ્તિ અત્ર રજતમસ્તીતિ જ્ઞાને સતીત્યર્થઃ ।.
નન્વસ્ત્વપરોક્ષજ્ઞાનવત્વસિદ્ધ્યભાવસ્તથાપિ કુલાલવત્કાર્યહેતુતયા સ્યાદેવેશ્વરસિદ્ધિઃ । કુલેલે ઘટહેતુત્વસ્ય પ્રાગેવ સાધનાદિત્યતઃ પ્રાગુક્તં દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યોદ્ધારમનૂદ્ય નિરાહ -- યચ્ચેતિ ॥ ઘટકારણીભૂતસંયોગાશ્રયસ્ય કપાલસ્ય ઘટકારણત્વદર્શનાદિતિગ્રન્થેનોક્તમિત્યર્થઃ -- લઘુન ઇતિ ॥
1.તન્ન - ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 328.
------------------------ ---------- --------
-- કારણત્વસાધનં 1 તન્ન । કપાલાદેઃ કારણત્વે ત્વદુક્ત વિપરીતસ્ય લઘુનઃ કાર્યાશ્રયત્વસ્યૈવ તન્ત્રત્વાત્ ।
કાર્યાસમવાયિકારણસંયોગાશ્રયત્વાપેક્ષયા કાર્યશ્રયત્વસ્ય લઘુત્વાત્ । તથા ચાત્મનસ્તદભાવાપન્ન ઘટહેતુત્વમિતિ દૃષ્ટન્તઃ સાધ્યવિકલ એવેતિ ભાવઃ । ન ચ ભુતકાલાદેરપિ ઘટકારણત્વપ્રસઙ્ગઃ। સમવાયવૃત્યા તદાશ્રયત્વસ્યાભિમતત્વાત્ ॥
એતચ્ચાભ્યુપેત્યોક્તમ્ । વસ્તુતસ્તુ સમવાયસ્યાગ્ર નિરસિષ્યમાણતયા ॥
"તન્તુભ્યોન્યઃ પટઃ સાક્ષાત્કસ્ય દૃષ્ટિપથં ગતઃ"
ઇતિ સ્મૃત્યા સંયોગાવિશેષવશિષ્ટકપાલદ્વયાતિરિક્તઘટસ્યૈવાભાવાદૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિઃ॥
કિં ચ સંયોગસ્ય હેતુત્વોપગમેપિ તદવચ્છદકત્વેનાન્યથાસિદ્ધત્વાદાત્મનો ન હેતુત્વમ્ । ન ચૈવં ચેષ્ટાદ્વારા ઘટહેતુપ્રયત્નવદાત્મસંયોગાવચ્છેદકત્વેનાત્મનોન્યથાસિદ્ધૌ તત એવ પ્રયત્નસ્યાહેતુત્વમિતિ યુક્તમ્ । પ્રયત્નસ્ય સ્વતન્ત્રાન્વવ્યતિરેકાભ્યામેવ હેતુત્વેન તસ્ય તાદૃશસંયોગવિશેષણત્વનિબન્ધનત્વાભાવાત્ । પ્રયત્નવદાત્મસંયોગસ્ય હેતુત્વેન મનાભાવાચ્ચ । યેન તદાશ્રયતયાપ્યાત્મા હેતુઃ સ્યાત્ । સ્વવ્યધિકરણતદીયગુણવ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વં તુ મન્ત્રપાઠજન્યવિષચ 2 લને મન્ત્રરૂરશબ્દગુણકાકાશસંયોગાસમવાયિકારણત્વહીને સ્વવ્યધિકરણમન્ત્રરૂપાકાશીયગુણવ્યતિરેકપ્રયુક્તવ્યતિરેકપ્રતિયોગિત્વરૂપહેતુમતિ વ્યભિચારિ । તથા તુલાયામેકદિગવસ્થિતાધકગુરુત્વજન્યાપરદિગવથિતોન્નમનક્રિયાયાં ચ વ્યભિચારિ ।
1.તત્ર - છ - ક - ખ. 2.હાને - અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 329.
------------------- ---------- ---------
યચ્ચોક્તં જ્ઞાનમનિત્યમેવેત્યાદિ વ્યાપ્તિરમૂલેતિ તન્ન ।
ન ચ તત્રાપિ સાધ્યમસ્તીતિ વાચ્યમ્ । વિપ્રતિપત્તેઃ । ન ચ ક્રમેણ સ્થલદ્વયે વ્યભિચારવારણાયાદૃષ્ટાદ્વારકેતિ પ્રત્યક્ષેતિ ચ ગુણવિશેષણમ્ । મન્ત્રસ્ત્વાશુતરવિનાશિત્વાદદૃષ્ટદ્વારૈવ વિષચલનહેતુઃ ગુરુત્વગુણશ્ચ ન પ્રત્યક્ષ ઇતિ વાચ્યમ્ । તથાત્વે સ્વવ્યિધિકરણપદવૈયર્થ્યાપત્તેઃ । પ્રત્યક્ષપદેનૈવ પ્રાગુક્તતત્કૃત્યલાભાદદૃષ્ટવદાત્મસંયોગસ્ય કારણતાભઙ્ગપ્રસઙ્ગાચ્ચ । ચેષ્ટાયામાત્મકારણત્વપ્રાપ્તવપિ ઘટં પ્રત્યાત્મનઃ કારણત્વાસિદ્ધેશ્ચ ॥
એતેન મૂર્તવૃત્તિયત્કાર્યં યદિયગુણનિમિત્તકારણકં તત્તત્સંયોગજન્યમિતિ વ્યાપ્ત્યા સંયોગકારણત્વસિદ્ધિઃ । અત્ર શબ્દજન્યે ગગનસંયોગજન્યે શબ્દગોચરપ્રત્યક્ષે વ્યભિચારનિરાસાય મૂર્તેતિ । તન્તુરૂપજન્યે તન્તુસંયોગાજન્યે પટરૂપે તન્નિરાસાય નિમિત્તેતિ । દણ્ડાવયવીયદણ્ડનિમિત્તકે દણ્ડાવયવસંયોગાજન્યે ઘટે તદ્વારણાય ગુણેતિ પદમિતિ રુચિદત્તોક્તં નિરસ્તમ્ । પૂર્વોક્તોન્નમનક્રિયાયાં વ્યભિચારાદિત્યલમ્ ॥ નન્વસ્તૂપાદાનગોચરજ્ઞાનં જ્ઞાનત્વેનૈવ કૃતિહેતુર્ન ત્વપરોક્ષત્વેન । અસ્તુ ચ ઘટાદૌ કુલાલકૃત્યાદેરેવ હેતુતયા કુલાલસ્યાહેતુત્વેન તદ્દૃષ્ટાન્તેશ્વરસ્યા ચ ક્ષિત્યાદિહેતુતયા સિદ્ધ્યભાવઃ । તથાપિ તાદૃશજ્ઞાનં કાર્યત્વહેતોઃ પક્ષધર્મતાબલાન્નિત્યમેવ સિધ્યતીતિ તદાશ્રયતયેશ્વરસિદ્ધિર્ભવતુ કો દોષઃ । ન ચ જ્ઞાનમનિત્યમેવ સાક્ષાત્કારસ્ત્વિન્દ્રયજન્ય એવ ઇચ્છા જ્ઞાનજન્યૈવ કૃતિરિચ્છાજન્યૈવેત્યાદિવ્યાપ્તિબાધઃ । જ્ઞાનત્વાનિત્યત્વયોઃ
કાર્યકારણભાવાદેરભાવેન વ્યાપ્તેરમૂલત્વાત્ । કાર્યકૃત્યોશ્ચ કાર્યકારણભાવાદિત્યુક્તત્વાદિત્યતસ્તન્નિરાહ -- યચ્ચેતિ । યથાહિ કૃતિચજન્યત્વમેવ પ્રયોજકં લાઘવાત્ ન તુ શરીરજન્યત્વાદિકમિત્યુચ્યતે તથા આત્મવિશેષગુણત્વાદિરેવ મનઃપ્રભૃતિકારણજન્યત્વે પ્રયોજક ઇતિ આત્મવિશેષગુણત્વસ્યેશ્વરીયજ્ઞાનેચ્છાકૃતિષુ તિસૃષ્વપિ સત્વાત્ । સાક્ષાત્કારત્વેચ્છાત્વકૃતિત્વરૂપધર્મત્રયસ્યાપીશ્વરીયજ્ઞાનાદૌ પ્રત્યેકં સત્વેન ચ મનઃપ્રભૃતિકારણજન્યત્વાપત્ત્યા અનિત્યત્વસ્ય દુર્વારત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 330.
--------------------- -------------- ----------
લાઘવેન કૃતિજન્યત્વે જન્યત્વસ્યૈ 1 વ મનોજન્યત્વે આત્મવિશેષગુણત્વસ્યૈવ ઇન્દ્રિયજન્યત્વે સાક્ષાત્કારત્વસ્યૈવ જ્ઞાનજન્યત્વે ઇચ્છાત્વસ્યૈવ ઇચ્છાજન્યત્વે કૃતિત્વસ્યૈવ તન્ત્રત્વેન વ્યાપ્તેઃ સમૂલત્વે ત્વદુક્તવિપરીતસ્યેશ્વરજ્ઞાનાદ્યનિત્યત્વસ્યા 2 નુમાતું શક્યત્વાત્ ॥
ન ચાસ્યા વ્યાપ્તેરસ્મદાદિજ્ઞાનાદિમાત્રવષયકત્વાત્કાર્યત્વાનુમાનેન ચ પક્ષધર્મતાબલાદસ્મદાદિ ભિન્નકર્તૃસિદ્ધ્યા ભિન્નવષકત્વાદપ્રતિબન્ધકતેતિ વાચ્યમ્ ।
સઙ્ક્યાપિરમાણાદ્યાત્મસામાન્યગુણે મનોજન્યત્વાભાવાદ્વિશેષગુણત્વ 3 સ્યેત્યુક્તમ્ । મનોજન્યત્વં ચ મનસ્ત્વેન રૂપેણ તજ્જન્યત્વં ધ્યેયમ્ । તેન મનઃક્રિયાયામાત્મમનઃ
સંયોગાદૌ ચ મનોજન્યે નાવ્યાપ્તિદોષઃ । એવં જ્ઞાનજન્યત્વ ઇત્યાદિના તજ્જન્યત્વં ધ્યેયમ્ ॥
"વયં તુ બ્રૂમઃ પક્ષધર્મતાબલાન્નિત્યત્વં સિધ્યતિ"ઇત્યાદિના મણ્યુક્તમેવાશઙ્ક્ય નિરાહ - ન ચાસ્યા વ્યાપ્તેરિતિ ॥ જ્ઞાનમનિત્યમેવ સાક્ષાત્કાર ઇન્દ્રિયજન્ય એવ ઇજચ્છાજ્ઞાનજન્યૈવેત્યાદિવ્યાપ્તેરિત્યર્થઃ -- માત્રેતિ ॥ પક્ષધર્મતાબલલભ્યાપ્રસિદ્ધજ્ઞાનાદ્યવિષયકત્વાદિત્યર્થઃ -- 4 કર્ત્રિતિ ॥ અપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમત્પુરુષસિદ્ધ્યેત્યર્થઃ ।
1.સ્થલચતુપષ્ટયેપિ ઽએવઽ ઇતિ નાસ્તિ -ખ. 2.અપિ ઇત્યધિકં - ખ -ગ. 3.ણસ્યે - અ. 4.કૃતીતિ - અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 331.
-------------------- --------- ---------
સામાન્યપ્રત્યાસત્યાભ્યુપગમે સમાનવિષયકત્વાત્ । તદનભ્યુપગમે સ્થાપનાનુમાનવ્યાપ્તેરપ્રસિદ્ધકર્તુસાધકત્વ ઇવાસ્યા અપિ વ્યાપ્તેસ્તદ્બા 1 ધકત્વે સમાનપ્રકારકત્વસ્યૈવ તન્ત્રત્વાત્ । અન્યથા બાધસત્પ્રતિપક્ષાવ 2 પ્યપ્રતિબન્ધકૌ સ્યાતામ્ । પ્રત્યક્ષાદિસિદ્ધાભાવપ્રતિયોગિ યચ્છૈત્યમ્ તદન્યસ્યૈવ શૈત્યાદેઃ પક્ષધર્મતાબલાત્સિદ્ધિરિતિ તત્રાપિ સુવચત્વાત્ ।
અદૃષ્ટદ્વારકશરીરજન્યત્વમુપાધિશ્ચ ।

કિમેતદ્ભિન્નવિષયત્વં યત્ર ધૂમસ્ત્વાગ્નિરિતિ મહાનસાદૌ ધૂમવહ્ન્યોર્વ્યાપ્તિગ્રહઃ સામાન્યપ્રત્યાસત્યા પર્વતાદિપક્ષનિષ્ઠધૂમવહ્ની અપિ વિષયીકરેતીતિ ત્વન્મતરીત્યોચ્યતે, અથ સામાન્યપ્રત્યાસત્તેરભાવાત્ અન્યત્ર જાયમાનવ્યાત્પિગ્રહઃ પક્ષીયહેતુસાધ્યેનાવગાહતે તથાપિ સમાનપ્રકારકત્વમાત્રેણ પક્ષીયહેતુસાધ્યયોર્લિઙ્ગિલિઙ્ગિભાવે નિયામક ઇતિ મીમાંસકરીત્યોચ્યત, ઇતિ વિકલ્પૌ હૃદિ કૃત્વા ક્રમેણ નિરાહ -- સામાન્યેતિ ॥ સમાનેતિ ॥ કાર્યત્વકૃતિજન્યત્વરૂપસમાનપ્રકારકત્વ 4 સ્યચ જ્ઞાનત્વાનિત્યત્વરૂપસમાનપ્રકારકત્વ 5 સ્યતે 4 ત્યર્થઃ -- અન્યથેતિ ॥ ઉક્તવ્યાપ્તેરબાધકત્વ ઇત્યર્થઃ ॥
બાધાદેરપ્રતિબન્ધકત્વં વ્યનક્તિ -- પ્રત્યક્ષેતિ ॥ વહ્નિઃ શીતો વસ્તુત્વાદિત્યાદૌ યત્પક્ષધર્મતાબલલભ્યં શૈત્યં તદન્યસ્યૈવ શૈત્યસ્યાભાવઃ પક્ષીભૂતવહ્નિવ્યતિ 6 રિક્તે ગૃહીત ઇતિ પક્ષીભૂતવહ્નાવેવ વા યદિ શૈત્યાભાવો ગૃહીતઃ -----
1.દ્વન્ધ-ખ. 2.ઽઅપિઽ ઇતિ નાસ્તિ -ખ. 3.ધર્મપદં ન -ખ. 4.એતાવન્નાસ્તિ -અ. સ્યૈવ-કું. 5.સ્યેવ જ્ઞાનત્વનિત્યત્વરૂપસમાનપ્રકારકત્વસ્યૈવેત્યર્થઃ -- કું. 6.રેકે-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 332.
----------------------- -------- --------
ન ચાયં પક્ષધર્મમાત્રવ્યાવર્તકવિશેષણવત્વાત્સાધનઘટિતત્વાદ્વ્યાપ્તિગ્રાહકતૌલ્યેન હેતુસમાનયોગક્ષેમત્વાચ્ચાનુપાધિરિતિ વાચ્યમ્ ।
-- તદાપિ ત્વગિન્દ્રિયગૃહીતાભાવપ્રતિયોગિશૈત્યાદન્યદેવે 1 દં સાધ્યમાનં શૈત્યમિતિ વક્તું શક્યત્વાદિત્યર્થઃ ॥
એવં કાર્યત્વાનુમાને ઽસિદ્ધ્યપ્રયોજકત્વબાધાનુક્ત્વોપાધિ 2 ઞ્ચાહ -- અદૃષ્ટેતિ ॥ ક્ષિત્યાદેરદૃષ્ટદ્વારાસ્મદાદિશરીરજન્યત્વાત્સાધનાવ્યાપકત્વાયાદૃષ્ટાદ્વારકેતિ શરીરેતિ ચ વિશેષણમ્ । ઘટાદૌ સાધ્યવ્યાપકત્વં વ્યક્તમ્ ॥
ઉપાધ્યાભાસોયમિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચાયં પક્ષમાત્રેતિ ॥
તાદૃશસ્યાપ્યુપાધિત્વે પર્વતેતરત્વાદેરપ્યુપાધિતાપત્યાનુમાનમાત્રોચ્છેદ ઇતિ ભાવઃ -- સાધનેતિ ॥ કાર્યત્વાપરપર્યાય જન્યત્વઘટિતત્વાદિત્યર્થઃ । તાદૃશસ્યાપ્યુપાધિત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ॥
યદ્યપિ સમવેતત્વે સતિ જન્યત્વં સાધનં ન તુ જન્યત્વમાત્રમ્ । તથાપિ સાધનવિશેષિતવત્સાધનૈકદેશવિશેષિતોપિ નોપાધિરિતિ ભાવેનેદં યોજ્યમ્ । યદ્વા ધ્વંસસાધારણપક્ષત્વે જન્યત્વમેવ હેતુરિતિ તદભિપ્રાયમેતત્ ॥
વ્યાપ્તિગ્રાહકેતિ ॥ યત્ર સકર્તૃકત્વં યત્ર શરીરજન્યત્વમિતિ વ્યાપ્તિગ્રાહકં ભૂયઃસહચારદર્શનાદિકં યત્ર જન્યત્વં તત્ર સકર્તૃકત્વમિતિ વ્યાપ્તિગ્રહેપિ તુલ્યમિતિ 3 વ્યાપ્તિગ્રાહકતૌલ્યેનેત્યર્થઃ । તથાચ સાધ્યવ્યાપકત્વાનિશ્ચયાન્નોપાધિરિતિ ભાવઃ॥
4 શઙ્કાગ્રન્થમણ્યુક્તમેવ સમાધિમાહ -- શરીરજન્યત્વ ઇત્યાદિના દર્શનાદિત્યન્તેન ॥ અનનુગતત્વેનેત્યનન્તરં અનવચ્છેદકત્વાદિતિ શેષઃ ।
1.ઽઇદંઽ ઇતિ નાસ્તિ -અ. 2.ચ ઇતિ નાસ્તિ-અ. 3.ત્યર્થઃ -વ્યાપ્તિ-અ. 4. 3 3 3 પૃષ્ટે, ઽહેતુસમાનયોગક્ષેમસ્યેતીઽ ત્યારભ્ય ઽ સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ ઽ ઇત્યન્તં અત્રાસ્તિ -મુ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 333.
-------------------- ------- ----------
શરીરજન્યત્વે ત્વદભિમતઘટિત્વાદેરનનુગતત્વેન તદ્વિપરીતસ્ય 1 કર્તૃજન્યત્વસ્યૈવાચ્છેદકત્વેન સાધ્યવ્યાપકત્વાત્ । સતિ ચ સાધ્યવ્યાપકત્વે બાધોન્નીતસ્ય પક્ષેતરત્વસ્ય સહ્નિનાધૂમસાધન આદ્રેન્ધનપ્રભવવહ્નિમત્વરૂપસ્ય સાધનઘટિતસ્ય જલસ્ય રસત્વેન ગન્ધવત્વે સાધ્યે પૃથિવીત્વરૂપસ્ય હેતુસમાનયોગક્ષેમસ્ય ચોપાધિતાદર્શનાત્ । ન ચ કર્તૃજન્યત્વે લાઘવેન
જન્યત્વસ્યૈવાવચ્છેદકત્વાદ્ધેતોર્વ્યાપ્તિ નિશ્ચયે સાધ્યવ્યાપ્યહેત્વવ્યાપકત્વાદુપાધેઃ સાધ્યાવ્યાપકતેતિ વાચ્યમ્ ।
મૂલારૂઢતાભિવ્યક્ત્યર્થં તદ્વિપરીતેત્યુક્તમ્ । સાધ્યેતિ ॥ સકર્તૃકત્વરૂપસાધ્યેત્યર્થઃ । પક્ષેતરત્વસ્યેતિ ॥ તેજો ઽનુષ્ણં પદાર્થત્વાદિત્યત્રાતેજત્વ 2 રૂપોપાધેર્વ્યાવૃત્યા
તદ્વ્યાપ્યસાધ્યા 3 ભાવસ્યાપિ નિર્ણયાદિતિ ભાવઃ ॥
વહ્નિનેત્યાદિ ॥ નનુ તત્ર ધુમવત્વે વહ્નિમત્વમાત્રમપ્રયોજકમ્ । અનુકૂલતર્કાભાવાત્ । સાધનઘટિતોપિ સ્યાદુપાધિરિતિ ચેત્તુલ્યં પ્રકૃતેપિ ત્વદભિ 4 પ્રેતસકર્તૃકત્વે કાર્યત્વહેતોરહપ્રયોજકત્વસ્ય પ્રાગુપપાદનાદિતિ ભાવઃ ॥
હેતુસમાનયોગક્ષેમસ્યેતિ ॥ રસત્વસ્ય ગન્ધવત્વેન વ્યાપ્તિઃ પૃથિવીત્વોપહિતે ગ્રાહ્યા । નત્વન્યત્ર । સા ચ તત્ર યેન માનેન ગ્રાહ્યા તેનૈવ ચ ગન્ધવત્વપૃથિવીત્વયોરપિ સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ ।"લાઘવેન બાધકં વિના કર્તૃજન્યત્વે હિ જન્યત્વમવચ્છેદકં ન તુ શરીરજન્યત્વં ગૌરવાત્ । તથાચ ન શરીરજન્યત્વે સકર્તૃક 5 ત્વવ્યાપકમ્ । ઘટાદૌ ત્વાર્થઃસમાજઃ । ઘટત્વેન શરીરજન્યત્વનિયમાત્"ઇત્યાદિના મણ્યુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ । ન ચ કર્ત્રીતિ । હેતોરિતિ । જન્યત્વ હેતોરિત્યર્થઃ । ધ્વંસસાધારણપક્ષત્વપક્ષે જન્યત્વસ્યૈવ હેતુત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1.સમસ્તં પદં -કું-ગ-છ. 2.રૂપપદં નાસ્તિ -અ. 3.ધ્યસ્યાપ્યભાવનિર્ણ -અ. ધ્યવ્યાપ્ત્યભાવનિ - મુ. 4.મતે -અ- મુ. 5.ત્વે - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 334.
----------------------- ----------- ----------
ત્વદુક્તરીત્યા કર્તૃજન્યત્વે જન્યત્વમદચ્છેદકં શરીરજન્યત્વે તુ ઘટત્વાદિકં વા અથવા તદ્વિપર્યયેણ શરીરજન્યત્વે 1 જન્યત્વં કર્તૃજન્યત્વે તુ ઘટત્વાદિકં 2 વેતિ સન્દેહેન સન્દિગ્ધોપાધેર્દુષ્પરિહારત્વાત્ ॥
ન ચ કર્તૃજન્યત્વં પ્રથમં જ્ઞાતં સચ્છરીરજન્યતાવચ્છેદકત્વેન કલ્પ્યમ્ । તચ્ચ કાર્યત્વાવચ્છિન્નમેવ જ્ઞાતમિત્યુપજીવ્યવિરોધાન્ન કર્તૃજન્યત્વં શરીરજન્યતાવચ્છેદકમિતિ વાચ્યમ્ । ત્વદુક્ત 3 રીત્યા શરીરજન્યત્વવત્તદ્વિપરીતકર્તૃજન્યત્વસ્યાપિ પ્રથમં ઘટત્વાદ્યવચ્છેદેનૈવ જ્ઞાનસમ્ભવાત્ ॥
પ્રથમં કર્તૃજન્યત્વે જન્યત્વમવચ્છેદકં કૢપ્તમિતિ તદ્વિરોધેન શરીરજન્યત્વે ન સકર્તૃકત્મવચ્છેદકં અત એવ ન સન્દિગ્ધોપાધિત્વમિત્યાદિમણ્યુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ કર્તૃજન્યત્વમિતિ ॥ તચ્ચેતિ ॥ કર્તૃજન્યત્વમિત્યર્થઃ । કર્તૃજન્યત્વે
લાઘવેન જન્યત્વસ્યૈવાવચ્છેદકત્વાત્ । કાર્યત્વાવચ્છિન્નં કાર્યત્વવ્યાપકમ્ । કર્તૃજન્યત્વં શરીરજન્યતાવચ્છેદકં ન સમ્ભવતિ । તસ્ય કાર્યત્વરૂપહે 4 ત્વવ્યાકત્વાત્ । શરીરજન્યત્વં 5 સકર્તૃકત્વવ્યાપ્યકાર્યત્વાવ્યાપકં 6 સકર્તૃકત્વવ્યાપકં 7 ચેત્યસ્યાયોગાત્ । અત ઉપજીવ્યવિરોધાન્ન કર્તૃજન્યત્વં શરીરજન્યતાવચ્છેદકમિત્યર્થઃ -- શરીરજન્યત્વવદિતિ ॥
1.કર્તૃપદમધિકં -કું. છ. 2.ચેતિ-ચ. 3.રીત્યા -ઇતિનાસ્તિ -મુ.ચ-ક-ખ.રા. 4.તુવ્યા-અ. 5.ત્વસ-અ. 6.કસ-અ. 7.કત્વેચે -અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 335.
------------------- --------- ---------
કિઞ્ચ કૃતિકાર્યયોઃ કાર્યકારણભાવગ્રહેપિ ન જ્ઞાનેચ્છયોઃ સિદ્ધિઃ ।

શરીરજન્યત્વં ઘટત્વાદિનાવચ્છિદ્યતે યત્ર ઘટત્વાદિકં તત્ર શરીરજન્યત્વમિતિ કર્તૃજન્યત્વં તુ કાર્યત્વેન યત્ર કાર્યં તત્ર કર્તૃજન્યત્વમિતિ એતચ્ચ પ્રથમં જ્ઞાયત ઇતિ યથા ત્વોચ્યતે, તથૈવ કર્તૃજન્યત્વં ઘટત્વાદિનૈવાવચ્છિદ્યતે યત્ર ઘટત્વાદિ 1 તત્ર
કર્તૃજન્યત્વમિતિ પ્રથમં ચાસ્ય જ્ઞાનં સમ્ભવત્યેન । ગ્રાહકસત્વાત્ । તથા ચ કર્તૃજન્યત્વં ઘટત્વાદિનાવચ્છિન્નતયા પ્રથમં જ્ઞાતમિતિ તદ્વિરોધાન્ન કાર્યત્વાવચ્છિન્નત્વેન પશ્ચાજ્જ્ઞાતું શક્યમિતિ કાર્યત્વસ્યેન કર્તૃજન્યત્વાવ્યાપ્યત્વાત્તેન કથં ત્વદભિમતસકર્તૃકત્વાનુમાનમ્ । પ્રત્યુત શરીરજન્યત્વવચ્છેદકત્વેનૈવ કાર્યત્વસ્યાવગમાત્તેન તદનુમાનમેવ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
નનુ યત્સામાન્યવિશેષન્યાયેન કૃતિત્વકાર્યત્વયોરવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવગ્રહે સતિ કૃતિજન્યત્વવ્યાપ્યકાર્યત્વા 2 વ્યાપકત્વાત્સાધ્યાપવ્યાપકત્વં શરીરજન્યત્વસ્યેતિ ચેન્ન । પ્રાગેન યત્સામાન્યેતિ ન્યાયલભ્યપક્ષસ્ય ખણ્ડનાત્ ॥
અભ્યુપેત્યાપિ કાર્યત્વેન કૃતિજન્યત્વાનુમાનમ્ । જ્ઞાનચિકીર્ષાવત્વાંશે શરીરજન્યત્વમુપાધિર્ભવત્યેવ । ન હિ કૃતિત્વકાર્યત્વયોરિવ જ્ઞાનત્વકાર્યત્વયોરિચ્છાત્વકાર્યત્વયોર્વા વ્યાપ્યવ્યાપકભાવે બીજમસ્તિ । યેન જ્ઞાનેચ્છાજન્યત્વવ્યાપ્યકાર્યત્વાપ્યાપકત્વાચ્છરીરજન્યત્વં સાધ્યવ્યાપકં સ્યાદિત્યત આહ -- કિઞ્ચેતિ । ગ્રહેપીત્યસ્ય ગ્રહાત્કાર્યત્વેન કૃતિસિદ્ધાવપીત્યર્થો ધ્યેયઃ -- ન
જ્ઞાનેચ્છયોઃ સિદ્ધિરિતિ ॥ તયોઃ શરીરસંબન્ધનિમિત્તત્વાદીશ્વરે ચ ત્વયા તદનઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ ॥
1. સકર્તૃ - અ. 2. ત્વસ્યા - કું .
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 336.
----------------------- -------------- ----------
આત્મનઃ શરીરસમ્ભન્ધે જ્ઞાનગતકાર્યત્વસ્યેવ જ્ઞાનાદિસમ્ભન્ધેપિ ત્વદુક્તકૃતિત્વમાત્રવિપરીતકૃતિગતકાર્યત્વસ્યૈ 1 વ તન્ત્રત્વાત્ ।
ન ચ 2 કૃતિવજ્જ્ઞાનેચ્છયોરપિ સ્વાસન્ત્ર્યેણ કાર્યહેતુત્વાત્તત્સિદ્ધિઃ । આત્મસંયોગે સત્યપિ કૃતિવ્યતિરેકેણેવ કૃતૌ સત્યાં જ્ઞાનાદિવ્યતિરેકેણ કાર્યવ્યતિરેકાદર્શનાત્॥
નનુ કાર્યત્વેન કૃતિસિદ્ધાવુપેતાયાં કૃતેર્જ્ઞાનેચ્છાપૂર્વકત્વસ્ય ઘટકૃત્યાદૌ દર્શનાત્કૃત્યાનુષઙ્ગિકતયા તયોરપિ સિદ્ધિઃ સ્યાદેવ । ન ચ શરીરસમ્ભન્ધે તન્ત્રયોર્જ્ઞાનેચ્છયોર્ભાવાત્તત્પ્રત્યુક્તશરીરસમ્ભન્ધસિદ્ધિઃ । તસ્ય જન્યજ્ઞાનાદિપ્રયુક્તત્વાદિત્યતઃ તર્હિ જન્યકૃતાવેવ જ્ઞાનેચ્છાપૂર્વકત્વં નત્વજન્યત્વકૃતાવિતિ કાર્યત્વસ્ય પક્ષધર્મતાબલાન્નિત્યકૃતિસિદ્ધ્યા ન જ્ઞાનેચ્છયોઃ સિદ્ધિરિતિ ભાવેનાહ -- આત્મનઃ ઇતિ ॥
નન્વસ્તુ કાર્યત્વેન કૃતેરિ 3 વ સ્વાન્ત્ર્યેણ જ્ઞાનાદિસિદ્ધિઃ । શરીરજન્યત્વોપાધેઃ સાધ્યવ્યાપ્યચહેત્વવ્યાપકત્વેન નિરાસસમ્ભવાદિતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ યદ્વા જ્ઞાનેચ્છયોઃ સિદ્ધિઃ કિં કૃત્યનુષઙ્ગિકત્વેનોતસ્વાન્ત્ર્યેણા 4 થ જ્ઞાતસ્યૈવ કૃતિવિષય 6 ત્વાત્કૃતેઃસ્વાતોર્થાસમ્બદ્ધ 7 ત્વદ્વિષયેણ સહ કૃતેઃ પ્રત્યાસત્તિત્વેન । આદ્યસ્યોત્તરં -- આત્મન ઇત્યાદિ ॥ દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેત્યાદિ ॥ આત્મસંયોગ ઇતિ ॥ આત્મનો વિભુત્વેન ત્વન્મતે સદા સંયોગા 8 દિતિ ભાવઃ ।
1.એવકારો નાસ્તિ-છ-કું-ગ. 2.કૃતિવદિતિ નાસ્તિ-ગ. 3.રેવ -કું. 4.અથ ઇતિ ન -અ. 5.ન-કું. 6.વેદ્ય ઇત્યધિકં -અ. 7.ન્ધાત્-મુ- અ. 8.ગભાવા -અ.
સંભવા-મુ
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 337.
------------------ --------- ---------
ન ચ કૃતેર્વિષયપ્રત્યાસત્ત્યર્થં જ્ઞાનાપેક્ષા કૃતિવિષયયોર્જ્ઞાનસ્યૈવ 1 પ્રત્યાસત્તિત્વાદિતિ વાચ્યમ્ । કૃત્યજનકજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યાસત્તિત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્તજ્જનકજ્ઞાનસ્ય ચ કૃતિકાલે નષ્ટત્વેનાપ્રત્યસત્તિતયા જ્ઞાને જ્ઞાનસ્વરૂપસ્યેવ કૃતાવપિ કૃતિસ્વરૂપસ્યૈવ
પ્રત્યસત્તિત્વાત્ । અન્યથા કૃતિકાલં જ્ઞાનાભાવેન ઘટં કરોમીતિ ઘટતત્યોઃ સમ્બન્ધધીર્ન સ્યાત્ । તસ્માત્વદુક્તકૃત્યાદિ 2
ત્રયવિપરીતકૃતિમાત્રવત્વેનાપ્યનુમિતિઃ સ્યાત્ ॥
3 કિઞ્ચાસ્તુ કૃતિપ્રત્યાસત્તિત્વેન જ્ઞાનસિદ્ધિઃ।
નન્વસ્ત્વતિપ્રસઙ્ગભિયા જન્યકૃતાવન્યત્ર જનકજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યાસત્તિત્વમ્ । એવં ચ જ્ઞાનસ્ય કૃતિપ્રત્યસત્તિત્વે ક્વચિત્સિદ્ધે સતીહાગત્યાનીદૃશસ્યાપ્યસ્તુ પ્રત્યસત્તિત્વમિત્યતોન્યત્રાપિ તન્નાસ્તીત્યાહ -- તજ્જનકેતિ ॥ અનન્યગત્યાસ્તુ નષ્ટસ્યાપિ તથાત્વમપીત્યત આહ -- જ્ઞાન ઇતિ ॥ ઉક્તં ચ"ન પ્રયોજનવત્વાત્"ઇત્યધિકરણસુધાયામ્ ॥
"મહાતાત્પર્યયુક્તેશ્ચ"
ઇત્યેતદ્વ્યાખ્યાવસરે"પ્રયત્નસ્ય વિષયનિયમાર્થં બુદ્ધિરેષ્ટવ્યેતિ ચેન્ન ---
1.એતવકારો નાસ્તિ - રા. 2. ત્રિતય - કું - છ - ગ. 3. એતાવન્નાસ્તિ - ક.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ચ્વમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 338.
------------------------- ---------- ------
ઇચ્છા તુ કથં સિદ્ધ્યેત્ । તથા ચ ત્વદુક્ત 1 ત્રિતયવિપરીતદ્વિતયવત્વેનાપ્યનુમિતિઃ સ્યાત્ ॥
કિચ્ઞોપાધેર્વ્યભિચારોન્નાયકત્વપક્ષે ત્વદુક્તસકર્તૃકત્વવિપરીતાકર્તૃકત્વસ્ય શરીરજન્યત્વેનાપ્યનુમાતું શક્યત્વાત્સત્પ્રતિપક્ષતા । ન ચ કર્ત્રજન્યત્વે ઽજન્યત્વસ્યૈવ તન્ત્રત્વાદપ્રયોજકો હેતુઃ । 2 શરીરજન્યત્વે કર્તૃજન્યત્વં વાવચ્છેદકં કર્તૃજન્યત્વે
કાર્યત્વં વેતિ સંદેહસ્યોપપાદિતત્વેન સ્થાપનાહેતુતૌલ્યાત્ ॥
-- બુદ્ધિવત્સ્વતોવિષયપ્રવણતોપપત્તેઃ ઇતિ 3 ઇતિ ભાવઃ -- કથં સિધ્યેદિતિ ॥ કિં કૃત્યાનુષઙ્ગિકત્વેનાથ સ્વતન્ત્ર્યેણોત કૃતિપ્રયત્નસત્તિત્વેન । ન પક્ષત્રયમપિ સમ્ભવતિ । પૂર્વોક્તદોષાદિતિ ભાવઃ ॥
એવં કાર્યત્વહેતોઃ સોપાધિકત્વમુક્ત્વા સત્પ્રતિપક્ષતાં ચાહ -- કિચ્ઞેત્યાદિના ॥ નનુ પ્રમાણલક્ષણે"સ એવોપાધિદોષોપિ"ઇત્યુક્તોપાધેઃ પ્રતિપક્ષત્વેનૈવ દોષત્વોપગમાત્, પ્રાચીનન્યાયમતે તથૈવાભ્યુપગમાચ્ચોપાધ્યુક્ત્યૈવ તદ્વ્યતિરેકરૂપપ્રતિપક્ષસ્યોક્તત્વાત્ કિઞ્ચેતિ દોષાન્તરતયોક્તિરયુક્તેત્યત આહ -- વ્યભિચારેતિ ॥ મણિકૃન્મતે વ્યભિચારોન્નાયકત્વોપગમનોપાધ્યુક્ત્યા હેતોર્વ્યભિચારબુદ્ધેરેવોદયેન પ્રતિપક્ષબુદ્ધેરનુદયાદિતિ ભાવઃ -- વિપરીતેતિ ॥ વિમતં ક્ષિત્યાદિ અકર્તૃકં શરીરાજન્યત્વાદ્ગગનવદિત્યનુમાતું શક્યત્વાદિત્યર્થઃ । અત્ર શરીરજન્યત્વદસિદ્ધિરિતિ શઙ્કાનવકાશઃ -- અપ્રયોજક ઇતિ ॥ અકર્તૃકત્વે અજન્યમાત્રસ્ય પ્રયોજકત્વાદિતિ ભાવઃ ।"સન્દેહસ્યેતિ પ્રતિપક્ષતાનિર્વાહાયોક્તમ્ ।
1.કૃત્યાદિ ઇત્યધિકં -કું-છ-ક. 2.શરીરજન્યત્વં કર્તૃજન્યત્વં વા - ક. 3. પુનઃ ઽઇતિઽ ઇતિ નાસ્તિ -કું-અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 339.
-------------------- --------- ----------
અથ મતં આકાશાદવજન્યત્વસ્યૈવાકર્તૃકત્વેન વ્યાપ્તિગ્રહાચ્છરીરવિશિષ્ટે તસ્મિંસ્તદભાવવ્દ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ । તથા 1 ચ વિશેષણવિશેષ્યયોરેકૈવ વ્યાપ્તિર્વ્યાસજ્યવૃત્તિરિતિ વા, વિશિષ્ટવ્યાપ્તિશબ્દાર્થઃ વિશેષ્યનિષ્ટૈવ વ્યાપ્તિર્વિશેષણેનાવચ્છિદ્યત ઇતિ વા । તત્ર વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વે કેવલવિશેષ્યાવૃત્તિત્વાસંભવો હેતુઃ । વિશેષણેનાવચ્છેદ્યત્વે તુ વિશેષ્યતાવચ્છેદકસ્ય વ્યા 2 પ્યતાવચ્છેદકત્વાસમ્ભવઃ । પ્રકૃતે તુ નોભયમ્ ।

વસ્તુતસ્તુ કર્તૃજન્યત્વે કાર્યત્વં નાવચ્છેદકમ્ । તેન વિનાપિ તસ્યોપપત્તેઃ। અન્યથા કર્મજન્યતાવચ્છેદકમપિ કાર્યત્વં સ્યાદિત્યાદિના
કાર્યત્વહેતોરપ્રયોજકત્વસ્યોક્તત્વાદિતિ -- તૌલ્યાદિતિ ॥ તથા ચ નાપ્રયોજકત્વમિતિ ભાવઃ ॥
અપિ ચ"શરીર 3 જન્યત્વે વ્યર્થવિશેષણત્વમ્ । લાઘવેનાજન્યત્વસ્યૈવ વ્યાપ્યત્વા"દિત્યાદિના મણ્યાદ્યુક્તં નિષ્કૃષ્યાનુવદતિ
-- અથ મત મિત્યાદિના અત્રોચ્યતે ઇત્ય 4 ન્તેન -- વિશિષ્ટવ્યાપ્તીતિ ॥ વિશિષ્ટહેતુનિષ્ઠા વ્યાપ્તિરિતિ શબ્દાર્થ ઇત્યર્થઃ -- તત્રેતિ ॥ કલ્પદ્વય ઇત્યર્થઃ -- હેતુરિતિ ॥ યથા શબ્દો નિત્યઃ ભાવકાર્યત્વાદિત્યાદૌ -- વિશેષણેનેત્યાદિ ॥ યથા કૃષ્ણાગરુવહ્નિમાન્ સુરભિધૂમવત્વાદિત્યાદાવિતિ ભાવઃ -- વિશેષ્યત્વાવચ્છેદકેતિ ॥ અજન્યત્વારૂપાવચ્છેદકેત્યર્થઃ ॥
1.હિ - કું-છ-ગ-રા. 2.પ્ત્ય -કું-છ-ગ. 3.રા-મુ. 4.તિપર્યં -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પિરિચ્છેદઃ પુ - 340.
----------------------- -------- ----------
વ્યાપ્તૌ કેવલવિશેષ્યરૂપાજન્યત્વનિષ્ઠતાયાઃ વિશેષ્યત્વાવચ્છેદકાવચ્છિન્નતાયાશ્ચ સમ્ભવાત્ । ન ચ વ્યાપ્તિવત્પ્રક્ષધર્મતાયા અપ્યનુમિત્યઙ્ગત્વાત્તત્સિદ્ધ્યર્થં વિશેષણમિતિ વાચ્યમ્ । વ્યાપ્તિસમાનાધિકરણાયા એવ તસ્યા અઙ્ગત્વેનાત્રવિશેષ્યનિષ્ઠવ્યાપ્તિવ્યધિકરણાયા વિશિષ્ટવૃત્તિપક્ષધર્મતાયા અનઙ્ગત્વાત્ ॥
ન ચ ચક્ષુસ્તૈજસં રૂપાદિષુ પચ્ઞસુ 1 રૂપસ્યૈવ ગ્રાહકદ્રવ્યત્વાત્ ઇત્યાદૌ વિશિષ્ટવૃત્તિપક્ષધર્મતા વિશેષ્યવૃત્તિવ્યાપ્તેરઙ્ગં દૃષ્ટમિતિ વાચ્યમ્ । તત્રાપ્યવધારણમહિમ્ના રૂપેતરવિશેષગુણાવ્યજ્ઞકત્વે સતિ રૂપગ્રાહકત્વસ્ય હેતૃત્વેન વિશેષ્યમાત્રસ્ય મનસિ વ્યભિચારિતયા વ્યાપ્તેરપિ વિશિષ્ઠત્વાત્ । ન ચાત્રાજન્યત્વરૂપસ્ય વિશેષ્યસ્ય વ્યભિચારોસ્તિ ॥
રુપાદિષુ પચ્ઞસ્વિતિ સ્વરૂપકથનં મત્વાહ -- તત્રાપીતિ ॥
નનુ રૂપસ્યૈવેત્યાદેરેવ રૂપેતરવિશેષગુણેત્યાદ્યર્થકત્વે રૂપાદિષુ પચ્ઞસ્વિતિ વ્યર્થમ્ 2 । અતો રૂપેતરાવ્યજ્ઞકત્વમેવ તદર્થો વાચ્યઃ । તથા ચ ચક્ષુષો રૂપત્વસ્યાપિ વ્યજ્ઞકતયા હેતોરસિદ્ધ્યાપત્યા તન્નિરાસકવિશેષણવિશિષ્ટ એવ પક્ષધર્મતા
વ્યાપ્તિસ્તુ વિશેષ્ય ઇત્યરુચેરપ્રસિદ્ધિવારકત્વેન સાર્થક્યં મન્વાન આહ -- યદ્વેતિ ॥ અલબ્ધાત્મકત્વસ્યેતિ ॥ ક્વાપ્યપ્રસિદ્ધેર્મનઃપ્રભૃતે રૂપત્વસ્યાપિ ગ્રાહકત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1.મધ્યે ઇત્યધિકં -કું-છ. 2.અત્ર"એકવિશેષણં વિશિષ્ટાવરકધર્મતાવ્યાપ્તિસ્તુ વિશેષાદિત્યરુચેઃ"ઇતિ પઙ્ક્તિરસ્તિ - અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 341.
------------------ --------- ----------
યદ્વા મનસિ વ્યભિચારવારકસ્યાવધારણસ્ય રૂપાદિષ્વિતિ વિશેષણં વિના 1 લબ્ધાત્મકસ્ય વ્યભિચારવારણાશક્ત્યા વિશેષણસ્યાપિ તલ્લાભસંપાદનદ્વારા વ્યભિચારવારણાપ્રયોજ 2 કત્વમેવ । અજન્યત્વં તુ શરીરવિશેષણં વિનાપિ ગગનાદૌ લબ્ધાત્મકમ્ ॥
અથ મત નીલધૂમાદાવપિ વિશિષ્ટનિષ્ઠૈવ 3 વ્યાપ્તિઃ । તત્ર વ્યભિચારોપાધ્યોરભાવાત્ । અન્યથા વિશેષણાનામવ્યાપ્યત્વે નિરાશ્રયા વ્યાપ્તિઃ સ્યાત્ । કિં તુ નીલધૂમત્વં ન તદવચ્છેદકમ્ । ગૌરવાત્ । અપિ તુ ધૂમત્વમેવ । ન ચ વ્યભિચારવારકનૈલ્યવિશેષણવત્વેનાજ્ઞાત એવં વ્યાપ્તિગ્રહાત્તદ્વત્વેન જ્ઞાતે વ્યાપ્તિપ્ર 4 માવિરહ ઇતિ વાચ્યમ્ । સહચારદર્શને 5 વ્યભિચારાદર્શને ચ સતિ દ્રવ્યત્વાદિમત્તયાજ્ઞાતેપિ ધૂમે ઽવ્યભિચારાદિરૂપવ્યાપ્તિગ્રહાદિતિ ચેન્મૈવમ્ ।
"નીલધૂમાદૌ વ્યાપ્તિરસ્ત્યેવ। અન્યથા વિશેષણાનામવ્યાપ્યત્વે નિરાશ્રયા વ્યાપ્તિઃ સ્યા"દિત્યાદિના મણ્યુક્તવિશિષ્ટનિષ્ઠવ્યાપ્તિપક્ષા 6 શઙ્કામનુવદતિ -- અથ મતમિત્યાદિના મૈવમિત્યન્તેન ॥ નીલધૂમાદાવપીતિ ॥ તથા ચ શરીરજન્યત્વેપિ વિશિષ્ટહેતૌ વ્યાપ્તિરસ્ત્યૈવેતિ 7 તત્ર વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિપ્યુત્પાદનમયુક્તમિતિ ભાવઃ ॥
1.નુપલ-ક. 2.નક-કું-ગ-છ. 3.એવકારો નાસ્તિ -કું-છ-ક. 4.મિતિ-કું-ચ-ગ.
5.ઉપાધ્યભાવદર્શને -ગ. 6.ક્ષશ-કું-ક્ષાનનુ-અ. 7.તત્રેતિદ્વિવારમસ્તિ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 342.
----------------- ---------- -------------
અનુમિતિપ્રયોજકવ્યાપ્તિવિરહો હિ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ . તત્પ્રયોજિકા ચ વ્યાપ્તિઃ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકરૂપવત્વ 1 લક્ષણા ન ત્વવ્યભિચારરૂપાનૌપાધિકત્વરૂપા વા । ગૌરવાત્ । અપદાર્થત્વે ન અવાક્યાર્થત્વેન ચોદાહરણવાક્યેન તદપ્રતીતેશ્ચ । તદ્વિરહશ્ચ સામાનાધિકરણ્યાભાવેન વા યથા નિરધિકરણે વસ્તુનિ, સત્યપિ તસ્મિંસ્તસ્ય સાધ્યનિરૂપિતત્વવિરહાદ્વા યથા વિરુદ્ધે, સતોરપિતયોર્ધર્મસ્યાનવચ્છેદકત્વવિરહાદ્વા યથેયં પૃથિવી દ્રવ્યત્વાદિત્યત્ર દ્રવ્યત્વે ।
વિશિષ્ટહેતોર્વ્યાપ્તિવિરહવાદી અવાન્તરવિશિષ્ટનિષ્ઠવ્યાપ્તિપક્ષચોદ્યં વ્યાપ્તિવાદે 2 મણિકૃદભિમતવ્યાપ્તિલક્ષણમુપેત્ય નિરાહ -- મૈવમિત્યાદિના ॥ ગૌરવાદિતિ ॥ નઞ્ઘટિતત્વાદિતિ ભાવઃ -- ઉદાહરણેતિ ॥ યો યો ધૂમવાનસનાવસાવગ્નિમાનિત્યાદિરૂપવાક્યેન ધૂમે વહ્નિરૂપસાધ્યનૈકાધિકરણ્યસ્ય તદવચ્છેદકધૂમ 3 ત્વવત્વસ્ય ચ પ્રતીતેરિવાવ્યભિચારાદેરપ્રતીતેરિત્યર્થઃ -- વસ્તુનીતિ ॥ પર્વતોગ્નિમાન્ ગગનવત્વાદિત્યત્ર ગગનાખ્યવસ્તુનીત્યર્થઃ -- તસ્મિન્નિતિ ॥ સામાનાધિકરણ્ય ઇત્યર્થઃ -- વિરુદ્ધ ઇતિ ॥ પર્વતો ઽગ્નિમાન્ હૃદત્વાદિત્યાદાવિત્યર્થઃ -- દ્રવ્યત્વ ઇતિ ॥ તત્ર સામાનાધિકરણ્યસ્ય તસ્મિન્પૃથવીત્વસામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકમ્ । દ્રવ્યત્વસ્ય પૃથવીત્વમાત્રસામાનાધિકરણ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ ।
1.રૂપા - ખ. 2. દ -કું. 3. મવ - કું. 4.વ્યવત્વં - કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 343.
------------------- --------- ----------
વ્યર્થવિશેષણે ચ નીલધૂમાદૌ સામાનાધિકરણ્યે તસ્ય સાધ્યનિરૂપિતત્વે ચ સત્યપિ નીલધૂમત્વસ્ય વહ્નિનિરૂપિતસામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકત્વવિરહાવ્દ્યાપ્તિવિરહઃ ।
નન્વિહાવચ્છેદકત્વં ન તાવદવચ્છિત્તિપ્રત્યયહેતુત્વાદિકમ્ । આત્માશ્રયાત્ । નાપ્યવચ્છેદ્યાન્યૂનાનાતિરિક્તવૃત્તિત્વમ્ । વહ્નિસામાનાધિકરણ્યવત્વલોકાદાવવિદ્યમાને ધૂમ 1 ત્વાદાવપિ તદભાવાત્ ।
કિન્ત્વનતિરિક્તદેશકત્વમ્ । તચ્ચનીલધૂમવત્વેપ્યસ્તિ । ન ચ તત્રાતિવ્યાપ્તિવારણાયાવચ્છેદ્યનતિરિક્તદેશકધર્માન્તરાઘટિતત્વે સતીતિ વિશેષ્યતે ।
અસ્તુ પ્રકૃતે કિમિત્યત આહ -- વ્યર્થેતિ ॥ આદિપદેન શરીરા 2 જન્યત્વાદિગ્રહઃ -- અવચ્છેદકત્વવિરહાદિતિ ॥ ગૌરવાદિતિ ભાવઃ । તથા ચ વિશિષ્ટો 3 હેતુર્વ્યાપ્તિશૂન્ય એવેતિ ભાવઃ ॥
વિશિષ્ટનિષ્ઠવ્યાપ્તિવાદી વ્યાપ્તિવાદે પક્ષધરાદ્યુક્તમવચ્છેદકત્વનિરુક્તિનિષ્કર્ષમનુવદન્નીલધૂમત્વાદાવપિ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકત્વમસ્તીતિ શઙ્ક્યતે -- નન્વિત્યાદિના મૈવમિત્યન્તેન ॥ 4 આદિપદેનાવચ્છેદ્યવ્યાપ્યત્વાવચ્છેદ્યસમનિયતત્વાદિગ્રહઃ -- આત્માશ્રયાદિતિ ॥ હેતુ 5 ત્વસ્ય નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વરૂપત્વાન્નિયમસ્ય વ્યાપ્તિતયા વ્યાત્પિજ્ઞાને વ્યાત્પિજ્ઞાનસ્યાવશ્યકત્વાદિતિ ભાવઃ -- અતિવ્યાપ્તીતિ ॥

1.વત્વા -ચ. 2.રજ-અ. 3.ષ્ટહે- કું. 4.ઇયં પઙ્ક્તિઃ ઽ અતિવ્યાપ્તીતિ ઽ ઇત્યતઃ પ્રગસ્તિ - અ. 5.કત્વ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 344.
-------------------------- ------------- ------
નીલધૂમત્વસ્ય ચ ધૂમત્વરૂપતાદૃશધર્માન્તરઘટિતત્વાન્ન તદવચ્છેદકતેતિ વાચ્યમ્ । એવં સતિ વ્યાપ્તિશરીરસ્યાભાવ 1 દ્વયઘટિતત્વેનાતિગૌરવાત્ । ઉદાહરણવાક્યે તદભાવાચ્ચેતિ ચેન્મૈવમ્ ॥
અવચ્છેદકત્વં હિ વિશેષણતાવિશેષરૂપઃ સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ । ન ચાસ્યાપ્યુદાહરણવાક્યાદપ્રતીતિઃ ।
ઉદાહરણસ્થધૂમપદોપસ્થાપિતસ્ય ધૂમત્વસ્યોદાહરણવાક્યોપસ્થાપિતેન ધૂમગતવહ્નિસામાનાધિકરણ્યેન સહાવચ્છેદકત્વરૂપસમ્બન્ધસ્ય સંસર્ગવિધયા ભાનાત્ ।
પ્રમેયધૂમત્વદ્રવ્યધૂમત્વનીલધૂમત્વૈતદ્ધૂમત્વાદાવપિ વહ્નિસામાનાધિકરણ્યરૂપાવચ્છેદ્યાનતિરિક્તદેશકત્વસત્વાદતિવ્યાપ્તીત્યર્થઃ -- અભાવદ્વયેતિ ॥ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાનતિરિક્તદેશકધર્માન્તરઘિટિતત્વે સતિ
સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાનતિરિક્તદેશકત્વમિત્યત્ર યદ્યપિ નઞ્ત્રયપ્રવેશાદભાવત્રયં તથાપિ અનતિરિક્તેત્યસ્યૈવ દ્વિરુપાદાનાદભાવદ્વયેત્યુક્તમ્ । યદ્વા સત્યન્તપ્રવિષ્ટનઞ્દ્વયાપેક્ષયા અભાવદ્વયેત્યુક્તમ્ ॥
કેચિત્તુ તાદૃશધર્માન્તરાઘટિતત્વે સતિ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યદેશત્વં તદર્થઃ । એવં ચાભાવદ્વયમેવેત્યાહુઃ । તચ્ચિન્ત્યમ્ । પ્રમેયત્વદ્રવ્યત્વાદાવતિવ્યાપ્તેઃ ॥
કો વિશેષણતાવિશેષઃ । વિશિષ્ટજ્ઞાનજનકજ્ઞાનવિષત્વાદિરૂપત્વે ચાત્માશ્રયાદિત્યત આહ -- સ્વરુપસમ્બન્ધ ઇતિ ॥
નનુ કુત એવમિતિ ચેત્ । અવચ્છેદકત્વનિરુક્તેરિતિ વદન્તિ । તથાહિ । યદુક્તમવચ્છેદ્યાનતિરિક્તદેશકત્વમવચ્છેદકત્વમિતિ । તન્ન ।
1. ત્રય - ક - ખ - રા.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 345.
------------------- --------- ----------
સ ચ સ્વરૂપસમ્બન્ધો લઘુનિ ધૂમત્વ એવ કલ્પ્યતે । ન તુ ગુરુણિ નીલધૂમત્વ ઇતિ નીલધૂમે ન વ્યાપ્તિઃ ॥
ન ચ લઘુધૂમત્વમપિ નીલધૂ 1 મે ઽસ્તીતિ વાચ્યમ્ । હેતુતાવચ્છેદકસ્યૈવ હિ સામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકતા વાચ્યા । ઉપસ્થિતત્વાદ્ધર્માન્તરકલ્પને ગૌરવાચ્ચ । ઇહ 2 તુ હેતુતાવચ્છેદકત્વેનોપાત્તસ્ય નીલધૂમત્વસ્ય શરીરજન્યત્વસ્ય ચ સામાનાધિકરણ્યાનવચ્છેદકત્વેન વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધેઃ ॥
ઇદં સુખિ આત્મત્વાદિત્યાદાવીશ્વરાત્મનિ સુખાભાવસમાનાધિકરણે વ્યભિચારિણિ ગતત્વાત્ । આત્મત્વસ્ય જીવાત્મનિ સુખસામાનાધિકરણ્યેનાત્મત્વત્વસ્ય સુખસામાનાધિકરણ્યાનતિરિક્તવૃત્તિત્વાત્ ॥
ન ચ સાધ્યાભાવચસમાનાધિકરણાવૃત્તિત્વમવચ્છેદકત્વમ્ । આત્મત્વં ત્વીશ્વરાત્મનિ સુખાભાવસમાનાધિકરણમેવેતિ વાચ્યમ્ । કેવવાન્વયસાધ્યકહેતાવભાવાત્ । તત્ર સાધ્યકહેતાવભાવાત્ । તત્ર સાધ્યાભાવાપ્રસિદ્ધેઃ ॥
નાપિ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાભાવાધિકરણાવૃત્તિમવચ્છેદકત્વમ્ । આત્મત્વં ત્વીશ્વરાત્મવૃત્તિત્વાવચ્છેદેન સુખસામાનાધિકરણ્યાભાવાધિકરણમેવેતિ વાચ્યમ્ ।
વૃક્ષઃ એતત્કપિસંયોગવાન્ એતદ્વૃક્ષત્વાદિત્યદાવ્યાપ્તેઃ । એતદ્વૃક્ષત્વસ્યાપિ મૂલાવચ્છેદેનૈતત્કપિસંયોગસામાનાધિકરણ્યાભાવાધિકરણત્વાત્ । યદિ ચૈતદ્વૃક્ષત્વ એતત્કપિસંયોગસામાનાધિકરણ્યસ્ય સત્વાત્કથં તદભાવ ઇતિ । તર્હ્યાત્મત્વેપિ તુલ્યમેતત્ । વિરુદ્ધયોરપ્યવચ્છેદકભેદેનાવિરોધ ઇત્યેતસ્યાપિ સામ્યાત્ ।
1. મત્વે - ગ - ખ. 2. ચ - ક - રા - ખ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 346.
------------------------ -------- --------
ન ચૈવં વિમતો નિર્ધૂમઃ આદ્રેન્ધનપ્રભવવહ્નિરહિતત્વાત્, સુરભિ 1 ધૂમરહિતઃ ચન્દનપ્રભવવહ્નિરહિતત્વાદિત્યાદાવપિ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । તત્ર કાર્યમાકારણભાવમૂલકાનુતર્કેણ વહ્નિરહિતત્વ 2 આન્દ્રેન્ધનપ્રભવવહ્નિરહિતત્વા 3 દાવપિ વ્યાપ્તિનિશ્ચયાદિતિ ॥
નાપિ અધિકરણૈકદેશાનવચ્છેદેન સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાભાવવદવૃત્તિત્વં તત્ । એતદ્વૃક્ષત્વે ચાધિકરણૈકદેશમૂલાવચ્છેદેનૈવ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યમિતિ વિશિષ્ટવ્યતિરેકસ્ય તત્રાપિ સત્વાન્નાવ્યાપ્તિઃ । આત્મત્વે તુ ઈશ્વરરૂપાધિકરણવૃત્તિત્વાવચ્છેદેનૈવ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાભાવવત્વમ્ । ન તુ તદૈકદેશાવચ્છેદેનેતિ ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ । કેવલાન્વયિનિ ચ તાદૃશસાધ્યસામાનાધિકરણ્યાભાવવત્વં ગગનાદૌ પ્રસિદ્ધમિતિ ન કોપિ દોષ ઇતિ યુક્તમ્ । સુખાદેરવ્યાપ્યવૃત્તિતયા જીવાત્મન્યપ્યાત્મત્વસ્ય સુખસામાનાધિકરણ્યાભાવાધિકરણતયા તત્ર તદેકદેશવૃત્તિત્વસ્યૈવાવચ્છેદકત્વાદિતિ દિક્ ॥
તસ્માદવચ્છેદકત્વાનિરુક્તેઃ સ્વરૂપસમ્બન્ધ એવાવચ્છેદક 4 ત્વમિતિ નીલધૂમે ઽસ્તીતિ । તથા ચ તાદૃશાવચ્છેદકધર્મવત્વાન્નીવલધૂમોપિ વ્યાપ્ય એવેતિ શઙ્કિતુર્ભાવઃ ॥
ન ચૈવમિતિ ॥ ગુરુધર્મસ્ય વ્યાપ્યતાનવચ્છેદકત્વે કારણવિશેષાભાવેન કાર્યવિશેષાભાવાનુમાનં ન સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
1.ધૂમપદં- ન -ક. 2.ઇવ ઇત્યધિકં - કું-છ-ક-ખ-ગ. 3.દિત્યા -કું-છ. 4.કમિ -કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 347.
-------------------- ---------- --------
અત્રોચ્યતે ॥
વ્યભિચારજ્ઞાનસ્ય હ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમનુભવસિદ્ધમ્ । ત્વદનુમતં ચ । તચ્ચ ન બાધાદિવત્સાક્ષા 1 ત્સાધ્યવિરુ 2 દ્ધવિષયકત્વાત્ । કિં તુ કરણીભૂતવ્યાપ્તિજ્ઞાનવિઘટનદ્વારા । તચ્ચ વ્યાપ્તેસ્ત્વદુક્તસાધ્યસામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદકરૂપવત્વવિપરીતેવ્યભિચારાભાવવિશિષ્ટસહચારરૂપત્વ એવ યુક્તમ્ ।
એવં નીલધીમદૃષ્ટાન્તેન શરીરજન્યત્વસ્ય વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધત્વે પૂર્વપક્ષિતે 3 સતિ ન મણ્યુક્તં વ્યાપ્તિસ્વરૂપમનુમિત્યઙ્ગમ્ કિન્ત્વન્યદેવ તચ્ચાસ્તિ નીલધૂમે શરીરજન્યત્વે ચ અતો ન વ્યાપ્તિશૂન્યત્વમિતિ ભાવેન સિદ્ધાન્તયતિ -- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિના ॥ ત્વદનુમતં ચેતિ ॥ અનુમિતિકારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વમિતિ વ્યભિચારાદિહેત્વાભાસલક્ષણોક્તેરિતિ ભાવઃ ॥
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વં હિ દ્વેધા । અનુમિતિવિષયવિરોધિવિષય 4 ત્વેન સાક્ષાદેવ વા, તત્કારણીભૂતજ્ઞાનવિષયાભાવગાહિત્વેન તત્કરણવઘટકત્વેન વા । તત્રાદ્યં બાધપ્રતિપક્ષયોરેવ । ન ત્વન્યસ્ય । દ્વિતીયં તુ સ્યાદિતિ ભાવેનાહ -- તચ્ચેત્યાદિના ॥ વ્યાપ્તિજ્ઞાનેતિ ॥
યદ્યપિ પરામર્શ એવાનુમિતિકરણમ્ તાર્કિકમતે । યથાહ"લિઙ્ગપરામર્શો ઽનુમાન"મિતિ । તથાપિ કરણસ્ય વ્યાપારવત્વનિયમાત્પરામર્શસ્ય કરણત્વે વ્યાપારાભાવાવ્દ્યાપ્તિજ્ઞાનં કરણં પરામર્શો ઽવાન્તરવ્યાપાર ઇતિ લિઙ્ગકરણતાવાદે મણિકૃદુક્તરીત્યા કરણીભૂતવ્યાપ્તિજ્ઞાનેત્યુક્તમ્ -- તચ્ચેતિ ॥ વ્યાપ્તિજ્ઞાનવિઘટકત્વમિત્યર્થઃ । મૂલારૂઢતાં દર્શયિતું વિપરીત ઇત્યુક્તિઃ ॥
1.ત્ । સા-ચ-ક. 2.દ્વા-ચ-ક-ગ-રા. 3. ઽસતિઽ ઇતિ નાસ્તિ -કું.
4.કત્વે - કું -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 348.
----------------------- ----------- --------

વિરુદ્ધવત્સહચારરૂવિશેષ્યાંશવિરોધેપિ વ્યભિચારાભાવરૂપવિશેષણાંશેન સહ વૈષયિકવિરોધાત્ । ન તુ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાવચ્છેદક 1 રૂપવત્વાત્મકત્વે 2 તદ્યુક્તમ્ । પરસ્પરવિરહાનાત્મકત્વેન સાક્ષાદવિરોધાત્ ॥
ન ચ વ્યભિચારેણ હેતુતાવચ્છેદકસ્ય સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાનવચ્છેદકત્વાનુમાત્પમ્પરયા વિરોધઃ । વ્યભિચારજ્ઞાનાન્તરમેવ વ્યાપ્તિવિરહજ્ઞાનાનુભવેન પરમ્પરાકલ્પને ઽનુભવવિરોધાત્ ।
યુક્તમિત્યેતવ્દ્યનક્તિ - વિરુદ્ધવદિતિ ॥ સાધ્યાભાવમાત્રસમ્બદ્ધવિરુદ્ધહેત્વાભાસવદિત્યર્થઃ -- વૈષયિકેતિ । ભાવાભાવરૂપવિરુદ્ધવિષયકૃતેત્યર્થઃ -- તદ્યુક્તમિતિ ॥ વ્યાપ્તિજ્ઞાનવિઘટકત્વં યુક્તમિત્યર્થઃ -- પરમ્પરયેતિ ॥ પર્વતો ધૂમવાને વહ્નિમત્વાદિત્યત્ર વહ્નિત્વાદિરૂપહેતુતાવચ્છેદકં ન સાધ્યસામાનાધિકરણ્યવચ્છેદકમ્ સાધ્યાભાવસમાનાધિકરણવૃત્તિત્વાદિતિ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યા 3 નવચ્છેદકત્વાનુમિતિઃ । તયા ચ તાદૃશાવચ્છેદકધર્મવત્વ 3 રૂપવ્યાપ્તજ્ઞાનં નેતિ વ્યભિચારજ્ઞાનસ્યાનવચ્છેદકત્વજ્ઞાનદ્વારા વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વમિત્યર્થઃ ॥
1.કત્વાત્મકત્વે -છ. રૂપપદં ન -ગ. 2.કત્વેન-કું. 3.અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ - અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 349.
-------------------- ----------- ----------
બાધા 1 દિવત્સાક્ષાદનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વસ્યાસિદ્ધ્યાદિવત્પરામર્શવિષયાભાવત્વસ્ય 2 ચાભાવેનોપાધિવદ્ધેત્વાભાસ 3 ત્વોપાધિત્વાભાવાત્તેશ્ચ ॥
ન ચોદાહરણવાક્યેન તદપ્રતીતેઃ તદપ્રતીતિઃ । તત્ર વીપ્સાસ્તીતિ મતે"નિત્યવીપ્સયોઃ"ઇતિ સૂત્રેણ વ્યાપ્તિપ્રતિપાદનેચ્છાયાં સત્યામાદિષ્ટસ્યૈકાર્થ ---
અનુભવે વિવદમાનં પ્રત્યાહ -- બાધા 4 દિવદિતિ ॥ હેત્વાભાસત્વોપાધિત્વેતિ ॥ અનુમિતિપ્રતિબન્ધકયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વસ્ય હેત્વાભાવસતાયામુપાધિ 5 ત્વરૂપત્વાત્તસ્ય ચ વ્યભિચારોન્નાયકોપાધાવિવ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાનવચ્છેદકત્વાનુમાપકે વ્યભિચારેપ્યભાવેનોપાધિવદ્વ્યભિચારોપિ હેત્વાભાવસો ન સ્યાદિત્યર્થઃ । તદપ્રતીતિરિતિ ॥ વ્યભિચારાભાવવિશિષ્ટસહચારાપ્રતીતિરિત્યર્થઃ । તત્રેતિ ॥ ઉદાહરણવાક્ય ઇત્યર્થઃ । અવયવગ્રન્થે પક્ષદ્વયસ્યાપ્યુક્તેઃ । વીપ્સાસ્તીતિ મતે નાસ્તીતિ મત એતિ મતદ્વયોક્તિઃ । સૂત્રેણ વ્યાકરણસૂત્રેણેત્યર્થઃ ॥
સૂત્રસ્થવીપ્સાશબ્દાર્થમાહ -- વ્યાપ્તીતિ । આદિષ્ટસ્ય આદેશતયા વિહિતસ્ય । વ્યાકરણે ઽષ્ટમાધ્યાયાદ્યપાદે"નિત્યવીપ્સયોઃ"ઇત્યત્ર"સર્વત્ર દ્વે"ઇત્યધિકારસૂત્રસ્થપદદ્વયાનુવર્તનેન ક્રિયાપૌનઃપુન્યરૂપ 6 નિત્યેર્ઽથે વીપ્સાયાં ચ વર્તમાનસ્ય સર્વસ્ય વર્ણસમુદાયરૂપપૂર્વતનશબ્દસ્ય દ્વે ભવત ઇત્યર્થઃ ॥
અત્ર ચ પક્ષદ્વયં સમ્ભવતિ । પૂર્વસ્થિતશબ્દસ્ય સ્થાને શબ્દતોર્ઽથતશ્ચ સમાનશબ્દરૂપે દ્વે આદેશૌ ભવત ઇતિ વા, પૂર્વતનશબ્દસ્ય દ્વિરુચ્ચારણં ભવતીતિ વા ।
1.આદિપદં ન -ગ-. 2.વા-છ. ઽચઽ ઇતિ નાસ્તિ -ગ. 3.સોપાધિ-ક-ખ-રા. 4.આદિપદં ન -મુ. 5.ધિરુ - કું. 6.મિત્યર્થે - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કમાણ્ચ્મ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 350.
----------------------- ---------- ------
-- વાચકત્વેનૈકપદરૂપસ્ય યોય ઇત્યસ્ય શબ્દસ્યાનુમિત્યઙ્ગત્વેન નિર્ણીતાવ્યભિ 1 ચારવિશિષ્ટસહચાર 2 રૂપવ્યાપ્તિવાચકત્વોપપત્તેઃ ॥
વીપ્સા નાસ્તીતિ મતે ઉદાહરણોત્પાદિતસહચારદર્શનસહકૃતેન મનસૈવોક્તવ્યાપ્તિજ્ઞાનસમ્ભવાત્ । તથાચ વ્યભિચારાભાવવિશિષ્ટસહચારરૂપા વ્યાપ્તિર્નીલધૂમે શરીરજન્યત્વે ચાસ્તીતિ કથં તયોર્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ ॥
તત્રાદ્યપક્ષસ્યૈવ ભાષ્યે મઞ્જર્યાં ચ સ્થિરત્વોક્તેરાદિષ્ટસ્યેત્યુક્તમ્ । તત્ર સ્થાનિવદ્ભાવેનાર્થવત્વાત્પ્રાતિપદિકત્વમ્ । અર્થૈક્યાત્સમુદાયસ્યૈકપદત્વં ચેતિ
ભાવેનૈકાર્થ્યેત્યાદ્યુક્તિઃ ॥
શબ્દસ્યેતિ ॥ વાચકત્વેનાન્વયઃ। વીપ્સિત 3 શબ્દેન યાવત્સાધનાધિકરણોપસ્થિતૌ તત્ર સાધ્યવત્વવિધાનાત્
યાવત્સ્વાશ્રયાશ્રિતસાધ્યસમ્બન્ધરૂપવ્યાપ્તિપ્રતીતેઃ તસ્યા એવાનુમિત્યઙ્ગત્વનિર્ણયાદિતિ ભાવઃ ॥
યત્તુ મણાવુદાહરણ 4 નિરૂણપ્રસ્તાવે"વીપ્સાયામપિ વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમિતિ તુ વય"મિત્યુક્તમ્ । તદયુક્તમ્ । વ્યાપ્તિપ્રતિપાદનેચ્છાયામાદિષ્ટસ્ય યો ય ઇત્યસ્યચ યાવત્સાધનાધિકરણે સાધ્યસમ્બન્ધબોધનશક્તેર્વ્યુત્પન્નત્વેન વ્યભિચારશઙ્કાનવકાશાત્ ॥
એવં નીલધૂમાદિસાધારણ્યેન વ્યાપ્તિમુપપાદ્યેદાનીં, નીલધૂમાદૌ પ્યાપ્ત્યભાવેપિ શરીરજન્યત્વે ઽસ્તિ ન ચ શરીરપદસ્યાસિદ્ધિવારકતયા વ્યભિચારાવારકત્વેન વ્યર્થત્વાત્કથં વ્યર્થવિશેષણવતિ વ્યાપ્તિરિત્યતો વ્યાપ્ત્યાશ્રયવિકાસકતયા વ્યાપ્તિગ્રહૌપયિકત્વેન ન વ્યર્થવિશેષણત્વમિતિ ભાવેન તાં તત્રોપપાદયતિ -- કિઞ્ચેત્યાદિના ॥
1.ચરિતસહ-કું-રા. 2.ઽગ્રહસમ્ભવાત્ । તથાચઽ ઇત્યાદિ વર્તતે -ક. 3.પ્સાશ-કું. 4.ઽનિરૂપણઽ ઇતિ નાસ્તિ -અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 351.
------------------- -------- ----------
કિઞ્ચ હેતુશરીરઘટકં દ્વિવિધમ્ । કિઞ્ચિત્સંકોચકમ્ । યથા નીલધૂમાદિત્યત્ર નીલત્વમ્ । કિઞ્ચદ્વિકાસકમ્ । યથા પ્રમાત્વાશ્રયવિષયત્વાદિત્યર્થકેપ્રમેયત્વાદિત્યત્રાશ્રયવિષયત્વમ્ । 1 પ્રમેયત્વાદિત્યુક્ત 2 વ્યભિચારાભાવાત્ । તત્ર સંકોચકવિપરીતસ્યાન્ત્યસ્ય સ્વેન વિકાસિતદેશે 3 વ્યાપ્તિગ્રહૌપયિકત્વાન્નવ્યર્થતા । અન્યથા લક્ષણરૂપે વ્યતિરેકિણિ ભાગાસિદ્ધિરૂપાપ્યાપ્તિહરણાય વિશેષણં ન પ્રયુજ્યેત ।
સંકોચકમિતિ । હેતુલક્ષણસ્ય પ્યાપ્ત્યધિકરણસ્યાલ્પત્વસમ્પાદકમ્ । ધૂમાદિત્ય 4 નેન નીલાનીલસાધારણધૂમત્વાધિકરણમાત્રસ્ય । વ્યાપ્ત્યાશ્રયત્વં લભ્યતે । નીલત્વવિશેષણે તુ નીલધૂમમાત્રસ્યેતિ નીલત્વં વ્યાપ્ત્યધિકરણસેકોચકમ્ ।
ઘટો ઽભિધેયઃ પ્રમાત્વાશ્રયવિષયત્વાદિત્યત્ર પ્રમાત્વાદિત્યુક્તે તન્માત્રસ્યૈવ વ્યાપ્ત્યશ્રયત્વલાભો નાન્યત્ર । વિશેષ્યભાગસ્યાપ્યુક્તૌ તુ પ્રમેયત્વમાત્રસ્યાપિ તથાત્વલાભાદ્વ્યધિકરણવિકાસકમિત્યર્થઃ ॥
તતઃ કિમિત્યત આહ -- તત્રેતિ ॥ દ્વયોર્હેતુશરીરઘટકયોર્મધ્ય ઇત્યર્થઃ । અન્ત્યસ્યેતિ ॥ વ્યાપ્ત્યાશ્રયવિકાસકસ્યેત્યર્થઃ । અસિદ્ધિવારકસ્યાપીતિ શેષઃ । અન્યથેતિ ॥ અસિદ્ધિવાકત્વેનૈવ વ્યર્થત્વે ગુણાશ્રયો દ્રવ્યમિત્યત્ર ગુણાન્ત્યતાભાવાનધિકરણત્વરૂપદ્રવ્યલક્ષણે ગુણાનધિકરણત્વસ્યાદ્યક્ષણસ્થિતઘટાદૌ સત્વેપિ દ્વિતીયાદિક્ષણસ્થે તસ્મિન્નભાવેનાવ્યાપ્તિવારણાયાત્યન્ત્યન્તાભાવેતિ વિશેષણં નોપાદીયેત ।
1.પ્રમાત્વા -છ-ગ. 2.ક્તેપિ-છ-ગ-ક-રા. 3.વ્યાપ્તિગ્રહાનૌપયિકત્વાદ્વયર્થતા-ખ-છ. 4.ન્તેને -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 352.
----------------------- ---------- ---------
શરીરપદં 1 ચાજન્યત્વસ્યાઙ્કુરાદાવસંભાવિતસ્ય વિકાસકમિતિ ન વ્યર્થમ્ ॥
અપિ ચ શરીરજન્યત્વાદીત્યત્ર શરીરવિશિષ્ટો ઽભાવો 2 ન હેતુઃ । કિન્તુ શરીરવિશિષ્ટસ્ય જન્યત્વસ્યાભાવઃ ।

તસ્ય દ્રવ્યમિતરેભ્યો ભિદ્યતે ગુણાત્યન્તાભાવાનધિકરણત્વાત્ વ્યતિરેકેણ ગુણાદિવદિત્યત્ર દ્વિતીયાદિક્ષણસ્થઘટાદૌ ભાગા 3 સિદ્ધિવારકત્વાત્ । લક્ષણમપિ કેવલવ્યતિરેકી 4 ત્યુક્તત્વેન વ્યાવૃત્તિવ્યવહારયોઃ સાધને લક્ષણસ્ય કેવલવ્યતિરેકિત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
યદ્વા ગુણાભાવાનધિકરણત્વાદિત્યુક્તાવાદ્યક્ષણસ્થઘટે ભાગાસિદ્ધિવારણાયાત્યન્તેતિ વિશેષણં નોપાદીયેતેત્યર્થઃ ॥
અસ્ત્વેવં પ્રકૃતે કિમિત્યત આહ -- શરીરેતિ ॥ અજન્યત્વાદિત્યેવોક્તાવઙ્કુરાદાવસમ્ભાવનયા હેત્વસિદ્ધિશઙ્કાયાં તત્રાપિ હેતુસત્વોપપાદકત્વેન હેત્વધિકરણબાહુલ્યસમ્પાદકત્વેન હેતુવિકાસકમ્ । તત્રાદૃષ્ટા 5 દ્વારકશરીરજન્યત્વાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષત
એવાવગમસમ્ભવાત્ । અતો ન
વ્યર્થં શરીરવિશેષણમિત્યર્થઃ ॥
ન કેવલં હેતુવિકાસકત્વેન શરીરપતમર્થવત્ કિન્તુ"વિશિષ્ટસ્યોપાધેઃ સાધ્યવ્યાપકત્વમસ્ત્યેવ । ઉપાધ્યભાવશ્ચાત્ર પ્રતિપક્ષત્વેનોક્ત"ઇતિ તત્વનિર્ણયટીકોક્તદિશા વિશિષ્ટાભાવરૂપહેતુસરૂપોપસ્થાપકતયાપિ વ્યાપ્તિગ્રહૌપયિકત્વેનેત્યાહ -- અપિચેતિ ॥ અભાવ ઇતિ ॥ જન્યત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ -- ન હેતુરિતિ ॥ તથાત્વે હિ જન્યત્વાભાવમાત્રસ્ય ગગનાદાવકર્તૃકત્વેન વ્યાપ્તસ્ય હેતુસ્વરૂપસ્યાજન્યત્વપદેનૈવોપસ્થિતિસમ્ભવેન શરીરપદં વ્યર્થં સ્યાત્ ।
1. ચજ-કુ. 2.અત્રગ્રન્થપાતઃ દર્શિતઃ-મુ. 3.ભાગે ઽસિ-મુ. 4.કીયુક્ત-કું. 5.ષ્ટદ્વા - કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 353.
------------------ -------- --------
સ ચ વિશેષણવિશેષ્યયોરભાવાભ્યાં ભિન્ન એવ । વિશેષણવિશેષ્યસમ્બન્ધો વિશિષ્ટમિતિ મતે પદાર્થાન્તરમિતિ મતે ચ પ્રતિયોગિભેદાત્ । વિશેષણાવચ્છિન્નં વિશેષ્યમેવ વિશિષ્ટમિતિ મતે પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદાતે । તાદૃશવિશિષ્ટાભાવ 1 ધીશ્ચ ન વિશેષણજ્ઞાનં વિના યુક્તા । પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકપ્રતિયોગિજ્ઞાનસાધ્યત્વાદભાવજ્ઞાનસ્ય ॥
એવં ચ શરીરવિશેષણં વિશેષ્યાભાવવિપરીતવ્યાપ્ત્યાશ્રયીભૂતવિશિષ્ટાભાવોપસ્થાપ 2 નૌપયિકં વ્યાપ્તિગ્રહૌપયિકમેવ । આશ્રયજ્ઞાનં વિના વ્યાપ્તેરગ્રહાત્ ॥
ન ચૈવમિત્યર્થઃ । ન ચ ભિન્ન એવેત્યન્વયઃ । યદિ ન ભિન્નસ્તદા લાઘવેન વિશેષ્યાભાવાદેરેવ વ્યાપ્યતયા વિશિષ્ટાભાવો ન વ્યાપ્યઃ સ્યાત્ । ન ચૈવમિત્યર્થઃ ॥
કુત ઇત્યતસ્તદ્વ્યનક્તિ । વિશેષણેતિ ॥ પ્રતિવાદિમતાનુરોધેનાહ -- પદાર્થાન્તરમિતીતિ ॥ અસ્ત્વતિરિક્તો ઽભાવસ્તતઃ કિમિત્યત આહ -- તાદૃશેતિ ॥ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકેતિ ॥ તથા ચ શરીરજન્ય 3 ત્વત્વેન શરીરજન્યજ્ઞાનં ન શરીરજ્ઞાનં વિના યુક્તમિત્યર્થઃ । તતઃ કિમિત્યત આહ -- એવં ચેતિ ॥
યદત્રોક્તં મણૌ"શરીરજન્યત્વાભાવો નાખણ્ચો હેતુઃ । યદિ હિ શરીરજન્યત્વં સકર્તૃકત્વપ્રયોજકં સ્યાત્તદા તદભાવપ્રયુક્તઃ સકર્તૃકત્વાભાવ ઇતિ ----
1.વસ્ય ધિ -કું-ગ વિશિષ્ટસ્યાભાવસ્ય- ગ. 2.નેનવ્યાપ્તિ -કું નૌપાધિકં -ક. 3.ત્વેન -કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 354.
------------------------ -------------- --------
ન ચ ગગનાદૌ વ્યાપ્તિગ્રહાર્થં વિશિષ્ટાભાવગ્રહકાલે વિશેષ્યાભાવસ્યાપિ ગ્રહનિયમાલ્લાઘવેન તત્રૈવ વ્યાપ્તિગ્રહાન્ન વિશિષ્ટાભાવે તદ્ગ્રહ ઇતિ વાચ્યમ્ । વિશેષ્યાભાવાગ્રહણેપિ શબ્દાદિના વિશિષ્ટાભાવગ્રહણે 1 ન નિયમાભાવાત્ । ક્વચિદુપસ્થિતિમાત્રેણ લાઘવા 2 દરે અયં ઘટો જન્યઃ કૃતકત્વાદિત્યત્ર લઘુનિ શીઘ્રોપસ્થિતિકે ચ ઘટત્વે સત્યપિ કૃતકત્વનિષ્ઠવ્યાપ્તિગ્રહં પ્રતીવ પ્રકૃતેપિ લઘૌ વિશેષ્યાભાવે સત્યપિ । વિશિષ્ટાભાવનિષ્ઠવ્યાપ્તિગ્રહં પ્રતિ ભિન્નવિષયત્વેન ગૌરવસ્યાપ્રતિબન્ધકત્વાત્ ।
-- તસ્ય સાધ્યવ્યા 3 પ્યતા સ્યાત્ । ન ચૈવમ્ । કિન્તુ જન્યત્વમ્ । લાઘવાદિ"ત્યાદિ તત્તુ"અદૃષ્ટાદ્વારકશરીરજન્યત્વમુપાધિશ્ચ"ઇત્યાદિનોપાધેઃ સકર્તૃકત્વપ્રયોજકત્વપ્રતિપાદનપરપૂર્વગ્રન્થેનૈવ નિરસ્તમિત્યભિપ્રેત્ય લાઘવેન વિશેષ્યાભાવસ્યૈવ વ્યાપ્યત્વં ન વિશિષ્ટાભાવસ્યેતિ વિશિષ્ટાભાવસ્ય વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિચોદ્યં નિરાહ -- ન ચેત્યાદિના । સામગ્રીવશેનાજન્યત્વસ્યાપિ ક્વચિદુપસ્થિતિસમ્ભવાદસ્તુ વિશિષ્ટાભાવસ્યાવ્યાપ્યત્વમિત્યત આહ -- ક્વચિદિતિ ॥ ભિન્નવિષયત્વેનેતિ ॥ વિશિષ્ટાભાવમધ્યે વિશેષ્યાભાવસ્યાપ્રવેશાત્ । અત એવ પૂર્વં"વિશેષણવિશેષ્યયોરભાવાભ્યાં ભિન્ન એવ"ઇત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ॥
1.હણે-કું. 2.હેણ-ખ-રા. ણનિ-ક. 2.દેરિવ-છ. । અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -ક -"ગૌરવસ્યા"ઇત્યનન્તરં"વ્યાપ્તિર્વિશેષ્યા"ઇત્યાદેઃ સત્વેન લોપઃ સૂચિતઃ -- ખ. 3. પકતા - અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 355.
-------------------- --------- ---------
નહિ નીલધૂમનિષ્ઠા વ્યાપ્તિર્ધૂમત્વેનેવ । વિશિષ્ટાભાવનિષ્ઠા વ્યાપ્તિર્વિશેષ્યાભાવ 1 ત્વેનાવચ્છેત્તું શક્યા । તત્ર તદભાવાત્ । યેનાવચ્છેદકાંશે લાઘવં સહકારિ 2 સ્યાત્ ॥
નન્વેવં વહ્ન્યનુમાપકં ધૂમપ્રાગભાવાદૌ, પૃથિવ્યા ઇતરભેદાનુમાપકે પૃથિવીત્વસમવાયે ચ, ત્વદભિમતા વ્યર્થવિશેષ્યતા ન સ્યાત્ । ધૂમ 3 પૃથિવીત્વા 4 દિનિષ્ઠવ્યાપ્તિતો ધૂમપ્રાગભાવપૃથિવીત્વસમવાયનિષ્ઠવ્યાપ્તેર્ભિન્ન 5 ત્વેન તસ્યાઃ ધૂમપૃથિવીત્વવૃત્તિધર્માભ્યામવચ્છેત્તુમશક્યત્વાદિતિ ચેન્ન । ઇષ્ટાપત્તેઃ ॥
નન્વખણ્ચ્સ્ય પ્યાપ્યત્વેપ્યખણ્ચ્નિષ્ઠા વ્યાપ્તિર્જન્યત્વાભાવ 6 ત્વેનૈવાવચ્છિદ્યતે । નીલધૂમનિ 7 ષ્ઠા વ્યાપ્તિર્ધૂમત્વે 8 નૈવ । તથા ચ હેતુસ્વરૂપોપસ્થિતૌ વિશેષ્યાભાવવિશિષ્ટાભાવયોર્ભિન્નત્વેન લાઘવાસહકરેપ્યવચ્છેદકગ્રહે લાઘવં સરકારિ સ્યાદેવેત્યત આહ -- ન હીતિ ॥ તત્રેતિ । વિશિષ્ટાભાવે જન્યત્વાભાવ 9 ત્વાભાવાદિત્યર્થઃ ॥
ઉક્તાર્થે બાધકમાશઙ્ક્યેષ્ટાપત્યા નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના ॥ વહ્નીતિ ॥ ગિરિર્વહ્નિમાન્ ધૂમપ્રાગભાવ 10 વત્વાત્ પૃથિવી ઇતરભિન્ના પૃથિવીત્વસમવાયવત્વાદિત્યાદાવિત્યર્થઃ । તર્હિ વિશેષ્યત્વં ક્વાપિ દોષો ન સ્યાદિત્યત આહ -- વ્યર્થેતિ ॥ આદિપદેન તાદૃશાલોકવત્વાદિગ્રહઃ ॥
1.વવત્વેન-કું. 2.રી-ગ-ક. 3.મે-ગ. 4.આદિ પદં ન -કું. 5.વિષય -ક. 6.વેનૈ-કું. 7.ષ્ઠવ્યા-અ. 8.નેવ-કું. 9.વાભા-કું. 10.વાત્-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 356.
----------------------- ---------- --------
વ્યર્થવિશેષ્યોદાહરણન્તુ અયમભિધેયત્વ 1 વાન્ 2 પ્રમેયત્વે સતિ ધૂમત્વાદિત્યાદિકમ્ । નીલધૂમાદિત્યાદૌ વિશેષણાશ્રયનિષ્ઠવ્યાપ્તેર્વિશેષ્યતાવચ્છેદકેન ધૂમત્વેના 3 વચ્છેદસમ્ભવરૂપવ્યર્થવિશિષેણતાદુ 4 ષ્ટિબીજસ્યૈવ પ્રકૃતેપિ વિશેષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નનિષ્ઠવ્યાપ્તેર્વિશેષણતાવચ્છેદકેન પ્રમેય 5 ત્વેનાવચ્છેદકસંભવરૂપસ્ય વ્યર્થવિ 6 શેષ્યતાદુ ષ્ટિ 7 બીજસ્ય સમ્ભવાત્ ॥
તસ્માવ્દ્યર્થવિશેષણસ્ય ન ક્વાપિ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિત્વેન દુષણતા ॥

નન્વત્રાપ્યખણ્ડં વિશેષ્યમાત્રાદન્યદેન વ્યાપ્ત 8 મિતિ સુવચનમિત્યતો વ્યર્થવિશેષણસ્થલ ઇવાત્રાપિ દૂષકતાબીજપ્રદર્શનેન વ્યર્થવિશેષ્યતાં વ્યનક્તિ -- નીલેતિ ॥ વિશેષણાશ્ર 9 યનિષ્ઠેતિ ॥ નૈલ્યરૂપવિશેષણયુક્તધૂમનિષ્ઠેત્યર્થઃ । વિશિષ્ટસ્ય પદાર્થાન્તરત્વાભાવમતેનૈવ મુક્તિઃ । વિશેષ્યતાવચ્છેદકેના ધૂમત્વેનેત્યર્થઃ । સમ્ભવેતિ ॥ વ્યભિચારાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥ દુષ્ટીતિ ॥ વિશેષણસ્ય દુષ્ટતાબીજસ્યેત્યર્થઃ । પ્રકૃતેચપિ પ્રમેયવત્વે સતિ ધૂમવત્વાદિત્યાદાવિત્યર્થઃ । સમ્ભવરૂપસ્યેતિ । પ્રમેયવત્વાદિત્યુક્તેપિ વ્યભિચારાભાવાદિતિ ભાવઃ॥
વ્યર્થવિશેષણસ્ય દૂષણતાબીજં નિર્ધારયન્નેવ શરીરજન્યત્વે તન્નાસ્તીત્યુપપાદયતિ ॥ તસ્માદિતિ ॥ નીલધૂમાદેરપિ વ્યાપ્યતાયા ઉપપાદનાદિત્યર્થઃ ।
1.યવાન્-ગ-કું. 2.પ્રમેયવત્વે સતિ ધૂમવત્વાદિત્યસ્તિ -કું. 3.ધૂમત્વેનેતિ નાસ્તિ -ગ-કું. 4.ષ્ટ-છ-ખ-ક-રા. 5.ત્વત્વેન-મુ. 6.ષણતા-ચ-ખ-ક. 7.ષ્ટ-છ-ક-ખ-રા. 8.પ્ય-અ. 9.આશ્રયપદં ન -અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 357.
-------------------- --------- -------
કિન્તુ વિશિષ્ટસ્ય હેતુત્વાભિપ્રાયેણ પ્રયોગે ઽધિકત્વેન । હેતુદ્વયોક્તૌ દ્વિતીયે પ્રથમેન કૃત 1 કાર્યત્વસ્યેવ વિશિષ્ટેપિ વિશેષ્યેણ કૃતકાર્યત્વસ્ય દુ 2 ષ્ટિબીજસ્ય 3 સત્વાત્ । વિશેષ્યસ્યૈવ હેતુત્વાભિપ્રાયે ત્વર્થાન્તરત્વેન । પ્રકૃતે તુ વિશિષ્ટાભાવરૂપહેતુકાર્યસ્યાન્યેનાકારણાન્નાધિકત્વમ્ ॥
ન ચ વિશિષ્ટાભાવ 4 કાર્યં વિશે 5 ષ્યાભાવેન કર્તૃં શક્યમ્ । વિશિષ્ટોપસ્થિતૌ વિશેષ્યાભાવોપસ્થિતિનિયમસ્ય, તસ્ય હેતુત્વાન્વયે 8 વિશેષ્યાભાવસ્ય હેતુત્વાન્વયનિયમસ્ય ચાભાવાત્ ॥
નાપ્યર્થાન્તરમ્ । અસિદ્ધિવારકત્વેન પ્રકૃતોપયોગાત્ ।
અન્વિતોપયુક્તાપુનરુક્તકૃતકાર્યપ્રયોગસ્યાધિકત્વાત્કથમાત્રાન્યેન કૃતકાર્યત્વમિત્યત આહ ॥ હેતુદ્વયેતિ ॥ ધૂમવત્વાદાલોકવત્વાચ્ચેત્યેવં રૂપેણેતિ ભાવઃ ।
અર્થાન્થરત્વેનેતિ ॥ પ્રકૃતાનુપયુક્તા 11 ન્વિતોક્તિરર્થાન્તરમિત્યુક્તર્થાન્તરરૂપનિગ્રહસસ્થાનત્વેનેત્યર્થઃ । અત્રાપિ દૂષણતા વ્યર્થવિશેષણસ્યેત્યનુષઙ્ગઃ ।
1.કરણત્વસ્ય -ક-રા. 2.ષ્ટ--છ-ક-રા. 3.સમ્ભવાત્ -છ-કું. 4.રૂપ-છ. 5.ષણા-ખ. ષ્યેણ-ક. 6.ષ્યોપ-ચ-છ-ખ-ગ-ક-રા. 7.ષ્યસ્ય-કું 8.યનિયમસ્ય ચા -છ-કું. 9.અધિકત્વં નેતિ -અ. પ્રયોગ ઇત્યસ્યાધિકત્વેનેતિ -મુ. 10.ઽ વ્યધિકરણસ્યઽ ઇત્યધિકં -કું. 11.ક્તોક્તિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 358.
------------------------ ----- -----
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં ટીકાકારૈઃ"પક્ષધર્મતાસિદ્ધ્યર્થત્વાત્"ઇતિ । તસ્માત્સત્પ્રતિપક્ષત્વં દુષ્પરિહરમ્ ॥
તદેવં કાર્યત્વહેતોર્દુષ્ટતયા પ્રમિત્યનુન્મુખત્વાલ્લાઘવતર્કાનુગૃહિતેન તેન કર્ત્રૈક્યસિદ્ધિરિત નિરસ્તમ્ । કાર્યસામાન્યસ્ય કર્તૃમાત્રસાપેક્ષત્વેપિ તદ્વિશેષસ્ય ઘટસ્ય કુલાલરૂપકર્તૃસાપેક્ષત્વવત્, વેદસ્ય શરીરસહકૃતેશ્વરસાપેક્ષત્વવચ્ચ ગુરુતરકાર્યસ્ય સજાતીયકારકસ 1 હિતકર્તૃસાપેક્ષત્વવદર્શનેન ત્વદુક્તૈકકર્તૃકત્વવિપરીતાનેકકર્તૃકત્વેનાપ્યનુમાતું શક્યત્વાચ્ચ ॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તમિતિ ॥ વિમતં વિકર્તૃકં અસ્મત્સમ્મતકર્તૃરહિતત્વાદિતિ તત્વનિર્ણય 2 ટીકાયામુક્તમિત્યર્થઃ । શરીરેતિ વિશેષણસ્યેતિ શેષઃ ॥
યદપિ મણૌ"નનુ ક્ષિત્યાદાવેન 3 કર્તૃસિદ્ધિઃ કુતઃ"ઇત્યાદિના"ઉચ્યતે"ઇત્યન્તેનૈકકર્તૃસિદ્ધિમાક્ષિપ્ય"તત્ર પ્રમાણે લાઘવગુવિષયતે"ઇત્યાદિના સમાધાનમુક્તં તદપિ નિરાહ -- તદેવમિતિ ॥ તદ્વિશેષસ્યેતિ ॥ કાર્યવિશેષસ્યેત્યર્થઃ । શરીરેતિ ॥"સર્ગાદાવદૃષ્ટભેદાન્મીનશરીરોત્પત્તાવદૃષ્ટવદાત્મસંયોગાદદૃષ્ટસહકૃતપ્રયત્નવદીશ્વરસંયોગાદ્વા સકલવેદાર્થગોચરજ્ઞાનવિવક્ષાસહકૃતાન્મીનકણ્ઠતાલ્વાદિક્રિયાતજ્જન્યસંયોગાદ્વેદોત્પત્તિઃ"ઇતિ મણ્યુક્તેરિતિ ભાવઃ -- વિમતનેકકર્તૃકં
ગુરુતરકાર્યત્વાત્પ્રાસાદાદિકાર્યવદિત્યનુમાતું શક્યત્વાદિત્યર્થઃ ॥
1.હકૃત-મુ. 2.ઽવાક્યઽ ઇત્યધિકં -અ. 3.ક-અ. 4.કારકેત્યધિકં-કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 359.
------------------- --------- --------
વૈદિકેશ્વરસ્ય તુ વેદેનૈવ સર્વં સિદ્ધમ્ । તસ્માન્ન કાર્યત્વહેતુનેશ્વરસિદ્ધિઃ ॥
એતેન અસ્તુ તર્હિ પરમાણ્વોર્દ્રવ્યારમ્ભકસંયોગહેતુ ---
નનેવં ત્વન્મતેપીશ્વરસિદ્ધિઃ કર્ત્રૈક્યસિદ્ધિઃ નિત્યજ્ઞાનાદિસિદ્ધિશ્ચ ન સ્યાત્ । અનુમાનસ્ય ત્વયા દૂષિતત્વાદિત્યતઃ"વૈદિકેશ્વરસ્ય તુ વેદેનૈવ સર્વ 1 શક્તિત્વોક્તેઃ સર્વમુપપદ્યતે"ઇતિ ભાષ્યવાક્યં હૃદિ કૃત્વાહ --- વૈદિકેતિ ॥ વેદૈકસમધિગમ્યેત્યર્થઃ -- વેદેનેતિ ॥"દ્યાવા ભૂમી જનયન્દેવ એકઃ, 2 પરસ્ય શાક્તિર્વિવધૈવ શ્રૂયતે સ્વાભાવિકાં જ્ઞાનબલક્રિયા ચ, યદાત્મકો ભગવાંસ્તદાત્મિકા વ્યક્તિઃ"ઇત્યાદિભાષ્યાદ્યુક્તવેદેનેત્યર્થઃ ॥
એવં --
કાર્યયોજનધૃત્યાદેઃ પદાત્પ્રત્યયતઃ શ્રૂતેઃ ।
વાક્યાત્સઙ્ખ્યાવિશેષાચ્ચ"।
ઇતિ કુસુમાઞ્જલિસઙ્ગૃહીતેશ્વરસાધકહેતૂનાં મધ્યે મણ્યુક્તકાર્યત્વહેતુપ્રપઞ્ચનં નિરસ્યેદાનીં"અનયૈવ દિશા સર્વાણિ જગત્કારણમાત્રસાધનાનિસ્વતન્ત્રાનુમાનાનિ નિરસનીયાનિ"ઇતિ શાસ્ત્રયોનિસૂત્રસુધોક્તિં વિવૃણ્વાનઃ કુસુમાઞ્જલ્યુક્તહેત્વન્તરાણ્યપિ ક્રમેણ નિરાહ -- એતેનેત્યાદિના ॥
1.કર્તૃત્વો - કું. 2.અપરા - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 360.
--ક્રિયારૂપ 1 કાર્યાયોજનેનેશ્વરસિદ્ધિઃ । વિમતં પરમાણ્વાદિ ચેતનાધિષ્ટિતં સ્પન્દતે જડત્વાત્ શરીરવદિત્યનુમાનાત્ । અન્યથા જડત્વહાનેરિતિ નિરસ્તમ્ ।
ઉક્તરીત્યા ત્વદુક્તવિપરીતસ્યાસ્મદાદીનામેવાદૃષ્ટદ્વારા 2 પ્યધિષ્ઠાતૃત્વસ્ય સમ્ભવેન સિદ્ધસાધનાત્ । અદૃષ્ટાદ્વારકેતિ વિશેષણે ઽપ્રયોજકત્વાત્ ।
કાર્યયોજનેતિ ॥ યદ્યપિ કુસુમાઞ્જલૌ"આયોજના ખલ્વપિ"ઇત્યાદિના આયોજનમેવ હેતુ 3 રુપાત્તઃ । કાર્યેતિ કાર્યત્વં હેતુઃ । તથાપિ"યુજ્યતે સંયુજ્યતે અન્યોન્યં દ્રવ્યમનેનેત્યાયોજનં દ્વ્યણુકારમ્ભસંયોગજનકં સર્ગાદ્યકાલીનપરણાણુકર્મ"ઇતિ વર્ધમાનોક્ત્યા કાર્યપદેન દ્વ્યણુકાદિકાર્યા 4 યોજનમિત્યન્વયમુપેત્ય કાર્યાયોજનેનેત્યુક્તમિતિ જ્ઞેયમ્ । ક્વચિત્તુ"આયોજનેનેત્યત્યેવ"પાઠઃ ॥
સિદ્ધિરિત્યુક્તં પ્રયોગોક્ત્યા વ્યનક્તિ ॥ વિમતમિતિ ॥ તત્કિમિત્યતઃ । પરમાણ્વાદીતિ ॥ આદિપદેન દ્વ્યણુકાદિગ્રહઃ । ચેતનાધિષ્ઠિં સદેવ સ્પન્દત ઇતિ સાધ્યાર્થઃ । અપ્રયોજકત્વં હેતોર્નિરાહ । અન્યથેતિ । ચેતનવત્સ્વત એવ સ્પન્દવત્વ ઇત્યર્થઃ । એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ । ઉક્તરીત્યેતિ ॥
ઉક્તદોષનિરાસાયાદૃષ્ઠાદ્વારકચેતનેતિ વિશેષણમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- અદૃષ્ટેતિ ॥ જડત્વહેતોરદૃષ્ઠદ્વારકચેતનાધિષ્ઠિતત્વેનાપ્યુપપત્તેરપ્રયોજકો હેતુરિતિ ભાવેનાહ -- અપ્રયોજકત્વાદિતિ ॥
1.ઽઅપ્રયોજનેનઽ ઇત્યપિ પાઠઃ -ચ. અયમેવપાઠઃ -ખ-ક-રા. 2.અપિ પદં ન -કું. 3.રુક્તઃ - મુ. 4.ઽઅર્થાઽ ઇત્યધિકં - કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 361.
------------------ ---------- ------
અનેનેશ્વર 1 સાર્વજ્ઞ્યાસિદ્ધિશ્ચ । ઇદમુત્તરાનુમાનેષ્વપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥

એતેનૈવ વિમતં બ્રહ્માણ્ડાદિ ધારકપ્રયત્નવતા ધૃતમ્ ગુરુત્વે સત્યપાતિત્વાત્ વિયતિ વિહ 2 ઙ્ગમશરીરવત્ ।
નનુ અદૃષ્ટસ્યાપિ કેનચિદધિષ્ઠાતૃચેતનેન ભાવ્યમિતિ સ એવેશ્વર ઇતિ ચેન્ન । તત્રાધિષ્ઠાતુઃ કૃત્યાભાવાત્ । ન તાવન્નોદનાદિકમ્ । અદ્રવ્યત્વાત્ । ન ચાતિશયાધાનમ્ । સ કિં ગુણો ઽતીન્દ્રયઃ કશ્ચિચ્છક્તિવિશેષઃ । ન દ્વયમપિ ।
ત્વયા ગુણે ગુણાન્તરાનઙ્ગીકારાત્ । શક્યનભ્યુપગમાચ્ચ । નાપિ સહકારિસમવધાનમ્ । અદૃષ્ટાદેવ તદુપપત્તેઃ। નાપિ કાર્યકારિત્વમ્ । તસ્યાદૃષ્ટસ્વભાવત્વાત્ । એકકાર્યોત્પત્યનન્તરં કાર્યાન્તરા 3 નુત્પાદનં 4 ચ પ્રબલાદૃષ્ટાન્તરપ્રતિબન્ધેનોપપત્તેરિતિ સુધાયામેવ વ્યક્તત્વાદિતિ ભાવેન દોષાન્તરમાહ -- અનેનેતિ ॥ ઉક્તાનુમાનેન કસ્યચિચ્ચેતનસ્યૈવ સિદ્ધ્યા તત્સાર્વજ્ઞ્યાસિદ્ધેઃ । સાર્વજ્ઞ્યસ્ય ધર્મિગ્રાહકમાનસિદ્ધત્વાદિ 5 તીશ્વરવાદોપક્રમાત્પૂર્વં ત્વદુક્તમયુક્તમિતિ ભાવઃ -- ઇદમિતિ ॥ સાર્વજ્ઞ્યાસિદ્ધદીષણમિત્યર્થઃ ॥
ધૃતિરૂપં હેત્વન્તરમપિ કુસુમાઞ્જલ્યુક્તદિશાનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ બ્રહ્માણ્ડાદીત્યાદિપદેન પૃથિવ્યાદિગ્રહઃ । સાધ્યે વ્યાપકતાસમ્પત્તયે ધારકેતિ પ્રયત્ને વિશેષણમ્ । અન્યાદૃશપ્રયત્નસ્યાપતનાહેતુત્વાત્ । લઘુવસ્તુન્યપતનવતિ વ્યભિચારવારણાય ગુરુત્વે સતીતિ 6 હેતુવિશેષણમ્ । પતમાને ગુરુત્વવતિ તન્નિરાસાય વિશેષ્યમ્ -- વિયતીતિ ॥ ગગને વિહરત્પક્ષિશરીરં યથા પ્રયત્નવતા ચેતનેન વિહગજીવેન ધૃતં --
1.સ્યસા -કું. 2.હગ-કું. 3.અન્તર ઇતિ નાસ્તિ -કું. 4.નસ્ય ન - કું. 5.ઇતિ ઇતિ નાસ્તિ -અ. 6.હેતૌ-કું-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 362.
----------------------- -------- --------
વિમતં બ્રહ્માણ્ડાદિ પ્રયત્નવદ્વિનાશ્યં વિનાશિત્વાત્ પાઠ્યમાનપટવદિતિ નિરસ્તમ્ । ઉક્તસિદ્ધસાધનાપ્રયોજકત્વાન્યતરાનિસ્તારાત્ ॥
ન ચ ઘટાદિનિર્માણં સ્વતન્ત્રપુરુષવિશ્રાન્તં નિર્માણત્વાત્ ઇદાનીન્તનાપૂર્વંવસ્તુનિર્માણવત્, ઘટાદિશબ્દવ્યવહારઃ સ્વતન્ત્રપુરુષવિશ્રાન્તઃ વ્યવહારત્વાત્ ડિત્થાદિશબ્દવ્યવહારવત્. લિપિવ્યવહારઃ સ્વતન્ત્ર 1 પુરુષવિશ્રાન્તઃ વ્યવહારત્વાત્ ઇદાનીન્તનનૂતનલિપિવ્યવહારવદિત્યાદ્યનુમાનૈસ્તત્સિદ્ધિરિતિ વચ્યમ્।
2 તથા બ્રહ્માણ્ડાદિધારકઃ કશ્ચન ચેતનઃસિદ્ધ્યતિ । સ એવેશ્વર ઇતિ ભાવઃ ॥
3 ધૃત્યાતેરિત્યત્રાપિંપદોપાત્તાનુમાનં વ્યનક્તિ । વિમતમિતિ ॥ ઉક્તેતિ ॥
એતચ્ચોપલક્ષણમ્ । પ્રબલાદૃષ્ટપ્રતિબન્ધેન ગુરુત્વવતોપ્યપતનોપપત્યાપ્યપ્રયોજકત્વમપાતિત્વહોતોઃ । સન્દિગ્ધાસિદ્ધત્વં ચ"પતતોપિ તસ્ય મહત્વેન પતનાનુપલમ્ભવાત્"ઇતિ સુધોક્તમપિ ધ્યેયમ્ ॥
પદ્યતે ગમ્યતે વ્યવહારાઙ્ગમર્થો ઽનેનેતિ વૃદ્ધવ્યવહાર એવ પદશબ્દેનોચ્યતે । તતોપીશ્વરસિદ્ધિઃ । તથાહિ । યદેતત્પટાદિનિર્માણનૈપુણ્યમ્ કુવિન્દાદીનાં વાગ્વ્યવહારશ્ચેત્યાદિકુસુમાઞ્જલ્યુક્તિં 4 હૃદિ કૃત્વા પદાદીશ્વસિદ્ધિરિત્યેતદપિ નિરાહ -- નચેત્યાદિના ॥ સ્વન્ત્રેતિ ॥ તજ્જાતીયનિર્માણાનુપજીવિત્વં પુરુષસ્ય સ્વાન્ત્ર્યમ્ । દ્વિતીયે તુ તજ્જાતીયવ્યવહારાનુપજીવિત્વમ્ । તત્ર પર્યવસિતત્વં તત્ર વિશ્રાન્તત્વમ્ । અસ્મદાદિપુરુષવિશ્રાન્તત્વેન બાધ 5 વારણાય । સ્વતન્ત્રેતિ ॥ લાઘવેનેત્યસ્ય કલ્પનાદિત્યન્વયઃ -- સુપ્તેતિ ॥ પૂર્વકાલૈકેતિ સમાસઃ ।
1.પુરુષપદં ન -ખ-રા. 2.યથા-અ. 3.ધૃત્યાદેરિત્યાદિપદોપક્રાન્તાનુમાનં-અ. 4.ક્તં-મુ-અ. 5.નિરાસાય-કું-મુ-અ.
ઈસ્યા-નુકત્વં-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 363.
-------------------- ------- ---------
લાધવેન સર્ગાદિવભવાનાં સુપ્તપ્રબુદ્ધન્યાયે ન ત્વદભિમતવિપરીતસ્ય કલ્પાન્તરીયસંસ્કારોદ્બોધમાત્રસ્ય કલ્પનાદેન ઘટાદિનિર્માણાદેરુપપત્યા હેતૂનામપ્રયોજકત્વાત્ । અન્યથા ઈશ્વરસ્ય, દ્વ્યણુકાદિક્રમેણારબ્ધતદીયાનન્તરશરીરાદેશ્ચ કલ્પને ગૌરવાત્ ॥
સુપ્તઃ સન્ યઃ પશ્ચાત્પ્રબુદ્ધઃ સ યથા સુપ્તેઃ પૂર્વમનુભૂતં ઘટનિર્માણાદિ કરોતિ તથૈવ સુષ્ટ્યા 1 દાવદૃષ્ટાદિવશેન લબ્ધદેહઃ સર્ગાદ્યકાલીનકુલાદિરેવ પ્રલયાત્પૂર્વકાલીનાનુભવજન્યસંસ્કારોદ્બોધેન પ્રાગનુભૂતં સ્મૃત્વા સર્ગાદૌ ઘટાદિનિર્માણં તવ્દ્યવહારં ચ કરોતીત્યુપપત્યા ત્વદભિમતસ્વતન્ત્રપુરુષકૃતત્વા 2 સિદ્ધેરપ્રયોજકત્વાદિત્યર્થઃ ॥
તર્કપરાહતિં ચાહ -- અન્યથેતિ ॥ સ્વતન્ત્રપુરુષેણૈવ ઘટાદિનાનાચિત્રનિર્માણાનાં સૃષ્ટ્યાદૌ કૃતત્વે કુલાલકુવિન્દાદિનાનાશરીરાણાં ધારણેનેશ્વર એવ તાનિતાનિ વિચિત્રનિર્માણાનિ કરોતીત્યનન્તદેહકલ્પનમીશ્વરસ્ય સ્યાત્ । તાનિ ચ
દ્વ્યણુકાદિક્રેણ જન્યાનીતિ કલ્પનીયમિત્યપ્રામાણિકાનેકકલ્પનાદ્ગૌરવમિત્યર્થઃ॥
"પ્રત્યયપદેનાત્રાશ્વાસવિષયઃ પ્રામાણ્યમુચ્યતે"ઇત્યાદિના"ન ચાસર્વજ્ઞો ધર્માધર્મયોઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રભવતિ"ઇત્યન્તેન કુસુમાઞ્જલિગ્રન્થેનોક્તં પ્રત્યયાદીશ્વરસિદ્ધિરિત્યેતત્પ્રમેયમપિ નિષ્કૃષ્યાનૂદ્ય નિરાહ ।
1. આદિપદં ન - કું. 2. પ્રસિ - મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 334.
----------------------- ---------- --------
ન ચ વાચ્યં સર્ગાદૌ બ્રાહ્મણત્વાદેરધિકારસ્યા 1 જ્ઞાને કર્માનુષ્ઠાનસંભવાત્ સ્વતસ્તદભિજ્ઞઃ કશ્ચિત્સ્વીકાર્ય ઇતિ । સ્તનપાનપ્રવૃત્તિહેત્વિષ્ટસાધનતાનુમિતિહેતુવ્યાપ્તિસ્મૃતિવ 2 ત્સર્ગાદિ 3 ભવાનાં પ્રાચીનકલ્પાનુષ્ઠિતસ્ય બ્રાહ્મણ્યા 4 દિહેતોઃ કર્મણઃ, તસ્ય બ્રાહ્મણત્વા 5 વિનાભાવસ્ય ચ, સ્મૃતિસંભવાત્ ॥
નચવાચ્યમિત્યાદિના ॥ સ્વતસ્તદિભિજ્ઞાન ઇતિ ॥ અન્યથાનાશ્વાસેનાનુષ્ઠાનલોપાપત્તેરિતિ ભાવઃ । સ્તનેતિ ॥ સ્તનપાનપ્રવૃત્તિહેતુર્યા ઇષ્ટસાધનતાનુમિતિઃ તદ્ધેતુવ્યાપ્તિસ્મૃતિવદિત્યર્થઃ । સર્ગેતિ ॥ સર્ગેદાવુત્પન્નાનાં બ્રાહ્મણાદીનામિત્યર્થઃ । તસ્યેતિ ॥ કર્મણ ઇત્યર્થઃ ॥
શ્રુતેરિતિ હેતોર્હ્યયમર્થઃ । વેદાઃ સર્વજ્ઞપ્રણીતાઃ વેદત્વાવ્દ્યતિરેકેણ પામરવાક્યવદિતિ શ્રુતિરૂપકાર્યેણ વ્યતિરેકિહેતુનેશ્વરસિદ્ધિરિતિ । વાક્યાદિત્યસ્ય તુ વેદાવાક્યાનિ પૌરુષેયાણિ વાક્યત્વાદસ્મદાદિવાક્યવદિત્યન્વયિના વાક્યત્વહેતુનેશ્વરસિદ્ધિરિતિ । તદુભયમપિ વેદાપૌરુષેયત્વવાદે નિરસ્તમિત્યુપેત્ય"સઙ્ખ્યાવિશેષાચ્ચ સાધ્યો વિશ્વકૃદવ્યયઃ"ઇત્યસ્ય પ્રપઞ્ચનપરેણ"સઙ્ખ્યાવિશેષાત્ ખલ્વપિ"ઇત્યાદિના કુસુમાઞ્જનિગ્રન્થેનોક્તં નિષ્કૃષ્યાનુવદન્ શઙ્ક્યતે -- નન્વિત્યાદિના ॥ દ્રવ્યત્વેન હેતુના ત્ર્યણિકસ્ય પરિમાણવત્વે સિદ્ધે તસ્ય પરિમાણસ્ય કાર્યગુણત્વેન જન્યત્વે ચ સતિ ભાવકાર્યસ્ય ચ કારણત્રયજન્યતયા ત્ર્યણુકસ્ય સમયિકારણસ્યાદૃષ્ટા 6 નિર્મિતસ્ય ભાવેપ્યસમવાયિકારણં વ્દ્યણુકાગતત્રિત્વસઙ્ખ્યા વાચ્યા
ત્રિભિર્વ્દ્યણુકૈસ્ત્ર્યણુકારમ્ભાદિતિ ભાવેન સઙ્ખ્યા જન્યત્વં તાવદ્ધર્માનોક્તપ્રયોગોક્ત્યા સાધયતિ - ત્ર્યણિકપરિમાણમિતિ ॥
1.રાજ્ઞા -ખ. 2.ત્સ્વર્ગા-ખ. સર્વત્રાપ્યેવમસ્તિ-ક. 3.ભુવાં-છ., ભાવાનાં-ખ-ક., ભાવિનાં -રા. 4.ણત્વાદિ-વ-છ-ક-ખ-રા. 5.આદિ ઇત્યધિકં -ગ-કું. 6.કપાલમાત્રેણારબ્ધઘટાન્તરગતાતિશયિતપરિમાણવત્ -- ખ.
ઈસ્યા-નુકત્વં-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 335.
------------------ -------- ---------

નનુ ત્ર્યણુકપરિમાણં સઙ્ખ્યાસમવાયિ 1 કારણકં પરિમામપ્રચયાજન્યપરિમાણત્વાત્ । એતદ્ઘટારમ્ભકકપાલદ્વયસમાનપરિમાણ 2 કકપાલત્રયારબ્ધઘટાન્તરગતાતિશયિતપરિમાણવત્ । ન ચ વિશેષણાસિદ્ધિઃ । ત્ર્યણુકપરિમાણસ્ય દ્વ્યણુકપરિમાણ----
તદુક્તરિત્યા દ્વ્યણુકપરિમાણસ્ય પક્ષતોપગમેનોક્તરુપસાધ્યસાધનેપિ વક્ષ્યમાણદિશા
પરમાણુગતદ્વિત્વરુપસઙ્ખ્યાનિમિત્તકારણાપેક્ષાબુધ્યાશ્રયત્વેનેશ્વરસિદ્ધિરસ્તિ । તથાપિ પરરમાણુવ્દ્યણુકપરિમાણયોર્દ્વયોરપ્યણુપરિમાણત્વાત્ વ્દ્યણુકપિરમાણપક્ષતાપક્ષે હેતોર્વિશેષણાસિદ્ધેર્વક્ષ્યમાણદિશા
પરિર્તુમશક્યત્વાત્ ત્ર્યણુકપરિમાણસ્ય પક્ષત્વોક્તિઃ । હેતૌ પરિમાણાજન્યેત્યુક્ત્યા ઘટાદિપરિમાણે પ્રચયાજન્યેત્યુક્ત્યા તૂલપિણ્ડપરિમાણે જન્યેત્યુક્ત્યા પરમાણ્વાદિપરિમાણે ગુણત્વાદિત્યનુક્ત્વા પરિમાણત્યુક્ત્યા ઘટગતરૂપાદૌ વ્યભિચારશઙ્કા નિરસ્તા । ન ચ હેતોરપ્રયોજકત્વં શઙ્ક્યમ્ । જન્યપરિમાણસ્ય સઙ્ખ્યાપરિમાણપ્રચયરૂપત્રિતયજન્યત્વાત્ । દ્વાભ્યામજન્યત્વે સતિ જન્યત્વસ્ય સઙ્ખ્યાજન્યત્વેન વિનાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ ॥
વર્ધમાનાદ્યુનુક્તમપિ દૃષ્ટાન્તં સ્વયં દર્શયતિ -- એતદ્ઘટેતિ ॥ કશ્ચિદ્બુદ્ધસ્થો ઘટ એતદ્ઘટપદેનોચ્યતે । ઘટાન્તરગતાતિશયિતપરિમાણે કપાલસ્થત્રિત્વસઙ્ખ્યાજન્યરૂપસાધ્યસ્યોક્તરૂપહેતોશ્ચ સત્વં વ્યક્તમિતિ ભાવઃ-- અણુત્વાપત્તેરિતિ ॥ તથા ચ ત્ર્યણુકસ્યાપ્રત્યક્ષતાપત્તેરિતિ ભાવઃ ॥
1.યી - ક - ખ - ગ. 2. ષ્ટાદેર્નિમિત્ત - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 366.
----------------------- ------------ ---------
--જન્યત્વે 1 તદ્વદેવાણુત્વાપત્તેઃ । નિરવયવાવયવારબ્ધે 2 દ્વ્યણુકે દ્વ્યણુકાન્તરનિષ્ઠભૂયોવયવાસંયોગિત્વં 3 સતિ તત્સંયોગિત્વરૂપસ્ય પ્રચયસ્યાપ્યસમ્ભવાત્ । તસ્માત્ર્યણુકપરિમાણં પ્રતિ પરમાણુપરિમાણં ન પરિમાણા 4 રમ્ભકં અણુપરિમાણત્વાત્ દ્વ્યણુકપરિમાણવત્ । ન ચાપ્રયોજકતા । વ્દ્યણુકપરિમાણસ્ય પરમાણુપરિમાણા 5 દણુકમત્વાપત્તેઃ । તસ્માત્પરિશેષાદ્વ્યણુકપરિમાણસ્ય પરમાણુનિષ્ઠદ્વિત્વસઙ્ઘ્યૈવાસમવાયિ 6 કારણમ્ ।
પ્રચયસ્વરૂપં વદન્નૈવ તદજન્યત્વં વ્યનક્તિ -- નિરવયવેતિ ॥ નિરવયવાભ્યાં પરમાણુરૂપાવયાભ્યામારબ્ધ ઇત્યર્થઃ । વર્ધમાનોક્તપ્રયોગાન્તરમાહ -- એવમિતિ ॥ સઙ્ખ્યાયા એવ જનકત્વેન વ્દ્યણુકપરિમાણજન્મ ન તુ તત્પરિમાણેનેતિ ન બાધો વ્દ્યણુકપરિમાણાનુત્પાદો વા શઙ્ક્ય ઇતિ ભાવઃ । અયં ચ પ્રયોગો વ્દ્યણુકપરિમાણે । તત્રોક્તપ્રયોગો ઽત્રાપિ ધ્યેયઃ ॥
વ્દ્યણુકપરિમાણે ઽણુત્વસ્યોપગમેનેષ્ટાપત્તિનિરાસાયાહ -- અણુતમત્વેતિ ॥ તસ્માદિતિ ॥ પરિમાણસ્યાજનકત્વાત્ પ્રચયસ્ય ચ પ્રાગુક્તરૂપસ્યાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ । તતશ્ચ કિમીશ્વરસિદ્ધાવાગતમિત્યતઃ કુસુમાઞ્જલ્યુક્તપ્રયોગમાહ -- તે ચેતિ ॥
1.ત્વવત્-ક. 2.બ્ધ-કું. 3.ગરુ-ક. 4.ન્તરા-છ-ક-ખ-રા. 5.ણવદ-કું. 6.પ્રાયઃ ઽયીઽ ઇત્યેવાસ્તિ - ક-રા.
ઈસ્યા-નુકત્વં-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 367.
-------------------- ---------- ---------
તે ચ ત્રિત્વદ્વિત્વે અપેક્ષાબુદ્ધિજન્યે અનેકવૃત્તિસઙ્ખ્યાત્વાત્ ઘટવૃત્તિદ્વિત્વાદિવત્ । અપેક્ષાબુદ્ધિશ્ચાસ્માદાદિષ્વસં 1 ભવિની તદાધારમીશ્વરં કલ્પયતીતિ ચેન્મૈવમ્ ॥
સઙ્ખ્યાયો 2 નિત્વેપિ વ્દ્યણુકપરિમાણં પ્રતિ ત્વદુક્તપરમાણુગતદ્વિત્વવિપરીતયોઃ
પરમાણુગતૈકત્વયોઃ ત્ર્યણુકપરિમાણં ચ પ્રતિ વ્દ્યણુકનિષ્ઠૈકત્વાનામસમવાયિકારણત્વસંભવાત્ ।
3 વ્દ્યણુકપરિમાણગતે ઇત્યર્થઃ । એકત્વે વ્યભિચારવારણાય હેતાવનેકવૃત્તીત્યુક્તિઃ । સંયોગાદૌ તદ્વારણાય સઙ્ખ્યાત્વાદિત્યુક્તિઃ । તદાધારમીશ્વરમિતિ ॥ દ્વિત્વસ્ય
નિમિત્તકારણભૂતાપેક્ષાબુદ્ધિનાશ 4 નાશ્યત્વનિયમેપીશ્વરબુદ્ધેર્નિત્યતયા કારણાન્તરનાશપ્રયુક્ત એવ પરમાણ્વાદિગતતદ્વિત્વાદિનાશ ઇતિ ન તસ્ય નિત્યત્વશઙ્કેતિ ભાવઃ ॥
આદ્યહેતોરન્યથોપપત્યા ત્વદભિમતાપેક્ષાબુદ્ધ્યાશ્રયત્વેન નેશ્વરસાધકતેત્યપ્રયોજકત્વમિતિ ભાવેન સિદ્ધાન્તયતિ ॥ મૈવમિત્યાદિના ॥ સંખ્યાયોનિત્વેપીતિ ॥ વ્દ્યણુકત્ર્યણુકપરિમાણયોઃ પરમાણુકગતસઙ્ખ્યાજન્યત્વેપીત્યર્થઃ ।
અપીત્યભ્યુપગમવાદઃ -- વ્દ્યણુકેતિ ॥ વ્દ્યણુકત્રયનિષ્ઠેત્યર્થઃ ॥
નનુ નૈવં સમ્ભવતિ । એકત્વાનામનેકત્વાત્ । દ્વિત્વત્રિત્વયોસ્તુ પ્રત્યેકમેકૈકત્વેન લાઘવાત્ દ્વ્યણુકત્ર્યણુકગતપરિમાણયોર્દ્વયોરપિ
સ્વાવયવગતૈકત્વસઙ્ખ્યાજન્યત્વાવિશેષેણ ત્ર્યણુકપિમાણસ્યાપ્યણુ 5 ત્વાપત્તેશ્ચેત્યત આદ્યં નિરાહ -- એકત્વાનામિતિ ॥
1.મ્ભવિ-કું-છ-ખ. 2.ગિત્વે-છ-ખ-ગ-રા. 3.ત્ર્યણુકવ્દ્યણુકગતે-કું. 4.શેના-મુ. 5. ત્વેપપત્તેઃ - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 368.
----------------------- --------- ----------
એકત્વાનામનેકત્વેપિ કૢપ્તત્વાત્ । દ્વિત્વત્રિત્વયોસ્તુ પ્રત્યેકમેકત્વેપિ કલ્પ્યત્વાત્ ॥ ન ચ ત્ર્યણુ 1 કરિમાણસ્ય દ્વ્યણુકગતાનેકૈકત્વાસમવાયિકારણકત્વે દ્વ્યણુકપરિમાણવદણુત્વં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । અણુત્વરૂપં 2 વિશેષં પ્રતિ 3 નિત્યસઙ્ખ્યાત્વેન મહત્વરૂપં વિશેષં પ્રતિ જન્યસઙ્ખ્યાત્વેન હેતુત્વોપપત્તેઃ ॥
અન્ત્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ નિત્યેતિ ॥ પરમાણુગતૈકત્વયોઃ
નિત્યત્વાત્તજ્જન્યં દ્વ્યણુકપરિમાણમણુ । દ્વયણુકગતાનાં ત્રયાણામેકત્વાનાં જન્યત્વાજ્જન્યં ત્ર્યણુકપરિમાણં મહદિત્યુપપત્તેરિત્યર્થઃ ॥
યદ્યપિ ત્રિભિરેકત્વૈર્જન્યત્વાદેવ ત્ર્યણુકપરિમાણં મહત્ એકત્વદ્વયજન્યત્વાદ્વ્યણુકપરિમાણમણ્વિતિ સુવચમ્ । તથાપિ ચતુરણકાદિ પરિમાણસ્યાપિ સઙ્ખ્યાત એવ જનનોપપત્તેરિતિ વૈશિષિકાધિકરણસુધોક્તદિશા સર્વકાર્યપરિમાણાનામપ્યેકરૂપત્વલાભેન કૢપ્તતત્તત્સમવાયિકારણગતાનેકૈકત્વસઙ્ખ્યાજન્યત્વમેવ સ્યાત્ । ત્ર્યણુકાદિકાર્યગતપરિમાણસ્ય સર્વસ્યાપિ ત્વન્મતે મહત્વેન જન્યસઙ્ખ્યોત્પન્નત્વેનાણુપરિમાણવૈલક્ષણ્યોપપત્તેરિતિ ભાવેનૈવ જન્યશઙ્ખ્યાત્વેનેત્યેવમુક્તમ્ ॥
નનુ કારણગતૈકત્વસઙ્ખ્યાયાઃ કાર્યગતપરિમાણં પ્રતિ નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વેપિ દ્વિત્વત્રિત્વાદિસઙ્ખ્યાં પ્રત્યસમવાયિકારણતયા કૢપ્તત્વેન તન્તુરૂપાદેરિવાન્યથાસિદ્ધત્વાન્ન પરિમાણકારણત્વમ્, કુતસ્તદ્વિશેષાસમવાયિકારણત્વમિતિ ચેન્ન ।
1.અત્ર સર્વત્ર કકારો નાસ્તિ -ખ. 2.પવિ-ક-રા-કું. 3.પ્રતિજન્યસંખ્યાત્વેન-ખ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 368.
-------------------- --------- --------
કિઞ્ચ દ્રવ્યારમ્ભકત્વેન કૢપ્સ્ય ત્વદુક્તસઙ્ખ્યાવિપરીતસ્યૈકસ્ય સંયોદસ્યૈવ પરિમાણહેતુતા કલ્પ્યા । નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વેન કૢપ્તેતસ્મિન્નન્યથાસિ 1 દ્ધિમાત્રકલ્પને લાઘવાત્ । ન તુ દ્વિત્વસ્ય । તત્સ્વરૂસ્યાનન્યથાસિ 2 દ્ધત્વમાત્રકલ્પને લાઘવાત્ । ન તુદ્વિત્વસ્ય । તત્સ્વરૂપસ્યાનન્યથાસિદ્ધનિયમપૂર્વવૃત્તિત્વાનાં ચ કલ્પને ગૌરવાત્ ॥

અન્યત્ર તથાત્વેપિ પરમાણુ 3 ગતૈકત્વસઙ્ખ્યાયા અસમ્ભવિતતાપેક્ષાબુદ્ધિજન્યપરિમાણ્વાદિગતદ્વિત્વબહુત્વસંખ્યે 1 પ્રત્યસમવાયિત્વકલ્પનાપેક્ષયા પરિમાણસમવાયિકારણકલ્પનસ્યૈયોચિતત્વાત્ । તદ્ધેતોરેવાસ્તુ હેતુત્વં કિં તેનેતિ ન્યાયાત્ । અનેકત્વં તુ કૢપ્તત્વાત્કલ્પ્ય
દ્વિત્વાદ્યપેક્ષયા લઘ્વિત્યુક્તમ્ ॥
યદ્યેકત્વાનામેનકત્વેનાપરિતોષં મન્યસે તર્હિ કૢપ્તત્વાદ્દ્રવ્યારમ્ભકમેવ પરિમાણારમ્ભકમસ્તુ । કિં સઙ્ખ્યયાપીત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ એકસ્યેતિ ॥ ત્ર્યણુકારમ્ભકદ્વ્યણુકત્રયસંયોગસ્યાનેકત્વેપિ દ્વ્યણુકારમ્ભકપરમાણુદ્વયસંયોગસ્યૈકત્વાદેકસ્યેત્યુક્તમ્ । અત એવાગ્રે"ન તુ દ્વિત્વસ્યે"ત્યેવેક્તિઃ ॥
નનુ દ્રવ્યેત્પત્તાવન્યથાસિદ્ધસ્ય કથં પરિમાણહેતુતેત્યત આહ -- નિયતેતિ ॥ અનન્યથેતિ ॥ અનન્યથાસિદ્ધિશ્ચ નિયમશ્ચ
પૂર્વવૃત્તિત્વં ચ તેષામિતિ વિગ્રહઃ । દ્વિત્વજન્યત્વેપિ પરિમાણસ્ય નેશ્વરસિદ્ધિરિત્યાહ -- કિઞ્ચેદાનીન્તનેતિ ॥
1.દ્વત્વ-ખ-ક. 2.દ્વિમાત્ર-કું-ગ, દ્ધનિયતપૂર્વવર્તિત્વાનાં -ચ-ખ-રા, નિયમપૂર્વ-ગ.
ણ્વાદિ -અ. 4.ઽસંખ્યેઽ ઇતિ નાસ્તિ-કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 370.
----------------------- ----------- -------
કિઞ્ચેદાનીન્તનબ્રાહ્મણસ્ય બ્રાહ્મણપૂર્વકત્વેપિ સર્ગાદિકાલીનસ્ય તસ્યાદૃષ્ટવિશેષોપહિતભૂતપૂર્વકત્વવત્ ઇદાનીન્તનદ્વિત્વાદેરપેક્ષાબુદ્ધિજન્યત્વેપ્યાદિકાલીનસ્યાદૃષ્ટવિશેષોપહિતપરમાણુમાત્રપૂર્વકત્વમસ્તુ । અન્યથા નિત્યાપેક્ષાબુદ્ધિવન્નિત્યબ્રાહ્મણોપિ કલ્પ્યઃ સ્યાત્ ॥
યુક્તં ચૈતત્ । અન્યથા સમવાય્યપેક્ષાબુદ્ધિનાશ 1 રૂપયોઃ પરમાણુવૃત્તિદ્વિત્વ 2 નાશહેત્વોપભાવેન તન્નાશાભાવાપાતાત્ । અદૃષ્ટવિશેષોપહિતાયા ઈશ્વરનિષ્ઠાપેક્ષાબુદ્ધેર્હેતિત્વેન તન્નાશાદ્વિત્વ 3 નાશે આવશ્યકત્વાદદૃષ્ટવિશેષ એવ હેતુરસ્તુ ।
"બ્રાહ્મણ્યાં બ્રાહ્મણાજ્જાતો બ્રાહ્મણઃ પરિકીર્તિતઃ"।
ઇતિ સ્મૃતેરાહ-- બ્રાહ્મણસ્યેતિ ॥ ભૂયેતિ ॥ પૃથિવ્યાદિપઞ્ચમાહાભૂતેત્યર્થઃ । સર્ગાદાવદૃષ્ટોપગૃહીતભૂતભેદાન્મીનાદિશરીરોત્પત્તાવિત્યાદિમણિકૃદાદ્યુક્તેરિતિ ભાવઃ॥
વૈજાત્યે સમાને ઽપિ કોત્ર પક્ષે વિશેષ ઇત્યત આહ -- યુક્તં ચૈતદિતિ ॥ અન્યથેતિ
॥ નિત્યેશ્વરાપેક્ષાબુદ્ધિજન્યત્વ ઇત્યર્થઃ -- તન્નાશેતિ॥ દ્વિત્વનાશેત્યર્થઃ । ઈશ્વરાપેક્ષાબુદ્ધેર્નિત્યત્વાદવનિનાશે ઽપિ તદુત્પાદિત દ્વિત્વાદે નિમિત્તાન્તરનાશેન નાશ ઇતિ વર્ધમાનોક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- અદૃષ્ટેતિ ॥ તન્નાશેતિ ॥ અદૃષ્ટનાશેત્યર્થઃ -- ન ચૈવમિતિ ॥ ક્વચિ 4 દ્દૃષ્ટોપહિતપરમાણુપૂર્વકત્વે ---
1.રૂપપદં ન -છ-ચ-ક-ખ-રા. 2.વિનાશ-મુ-ચ-છ-ક-રા. 3.ત્વાદિ-રા. 4.દદૃષ્ટો-કું.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 371.
-------------------- ---------- --------
ન ચૈવમનનુગમઃ । બ્રાહ્મણવદ્વૈજાત્યસંભવાત્ ॥
કિઞ્ચ દ્વિત્વાદેરપેક્ષાબુદ્ધિજન્યતૈવ ન । અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનસ્ય વ્યઞ્જકત્વેનાપ્યુપપત્તેઃ । ન ચાવિનિગમઃ । સેનાદિબુદ્ધ્યાલમ્બનસ્યેયત્તયાનિશ્ચિતાનેકૈકત્વબુદ્ધિજન્યસ્ય બહુત્વસ્ય સત્વેપિ ઇયત્તયા વિનિશ્ચિતૈકત્વબુદ્ધિરૂપવ્યઞ્જકાભાવેન શતત્વાદ્યપ્રતીત્યા વ્યઞ્જકત્વસ્ય ત્વયાપિ સ્વીકારાત્ ॥
વસ્તુતસ્તુ વ્દ્યણુકાદિપરિમાણં ત્વદુક્તસઙ્ખ્યા વિપરિમાણજન્યમેવ ।
-- ક્વચિદપેક્ષા 1 બુદ્ધિપૂર્વકત્વે ચ સતીત્યર્થઃ -- બ્રાહ્મણવદિતિ ॥ આદિકાલીનબ્રાહ્મણસ્ય કારણવૈજાત્યવદિહાપિ સંભવાદિત્યર્થઃ । યદ્વા તૃણારણિમણિન્યાયેનાદિકાલીનેદાનીન્તનયોર્બ્રાહ્મણયોર્ભિન્નકારણજન્યયોર્વૈજાત્યવદિહાપ્યુપપત્તેરિત્યર્થઃ ॥
2 દ્વિત્વાદેરપેક્ષાબુદ્ધિજન્યત્વમભ્યુપેત્યોક્તમ્ । વસ્તુતસ્તદેવ નાસ્તિ । યેન તદાશ્રયતયેશ્વરસિદ્ધિઃ સ્યાદિત્યાહ --કિઞ્ચેતિ ॥ તદન્વયાદ્યનુવિધાના 3 ત્કથમિત્યત આહ -- અન્વયેતિ । એવમુત્પ્રેક્ષ્ય સ્વયં પક્ષ ચતુષ્ટયમુક્ત્વા ઇદાનીં --
"મહત્વં ચૈવ દીર્ઘત્વં ત્ર્યણુકાદ્યેષુ કલ્પિતમ્ ।
તસ્માચ્ચ સદૃશં કાર્યં તત્કાર્યેષૂપજાયતે ॥
યથા તથૈવ હૃસ્વત્વાત્પારિમાણ્ડલ્યતોપિ હિ ।
જાયેત સદૃશં કાર્યે પરિમાણં સમત્વતઃ"॥
ઇત્યાદિવૈશેષિકાધિકરણાનુવ્યાખ્યાનોક્તસમાધિમાહ -- વસ્તુતસ્ત્વિતિ ॥ વિપર્યયેણાપીત્યાદિવાક્યારૂઢત્વાય
ત્વદુક્તસઙ્ખ્યાવિપરીતેત્યુક્તિઃ ॥
બુદ્ધિપદં ન -મુ. 2.દ્વિત્વાશ્રય કાર્યબુદ્ધિ -અ. 3.નરૂપમિત્યત આહ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 372.
----------------------- ---------- ---------
પરમાણુવ્દ્યણુકપરિમાણં પરિમાણા 1 રમ્ભકન્દ્રવ્યસમવાયિકારણપરિમાણત્વાત્ ત્ર્યણુકપરિમાણવદિત્યાદ્યનુમાનાત્ ॥
ન ચ પરમાણુપરિમાણં 2 પરિમાણાનારમ્ભકં નિત્યપરિમાણત્વાત્ ગગનપરિમાણવત્, અણુપરિમાણત્વાત્ મનઃપરિમાણવદિત્ય 3 નેન સત્પ્રતિપક્ષતા । દ્રવ્યસમવાયિકારણપરિમાણત્વાભાવસ્યોપાધિત્વાત્ ॥
સુધોક્તપ્રયોગમાહ- પરમાણુવ્દ્યણુકપરિમાણમિતિ ॥ સમુદાયાભિપ્રાય 4 મેકવચનમ્ । પરિમાણે ઇત્યર્થઃ । સ્વસ્વકાર્યવ્દ્યણુકત્ર્યણુકગતપરિમાણારમ્ભકે ઇતિ 5 સાધ્યાર્થઃ । દ્રવ્યસમવાયિકારણગતપરિમાણત્વાદિતિ હેત્વર્થઃ । અત્ર દ્રવ્યેત્યુક્ત્યા શબ્દસમવાયિકારણગતગગનપરિમાણે, સમવાયીત્યુક્ત્યા ઘટકારણદણ્ડાદિપરિમાણં. ગુણત્વાદિત્યનુક્ત્વા પરિમાણત્વાત્યુક્ત્યા પરમાણ્વાદિગતરૂપાદૌ વ્યભિચારશઙ્કા નિરાસઃ । આદિપદેન"વ્દ્યણુકત્ર્યણુકપરિમાણે સ્વાશ્રયસમવાયિકારણગતપરિમાણારબ્ધે કાર્યગતપરિમાણત્વાત્ ચતુરણુકાદિપરિમાણવ"દિત્યાદિસુધોક્તગ્રહઃ । ઇત્યાદ્યનુમાનાત્પરિમાણજન્યમેવાનુમીયત ઇતિ પૂર્વેણાન્વયઃ ॥
સુધોક્તે એવ પ્રતિપક્ષ 6 શઙ્કાતત્સમાધાને ચાહ -- ન ચેત્યાદિના ॥ મૃત્પિણ્ડાદિપરિમાણે વ્યભિચારવારણાય હેતૌ નિત્યેત્યુક્તિઃ -- દ્રવ્યેતિ ॥
1.અન્તરા ઇત્યધિકં-કું. ઽપરિમાણઽ ઇત્યારભ્ય, ન વેત્યાદૌ ઽપરિમાણંઽ ઇત્યન્તં નાસ્તિ -ક. 2.ન પરિમાણારમ્ભકં-મુ-છ-ખ. 3.દિત્યનુમાનેન -કું-ક. 4.યેણૈ-ઇ. 5.ત્યર્થઃ -ઇ. 6.ક્ષાશં -મુ.
ઈસ્યા-નુકત્વઃ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 373.
---------------------- ------- --------
ન ચાપ્રયોજકે હેતુઃ । કારણગતગુણાનાં કાર્ય 1 ગુણં પ્રતિ સજાતીયત્વેનાનમ્ભકત્વસ્યોત્સર્ગિકત્વત્ । પરિમાણસામાન્યં પ્રતિ કારણત્વગ્રહદશાયાં પરિમાણત્વસ્ય નિયમેનોપસ્થિતેશ્ચ ॥

ગગનકાલપરિમાણે સાધ્યવ્યાપકત્વાત્ સાધનવતિ પક્ષે ઽભાવેન સાધનાવ્યાપકત્વાદિતિ ભાવઃ। ન ચ પૂર્વસાધનવ્યતિરેકત્વાન્નાયમુપાધિઃ, પ્રતિપક્ષમાત્રોચ્છેદાપત્તેરિતિ વાચ્યમ્ । પ્રાચી 2 નહેતોરનુકૂલતર્કવત્વેન સાધ્યવ્યાપ્યત્વનિશ્ચયે સતિ તદ્વ્યતિરેકસ્ય પ્રતિપક્ષાનુમાને સાધ્યવ્યાપકત્વ નિશ્ચયાત્ । યત્ર તુ સ્થાપનાયા આભાસત્વં તત્રૈવં વિશેષાદર્શનદશાયાં સત્પ્રતિપક્ષે પૂર્વસાધનવ્યતિરેકસ્ય સાધ્યવ્યાપકત્વેનાનુપાધિત્વમ્ । યથા શબ્દો ઽનિત્યઃ ગુણત્વાદિત્યત્ર શબ્દો નિત્યો વ્યોમૈકગુણત્વાદિત્યનેન સત્પ્રતિપક્ષે ગુણત્વાભાવેનોપાધિઃ । જલપરમાણુરૂપે સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ । અત્ર પૂર્વસાધનવ્યતિરેકસ્યાપ્યુપાધિત્વે ન કોપિ 3 દોષ ઇતિ ભાવેન સ્થાપનાયાં નિરુપાધિસહચારકાર્યકારણભાવગ્રહરૂપાનુકૂલતકારૈ વ્યનક્તિ । ન ચાપ્રયોજકો હેતુરિત્યાદિના ॥ ઔત્સર્ગિકત્વાદિતિ ॥ જાતિત એવ પ્રાપ્તત્વાત્ અપવાદાભાવે તસ્યાપિ પ્રમાણત્વાત્ । બાધકસ્ય ચેહાગ્રે નિરસિષ્યમાણત્વાત્
અસ્યાપ્યુત્સર્ગવિષત્વમેવેતિ ભાવઃ॥
નચૈવમપિ તૂલપિણ્ડાદિપરિમાણસ્ય 4 શિથિલભૂયો ઽવયવસંયોદરૂપપ્રચયમાત્રજન્યત્વાત્ તૂલપિણ્ડસમવાયિકારણગતપરિમાણે વ્યભિચારી 5 સ્થાપનાહેતુરિતિ વાચ્યમ્ । તસ્યાપિ પક્ષતુવલ્યત્વાત્ ॥
1.ઽગતઽ ઇત્યધિકં-છ. 2.ગુક્ત-મુ. 3.વિશેષ ઇતિ -ઇ. 4.પ્રશિ-અ. 5.રસ્થા-અ-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 374.
----------------------- ----------- ---------
નનુ તૂલપિણ્ડાદિપરિમાણે પ્રચયાખ્ય સંયોગવિશેષસ્ય સમાનપરિમાણાલ્પસઙ્ખ્યાકાવયવારબ્ધાપેક્ષયા તાદૃશાધિકસંખ્યાકાવયવારબ્ધદ્રવ્યગતાતિશયિતપરિમાણે બહુત્વસઙ્ખ્યાયાશ્ચ કારણત્વદર્શનાત્ સામાન્યવિશેષન્યાયેન
પરિમાણસામાન્યં પ્રતિ સંયોગસામાન્યસ્ય સંખ્યા 1 સામાન્યસ્ય વા કારણત્વમસ્ત્વિતિ ચેન્મૈવમ્ ।
ન ચૈવં સત્યંશે બાધઃ । પ્રચયકારણતાયા અપ્યનિવારણાત્ । ન ચોભય2 કારણત્વકલ્પને ગૌરવદોષઃ ।"દ્વયોરપિ કૢપ્તશક્તિત્વા"દિતિ સુધાયામેવોક્તત્વત્ । ન ચ કૢપ્તશક્તિત્વં પરિમાણે 3 ઽસિદ્ધમ્ । કારણગતેત્યાદિનોક્તતર્કદ્વયસિદ્ધત્વાત્ । વક્ષ્યમાણદિશા પ્રચયસઙ્ખ્યયોઃ પરિમાણહેતુત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
કારણપરિમાણસ્ય કાર્યપરિમાણં પ્રતીવ પ્રચયસઙ્ખ્યયોરપિ કારણત્વં કૢપ્તમિતિ ઇહ પરમાણ્વાદિગતસઙ્ખ્યાપિ કારણં સ્યાદિતિ શઙ્કતે -- નન્વતિ ॥ સંયોગવિશેષસ્યેતિ ॥ કારણત્વદર્શનાદિત્યન્વયઃ । 4 પ્રચયઃ પ્રસઙ્ગાદુપાત્તઃ । બહુત્વસ્ય કારણત્વગ્રહે સ્થલમાહ । સમાનેતિ ॥ તુલ્યપરિમાણકપાલદ્વયારબ્ધઘટાપેક્ષયા 5 તત્તુલ્યપરિમાણકપાલત્રયજન્યઘટગતપરિમાણ ઇત્યર્થઃ । તાદૃશેતિ ॥ પૂર્વદ્રવ્યાવયવસમાનપરિમાણેત્યર્થઃ ॥ સામાન્યેતિ ॥ યદ્વિશેષયોઃ કાર્યકારણભાવો બાધકાભાવે તત્સામાન્યયોરપિ કાર્યકારણભાવ ઇતિ ન્યાયેનેત્યર્થઃ ॥
કાર્યગતપરિમાણં પ્રતિ કારણગતપરિમાણમેવ સર્વત્ર હેતુર્ન તુ પ્રચયાદિરપીતિ સિદ્ધાન્તયતિ -- મૈવમિત્યાદિના ॥
1.યા વા -છ-સંખ્યાસમામાન્યેતિ નાસ્તિ -ખ. 2.યત્ર કા -કું. 3.ણસિ-મુ. 4.પ્રચયેત્યાદિ નાસ્તિ-કું. -ઇ. 5.તત્ ઇતિ નાસ્તિ -મુ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 375.
------------------- --------- -------
ઔત્સર્ગિકસ્ય નિયતોપસ્થિતિકસ્ય ચ 1 સાધ્યે સત્યેવ તદ્વિપરીતે પ્રમાણપ્રવૃત્તેઃ । ન ચૈવં દ્વ્યણુકત્ર્યણૌકપરિમાણયોઃ પરમાણુપરિમાણસાજાત્યં સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ ।
ગુણત્વાસાક્ષાત્દ્વ્યાપ્યજાત્યા સાજાત્યાપાદન ઇષ્ટાપત્તેઃ । તદ્વ્યાપ્યજાત્યા તદાપાદને તન્તુપરિમાણગતસ્ય મહત્વવ્યાપ્યસ્યા 2 પકર્ષરૂપજાતિવિશેષસ્ય 3 પટપરિમાણે ઽભાવેન વ્યભિચારાત્ । અન્યથા સંખ્યાસંયોગજન્યત્વે ઽપિ મહત્સમવેતયોસ્તયોરણૌત્વજનકત્વં સ્યાત્ ॥
કિઞ્ચ દ્વ્યણુકાદિપરિમાણસ્ય કેવલસઙ્ખ્યાયો 4 નિત્ય એવ દ્વિત્વાદિવત્સઙ્ખ્યાત્વેન કારણસાજાત્યં સ્યાત્ ॥
5 યદ્વા અન્યત્ર સઙ્ખ્યાયા 6 મપિ 7 કૢપ્તશક્તિત્વ 8 મસ્તુ । પ્રકૃતે તુ ઉત્સર્ગતઃ પ્રાપ્તપરિમાણહેતુત્વમેવાસ્તુ બાધકાભાવાદિત્યાહ -- મૈવમિત્યાદિના ॥ અસ્તિ 9 પરમાણ્વાદિપરિમાણારમ્ભવાદે ઽપિ તુલ્યપરિમાણાપત્તિરેવ બાધિકેત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચૈવમિતિ ॥ પરમાણ્વાદિપરિમાણસ્ય સ્વકાર્યગતપરિમાણારમ્ભકત્વ ઇત્યેવંશબ્દાર્થઃ -- સાજાત્યમિતિ ॥ તથા ચાપ્રત્યક્ષતાપત્તિરિતિ ભાવઃ । સાક્ષાદ્વ્યાપ્યેતિ ॥ પરિમાણત્વજાત્યેત્યર્થઃ ॥
તદ્વ્યાપ્યવ્યાપ્યેતિ ॥ પરિમાણં ચતુર્વિધમ્ । અણુત્વં, મહત્વં, દીર્ઘત્વં હૃસ્વત્વં ચેતિ ।
1.ચ ઇતિ નાસ્તિ-કું. 2.સ્યોત્ક-કું-ગ. 3.પટપદં ન -ખ. 4.ગિતે-ક-છ-રા. 5.યદ્વેત્યાદિ નાસ્તિ -ઇ. 6.યા અપિ -મુ. 7.ઽકૢપ્ત......પ્રકૃતેતુઽ ઇત્યન્તં નાસ્તિ -મુ. 8.ત્વેપીહોત્સર્ગ-અ. 9.સ્તુ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 376.
---------------------- ----------- ---------
કિઞ્ચ પરસિદ્ધં 1 પરિમાણત્વાવાન્તરમણુત્વાદિજાતિભેદમઙ્ગીકૃત્યે 2 દમુક્તમ્ ॥
વસ્તુતસ્તુ યથા ત્ર્યણુકાદિષુ મહત્વમે 3 કજાતીયમેવોત્કર્ષાપકર્ષવત્, યથા 4 ચાણુત્વં પરમાણુદ્વ્યણુકયોઃ એવં પરિમાણમવાન્તરજાતિરહિતમેવ સર્વદ્રવ્યેષૂત્કાર્ષાપકર્ષવદ્વર્તતે । એતસ્યૈવોત્કર્ષાપકર્ષો ચ પ્રતિયોગિભેદેન સન્નિકર્ષવિપ્રકર્ષાવિવાવિરુદ્ધૌ વિસ્તરસ્તુ સુધાયાં દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
નીલત્વપીતત્વાદ્યવાન્તરજાતિવત્પરિમાણત્વાન્તરજાતિચતુષ્ટયમુપેત્ય
પરમાણાવેવાણુપરિમાણં દ્વ્યણુકે હૃસ્વપરિમાણં ત્ર્યણુકાદૌ મહત્વાદિત્યભ્યુપગમેન દ્વ્યણુકેપ્યણુત્વરૂપપરિમાણત્વાવાન્તરજાતિમત્પરિમાણં ત્ર્યણુકે ચ હૃસ્વત્વરૂપપરિમાણત્વવ્યાપ્યજાતિમત્પરિમાણં સ્યાદિત્યાપાદાને ચેત્યર્થઃ ॥
સ્વોત્પ્રેક્ષિતપક્ષૈઃ સહોક્તાનિ પઞ્ચમા સમાધાનાન્યપિ 6 પરિમાણ 7 પ્રવાદાનનુ 8 કૂલાનીતિ મન્વાનઃ ઽપરમતમાશ્રિત્ય પરસ્યેદં દૂષણાભિધાનમ્"ઇતિ સુધોક્તં હૃદિકૃત્વાહ - કિઞ્ચ પરાસિદ્ધેત્યાદિ ॥
1.દ્ધપ-ગ-કું. 2.ત્યચે-મુ. 3.એકપદં ન -છ-ખ-ક-રા. 4.વા-ચ-છ-ક-રા. અવયવાણુત્વં પર-ખ. રસા-કું-ગ. 6.ન પરિ-મુ-અ. 7.ણ્વાદા -મુ - અ. 8.દાનુકૂ - મુ - અ.
ઈસ્યા-નુકત્વ-ભઙ્ગઃ) ઈશ્વરવાદઃ પુ - 377.
------------------- ---------- ---------
તસ્માદીશ્વરસ્ય 5 સાર્વજ્ઞાદેર્વેદનિરપેક્ષાનુમાનેનાસિદ્ધેઃ કલ્પનાગૌરવં સુસ્થમ્ ॥
1 ઈશ્વરસ્યાનુમાનિકત્વભઙ્ગઃ

2 ઈશ્વરવાદઃ સમાપ્તઃ ॥
સુધાયામિતિ ॥ વૈશેષિકાધિકરણે સમયપાદ ઇત્યર્થઃ ॥
ઈશ્વરસ્યાનુમાનિકત્વભઙ્ગઃ

ઈશ્વરવાદઃ સમાપ્તઃ ॥
નનુ તથાપિ વર્ણસમુદાયરૂપસ્ય 3 વેદસ્ય ન નિત્યત્વમ્ । શાન્તઃ કોલાહલઃ શ્રુતપૂર્વો ગકારો નાસ્તીત્યાદિપ્રત્યક્ષેણ, વર્ણો ઽનિત્યઃ ભાવત્વે સતિ કૃતકત્વાદિતયનુમાનેન ચ વર્ણાનામેવાનિત્યત્વાદિતિ ચેદુચ્યતે ।
તથાપીતિ ॥ પૌરુષેયત્વે ધર્માદ્યસિદ્ધાવપિ 4 કલ્પનગૌરવદોષભાવેપિ વેદ 5 પૌરુષેયત્વે માનાભાવેપીત્યર્થઃ । ન નિત્યત્વમિતિ ॥ નાનાદિનિત્યત્વમિત્યર્થઃ ॥
દ્વિતીયસ્તબકે કુસુમાઞ્જલાવુદયનોક્તમાહ ॥ શાન્ત ઇતિ ॥ શ્રુતેતિ ॥ પૂર્વં શ્રુતઃ શ્રુતપૂર્વ ઇત્યર્થઃ । શબ્દો ઽનિત્ય ઉત્પત્તિધર્મત્વાદિત્યુદયનાનુમાનસ્ય
પરિષ્કારપૂર્વં મણાનુક્તસ્યાયમનુવાદો વર્ણ ઇત્યાદિ ॥
1.ઇતિ ઇત્યધિકં -છ. 2.ઈશ્વરવાદઃ સમાપ્તઃ ઇતિ-ખ. પુસ્તકભિન્નેષુ નાસ્તિ. 3.વેદપદં ન -રા. 4.પ્યપૌ-ઇ. 5.દાપૌ-ઇ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 378.
------------------------ ---------- ----------
શાન્તઃ કોલાહલ ઇતિ ધાર્ઘ્વનિ 1 વષયૈવ । ધ્વનિવિશેષસ્યૈવ કોલાહલત્વાત્ । શ્રુતપૂર્વો ગકારો નાસ્તીતિ ધીસ્તુ નાસ્ત્યેવ ।શ્રુત 2 એવ ગકારઃ પુનઃશ્રૂયતે એક એવ ગકારો ઽસકૃદુચ્ચારિત ઇત્યાદિપ્રત્યાભિજ્ઞાવિરોધાત્ । કિન્તૂચ્ચારણેનોપલબ્ધ 3 વર્ણસ્યાનુપલબ્ધિમાત્રેણ શ્રુતપૂર્વો ગકારો ન શ્રૂયત ઇત્યેવ 4 ધીઃ । ઉક્તં હિ ટીકાકારૈઃ"પ્રાગુચ્ચારણા 5 દનુપલબ્ધા વર્ણા
ઉચ્ચારણે સત્યુપલ 6 લભ્યન્તે ઇત્યેવાનુભવસિદ્ધમ્ । ન તુ તેષામુત્પત્તિર્વિનાશો વા"ઇતિ ॥
મણૌ વર્ણાત્મકશબ્દ ઇત્યુક્તાવપિ મણિકૃન્મતેંઽશતસ્સિદ્ધસાધનસ્યા દોષત્વાદ્વર્ણપદાનર્થકત્યમ્ । વર્ણ ઇત્યેવ તુ છલત્વાત્તથાશઙ્કૈવ ન યુક્તેતિ વર્ણો ઽનિત્ય 7 ઇત્યેવાનુવાદઃકૃતઃ ।
વર્ણાનામનિત્યત્વેપિ ન વેદનિત્યત્વક્ષતિઃ । તથાપ્યભ્યુપેત્ય તત્સમાધત્તે । ઉચ્યત ઇત્યાદિના ॥ વ્યક્તં ચૈતદ્વેદાન્તે ગ્રન્થ એવ ॥
ધ્વનિવિશેષસ્યૈવેતિ ॥ યત્તુ વર્ધમાને 8 અનભિવ્યક્તવર્ણત્વવ્યાપ્યજાતિવિશેષો વર્ણસમૂહ એવ કોલાહલ ઇત્યુક્તમ્ । તન્ન । વર્ણશૂન્યધ્વનિવિશેષેપિ કોલાહલપદપ્રયોગાત્ ॥ પ્રત્યભિજ્ઞેતિ ॥ તદ્ભ્રાન્તિત્વં ત્વગ્રે નિરસિષ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥ ઉક્તં હીતિ ॥"ન ચોચ્ચારણકાલ એવ વર્ણા 9 નુત્પત્તિરિતિ વાચ્ય"મિતિ તત્વનિર્ણયવાક્યસમ્બન્ધિટીકાયાં વર્ણજન્મવર્ણાભાવબુધ્યોરુચ્ચારણક્રિયાવિષત્વમિત્યેતદુક્તમિત્યર્થઃ ॥
1.વિશેષ ઇત્યધિકં-મુ. 2.પૂર્વ ઇત્યધિકં-ખ. 3.સ્ય વ -ચ-ગ-ખ-કું. 4.ઽએવઽ ઇતિ નાસ્તિ-ક-ખ-કું. 5.ણાનુ-કું. 6.બ્ધા-ખ. 7. નિત્ય ઇતિ નાસ્તિ -કું. 8.નાભિ -મુ. 9.નામુ -અ-ઇ.
વર્ણા(શબ્દા)નિત્યત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 379.
------------------------------------ ------ ----------
અસ્તુ વા સા । 1 તથાપિ ઘટો નાસ્તીતિવન્ન વિશેષ્યમાત્રનિષેધિકા । શ્રુતપૂર્વત્વનિશિષ્ટનિષેધસ્ત્વલં કૃતપૂર્વશ્ચૈત્રો નાસ્તીતિવત્પૂર્વકાલાવચ્છિન્નશ્રવણધ્વં 2 સરૂપવિશેષણ 3 નિષેધેનાપ્યુપપન્નઃ 4 ॥
અસ્તુ વા સા વિશેષ્યમાત્રનિષેધિકા । તથાપિવ્યઞ્જક ઉચ્ચારણે ઽવ્યઞ્જકત્વભ્રાન્ત્યાલિઙ્ગે ઽનુપલબ્ધિમાત્રે યોગ્યાનુપલબ્ધિરૂપલિઙ્ગાભિમાનાદ્ભ્રાન્તિરૂપાનુમિતિરેવ સા ।
અનુભવે વિપ્રતિપન્નં પ્રત્યાહ -અસ્તુ વા સેતિ ॥ શ્રુતપૂર્વો ગકારો નાસ્તીતિ ધીરિત્યર્થઃ । ન વિશેષ્યમાત્રેતિ ॥ ઘટસ્ય કેવલત્વાદસ્ય ચ સવિશેષણત્વાદિતિ ભાવઃ । અલમિતિ ॥ પૂર્વમલઙ્કૃતો ઽલઙ્કૃતપૂર્વ ઇત્યર્થઃ । વિશેષણનિષેધેનેતિ ॥"સવિશેષણે હિ વિધિનિષેધૌ વિશેષ્યે બાધે વિશેષણમુપસંક્રામત"ઇતિ ન્યાયાદિહ ન વિશેષ્યબાધસ્ય પ્રાગુક્તપ્રત્યભિજ્ઞાનવિરોધેન વ્યક્તત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
વિશેષ્યબાધે વિવાદિનં પ્રત્યાહ ॥ અસ્તુ વા સેતિ ॥ ધીરિસ્યર્થઃ । તથાપીતિ ॥ ભ્રાન્તિરૂપેત્યાદિનાન્વયઃ । ભ્રાન્તિરૂપત્વે બીજમાહ ॥ વ્યઞ્જક ઇતિ ॥ વર્ણૌ નાસ્તિ અનુપલબ્ધેઃ સ્તમ્ભાદિવદિતિ લિઙ્ગાભાલજન્યાનુમિતિરેવ । ન પ્રત્યક્ષરૂપા । નાપિ પ્રમિતિરૂપા । પરમાણ્વાદાવનુપલમ્ભે સત્યપિ નાસ્તિત્વાભાવેન વ્યભિચારિતયાનુપલબ્ધિમાત્રસ્યાલિઙ્ગત્વેન તલ્લિઙ્ગત્વસ્યાભિમાનિકત્વાત્ । અલિઙ્ગે ચ લિઙ્ગત્વાભિમાનો યોગ્યાનુપલબ્ધિત્વભ્રમમૂલઃ। સોપિ ભ્રમઃ ઉચ્ચારણસ્ય ન વર્ણાભિવ્યઞ્જકત્વમ્ । કિન્તૂત્પાદકત્વમેવેતિ ભ્રાન્તિમૂલ એવેત્યર્થઃ॥
1.ઽતથાપિઽ ઇતિ નાસ્તિ-છ- 2.ધ્વંસપદં નાસ્તિ -મુ-ચ, ધ્વંસેનાપ્યુ-રા. 3.ધ્વંસેનાપ્યુપ -છ-ખ. 4.ન્ના - કું.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 380.
-------------------------- -------- ---------
ન તુ પ્રત્યક્ષા । પ્રત્યાસત્યભાવાત્ ॥
ન ચેન્દ્રિયવિશેષણતા પ્રત્યાસત્તિઃ । ચક્ષુષા સ્વવિશેષણીયભૂતસ્ય ઘટનિષ્ઠરૂપપ્રતિયોગિકાભાવસ્ય ગ્રહપ્રસઙ્ગાક્ ।
એતેન શ્રુતપૂર્વો ગકારો નાસ્તીતિ પ્રતીતિર્નિરનુમાનાદિત્યસત્ । શબ્દસ્યૈવ પક્ષીકરણે હેતોરનાશ્રયાત્વમ્ । આકાશસ્ય પક્ષત્વે તદ્વત્તયાનુપલભ્યમાનત્વહેતોર 1 નેકાન્તિકત્વમ્ । શબ્દસદ્ભાવકાલેપિ તસ્ય સત્વાત્ । એવં કાલપક્ષેપિ દોષાત્ । અહમિદાનીં નિઃશબ્દશ્રોત્રવાન્ શબ્દોપલબ્ધિધરહિતત્વાત્ બધિરવદિતિ ચેન્ન । દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવિકલત્વાત્ વ્યાહતત્વાચ્ચેત્યાદિખણ્ડનં
નિરસ્તં ધ્યેયમ્ ॥
અતીતઘટાદૌ જ્ઞાનવિષયત્વાભાવપ્રતિયોગિત્વાદિધર્મવદનુપલભ્ય માનધર્મસ્યાપિ સમ્ભવેનાસિદ્ધ્યાદેરનાપત્તેરિતિ । ન તુ પ્રત્યક્ષેતિ ॥ તાદૃશબુદ્ધેઃ પ્રત્યક્ષત્વેપિ શુક્તિરૂપ્યાદિપ્રત્યક્ષવત્પ્રત્યભિજ્ઞારૂપપ્રબલપ્રત્યક્ષબાધાદ્ભ્રાન્તિરેવેતિ સુવચમ્ । તથાપ્યુદયનોક્તપ્રત્યક્ષત્વોપપાદનખણ્ડનાયૈવમુક્તિઃ ॥
અસ્તિ હિ શ્રોત્રશબ્દાભાવયોર્વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઇત્યાદિનોદયનોક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેન્દ્રિયેતિ ॥ શ્રોત્રરૂપેન્દ્રિયે શબ્દાભાવસ્ય સત્વેન તયોઃ સમ્બન્ધાન્તરમાત્રેણ તદુપશ્લિષ્ટ્સ્વભાવરૂપવિશેષણતાપ્રત્યાસત્તિરિત્યર્થઃ । વિશેષણ 2 ભાવેનૈવ સમવાયાવયોર્ગ્રહણાદિતિ ભાવઃ -- ચક્ષુષેતિ ॥ સ્વસમ્બન્ધિવિશેષણતયૈવાભાવાદેરિન્દ્રિયેણ ગ્રહણાત્ । ન તુ સ્વવિશેષણત્વેનૈવ ।
1. નૈકા - અ- ઇ. 2.વિશેષ્ય ઇત્યધિકં -મુ.
વર્ણા-ત્વસ્ય-પ્રત્વ-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 381.
----------------------- ------- --------
1 ત્વદભિમતસ્ય યોગ્યે ઽધિકરણે ઽનુપલબ્ધિરૂપસ્યેન્દ્રિયસચહકારિ 2 ણો ઽસત્વાચ્ચ । ત્વન્મતે 3 ચાધિકરણસ્ય ગગનસ્યાયોગ્યત્વાત્ ॥
ન ચાધિકરણસ્યાયોગ્યત્વેપિ પ્રતિયોગિનો યોગ્યત્વાત્તત્સહકારિણી યોગ્યસ્યાનુપલબ્ધિરસ્તીતિ વાચ્યમ્ । પાર્થિવપરમાણૌ જલત્વાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્ ॥
તથાત્વે ઘટનિષ્ઠં યદ્રૂપં તત્પ્રતિયોગિકાભાવસ્ય ચક્ષુષ્યપિ સત્વેન ચક્ષુષા વિશેષણતારૂપપ્રત્યાસત્યા મમ ચક્ષુષા ઘટરૂપં નેતિ રૂપાભાવગ્રહણપ્રસઙ્ગ ઇત્યર્થઃ॥

નનુ પ્રત્યાસત્તેઃ ફલબલકલ્પ્યત્વાદ્રૂપાભાવાદિના વિશેષણતારૂપપ્રત્યાસત્તિકલ્પકં નેત્યતો દોષાન્તરમાહ -- યોગ્ય ઇતિ ॥ યદ્વા સ્વસમ્બન્ધિવિશેષણતયૈવાભાવાદેરિન્દ્રિયેણ ગ્રહણાત્ ॥ ચક્ષુષા ચ ઘટાદિરૂપાભાવો રૂપત્વાદૌ રૂપં નેતિ ગૃહ્યત એવ । પ્રકૃતે ચ શ્રોત્રસંમ્બન્ધ્યાકાશવિશેષણતાસ્ત્યેવ શબ્દાભાવસ્યેત્યતઃ કિં યોગ્યે સ્વસંબન્ધિનિ વિશેષણતયાભાવ ગ્રહઃ ઉતાયોગ્યે ? આદ્ય આહ -- યોગ્ય ઇતિ ॥ અનુપલબ્ધીતિ ॥ પ્રત્યક્ષયોગ્યપ્રતિયોગિનો ઽનુપલબ્ધીત્યર્થઃ । સિદ્ધાન્તે સાક્ષિપ્રત્યક્ષત્વાદાહ -- ત્વન્મત ઇતિ ॥ અન્ત્યો ઽતિપ્રસઙ્ગદુષ્ટ ઇતિ ભાવઃ । નનુ નાતિપ્રસઙ્ગઃ । પ્રતિયોગિનો યોગ્યત્વસ્યાતિપ્રસઙ્ગભઞ્જકત્વાદિતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય નિરાહ ॥ ન ચેતિ ॥
ત્વદભિમતસ્યેતિ નાસ્તિ -ગ. 2.રૂપ ઇત્યધિકં-ગ. 3.ચ ઇતિ નાસ્તિ -ક-રા.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 382.
----------------------- ----------- --------
ન ચ પ્રતિયોગિવદ્વ્યાપ્યેતરપ્રતિયોગ્યુ 1 પલમ્ભકસામગ્રીરૂપયોગ્યતાવિશિષ્ટાનુપલબ્ધિસ્તત્સહકારિણી । એવં ચ જાતિગ્રહે વ્યક્તિયોગ્યતાયા અપિ કારણત્વાત્પરમાણોશ્ચા 2 યોગ્યત્વાન્નોક્તદોષઃ ।
યદ્વા અનુપલબ્ધિર્હિપ્રત્યક્ષસ્યાભાવગ્રહે સરકારિણી । સા ચ નાનુપલબ્ધિમાત્રમ્ । અતિ પ્રસઙ્ગાત્ । કિન્તુ યોગ્યાનુપલબ્ધિઃ । સા ચ યોગ્યે ઽધિકરણે ઽનુપલબ્ધિરૂપા વા, યોગ્યસ્ય પ્રતિયોગિનો ઽનુપલબ્ધિરૂપા વા, યોગ્ય 3 રૂપાનુવલબ્ધિ 4 ભૂતાનુપલબ્ધિરૂપા વા ? તત્રાનુપલબ્ધેર્યોગ્યત્વં ચ કિં પ્રતિયોગિતદ્વ્યાપ્યેતરેત્યાદિરૂપં વા, પ્રતિયોગિસત્વવિરોધિત્વરૂપં વા, પ્રતિયોગિસત્વા 5 પાદનેત્યાદિરૂપં વા ? પક્ષપઞ્ચકે ઽપિ ન વર્ણાભાવસ્ય પ્રત્યક્ષતાસિદ્ધિરિતિ ભાવેનાદ્યં નિરાહ । યોગ્ય ઇતિ ॥ દ્વિતીયમાશઙ્ક્યા નિરાહ ॥ ન ચેતિ ॥
ઉક્તદોષનિરાસાય તૃતીયં પક્ષં 6 કુસુમાઞ્જલ્યુક્તમાશઙ્ક્ય 7 નિરાહ । ન ચેતિ ॥ પ્રતિયોગિ 8 ઘટાદિ, 9 યચ્ચ
ઘટાદિવ્યાપ્યં સન્નિકર્ષાદિ, તાભ્યામિત્તરા 10 ઘટાદિલક્ષણપ્રતિયોગ્યુપલમ્ભકસામગ્રી સૈવાનુપલબ્ધેર્યોગ્યતા । તદ્વિશિષ્ટાનુપલબ્ધિરભાવપ્રત્યક્ષે સહકારિણીત્યર્થઃ । ઘટાભાવપ્રત્યક્ષે તથાદર્શનાદિતિ ભાવઃ । પ્રતિયોગિસત્વેનુપલબ્ધેરેવાભાવઃ । તવ્દ્યાપ્યે સત્યપિપ્રતિયોગિનઃ સત્વનિયમેનાનુપલબ્ધિર્નેતિ તાભ્યામિતરત્વેનોપલભ્યકસામગ્રી વિશેષિતા ॥ નોક્તદોષ ઇતિ ॥ ઉપલમ્ભકસામગ્રીરૂપયોગ્યતાભાવેન પાર્થિવપરમાણૌ જલત્વાદ્યભાવપ્રત્યક્ષતાપત્તિદોષો નેત્યર્થઃ ।11 નન્વેવં શાબ્દાભાવોપિ ન
પ્રત્યક્ષઃ સ્યાત્ જાતિગ્રહ ઇવ વિશેષણગ્રહેપ્યાશ્રયયોગ્યત્વસ્ય તન્ત્રત્વા . . . . યોગ્યાનુપલબ્ધ્યભાવાદિત્યત આહ ॥ વિશેષણેતિ ॥
1.ગ્યનુપ-રા. 2.ચ ઇતિ નાસ્તિ-છ. 3.ભૂત-મુ-અ. 4.રૂપ-મુ-અ. 5.સંજન-મુ. 6.ઽયદ્વાઽ ઇત્યાદિ એતત્પર્યન્તો ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -ઇ. 7.ઽઆશઙ્ક્યઽઇતિ નાસ્તિ-કું. 8.ગી-મુ. 9.દિઃ -મુ-અ. 10.નન્વિત્યાદિ નાસ્તિ -અ-ઇ-મુ.
વર્ણ-ત્વસ્ય-પ્રત્વ-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 383.
--------------------- -------- ---------
વિશેષણગ્રહે ત્વાશ્રયયોગ્યતા ન હેતુઃ । અન્યથાગન્ધાદિગ્રહો ન સ્યાદિતિ । શબ્દાભાવગ્રહ 1 ઉક્તરૂપાનુપલબ્ધિરસ્તીત્યુદયનોક્તં યુક્તમ્ । એકસ્ય સંયોગિનો ઽપગમે સતિ સંયોગ 2 ધ્વંસસ્યાપ્રત્યક્ષતાપાતાત્ । તત્ર પ્રતિયોગિભૂતાત્સંયોગાત્તદ્વ્યાપ્યાત્સન્નિકર્ષાચ્ચાતિરિક્તસ્ય સંયોગોપલમ્ભકસ્યૈકસ્ય સંયોગિનો ઽભાવાત્ । વર્ણોપલમ્ભકસ્યોચ્ચારણસ્યાભાવેનોપલમ્ભકસામગ્ર્યા અસત્વાચ્ચ ॥
એતેન પ્રતિયોગિસત્વવિરોધ્યનુપલપલબ્ધિરૂપા 3 યોગ્યાનુપલબ્ધિસ્તત્સહકારિણી,
શબ્દરૂપ 4 રસગન્ધાતિવિશેષણેત્યર્થઃ । તથા ચ ગગનલક્ષણાધિકરણસ્યાયોગ્યત્વેપ્યુક્તરૂપયોગ્યતાવિશિષ્ટશબ્દાનુપલબ્ધેર્ભાવેન શ્રોત્રેણ ગગને શબ્દાભાવગ્રહો યુક્ત ઇતિ ભાવઃ કુતોપ્રત્યક્ષત્વાપાત ઇત્યતઃ યાવદુલમ્ભકમેલનરૂપસામગ્ર્યભાવાદિતિ ભાવેનાહ ॥ તત્રેતિ ॥
એકસંયોગિનોપગમસ્થલ ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ સંયોગાભાવાન્યાભાવપ્રત્યક્ષે સહકારિણીયમનુપલબ્ધોર્યોગ્યતેત્યત આહ।વર્ણેતિ॥
સન્નિકર્ષગ્રન્થાન્તે મણ્યુક્તદિશા શબ્દાદ્યભાવપ્રત્યક્ષત્વાનુકૂલં ચતુર્થપક્ષભૂતં યોગ્યત્વમનૂદ્ય નિરાહ ॥ એતેનેતિ ॥ પ્રતિયોગિસત્વવિરોધીતિ બહુર્વ્રીહિઃ । યસ્યા અનુપલબ્ધેઃ પ્રતિયોગિસત્વં વિરોધિ સાનુપલબ્ધિર્યોગ્યાનુપલબ્ધિઃ । ભૂતલે ઘટાદ્યનુપચલબ્ધસ્તાદૃશી । પરમાણ્વાદ્યનુપલબ્ધિસ્તુ નૈવમ્ ।
1.તુ ઇત્યધિકં -ક-ખ-કું-રા. 2.પ્રધ્વં -ખ. 3.પયો-ચ. 4.રૂપપદં ન -કું-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 384.
----------------------- ----------- ---------
સા ચ શબ્દાભાવે સંયોગધ્વંસે ચાસ્તિ, શબ્દાદેઃ 1 સત્વેનુપલબ્ધ્યયોગાત્, પાર્થિવપરમાણુગતે જલત્વાભાવે તુ નાસ્તિ, વ્યક્તેરયોગ્યત્વેન જલત્વાનુપલબ્ધિસમ્ભવાદિતિ મણ્યુક્તં નિરસ્તમ્ । ઉક્તપ્રત્યભિજ્ઞયા શબ્દસ્ય સત્વેપિ વ્યઞ્જકાભાવેનાનુપલભ્યસમ્ભવાત્ ॥
એતેનૈવપ્રતિયોગિસ 2 ત્વાસઞ્જનપ્રયુ 3 ક્તસઞ્જનવિષયભૂતોપલબ્ધેરભાવરૂપા યોગ્યાનુપલબ્ધિસ્તત્સહકારિણી । અત એવ 4 પક્ષિલભાષ્યે યદિસ્યાત્તર્હ્યુપલભ્યેતેતિ તર્કપુરસ્કારમેવાભાવજ્ઞાનં વ્યત્પાદિતમ્ । ન ચૈવં ઘટે મનસ્ત્વાત્યન્તાભાવો વાયૌ રૂપવદન્યોન્યાભાવશ્ચ પ્રત્યક્ષઃ સ્યાત્ ;
તત્સત્વેપ્યનુપલબ્ધિસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ ॥ તત્સહકારિણીતિ ॥ અભાવપ્રતચ્યક્ષસહકારિણીત્યર્થઃ । અસ્મિન્પક્ષે ઉદયનપક્ષોક્તં 5 દોષદ્વયં નેતિ વ્યનક્તિ ॥ ન ચેતિ ॥ શબ્દાદેરિત્યાદિપદેન સંયોગગ્રહઃ । પૂર્વોક્તદોષશ્ચ નેત્યાહ ॥ પાર્થિવેતિ ॥ ઉક્તેતિ ॥
એક એવ ગકારોસકૃદુચ્ચારિત ઇતિ પ્રાગુક્તપ્રત્યભિજ્ઞયેત્યર્થઃ ॥
પઞ્ચમં પક્ષમનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ પ્રતિયોગિસત્વાસઞ્જનેતિ ॥ આસઞ્જનં દેશ વિશેષે વર્તમાનતા । તત્પ્રયુક્તાસઞ્જનવિષયત્વં યસ્યા ઉપલબ્ધેઃ તાદૃશોપલબ્ધ્યભાવો યોગ્યાનુપલબ્ધિઃ । પ્રતિયોગિસત્વાસઞ્જનપ્રસઞ્જિતપ્રતિયોગિતાકત્વમનુપલબ્ધેર્યોગ્યત્વમિત્યર્થઃ --
તત્સહકારિણી અભાવપ્રત્યક્ષસહકારિણિ -- ઉક્તેતિ ॥ વ્યઞ્જકાભાવેનેત્યુક્તરીત્યેત્યર્થઃ ।
1.દૌ-છ. 2.ત્વન્પ્ર ઇતિ શોધિતમસ્તિ - છ-ત્વાપ્ર-ખ. 3.યોજ્યા -છ.
યદિ ઘટે મનસ્ત્વં સ્યાત્તર્હિ યોગ્યવ્યક્તિવૃત્તિત્વાત્ ઘટત્વમિવોપલભ્યત ; યદિ મહતિ વાયૌ રૂપવત્તાદાત્મ્યં સ્યાત્ તર્હિ પૃથિવ્યામિવોપલભ્યેતેત્યા 2 સઞ્જનસમ્ભવાદિતિ વાચ્યમ્ । ઉક્તયોગ્યાનુપલબ્ધેઃ સત્વેનેષ્ટાપત્તેરિતિ નિરસ્તમ્ । ઉક્તરીત્યા શબ્દસ્ય સત્વેપ્યનુપલભ્યસમ્ભવેન શબ્દસત્વાસઞ્જનેનોપલબ્ધ્યાસઞ્જનાસમ્ભવાત્ । કથં ચ વિપર્યયે પર્યવસાનનહિતેતર્કે નિયમેન સાપેક્ષસ્યાભાવજ્ઞાનસ્યાનનુમિતિત્વમ્ । તસ્માત્પરરીત્યાપિ ન વર્ણધ્વંસ ઐન્દ્રિયકઃ । પરાભિમતસ્ય 3 સત્તયેન્દ્રિયસહકારિણો ઽનુપલભ્યસ્યાભાવાત્ ॥

અસ્મિન્પક્ષે ઽનુમિતિત્વં સ્ફુદમિત્યાહ -- કથમિતિ ॥ યદિહ શબ્દઃ સ્યાદુપલભ્યેત નોપલભ્યતે અતો નાસ્તિ શબ્દ ઇતિ વિપર્યયે પર્યવસાનસહિતે । તર્ક ઇતિ વિષયસપ્તમી । તાદૃશતર્કવિષયે નિયમેનાપેક્ષાસહિતસ્યેત્યર્થઃ । ત્વન્મતે તર્કસ્યા 4 નુમાનાનુગ્રહકમાત્રત્વેનાનુમિતિરેવ તર્કસાપેક્ષત્વાદિતિ ભાવઃ -- પરાભિમતસ્યેતિ ॥ પ્રતિયોગિસત્વપ્રસઞ્જિતપ્રતિયોગિકત્વાદિરૂપયોગ્યત્વસ્યેત્યર્થઃ । અનુપલભ્યસ્યેત્યન્વયઃ-- સત્તયેતિ ॥ સ્વરૂપસત્તયા ન તુ જ્ઞાન 5 યેત્યર્થઃ । તથાત્વેહ્યનુમાનરૂપતયા પૃથડ્માનત્વેનેન્દ્રિયસહકારિત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
1.ત્યેવો -ખ. 2.સર્વત્ર ઽપ્રઽ ઇત્યધિકમસ્તિ-ખ. 3.સત્તયેતિ નાસ્તિ-છ-રા. 4.ઽનિયમેનઽ ઇત્યધિકં -મુ-એ. 5.તતયા-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 386.
----------------------- --------- -------
મન્મતે તુ નેન્દ્રિયસ્યાનુપલબ્ધિઃ સહકારિણી । તથા હિ । સહકારિણ્યા અનુપલબ્ધેઃ પ્રત્યક્ષાપ્રત્યક્ષસાધારણોપલબ્ધિસામાન્યાભાવરૂપત્વે શઙ્કે શઙ્ખત્વેન
લિઙ્ગેન શ્ચૈત્યે ઽનુમિતે શ્વતો નેત્યભાવભ્રમાનુદયપ્રસઙ્ગઃ ॥
ન ચોક્તરૂપાનુપલબ્ધિરભાવપ્રમાહેતુરિતિ વાચ્યમ્ । ગુઞ્જાપુઞ્જે ચક્ષુષારોપિતેન વહ્નિત્વેનોષ્ણસ્પર્શાનુમિતૌ સત્યાં ત્વચોષ્ણસ્પર્શાભાવપ્રમાનુદયપ્રસઙ્ગાત્ ॥
નનુ ભવન્મતે ઘટાભાવાદિગ્રહે ચક્ષુરાદેર્યાદૃશો ઽનુપલભ્યઃ સહકારી તાદૃશ એવ મમાપિ શબ્દાભાવગ્રહે ઽસ્ત્વિત્યત આહ -- મન્મતે ત્વિતિ ॥ ચક્ષુરાદીના ઘટાદેરિવ તદભાવસ્યાપિ સાક્ષાત્સંયોગસમ્બન્ધેનૈવ ગ્રહણોપપત્તૌ કિમનુપલબ્ધિસહકારિણેતિ ભાવેન સહકારિતાખણ્ડનમારભતે -- તથા હીતિ ॥
અનુપલબ્ધિરિન્દ્રિયસહકારિણીતિ વદન્ 1 પ્રષ્ટવ્યઃ અનુપલબ્ધિપદેન પ્રત્યક્ષાદિસાધારણપ્રતિયોગિજ્ઞાનસામાન્યાભોવો વા પ્રત્યક્ષાદિસાધારણપ્રતિયોગિપ્રમાભાવો વા પ્રતિયોગિપ્રત્યક્ષાભાવો વા અભાવગ્રાહકેન્દ્રિયકરણકપ્રતિયોગિપ્રત્યક્ષાભાવો (વા) વિવક્ષિતઃ । આદ્યેપિ 2 ફલીભાતાભાવગ્રહપદેનાભાવજ્ઞાનમાત્રતાભાવપ્રમેતિ । આદ્ય આહ -- સહકારિણ્યા ઇતિ ॥ આદ્યસ્ય દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ વહ્નિત્વેનેત્યનન્તરં લિઙ્ગેનેતિ શેષઃ ॥
1. ઽ વાદી ઽ ઇત્યધિકમ્ - ઇ. 2. અપિપદં ન - મુ.
વર્ણા-ત્વસ્ય-પ્રત્વ-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 387.
---------------------- --------- ----------
ન ચ પ્રમાત્વવિશેષિતોક્તપલબ્ધિસામાન્યાભાવો ઽભાવપ્રમાહેતુરિતિ વાચ્યમ્ । શુક્તૌ રૂપ્યભ્રમે સત્યપિ રૂપ્યપ્રમાભાવસ્ય સત્વેન રૂપ્યાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ॥
ન ચોક્તરૂપાનુપલબ્ધિઃ પ્રત્યક્ષરૂપોપલબ્ધિવિશેષાભાવરૂપા, તતો નોક્તદોષ ઇતિ વાચ્યમ્ । તથાપિ મણ્ડૂકવસાઞ્જનદોષેણ વંશમુરગત્વેન 1 ચક્ષુષા પશ્યતસ્ત્વચોરગ 2 ત્વાભાવપ્રમિતિપ્રસઙ્ગાત્ ॥
પ્રત્યક્ષશબ્દેનાભાવગ્રાહકત્વેના 3 ભિપ્રેતેન્દ્રિય 4 કારણકજ્ઞાનવિવક્ષાયામપિ કપાલે ઘટો 5 સ્તીતિ ચાક્ષુષસાક્ષાત્કારસ્ય વિનશ્યદવસ્થાઽપન્ને ઘટે ઉત્પન્નત્વાદ્ઘટધ્વંસાનન્તરં ચક્ષુષા ઘટધ્વંસસાક્ષાત્કારો ન સ્યાત્ । ધ્વંસસાક્ષાત્કારોત્પત્યપેક્ષયા પૂર્વક્ષણ રૂપે ધ્વંસોત્પત્તિક્ષણ ઉક્તરૂપસ્ય
ઘટસાક્ષાત્કારસ્ય સ્થિત્યા તદભાવરૂપહેત્વભાવાત્ ॥
તસ્માદ્ભાવસાક્ષાત્કારે ઽભાવાનુપલબ્ધિરિવાભાવસાક્ષાત્કારે ઽપિ 6 ન ભાવાનુપલબ્ધિઃ સહકારિણી ।
દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ પ્રમાત્વેતિ ॥ તૃતીયમનૂદ્યનિરાહ -- ન ચોક્તરૂપેતિ ॥ અભાવગ્રાહકેન્દ્રિયસહકારિરૂપેત્યર્થઃ । અન્ત્યપક્ષમનૂદ્ય નિરાહ - પ્રત્યક્ષેતિ ॥ ચાક્ષુષસાક્ષાત્કારસ્યેતિ ॥ વિનશ્યદવસ્થાપન્નઘટવિષયે 7 જાતસ્યેતિ ભાવઃ ॥
1.ચક્ષુષા ઇતિ નાસ્તિ - ખ। 2.ગાભાવ -ચ-છ. 3.ભિમતેં-ચ-ખ-ક. 4.કરણક-ખ-ક-રા. 5.નાસ્તીતિ -છ-ક. 6.ઽનઽ ત્યનન્તરમસ્તિ -ચ-મુ. 7.દ્વારસ્યેતિ - અ.
ન્યાદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ વર્ણવાદઃ પુ - 388.
--------------------- -------- ----------
કિં ત્વવર્જનાયસન્નિધિઃ । તદુક્તં પદ્ધતૌ અનુપલબ્ધિસ્ત્વવર્જનીયસન્નિધિરેવેતિ । અભાવપ્રત્યક્ષતાયાં ત્વ 1 ધિકરણયોગ્યતા તન્ત્રમ્ । અન્યથા પરમાણૌ જલત્વાભાવગ્રહપ્રસભઙ્ગસ્યાપરિહાર્થ 2 સ્યાત્ । ઇતરનિરૂપ્યેષુ જ્ઞાનેચ્છાદીર્ઘત્વપરત્વપૃથક્ત્વાદિષુ કૢપ્તત્વાચ્ચ । અન્યોન્યાભાવગ્રહે ત્વાયાપિ સ્વીકૃતત્વાચ્ચ । ન તુ ત્વદુક્તાનેકવિશેષણવિશિષ્ટાનુપલબ્ધિસ્તન્ત્રમ્ । અકૢપ્તત્વાત્ । વિશેષણપ્રયોજનસ્યાતિપ્રસઙ્ગનિરાસસ્ય દીર્ઘત્વાદૌ કૢપ્તાધિકરણયોગ્યતયૈવ સિદ્ધેશ્ચ ॥
નન્વભાવપ્રત્યક્ષત્વપ્રયોજકાધિકરણયોગ્યતા કિમિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વમાત્રં કિં વા પ્રતિયોગિગ્રાહકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં યદ્વાભાવગ્રહકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વમ્ ।
તર્હ્યભાવપ્રત્યક્ષે કિં તન્ત્રમિત્યતઃ"તત્પ્રત્યક્ષતાયાં ધર્મિણ એવ પ્રત્યક્ષતોપયુજ્યતે"ઇતિ પૃથગધિકરણીયસુધાવાક્યં હૃદિકૃત્વાઽહ ॥ અભાવેતિ ॥ ઇતરેતિ ॥ સમ્બન્ધિકપદાર્થેષ્વિત્યર્થઃ -- અનેકેતિ ॥ પ્રતિયોગિસત્વાસઞ્જનપ્રસઞ્જિતપ્રતિયોગિ
3કત્વાદિરૂપાનેકવિશેષણાવિશિષ્ટેત્યર્થઃ॥
નન્વનુપલબ્ધિમાત્રસ્ય ગ્રાહકત્વે પાર્થિવપરમાણ્વાદૌ જલત્વાદ્યભાવઃ પ્રત્યક્ષઃ સ્યાદિત્યતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યત આહ -- વિશેષણેતિ ॥ દીર્ઘત્વેતિ પરિમાણવિશેષઃ । આદિપદેન પૃથક્ત્વાદિપ્રાગુક્તધર્મગ્રહઃ ॥
અસ્તૂક્તરીત્યાભાવપ્રત્યક્ષત્વે ઽધિકરણયોગ્યત્વસ્યમેવ તન્ત્રં તાવતાપિ શબ્દાદ્યભાવપ્રત્યક્ષતા સેત્સ્યતીતિ ભાવેન શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥
1.યામધિ-ક-ખ-કું. 2.રાત્-ક-ખ-ગ-કું. 3.ગિત્વા-કું.
વર્ણા-ત્વસ્ય-પ્રત્વ-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 389.
---------------------- ------- ------------
આદ્યે ઽધિકરણં પ્રતિયોગિસમવાયિ ચેદાશ્રયનાશજન્યો ભૂતલિષ્ઠો ઘટધ્વંસઃ પ્રત્યક્ષો ન સ્યાત્ । આશ્રયમાત્રં ચેચ્છબ્દાધિકરણમપિ યોગ્યમેવ । વને સિંહનાદ ઇત્યાદિપ્રતીત્યા વિશેષણરૂપપ્રત્યાસત્યાધિકરણસ્ય વનસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વાત્ । ન દ્વિતીયઃ । સ્તંભજીવનિષ્ઠયોઃ પિશાયેશ્વરાન્યોન્યાભાવપ્રત્યક્ષત્વાપાતાત્ । ન તૃતીયઃ। વાયુગુડપાષાણેષુ રૂપતિક્તરસસૌરભાભાવપ્રત્યક્ષત્વાપાતાદિતિ ચેન્ન ॥
પ્રત્યક્ષો ન સ્યાદિતિ ॥ તત્રાશ્રય 1 ભૂતસમવાયિનોનાશેનૈ 2 ન્દ્રિયકત્વારોપાધિકરણ 3 યોગ્યતાભાવાત્ । ભૂતલસ્ય ચાસમવાયિત્વાદિતિ ભાવઃ -- વનસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વાદિતિ ॥ તથા ચ તદભાવસ્યાપિ પ્રત્યક્ષત્વમેવેતિ ભાવઃ ॥
અપ્રત્યક્ષત્વેતિ ॥ મણૌ હિ સન્નિકર્ષગ્રન્થાન્તે સ્તમ્ભે પિશાચતાદાત્મ્યા 4 ભાવઃ પ્રત્યક્ષ ઇતિ પ્રતિયોગિસત્વવિરોધ્યનુપલબ્ધિરૂપયોગ્યાનુપલબ્ધિરભાવપ્રત્યક્ષનિયામિકેતિ પ્રત્યક્ષેસ્તમ્ભાદૌ પિશાચા 5 ન્યોન્યાભાવપ્રત્યક્ષત્વમુપપાદિતમ્ 6 તન્ન સ્યાત્ । તત્ર ભવદભિમત 7 પ્રતિયોગિગ્રાહકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વરૂપાધિકરણયોગ્યતાયા અભાવાત્ । પ્રતિયોગિનસ્તત્રાતીન્દ્રિયત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
વાયુગુડેત્યાદિ ॥ તત્ર યથાક્રમં રૂપતિક્તરસગન્ધાભાવાનાં ચક્ષૂરસનઘ્રાણેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાત્ વાય્વાદીનાં ચ ક્રમેણ ચક્ષૂરસનઘ્રાણા 8 વિષયત્વેન તત્રાભાવગ્રાહકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥

1.યી -અ. 2.વેન્દ્રિ -અ. 3.ણેયો-કું. 4.ત્મ્યા -કું. 5.દ્યન્યો-અ. 6તત્તવાપિ સંમતમિત્યધિકમ્ -અ. 7.તસ્યપ્ર -ઇ-અ. 8.દ્યવિ -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ વર્ણવાદઃ પુ - 390.
---------------------- ------ --------
યન્નિષ્ઠત્વેનાભાવો જ્ઞાયતે તસ્ય પ્રતિયોગિસમવા 1 યિરૂપસ્ય વાન્ય 2 રૂપસ્ય વાધિકરણસ્યાભાવગ્રહકત્વેનાભિમતેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વમધિકરણયોગ્યતેતિ સ્વીકારાત્ ॥ એવં ચ કપાલનાશજન્યસ્ય ભૂતલનિષ્ઠસ્ય ઘટધ્વંસસ્ય સ્તમ્ભજીવનિષ્ઠયોઃ પિશાચેશ્વરાન્યોન્યાભાવયોશ્ચ પ્રત્યક્ષતા । સિદ્ધા ભૂતલસ્તમ્ભયોર્ઘટધ્વંસપિશાચાન્યોન્યાભાવગ્રાહકચક્ષુરાદિગ્રાહ્યત્વાત્ । જીવસ્યાપીશ્વરાદ્ભેદગ્રાહકસાક્ષિગ્રાહ્યત્વાત્ ॥
અત એવોક્તમનુવ્યાખ્યાને ॥
"શાસ્ત્રગમ્યપેશાનાદ્ભેદઃ સ્વાત્મન ઈયતે ।
અનુભૂતિવિરોધેન કથમેકત્વમુચ્યતે"॥ ઇતિ ॥
અધિકરણપદેનાભાવપ્રતીત્યધિકરણમાત્રમિત્યુપેત્ય અન્ત્યપક્ષાઙ્ગીકારેણ સમાધિમાહ -- યન્નિષ્ઠત્વેનેતિ ॥ પૂર્વોક્તદોષં નિરાહ -- એવં ચેતિ ॥ તાર્કિકરીત્યા માનસત્વભ્રમનિરાસાયાહ -- જીવસ્યેતિ ॥ યદ્વા જીવેશ્વરભેદસ્ય દ્વાસુપર્ણેત્યાધ્યાગમગ્રાહ્યતયા કથમિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વમિત્યત આહ -- જીવસ્યેતિ ॥ ભેદાન્યોન્યાભાવયોરેકત્વાદ્ભેદેત્યુક્તમ્ -- સાક્ષીતિ ॥ સ્વરૂપેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદિત્યર્થઃ -- અત એવેતિ ॥ ઉક્ત 3 રૂપેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વરૂપાધિકરણાયોગ્યત્વસ્યાભાવપ્રત્યક્ષે 4 તન્ત્રત્વાદેન । દ્વિતીયાધ્યાયતૃતીયપાદે"પૃથગુપદેશાત્"ઇત્યત્ર શાસ્ત્રૈકગમ્યેશ્વરભેદો જીવે સાક્ષિપ્રત્યક્ષસિદ્ધ ઇત્યુક્તમિત્યર્થઃ - ઈયત ॥ સાક્ષિણા જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ ॥
1.ય- ચ-ખ. 2.ઽઅન્યરૂપસ્યેતિ નાસ્તિઽ -છ. 3.સ્વરૂ -અ. 4.ક્ષત્વતં -ઇ-અ.
વર્ણા-ત્વસ્ય-પ્રત્વ-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 391.
---------------------- ---------- --------
વનાદિકં ચ શબ્દાભાવગ્રાહકત્વેનાભિમતશ્રોત્રાગ્રાહ્યમિતિ ન શબ્દાભાવસ્ય શ્રવણતા ॥ યત્તુ વાય્વાદૌ રૂપાદ્યભાવાનામપ્રત્યક્ષત્વાપાદનં, તન્ન । 1 ત્વન્મતે નીરૂપો વાયુઃ ન તિક્તઃ ઇતિ વાય્વાદિવિશેષ્યકપ્રતીતીનામિવ મન્મતેપિ 2
વાયૌ ન રૂપં ગુડેન તિક્તતેતિ વાય્વાદિવિશેષણકપ્ર 3 ત્યયાનામપિ લૈઙ્ગિકત્વેનેષ્ટાપત્તેઃ । તત્ર વિશેષ્યયોગ્યતારૂપપ્રત્યક્ષ 4 ત્વહેત્વભાવેનેવ પ્રકૃતેપિ દીર્ઘત્વાદૌ કૢપ્તાધિકરણયોગ્યતારૂપદ્ધેત્વભાવેન યોગ્યાનુપલબ્ધિરૂપલિઙ્ગાદ્યનુસંધાનકલ્પનાત્ । ન ચ ભટ્ટમત ઇવ મન્મતે ઽનુપલબ્ધિરપ્યનુમેયા । યેનાનુપલબ્ધેરપ્યનુપલબ્ધ્યન્તરાનુમેયત્વેનાનવસ્થા સ્યાત્ ॥
ન ચૈવં વાય્વાદૌ રૂપાદ્યભાવસ્યાનુમેયત્વે ચક્ષુરાદિવ્યાપારવૈયર્થ્યમ્,
શબ્દાધિકરણમપિ યોગ્યમેવેતિ પ્રાગુક્તં નિરાહ -- 5 વનાદિકમિતિ ॥ પ્રાગુક્તં 6 દોષાન્તરં ચ નિરાહ -- યત્વિતિ ॥ નનુ વાય્વાદિવિશેષ્ય 7 કપ્રતીતાવધિકરણયોગ્યત્વાભાવાલ્લૈઙ્ગિકત્વં યુક્તમિત્યત આહ -- તત્ર વિશેષ્યેતિ॥ પ્રકૃતેપીતિ ॥ વાય્વાદિવિશેષણરૂપાદ્યભાવપ્રતીતાવિત્યર્થઃ । સ્યાદિત્યનન્તરં કિન્તુ સાક્ષિપ્રત્યક્ષેતિ યોજ્યમ્ ।"અસ્મત્પક્ષે ઽનુપલલબ્ધેઃ સ્વપ્રકાશસાક્ષિસિદ્ધત્વાન્નાનવસ્થે"તિ પ્રમાણલક્ષણટીકોક્તેરિતિ ભાવઃ ।
1.ત્વ-ક-છ-ખ-ક-રા. 2.અપિપદં-ખ-ક-ગ-રા. 3.તીતાનાં-ક. 4.ક્ષહે -ગ-ખ-ક-રા. 5.વેદાદિકમિતિ -ઈ વર્ણાદિકમિતિ -અ. 6.ક્તદો-ઇ. 7.ષ્યપ્ર-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ વર્ણવાદઃ પુ - 392.
----------------------- ------ ------
પક્ષસ્ય વાય્વાદેશ્ચક્ષુરાદ્યયોગ્યત્વાત્, લિઙ્ગીભૂતાયા અનુપલબ્ધેશ્ચ સાક્ષિવેદ્યત્વાત્, પ્રતિયોગિનશ્ચ સ્મરણાદિતિ વાચ્યમ્ । લિઙ્ગિભૂતાનુપલબ્ધિવિશેષણયોગ્યતાન્તર્ગતાલાકોદિગ્રહાર્થત્વાત્ ॥
ઉક્તં હિ પ્રમાણલક્ષણે"યોગ્યાનુપલબ્ધેશ્ચ લિઙ્ગત્વમ્"ઇતિ । લિઙ્ગત્વેનોક્તા 1 યોગ્યાનુપલબ્ધિશ્ચ 2 ન ગ્રાહકાભાવ 3 પ્રયુક્તા ॥
વૈયર્થ્યમિત્યુક્તં વ્યનક્તિ-પક્ષસ્યેત્યાદિના ॥ રૂપાદિલક્ષણપ્રતિયોગિજ્ઞાનાર્થં ચ નેત્યાહ -- પ્રતિયોગિનશ્ચેતિ ॥ અનુપલબ્ધિવિશેષણેતિ ॥ અનુપલબ્ધિમાત્રં નાભાવગ્રાહકમ્ વ્યભિચારાત્ । કિન્તુ યોગ્યાનુપલબ્ધિરેવ । યોગ્યતા ચ પ્રતિયોગ્યુપલમ્ભકસામગ્ર્યાદિરૂપેતિ ભાવઃ । યોગ્યેતિ ॥ ટીકોક્તરીત્યા યોગ્યસ્યાનુપલબ્ધિઃ 4 યોગ્યાનુપલબ્ધિરિતિ વિગ્રહઃ । સંસર્ગાભાવગ્રહે પ્રતિયોગિયોગ્યતાપિ તન્ત્રમિત્યગ્રે વ્યક્તત્વાત્ ॥
ન ચૈવ"મનુપલબ્ધિસ્ત્વર્ 5 વર્જનાયસન્નિધિ"રિતિ પ્રાગુક્તપદ્ધતિવાક્યાવિરોધઃ"અભાવો 6 નુમા પ્રત્યક્ષં ચે"તિપ્રમાણલક્ષણે ઽભાવદ્વૈવિધ્યસ્યાપ્યુક્ત્યા પ્રત્યક્ષેણાભાવગ્રહે ઽનુપલબ્ધિરવર્જનીયસન્નિધિઃ અન્યત્ર લિઙ્ગત્વેનેત્યાવિરોધાત્ ॥
નન્વનુપલબ્ધિલઙ્ગતાસ્થલે ઽનુપલબ્ધેરુપલમ્ભકસામગ્ર્યભાવનિમિત્તકતયા તત્સાહિત્યરૂપયોગ્યતાખ્યવિશેષણાભાવાદ્ધેતોરલસિદ્ધિરિત્યત આહ -- લિઙ્ગત્વેનેતિ ॥
1.ક્તનુપ-ગ-ખ. 2.ઽનઽ ઇતિ નાસ્તિ -ગ-છ-ક-ખ-રા. 3.વાપ્ર-ગ-છ. 4.બ્ધિરિતિ વિગ્રહઃ -ઇ. 5.ઽતુઽ ઇતિ નાસ્તિ -ઇ. 6.વે ઽનુ-મુ.
વર્ણા-ત્વસ્ય-પ્રત્વ-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 393.
----------------------- --------- ----------
ન ચાધિકરણયોગ્યતાયાસ્તન્ત્રત્વે આત્માદૌ ધર્માદ્યભાવોપિ પ્રત્યક્ષઃ સ્યાદિતિ શઙ્ક્યમ્ । સંસર્ગાભાવગ્રહે ત્વદભિમતા પ્રતિયોગ્યતાપિ તન્ત્રમિતિ મયા સ્વીકૃતત્વાત્ । દૃષ્ટાનુસારિણી હિ કલ્પના ।
ધ્વનિધ્વંસોપિ યોગ્યાનુપલબ્ધિરૂપલિઙ્ગગમ્ય એવ । ન તુ પ્રત્યક્ષઃ । અત એવ ॥
"ક્વચિદ્ઘટાદ્યભાવોપિ પ્રત્યક્ષેણાવગમ્યતે ।"ઇતિ બ્રહ્મતર્કે,"અભાવો ઽનુમા પ્રત્યક્ષં ચ પરામર્શાપરામર્શાવિશેષાદિતિ"પ્રમાણલક્ષણે,"પ્રાયેણાનુમાને ઽન્તર્ભાવ 1 જ્ઞાપનાય ક્રમોલ્લઙ્ઘન"મિતિ પ્રમાણલક્ષણટીકાયાં ચ, પ્રત્યક્ષપ્રતિયોગિકાભાવસ્યાપિ ક્વચિદેવ પ્રત્યક્ષત્વમુક્તમ્ ॥
કુસુમાઞ્જલ્યાદ્યુક્તમાશઙ્કતે - ન ચેતિ ॥ તન્ત્રત્વ ઇતિ ॥ અભાવપ્રત્યક્ષત ઇતિ
શેષઃ -- પ્રતિયોગિયોગ્યતાપીતિ ॥ એતેન"અધિકરણયોગ્યત્વં ભેદગ્રહે તન્ત્ર"મિતિ સુધોક્તિઃ"પ્રતિયોગિયોગ્યત્વં તન્ત્ર"મિતિ લક્ષણટીકોક્તિશ્ચાવિરુદ્ધોપપાદિતા જ્ઞેયા -- અત એવેતિ ॥ પ્રાગભાવાદિરૂપસંસર્ગાભાવગ્રહે ઽધિકરણપ્રતિયોગિનોર્દ્વયોરપિ યોગ્યત્વસ્યાપેક્ષિતત્વાદેવેતિ 2 બાહુલ્યેનાનુમાનાન્તર્ભાવાદેવેત્યર્થ। ક્વચિદેવ પ્રત્યક્ષત્વમુક્તમિત્યન્વયઃ । તત્વનિર્ણયોક્તબ્રહ્મતર્કવાક્યે ઇત્યર્થઃ -- ક્રમેતિ ॥ અભાવો ઽનુમા પ્રત્યક્ષં ચેતિ 3 મુલવાક્યં પ્રત્યક્ષમનુમા ચેતિ વક્તવ્યે
અનુમાપ્રત્યક્ષઞ્ચેતિ ----
1.સૂચનાય-ગ-કથનાય-ક. 2.ઽવાઽ ત્યધિકમ્-મુ. 3.ઇતઃ, ઽક્રમવ્યત્યાસોઽ ઇત્યેતત્પર્યન્તં નાસ્તિ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 394.
----------------------- ---------- ---------
તસ્માદ્વર્ણાનિત્યત્યવાદિનસ્તવ રીત્યાપિ વર્ણધ્વંસગ્રહે સહકારિ 1 ણો ઽભાવાત્પ્રત્યાસત્ત્યાભાવાચ્ચ તદનિત્યત્વે ન પ્રત્યક્ષં માનમ્ ॥
શબ્દાનિત્ય 2 ત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વભઙ્ગઃ

-- ક્રમવ્યત્યાસો બાહુલ્યેનાનનુમાનાન્તર્ભાવદ્યોતનાયેતિ ટીકાર્થઃ 4 -- સહકાર્યભાવાદિતિ ॥ યોગ્યાનુપલબ્ધિરૂપસહકાર્યભાવાદિત્યર્થઃ -- પ્રત્યાસત્તીતિ ॥ ઇન્દ્રિયવિશેષણતાદેર્દૂષિતત્વાદિતિ ભાવઃ ।"ન પ્રત્યક્ષમ્"ઇતિ પદવિભાગઃ ॥
વર્ણાનિત્યત્વસ્ય 5 પ્રત્યક્ષત્વભઙ્ગઃ

નનુ તર્હિ યોગ્યાનુપલબ્ધિરૂપં લિઙ્ગં વર્ણધ્વંસાદૌ માનમ 3 સ્ત્વિતિ ચેન્ન । વ્યઞ્જકાભાવેનાપ્યનુપલમ્ભસંભવેન વિશેષણાસિદ્ધેઃ ॥
"વ્યઞ્જકભાવાભ્યામેવોપલમ્ભાનુપલમ્ભા"વિતિ તત્વનિર્ણયટીકાં હૃદિ કૃત્વાઽહ -- વ્યઞ્જકેતિ ॥ ધ્વનિરૂપવ્યઞ્જકેત્યર્થઃ -- વિશેષણેતિ ॥ પ્રતિયોગ્યનુપલમ્ભક 6 સહિતાનુપલબ્ધેરેવ
યોગ્યાનુપલબ્ધિત્વાદ્વ્યઞ્જકાભાવનિબન્ધનાનુપલબ્ધ્યભાવનિશ્ચયેંઽધકારાવૃત્તે ઘટવતિ ગેહે ઘટાભાવપ્રમાપાતાદિતિ ભાવઃ ॥
ર્1.યભા-ગ. 2.ત્વપ્ર-ગ. 3.સ્તી-ખ-રા. 4.તતઃ ઽપ્રત્યાસત્તીતિઽ ઇત્યેવાસ્તિ - ઇ. 5.ત્વપ્ર -મુ. 6.મ્ભસ-ઇ.
વર્ણાનિત્યત્વે અનુમાનભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 395.
-------------------------- -------- --------
એતેન વર્ણાઃ 1 પ્રયત્નોત્પાદ્યઃ 2 તદનભિવ્યઙ્ગ્યત્વે સતિ તદનન્તરમુપલભ્યમાનત્વાત્ ઘટવત્ ઇતિ નિરસ્તમ્ । વિશેષણસ્યાપાતતઃ સન્દિગ્ધાસિદ્ધેઃ । વિમર્શે વક્ષ્યમાણરીત્યા 3 નિશ્ચિતાસિદ્ધેશ્ચ ॥
એતેનૈવ વર્ણો ઽનિત્યઃ ઉત્પત્તિમત્વે સતિ ભાવત્વત્ , સામાન્યવત્વે સતિ અસ્મદાદિબહિરિન્દ્રિય 4 ગ્રાહ્યત્વાત્ 5 ઘટવત્, પ્રત્યક્ષવિશેષગુણત્વાત્ ઘટરૂપવત્,
મણિકૃદાદ્યભિમતહેતૂનાશઙ્ક્ય નિરાહ - એતે 6 નેતિ ॥ પ્રયત્નાભિવ્યઙ્ગ્યે પ્રયત્નાનન્તરમુપલભ્યમાને વ્યભિચારનિરાસાય હેતૌ તદિત્યાદિસત્યાન્તમ્ । ગગનાદૌ તન્નિરાસાય વિશેષ્યમ્ -- આપાતત ઇતિ ॥ નિત્યત્વસાધકવિસેષાદર્શનદશાયામિત્યર્થઃ -- વિમર્શ ઇતિ ॥ ઉત્તરભઙ્ગે વક્ષ્યમાણદિશા પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધાદનિત્યો ન ભવતીતિ વિશેષદર્શને સતીત્યર્થઃ ।
એતેનૈવેતિ ॥ ધ્વંસે વ્યભિચારનિરાસાય હેતૌ ભાવત્વાદિતિ વિશેષ્યોક્તિઃ । ગગનાદૌ તન્નિરાસાય સત્યન્તમ્ । દ્વિતીયહેતાવિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વાદિત્યસ્યૈન્દ્રિયકરણજ્ઞાન 7 વિષયત્વાદિત્યર્થઃ । ક્વચિદિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદિત્યેવ પાઠઃ । તત્ર પ્રત્યક્ષત્વમાત્રસ્યાત્મનિ વ્યભિચારાત્ બહિરિન્દ્રિયે 8 ત્યુક્તિઃ । તથાપિ યોગિબહિરિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષત્વમાદાયોક્તદોષનિરાસાય -- અસ્મદાદીતિ ॥ ઘટત્વાદૌ તન્નિરાસાય સત્યન્તમ્ । તન્માત્રસ્યાત્મન્યપિ સત્વાદ્વિશેષ્યમ્ । તૃતીયે ચ ગુણત્વમાત્રસ્ય ગગનાદિપરિમાણાદૌ, --
ર્1.ણાઃ -છ. 2.દ્યાઃ -છ. 3.સંદિગ્ધા -ક. 4.પ્રત્યક્ષત્વાત્ -ગ. 5.ચ ઇત્યધિકં-છ. 6.નૈવેતિ -અ. 7.કરણત્વાત્-અ. 8.ગ્રાહ્યેત્યધિકં -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 396.
----------------------- ------------- --------
ઉત્કર્ષ 1 વત્વાત્ મધુરાદિરસવત્ બહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકગુણત્વાત્ ઘટ 2 રૂપવદિત્યાદિ 3 મણ્યુક્તા 4 નુમાનં તત્ર માનમ્ । વિપક્ષે ચ શબ્દધ્વંસગ્રાહ્યકપ્રત્યક્ષાનુપપત્તિર્બાધિકેતિ નિરસ્તમ્ । વિપક્ષે બાધકસ્યૈવ નિરાસાત્॥
વિશેષગુણત્વસ્ય જલપરમાણ્વાદિરૂપાદૌ, પ્રત્યક્ષ 5 ગુણત્વમાત્રસ્ય ચાત્મકત્વાદૌ, સત્વાદ્વ્યભિચારનિરાસાય પ્રત્યક્ષ 6 ગુણ્ત્વાદિત્યુક્તિઃ -- ઉત્કર્ષેતિ ॥ ઉત્કર્ષવત્વે સત્યપકર્ષવત્વાદિત્યર્થઃ । એકૈકસ્ય ગગના 7 દિપરિમાણે પરમાણ્વાદિપરિમાણે ચ સત્વાદુભયોક્તિઃ । તારમન્દ્રત્વાદિરૂપોત્કર્ષાદિઃ પક્ષે, દૃષ્ટાન્તે ચ માધુર્યાદિશયાદિઃ, તથાપિ જાતિરૂપોત્કર્ષાદિરુભયત્ર સમ ઇતિ ભાવઃ -- બહિરિન્દ્રિયેતિ ॥ શબ્દજ્ઞાનં કરણસાધ્યમ્ કાર્યત્વાત્ ઇતિ કરણસામાન્યસિદ્ધૌ ચક્ષુરાદેરૂપાદિજ્ઞાનકરણત્વાદિના શબ્દજ્ઞાનહેતુત્વાત્પરિશેષાચ્ચક્ષુરાદિબાહ્યેન્દ્રિયચતુષ્ટયાદન્યચ્છોત્રેન્દ્રિયં સિદ્ધ્યતીતિ શ્રોત્રરૂપબિહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકગુણત્વાદિત્યર્થઃ । ગુણત્વમાત્રસ્ય ગગનાદિપરિમાણાદિગુણે ઇન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકગુણ 8 ત્વાસ્યાત્મગતૈકત્વાદૌ બહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાપક 7 ત્વમાત્રસ્ય રૂપ 10 ત્વરસત્વેન વ્યભિચારનિરાસાય બહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકગુણત્વાદિત્યુક્તમ્ । નનુ
ચૈતદ્વૃનાવ 11 પ્યસ્તીતિ ચેત્ કિં તાવતા । યથોક્તસાધ્યસ્યાપિ તત્ર સત્વાત્ -- તત્રેતિ ॥ વર્ણાનિત્યત્વ ઇત્યર્થઃ । એતેનેત્યુક્તં વ્યનક્તિ -- વિપક્ષ ઇતિ ॥
1.કત્વાત્ -ગ. 2.ઽગતઽ ઇત્યધિકમ્-છ-ખ-ક-રા. 3.મણ્યુક્તેતિ નાસ્તિ -ગ-ખ. 4.ક્તમનુ-છ-ખ-રા. 5.ક્ષાદિ-ઇ. 6.વિશેષેત્યધિકં-ઇ. વિશેષ્યેત્યધિકં-અ. 7.આદિપદં ન -ઇ. 8.ણસ્ય-અ. 9.કમા-અ. 10.ત્વરસત્વાદૌ સત્વેન -ઇ.અ. 11. ન્યાદાવ-મુ.
વર્ણા-ત્વે ઽનુ-માન-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 397.
----------------------- ---------- ----------
આદ્યે હેતાવુત્પત્તિમત્વસ્ય દ્વિતીયે પ્રાભાકરં પ્રતિ સામાન્યવત્વસ્ય નૈયાયિકં પ્રત્યપિ ક્ષિણિકે 1 શબ્દે વિષયજન્યેન્દ્રિયકરણકજ્ઞાનવિષયત્વસ્ય તૃતીયપઞ્ચમયોર્માં પ્રતિ ગુણત્વસ્ય ચતુર્થે ઉત્કર્ષવત્વે સત્યપકર્ષવત્વસ્ય મન્દ્રતમે તારતમે ચાસિદ્ધેશ્ચ ।
પ્રાતિસ્વિકદોષં ચાહ -- આદ્ય ઇત્યાદિના ॥ ષષ્ઠ્યન્તાનામસિદ્ધેશ્ચેત્ય 2 નેનાન્વયઃ । ઉત્પન્નો ગકાર ઇતિ મણ્યુક્તપ્રતીતિસ્તુ નાસ્ત્યેવેતિ ભાવઃ -- પ્રાભાકરં પ્રતીતિ ॥ તસ્યાપિ વર્ણનિત્યત્વવાદિત્વેન તં પ્રત્યપિ પ્રયોજ્યત્વાત્ । નિત્યત્વવાદે ગકારાદિવ્યક્તેરેકત્વેન તત્ર સામાન્યાભાવાત્ । ગુણત્વપક્ષેપિ તેન ગુણગતજાતેરનઙ્ગીકારાદિતિ ભાવઃ । તં પ્રતિ હેત્વ 3 ન્તરં ભવિષ્યતીત્યત આહ -- નૈયાયિકં પ્રતીતિ ॥
તન્મતે કદમ્બમુકલાદિન્યાયેન ભેરીદાડનો 4 ચ્ચારણા 5 તિદેશાચ્છ્રોત્રદેશપર્યન્તં સજાતીયશબ્દપરંપરોત્પત્તેઃ । અન્ત્યોપાન્ત્યશબ્દયોઃ સુન્દોપસુન્દન્યાયેનાન્યનાશસ્ય ચ સ્વીકારાત્ । સર્વશબ્દાનામિવાન્ત્ય 6 સ્યાપિ ત્રિક્ષણસ્ય 7
ત્વોપગમેનાન્ત્યશબ્દસ્થિતિક્ષણસ્યૈવોપાન્ત્યશબ્દસ્ય વિના 8 શક્ષણત્વાદન્ત્યસ્ય તૃતીયક્ષણે પૂર્વશબ્દસ્ય ધ્વંસેનાન્ત્યસ્ય વિનાશકાભાવે નિત્યતાપત્તેઃ । ક્ષણિકત્વે ચોપાન્ત્યશબ્દવિનાશક્ષણસ્યૈવાન્ત્યશબ્દવિનાશક્ષણત્વેન નિત્યત્વાપત્તિદોષાભાવાત્ક્ષણિકત્વં સ્વીકૃતમ્ । અતસ્તસ્મિન્જ્ઞાનાત્પૂર્વવૃત્તિત્વસ્યાભાવેન જ્ઞાનજનકેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાયોગાત્ વિષયજન્યં ઇન્દ્રિયકરણકં યજ્જ્ઞાનં 9 તદ્વિષયત્વસ્યાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ ।
માંપ્રતીતિ ॥ મન્મતે વર્ણસ્ય દ્રવ્યત્વાદિતિ ભાવઃ -- શબ્દત્વસ્યેતિ ॥
1.કેન્ત્યશબ્દે-ગ. કશબ્દે-ખ. ક્ષણિકપદં ન -ક. 2.ત્યન્વયઃ- ઇ. 3.ત્વનન્તરમિતિશોધિતમ્ -અ. 4.નાદિદેશા-ઇ. 5.ણાદિદે-અ. 6.શબ્દસ્યાપિ -ઇ. 7.વર્તિત્વેન -ઇ. 8.નશ્યત્ક્ષણ -અ. 9.તદિન્દ્રિયત્વસ્યા -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 397.
----------------------- ---------- ----------
શબ્દત્વરસત્વાદિના સાંકર્યપ્રસઙ્ગેન શબ્દે રસે ચૈકસ્યા ઉત્કર્ષાદિરૂપા 1 યા
જાતેરભાવેનાસિદ્ધિસાધનવૈકલ્યાન્યતરાપાતાચ્ચ ॥
ન ચોત્કર્ષ 2 સ્ય ગુણત્વવ્યાપ્યજાત્યા 3 સજાતીયસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદકત્વેન, અપકર્ષ 4 સ્ય --
તારત્વસ્ય શબ્દત્વપરિહારેણ રસે, શબ્દત્વસ્યાપિ તારત્વપરિહારેણ મન્દશબ્દે, તારશબ્દે ચ તારત્વશબ્દત્વયોરુભયોર 5 પિ સમાવેશેન
"વ્યક્તેરભેદસ્તુલ્યત્વં સંકરોથાનવસ્થિતિઃ ।
રૂપહાનિરસંબન્ધો જાતિબાધકસંગ્રહઃ ॥"
ઇતિ કારિકોક્તસાંકર્યરૂપજાતિબાધકેન તારત્વાદેર્જાતિત્વાયોગાત્ । 6 એવં રસત્વાદિનાપિ સાંકર્યં ધ્યેયમ્ ॥

નચ તર્હિ શબ્દત્વસ્યૈવ જાતિત્વં ત્યજ્યતામિતિ વાચ્યમ્ । તસ્યાનુગકપ્રતીત્યાદિના જાતિત્વસ્ય પરમતે સિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
સજાતીયેતિ ॥ પક્ષે શબ્દાન્તરં દૃષ્ટાન્તે રસાન્તરં ધ્યેયમ્ । તારશબ્દશ્રવણે શબ્દાન્તચરસ્યાનુપલમ્ભાત્ । યદ્યપિ મણૌ સજાતીયેત્યાદ્યેવોક્તમ્ । તથાપિ સુખાદિસાક્ષાત્કારાપ્રતિબન્ધકત્વાત્તવ્દ્યાવૃત્તયે તદીયટીકોક્તસ્યાનુવાદો -- ગુણત્વવ્યાપ્યજાત્યેતિ ॥ પ્રતિબન્ધકત્વમાત્રે તૂક્તે ફલોપધાન 7 પ્રાપ્તૌ બુભુત્સાવશાન્મન્દેપિ શબ્દે ગૃહ્યમાણે તારશબ્દસ્યાપ્રતિબન્ધકતયા તત્સાધારણાનુગતધીસિદ્ધ્યર્થં તદવચ્છેદકત્વેનેત્યુક્તમ્ ।
1.પજા-છ. 2.ત્વસ્ય-ખ. 3.સ્વજા-છ. સજાતિયાપ્રતિબધ્યસાક્ષાત્કારવિષતાવચ્છેદકત્વેન -ખ. 4.ત્વસ્ય-ખ. 5.અપિપદં ન -ઇ. 6.એવમિત્યાદિ નાસ્તિ-ઇ. 7.નાપ્રા - ઇ.
વર્ણા-ત્વે ઽનુ-માન-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 399.
---------------------- -------- -----------
ચોક્તજાત્યા 1 સજાતીયપ્રતિબધ્યસાક્ષાત્કારવિષયતાવચ્છેદકત્વેનાનાનુગમ ઇતિ વાચ્યમ્ । ઉક્તરૂપસ્યોત્કર્ષસ્ય વા પરિમાણે ઽભાવેનૈકસ્ય 2 હેતુત્વે ઽપિ પરમમહત્પરિમાણાણુપિરમાણયોર્વ્યભિચારાભાવેનોભયગ્રહણવૈયર્થ્યાત્ । ઉત્કર્ષાપકર્ષયોઃ પ્રત્યેકં 3 હેતુત્વે ચ ય 4 થોક્તમન્દ્રતમતારતમયો 5
ર્ભોગાસિદ્ધ્યપરિહારાત્ । 6 ઉક્તહેતુપઞ્ચકેપિ શ્રોત્રાવૃત્તિત્વસ્યોપાધિત્વાચ્ચ ।
તથા ચ તત્ર બુભુત્સોત્તેજિકેતિ ભાવઃ - ઉક્તેતિ ॥ ગુણત્વવ્યાપ્યજાત્યેત્યર્થઃ । તારશબ્દશ્રવણે સત્યપકૃષ્ઠશબ્દાનુપલમ્ભાદિતિ ભાવઃ ॥
કિઞ્ચાયં વિશિષ્ટ એ 7 કે હેતુરુત પ્રત્યેકં હેતુઃ ? આદ્યે ગગનપરિમાણે ચાવ્યભિચારાય હિ વિશેષ્યં ચેતિ વાચ્યમ્ । ન ચ તત્ર વ્યભિચારપ્રસક્તિરસ્તિ । સ્વસ્ય સાક્ષાત્કારાભાવાત્ । સજાતીયસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધકત્વાભાવાચ્ચેતિ ભાવેનાહ -- ઉક્તરૂપસ્યેતિ
॥ પરિમાણે ગગનાદિપરિમાણે -- અભાવેનેતિ ॥ તત્ર સાક્ષાત્કારાપ્રસક્તેરિતિ ભાવઃ ॥
અન્ત્યે દોષમાહ -- ઉત્કર્ષેતિ ॥ શ્રોત્રવૃત્તિત્વસ્યેતિ ॥ તસ્ય ઘટાદૌ રૂપરસાદૌ ચ સાધ્યવ્યાપકત્વાત્સાધનવતિ પક્ષે શબ્દે ઽભાવેન સાધનાવ્યાપકત્વાત્ । યદિન્દ્રિયં 8 યદ્ગુણં ગૃહ્ણાતિ તદિન્દ્રિયં તદ્ગુણયુક્તમિતિન્યાયેન શબ્દસ્ય શ્રોત્રવૃત્તિત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1.સ્વજા -છ. 2.કૈકસ્ય -ગ-છ-ખ. 3.કહે-ગ. 4.થાક્રમં -ગ-ખ. 5.ભાગપદં ન -છ. 6.ઉક્તેત્યાદિગ્રન્થઃ નાસ્તિ
-ખ-ક-રા. 7.એવોક્તો-ઇ. 8.યત્પદં નાસ્તિ-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ ( પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 400.
------------------------ ------------ ----------
વિપક્ષાચ્છ્રોત્રવૃત્તિપરિમાણતો વ્યાવૃત્તત્વાન્ન પક્ષેતરતા ॥
વર્ણાનિત્યત્વે ઽનુમાનભઙ્ગઃ

ન ચ શ્રોત્રમશકસંયોગાદૌ સાધ્યવ્યાપકત્વમ્ । શ્રોત્રેતરાવૃત્તિત્વે સતિ શ્રોત્ર 3 વૃત્તિત્વા 4 ભાવસ્યાભિમતત્વાત્ । ન ચ સિદ્ધાન્તે ઽથાપિ દોષઃ । પરરીત્યા પરસ્ય દોષોક્તેરિતિ ભાવઃ ॥
પક્ષમાત્રવ્યાવર્તકશ્રોત્રાખ્યવિશેષણવત્વાત્પર્વતેતરત્વાદેરિવ નોપાધિત્વમસ્યેત્યાશઙ્ક્યાહ -- વિપક્ષાદિતિ ॥ શ્રોત્રસ્યાકાશાત્મકત્વેન તત્પરિમાણસ્યાજન્યત્વાદિતિ ભાવઃ । એતચ્ચોપલક્ષણમ્ । બાધાદિસ્થલે
પક્ષેતરત્વસ્યાપ્યુપાધિત્વસ્વીકારાત્ । પ્રકૃતે વિપક્ષે બાધકાભાવસ્યેહ પ્રાગ્વ્યક્તત્વેન હેતૂનામપ્રયોજકત્વસ્ય વક્ષ્યમાણદિશા બાધસ્ય ચ નિર્ણયેન પક્ષેતરત્વસ્યાપ્યુપાધિત્વે દોષો નેત્યપિ ધ્યેયમ્ ॥
વર્ણાનિત્યત્વે 5 નુમાનભઙ્ગઃ

કિઞ્ચ સ એવાયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાન 2 બાધઃ ।
"તદેવેદં વચનમિતિ પ્રત્યભજ્ઞાનવિરોધાત્ । ન ચ સાદૃશ્યાત્પ્રત્યભિજ્ઞાન ભ્રાન્તિરિતિ વાચ્યમ્ । સોય દેવદત્ત ઇત્યાદેરપિ તથાત્વપ્રાપ્તેઃ"ઇતિ તત્વનિર્ણયતટ્ટીકયોરુક્તં વ્યક્તીકુર્વન્ ઉક્તહેતૂનાં બાધિતવિષયત્વં ચાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ યદ્યપિ પ્રત્યભિજ્ઞાન ન વર્ણનિત્યત્વં વિષયીકરોતિ । તથાપિ પૂર્વં ગકારં શ્રુતવતઃ પુનસ્તચ્છૃવણે સ એવાયં ગકાર ઇતિ --------
1.ત્વાનુ -ગ-ખ. 2.વિરોધઃ-ક-રા. 3. ત્રા - ઇ. 4.ત્વભા-ઇ. 5.ત્વાનુ-અ-ઇ.
વર્ણાનિત્યત્વે પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 401.
---------------------------- -------- --------
ન ચ તાનેવ શાલીનુ 1 પભુઞ્જમહ ઇત્યાદિવત્સોયં ગકાર ઇતિ વ્યપદેશો ગૌણ ઇતિ વાચ્યમ્ । પ્રત્યભિજ્ઞાબાધ ઉક્તે વ્યપદેશગૌણત્વશઙ્ક્યા વ્યધિકરણત્વાત્ । પ્રત્યભિજ્ઞાયાશ્ચ 2 સ્થાયિપદાર્થાન્તર ઇવાત્રાપ્યનુભવચસિદ્ધત્વાત્ । તે શાલય ઇમે શાલયો ન ભવન્તીતિવત્ સ ગકારો ઽયં ગકારો ન ભાવતીતિ ભેદપ્રત્યયાભાવાચ્ચ ॥
- જાયમાના પ્રત્યભિજ્ઞા પ્રોક્તનસ્યેદાનીન્તનેનૈક્યં ગોચરયન્તી તાવત્કાલસ્થિરત્વમવગાહત ઇતિ --
તાવત્કાલં સ્થિરં ચૈનં કઃ પશ્ચાન્નાશિષ્યતિ ।
ઇતિ ન્યાયેન પરાભિમતાશુતરવિનાશસ્ય વ્યચિરેકાન્નિત્વત્વ એવ પર્યવસ્યતીતિ મણ્યુક્તદિશા વા ટીકોક્તદિશા 3 પૂર્વં પૂર્વતરં પૂર્વતમમપ્યેવમિત્યનાદિનિત્યતૈવ સિદ્ધ્યતીતિ ભાવેન પ્રત્યભિજ્ઞાબાધ ઇત્યુક્તમ્ ॥
અત્ર ચત્વારઃ પક્ષાઃ સમ્ભવન્તિ । જ્ઞાનમેવેદં નેતિ વા, જ્ઞનત્વેપ્યભિજ્ઞૈવ ન પ્રત્યભિજ્ઞેતિ વા, પ્રત્યભિજ્ઞાત્વેપિ જાત્ય 4
ભેદવિષયેતિ વા, વ્યક્ત્યભેદવિષત્વેપિ ભ્રાન્તિરિતિ વા । તત્રાદ્યં કુસુમાઞ્જલ્યાદ્યુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નચેતિ ॥ શાલીન્ સૂક્ષ્મવ્રીહિવેશેષાત્ । જ્ઞાનમેવેદં નેત્યુચ્યત ઇત્યત આહ -- પ્રત્યભિજ્ઞાયા ઇતિ ॥ સ્થાયીતિ ॥ સોયં દેવદત્ત ઇત્યાદાવિવિ સ એવાયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજાનામીત્યનુભવસિદ્ધત્વાદિત્યર્થઃ । તત્રાપ્યેવમનુભવો ઽસ્તીત્યતસ્તત્ર વિપરીતદર્શનાન્ન પ્રત્યભિજ્ઞાનુભવસ્ય ભાવોસ્તિ । અસ્તિ ચેદપિ ભ્રમ એવ । પ્રકૃતે તુ ન તથેતિ ભાવેનાહ ॥ તે શાલય ઇતિ ॥
1.ન્ભુઞ્જત-ગ. ન્યભુઞ્મહે-છ-ક. ઽભ્રજામઽ ઇતિ શોધિતમ્ -છ-ન્ભુઞ્જાનઃ -ખ. 2.ચ ઇતિ નાસ્તિ -ગ. 3.પૂર્વપૂર્વતપમપ્યેવ-ઇ.
પૂર્વ પૂર્વતમમપ્યે -અ. 4.તિભે-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 402.
------------------------ ----------- ---------
ન ચૈવં પ્રત્યભિજ્ઞા પુરોવર્તિનિ ગકારે ગત્વેનોપસ્થિતગકારાભેદવિષયા, સા ચ પુરોવૃત્તિગકારસ્ય સ્વાભેદેનાપ્યુપપન્ના, ન તુ 1 તત્કાલા 2 દ્યવચ્છેદેનોપસ્થિતગકારાભેદવિષયેતિ વાચ્યમ્ । પ્રત્યભિજ્ઞાન્તરવત્ સોયમિતિ તત્તેદન્તાધિકરણાભેદપ્રતીતેઃ ॥
નન્વિયં ગત્વાદિજાત્યભૈદવિષયા । ન ચ તથાત્વે તજ્જાતીયોયમિત્યાકારઃ સ્યાદિતિ વાચ્યમ્ । જાત્યભેદાદધિકસ્ય જાદિગતસ્ય જાતિત્વસ્ય ચપ્રતીતાવેવ તદાકારાદિહ ચ જાતિત્વસ્યાપ્રતીતેરિતિ ચેન્ન ।
દ્વિતીયં પક્ષમનૂદ્ય નિરાહ -- ન ચેયમિતિ॥ પ્રતભિજ્ઞેતિ ॥ તવ પ્રત્યભિજ્ઞાત્વેનાભિમતેત્યર્થઃ -- ઉપપન્નેતિ ॥ તથા ચાભિજ્ઞૈવ જાતા ન તુ પ્રત્યભિજ્ઞેતિ ભાવઃ -- તત્કાલેતિ ॥ અતીતકાલેત્યર્થઃ ॥
તૃતીયં પક્ષમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ તથા સતિ તજ્જાતિયોયમિતિ સ્યાદિતિ મણિગ્રન્થોક્તં નિરાહ -- ન ચ તથાત્વ ઇતિ ॥ તજ્જાતિયોયમિત્યસ્ય તન્નિષ્ઠજાતિમાનયમિતિ 3 હ્યર્થઃ । સ ચાકારો જાતિત્વભાન એવ યુક્તો નાન્યથેતિ ભાવઃ । સામાન્યનિત્યતાયાઃ પ્રમામવિરુદ્ધત્વાદિતિ સ્વમતાવષ્ટમ્ભેન વાસ્તવમુપેત્ય
ટીકાયાં પરિહારોક્તાવપિ પરરીતિમનુસૃત્ય સ્વયં પરિહારમાહ-- તારત્વાદિનેતિ ॥
1.ઽતત્ઽ ઇતિ નાસ્તિ -છ-ક-રા. 2.આદિપદં ન -છ-ક. 3.ઽહિઽ ઇતિ નાસ્તિ -ઇ-અ.
વર્ણા-નિત્વે-પ્રજ્ઞા-વિધઃ ) વર્ણવાદઃ પુ - 403.
---------------------- ----- -------
તારત્વાદિના 1 સાંકર્યસ્ય વક્ષ્યમાણત્વેન ગત્વાદિજાતેરેવાભાવાત્ । સ એવાયં ઘટ ઇત્યાદેરપિ તથાત્વાપાતેન વ્યક્ત્યભેદસ્ય ક્વાપ્યસિદ્ધ્યાપત્તેશ્ચ । 2 ક્વાપિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા ભ્રન્તિત્વાભાવાપત્તેશ્ચ । ઘટાન્તરાદ્ગ્રૃહીતભેદેપિ ઘટે સ એવાયં ઘઠ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રસઙ્ગાચ્ચ ॥
કિઞ્ચ પ્રત્યભિજ્ઞાજનકે સ એવાયં ગકાર ઇતિ વાક્યે સ ઇત્યસ્ય જાતિત્વે ઽયમિત્યસ્ય ચ વ્યક્તિપરત્વે જાત્યા સહ વ્યક્તેરેવાભેદઃ પ્રતી 3 યેત ન તુ જાત્યા સહ જાતેઃ । તથા ચ નિરસિષ્યમાણભ્રાન્તિત્વપક્ષ એવાન્તર્ભાવઃ સ્યાત્ ॥
ક્વાપીતિ ॥ સો ઽયં 4 દેવદત્ત ઇત્યાદા 5 વપિ જાતિવિષયત્વસ્ય વક્તું શક્યત્વાદિતિ ભાવઃ -- ઘટાન્તરાદિતિ ॥ તત્રાપ્યનુગતજાતેઃ સત્વાદિતિ ભાવઃ । જાત્યભિપ્રાયેણ તાદૃશપ્રત્યભિજ્ઞાપાદનમિષ્ટમિતિ મન્વાનં પ્રત્યાહ --- કઞ્ચેતિ ॥ શાબ્દપ્રત્યભિજ્ઞાયાં યા વિષયવ્યવસ્થા સૈવ પ્રત્યભિજ્ઞાયામપિ ભવિષ્યતિ । તથા ચ 6 તત્ર સોયમિતિ તદિદંશબ્દાભ્યાં કિં જાતિવ્યક્ત્યોરુક્તિરથ જાતેરેવ ઉત વ્ક્તેરેવેતિ વાચ્યમ્ । પક્ષાન્તરાસંભવાત્ । આદ્યેપિ 7 વ્યક્તેર્જાત્યભેદોપિ કિં સાક્ષાદથ પરંપરાય 8 વા । તત્રાદ્યં નિરાહ -- પ્રત્યભિજ્ઞાજનક ઇતિ ॥
1.સંકરસ્ય-છ-ખ-ક-રા. 2.અદ્યાપિ-ક. 3.યતે- છ-ક. 4.દીપ ઇત્યા-અ. 5.દેરપિ-ઇ. 6.ઽકિંઽ ઇત્યધિકમ્-અ-ઇ. 7.વ્યક્તિજાત્યોરભે-મુ. 8.ઽવાઽ ઇતિ નાસ્તિ - અ- ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 404.
------------------------ ------ --------
નચ જાત્યભેદોપિ વ્યક્તૌ પરંપરાસંબન્ધેનાસ્તીતિ ન ભ્રાન્તિ 1 ત્વમિતિ વાચ્યમ્ । ક્વાપિ વ્યક્ત્યમેદા 2 સિદ્ધ્યાદિ પૂર્વોક્તદોષાત્ ॥
ઉભયોરપિ જાતિપરત્વે ચ વ્યક્તિવાચકગકાર 3 સામાનાધિકરણ્ય 4 મુક્તમ્ । ઉભયોરપિ વ્યક્તિપરત્વે તુ શબ્દજન્યપ્રત્યભિજ્ઞા
વ્યક્ત્યભેદવિષયેતિ પ્રત્યક્ષપ્રત્યભિજ્ઞાપિ તદ્વિષયૈવ । તયોઃ કરણકૃતાભ્યાં પરોક્ષત્વાપરોક્ષત્વાભ્યાં ભેદેપિ વિષયકૃતભેદાનનુભવાત્ ॥
ન ચૈવં સોયં કુન્તલકલાપ ઇત્યાદિવદ્ભ્રાન્તિઃ ।
ભ્રાન્તિત્વપ્રક્ષ એવેતિ ॥ તથા ચ તન્નિરાસેનાયં પક્ષો નિરસ્તો ભવિષ્યતીતિ ભાવઃ ।
અન્ત્યમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ જાતેર્જાત્યભેદઃ સાક્ષાત્ તત્સમવાયસંબન્ધેન વ્યક્તાવિતિ પરંપરયેતિ 5 ભાવઃ । દ્વિતીયં નિરાહ -- ઉભયોરપિ 6 જાતીતિ ॥ તૃતીયં નિરાહ -- ઉભયોરપિ 7 વ્યક્તીતિ ॥
નન્વસ્તેવં પ્રત્યભિજ્ઞા ગકાર 8 વ્યક્ત્યાક્યવિષા । તથાપિ સા ભ્રાન્તિરસ્તુ । પરિ 9 લૂનપુનર્જાતકુન્તલકલાપયોઃ સાદૃશ્યાન્નિમિત્તાત્સોયં કુન્તલકલાપ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાવદિતિ ચતુર્થં પક્ષમાશઙ્ક્યતે -- ન ચેતિ ॥ તત્ર પરિ 10 લૂનકુન્તલસમૂહસ્ય ભૂમૌ પતિતસ્ય દર્શનેન નાયમસાવિતિ બાધકજ્ઞાનોદયવદિહ તદભાવાદિત્યાહ -- બાધકેતિ ॥
1.ન્તિરિત -ખ-રા. 2.દસિ-ગ. 3.ઽગઽ ઇત્યધિકમ્-ગ. 4.મયુક્તં-ગ-છ-રા. 5.ત્યર્થઃ-અ-ઇ. 6.જાતિપદં ન -ઇ. 7.વ્યક્તીતિ ઇત્યેવાસ્તિ -ઇ. 8.આદિત્યધિકમ્ -અ-ઇ. 9.ધૂન-અ. 10. ધૂન-અ.
વર્ણા-નિત્વે-પ્રજ્ઞા-વિધઃ ) વર્ણવાદઃ પુ - 405.

---------------------- --------- -------
ન ચ ભેદધીર્બાધિકા । સ ગઙ્કારોયં ગકારો ન ભવતીતિ વિશે 1 ષ્યે ભેદબુદ્ધેરભાવાત્ ॥
તારો ગકારો મન્દ્રો ન ભવતીતિ ધિસ્તુ વિશેષ્યાભેદ 2 જ્ઞાનેન પાકરક્તે ઘટે ન શ્યામ ઇતિવત્, મુણ્ડિતે યૈત્રે ન શિખીતિવચ્ચ વિશિષ્ટભેદવિષયૈવ । ન વિશેષ્યભેદવિષયા ॥
ઇયાંસ્તુ 3 ભેદઃ ; તદ્વિશિષ્ટં મમ પદાર્થાન્તરમ્, તવ તુ વિશેષણોપરક્તં વિશેષણવિશેષ્યસંબન્ધ એવ વેતિ । ઉભયથાપિ ન વિશેષ્યાભેદહાનિઃ ॥
નનુ 4 બાધકદર્શનાદ્બાધકાભાવાદિત્યસિદ્ધમિતિ ચેત્તત્કિં ભેદજ્ઞાનમુતોત્પત્તિવિનાશજ્ઞાનમથ વિરુદ્ધધર્મવત્વજ્ઞાનમ્, યદ્વા ગત્વાદિવ્યાપ્યજાતિવિશેષાનુભવરૂપજ્ઞાનં બાધકમ્ । આદ્યમાશઙ્ક્ય પ્રત્યાહ -- ન ચેતિ ॥ 5 ન બાધકેત્યતઃ સા કિં વિશેષ્યભેદવિષયાથ તારત્વાદિવિશિષ્ટભેદવિષયેતિ 6 વિકલ્પ્યદ્યં નિરાહ -- સ ઇતિ ॥ દ્વિતીયેત્વિશિષ્ટાપત્તિરિતિ ભાવેનાહ -- તાર ઇતિ ॥ વિશિષ્ટભેદધીર્બાધાન્ન વિશેષ્યભેદવિષયણીતિ ભાવેનોક્તમ્ -- વિશેષ્યાભેદજ્ઞાનેનેતિ ॥ હેતુનેતિ શેષઃ ॥
નનુ, વિશિષ્ટં ન વિશેષ્યાધિતો ઽતિરિક્તમિતિ મતે અસ્તુ વિશેષ્યભેદવિષયેત્યત આહ -- ઇયાંસ્તુ ભેદ ઇતિ ॥ ઉપરક્ત વિશેષ્યમેવ ન તુ કેવલમિત્યર્થઃ ।
1.શિષ્ય-ચ-શેષ્ય-ક. 2.માનેન-ઽમાત્રેણઽ ઇતિ શોધિતમ્ ઽવિશેષ્યાભેદમાનેનઽ ઇત્યેતદુપરિરેખાભિઃ પરાહતમ્-છ. ષ્યભેદભાનેન -રા-ગ-ક. 3.વિશેષઃ -ખ. 4.બાધકાભાવાદિત્યેવાસ્તિ -અ-ઇ. 5.ઽ કુતઃઽ ઇત્યધિકમ્ - અ. ઽ નબાધકેત્યતઽ - ઇતિ નાસ્તિ -ઇ. 6.ઇતિ ઽ વિકલ્પ્યઽ ઇતિ નાસ્તિ -ઇ-અ. 7.પરાહ-અ-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 406.
----------------------- ---------- --------
નાપિ તારો નષ્ટો મન્દ્ર ઉત્પન્ન ઇત્યુત્પત્યાદિધીર્બાધિકા । પાકરક્તે શ્યામો નષ્ટ ઇત્યાદિવન્મન્મતે વિશિષ્ટનાશવિષયત્વેન ત્વન્મતે તુ વિશેષણનાશિવિષયત્વેન મતદ્વયેપિ વિશેષ્યનાશાવિષયત્વાત્ ॥
1 નાપિ તારત્વાદિવિરુદ્ધધર્મસંસર્ગધીર્બાધિકા । યોગકારો 2 મન્દ્રઃ સ એવ તાર ઇતિ સામાનાધિકરણ્યાનુભવેનૈકસ્મિન્નૈવ ચૈત્રે શિખિત્વમુણ્ડિત્વવદ્ઘટે શ્યામત્વરક્તત્વવત્, ગગને શબ્દતદભાવવત્, આત્મન્યદૃષ્ટતદભાવવચ્ચ, ગગને શબ્દતદભાવવત્, આત્મવિયદૃષ્ટતદભાવવચ્ચ કાલા 3 દિભેદેનાવિરોધાત્ ॥
ન ચૈકદૈવ ચૈત્રમૈત્રોચ્ચારિતયોર્ગકારયોસ્તારત્વમન્દ્રત્વે દૃશ્યતે ઇતિ વાચ્યમ્ । એકદૈવ ગગને વિહગદેહસંયોગતદભાવવત્, આત્મનિ સુખદુઃખા 4 દિવચ્ચ
પ્રદેશભેદેનાવિરોધાત્ । સ ચ પ્રદેશભેદો મમ સ્વાભાવિકઃ તવ ત્વૌપાધિક ઇત્યન્યભેદેવૈતત્ ॥
તથા ચ ત્વન્મતે સ્વર્ગી ધ્વસ્ત ઇત્યાદાવિવેહાપિ વિશેષણભેદવિષયૈવ સ્યાદિતિ ભાવઃ । દ્વિતીયં બાધકં નિરાહ -- નાપિ તાર ઇતિ ॥
તૃતીયં નિરાહ -- તારત્વેતિ ॥ સ કિં તારત્વાદિરૌપાધિકો ધર્મઃ ? ઉત જાતિરૂપઃ ? આદ્ય આહ-- યો ગકાર ॥ ઇતિ કાલાદિભેદેનેતિ ॥"એકસ્યૈવ વર્ણસ્ય કાલ 5 ભેદેનોચ્ચારયિતૃપુરુષભેદેન નાસિકાદિસ્થાનભેદેન વિરુદ્ધધર્માધ્યા 1 સોપપત્તેરિતિ"તત્વનિર્ણયટીકોક્તેરિતિ ભાવઃ ॥
1.ન ચ - મુ-ચ-છ-ક-રા. 2.સર્વત્ર ઽન્દઽ ઇત્યેવાસ્તિ -છ-ક-ગ-ખ. 3.આદિપદં નાસ્તિ -છ-ક-ગ-ખ. 4.આદિપદં ન -છ-ગ-ખ. 5.આદિત્યધિકમ્ -અ.
વર્ણા-નિત્વે-પ્રજ્ઞા-વિધઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 407.
-------------------- -------- ---------
ન ચ તારત્વાદીનાં જાતિત્વાન્ન કાલાદિભેદેનાવિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્ । ત્વન્મતે ગત્વાદિના સંકરાત્સાવધિકત્વાચ્ચ । ન હિ જાતિઃ સાવધિકા । તારેપ્યન્યાપેક્ષયા મન્દ્રત્વસ્ય મન્દ્રેપ્યન્યાપેક્ષયા તારત્વસ્ય સત્વેન તુલ્યવ્યક્તિકત્વાચ્ચ । તારતમત્વાદેરપિ પાચકતમત્વાદિવદતિશયવિશિષ્ટૌપાધિકધર્મત્વાત્ ॥
ન ચ ગત્વાદિવ્યાપ્યતારત્વાદીનાં નાનાત્વાદસંકરઃ । સર્વત્રાપ્યેવં સુપરિહરત્વેન તસ્યાદોષત્વાપાતાત્ ॥
દ્વિતીયમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ તારત્વા 2 દીનામિતિ ॥ ગત્વપરિહારેણ તારત્વસ્ય વર્ણાન્તરે તારત્વપરિહારેણ ગત્વસ્ય મન્દગકારે, તારગકારે ચ ગત્વતારત્વે 3 દ્વે અપિ સ્ત ઇતિ ન જાતિત્વં તારત્વસ્ય । એવં મન્દત્વાદેરપીતિ ભાવઃ -- સાવધૈકત્વાચ્ચેતિ ॥ તારત્વસ્ય મન્દાપેક્ષાત્વાન્મન્દત્વસ્ય તારાપેક્ષત્વાદિતિ ભાવઃ ॥ તુલ્યેતિ ॥ યાન્તસ્તારગકારાસ્તાવન્તો મન્દાશ્ચ ભવન્તીતિ ગત્વતારત્વમન્દત્વાનાં ઘટત્વકરીરત્વકલશત્વાનામિવ ન જાતિત્વમ્ । કિં તુ ગત્વાદિરેવ જાતિઃ । ન તુ તારત્વાદિરિતિ ભાવઃ ॥
નનુ તારત્વાદેરજાતિત્વે તારતમત્વાદેરપિ તથાત્વં સ્યાદિત્યતઃ સ્યાદેવેત્યાહ -- તારેતિ ॥ 4 અતુલ્યવ્યક્તિકત્વાત્તારતમત્વં જાતિઃ સ્યાદિત્યતો વાહ -- તરેતિ ॥ તસ્યેતિ ॥ સંકરસ્ય જાતિબાધકત્વાનાપત્તેરિત્યર્થઃ ।
1.સાપત્તે-મુ. 2.આદિપદં નાસ્તિ -ઇ-અ. 3.ઽદ્વેઽ ઇતિ નાસ્તિ -ઇ. 4.ઇયમચવતારિકા નાસ્તિ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 408.
------------------------ ---------- ----------
અત એવ સ્વર્ણત્વાદિવ્યાપ્યઘટત્વાદિકમપિ નાના । ઘટત્વ્સ્યાવયવસંયોગવિશેષરૂપસંસ્થાનવિશેષસમાનાધિકરણદ્રવ્યત્વરૂપૌપાધિકધર્મત્વાદિસંભવાત્ । તારત્વાદેર્નાનાત્વે
તારાકારાનુગતપ્રત્યયાનુપપત્તેશ્ચ ॥
ન ચ ભિન્નાનામપિ જાતીનાં તારશબ્દપ્રવૃત્તિનિમિત્તત્વેનાનુગમાદેકાકારપ્રત્યયઃ । અગૃહીતસમયસ્ય બાલસ્યાપિ તારાકારાનુગતપ્રત્યયાત્ ॥
ન ચ સજાતીયસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદક 1 જિતિત્વેનાનુગમઃ । આવશ્યકેનોક્તપ્રતિબન્ધકત્વેનૈવ શબ્દપ્રવૃત્તિવ્યવહારયોરુપપત્તૌ જાતિકલ્પનાવૈયર્થ્યાત્ ॥
નન્વેવં નાનાત્વેન સાંકર્યસ્યાપરિહચાર્યત્વે સ્વર્ણઘટે ઘટત્વં જાતિર્ન સ્યાત્ । નાનાત્વેનૈવ તત્ર જાતિસાંકર્યસ્ય પરિહાર્યત્વાદિત્યત આહ -- અત એવેતિ ॥ તત્ર ઘટત્વં જાતિરેવ નેત્યાહ -- ઘટત્વસ્યેતિ । તારાકારેતિ ॥ અયં તારો ઽયં તારો ઽયં તારો ઽયમપિ તાર ઇત્યેવં તારાકારેત્યર્થઃ -- અગૃહીતેતિ ॥ તારશબ્દનિમિત્તત્વમજાનતોપ્યયં તાર ઇત્યનુગતાકારપ્રત્યય 2 દર્શનાદિત્યર્થઃ ॥
સજાતીયેતિ ॥ ગુણવ્યાપ્યજાત્યા સજાતીયેત્યર્થઃ । પૂર્વવત્પદકૃત્યં બોધ્યમ્ । ઉક્તેતિ ॥ સજાતીયસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધકત્વેનેત્યર્થઃ ॥ શબ્દેતિ ॥ તારશબ્દેત્યર્થઃ॥
1. જીતિપદં નાસ્તિ - ખ. 2. યાદ - મુ.
વર્ણા-નિત્વે-પ્રજ્ઞા-વિધઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 409.
-------------------- ---------- ----------
ન ચ યદા મન્દ્રે બુભુત્સા તદા મન્દ્રગ્રહરૂપકાર્યદર્શનેન પ્રતિબન્ધક 1 ત્વાભાવાત્તારવ્યવહારો ન સ્યાત્ । પ્રતિબન્ધકાતવચ્છેદકવિપક્ષાયાન્તુ જાતિસિદ્ધિઃ, જાતિતો ઽન્યસ્યાવચ્છેદકસ્યાભાવાદિતિ વાચ્યમ્ । ત્વન્મતેપિ પ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ને સતિ મન્દ્રગ્રહરૂપકાર્યાયોગાત્ ॥
યદિ ચ બુભુત્સોત્તેજિકા તર્હિ મન્મતેપ્યુત્તેજકસ્ય સત્વેન કાર્યસમ્ભવેપિ પ્રતિબન્ધકસ્ય સત્વાત્તારવ્યવહારો 2 યુક્તઃ । તસ્માત્પ્રત્યભિજ્ઞાયાસ્તારત્વાદિવિરુદ્ધસંસર્ગો ન બાધકઃ ॥

ઉક્તવિવક્ષાયાં બાધકમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ તારશબ્દશ્રવણદશાયામેવ બુભુત્સાવશાન્મન્દશબ્દગ્રહેણ ગુણત્વવ્યાપ્યજાત્યા સજાતીયશબ્દગ્રહાપ્રતિબન્ધાચ્છૃયણાણે તારશબ્દે તારશબ્દવ્યવહારો ન સ્યાદિત્યર્થઃ॥
મન્મતેપીતિ ॥ તારત્વં ન જાતિઃ । તેષામનેકત્વેપિ સજાતીયસાક્ષાત્કારપ્રતિબન્ધકત્વેનાનુગમ ઇતિ વાદિમતે ઽપિ બુભુત્સારૂપોત્તેજકવશેન મન્દગ્રહસમ્ભવેપિ તારવ્યવહારઃ સ્યાદેવ । ન હ્યુત્તેજકં 3 તત્પ્રતિબન્ધાભાવો મણ્યાદેઃ પ્રતિબન્ધકસ્ત્વમેવ નેત્યસ્ય કલ્પકો ભવતિ । તથાત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ । વ્યવહિતત્વાત્તૃતીયપક્ષદોષમુક્તમુપસંહરતિ । તસ્માદિતિ ॥ તારત્વાદેરવિરોધાદિતિ ભાવઃ ॥
1.કાભા-ગ-ખ. 2.રો ઽયુક્તઃ -છ. 3.કકૃતપ્રતિબન્ધાભાવો - ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 410.
------------------------ ---------- ---------
નાપિ શુકશારિકામનુષ્યતદ્વિશેષરૂપવક્તૃવિશેષાનુમાપકગત્વાદિવ્યાપ્યજાતિવિશેષાનુભવો બાધકઃ । વર્ણાશ્રવણેપિ તત્તદ્ધ્વનિવિશેષણૈવ તત્તદનુમાનદર્શનેન વર્ણશ્રવણેપ્યાવશ્યકેન ધ્વનિવિશેષેણૈવ તદનુછમાનાત્ । અન્યથા યો ગકારઃ
શુકનોચ્ચારિતઃ ન એવ મનુષ્યેણાપીત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞા ન સ્યાત્ । અત એવાનુવ્યવસાયો"ધ્વનિવિશેષણૈવ દૂરસ્થઃ પુત્રો 1 મયાનુમિત"ઇતિ ॥
ન ચૈવં સતિ સૈવેયં 2 ઘર્ઘરી સ એવાયં ધ્વનિરિત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞયા ધ્વનિરપિ નિત્યઃ સ્યાદિતિ મણ્યુક્તં 3 યુક્તમ્ । ધ્વનિવર્ણયોર્દ્વયોરપિ નિત્યત્વે દ્વયોરપિ સદોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્ । ઉચ્ચારણવૈયર્થ્યાચ્ચ ॥
ચતુર્થં પક્ષે નિરાહ -- નાપિ શુકેતિ ॥ બાધત ઇતિ ॥ સ એવાયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયા ઇત્યર્થઃ । ગકારવ્યક્તેરેકત્વે ગત્વસ્યાજાતિત્વેન તદ્વ્યાપ્યજાતેરયોગાદિતિ ભાવઃ । ગકારાદિવ્યઞ્જકધ્વનિવિશેષણૈવ વક્તૃવિશેષાનુમાનમ્ । ન તુ ત્વદુક્તજાતિવિશેષેણ । યેન પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રાન્તિર્ભવેદિત્યાહ -- વર્ણાશ્રવણ ઇતિ ॥
એવં સતીતિ ॥ સ એવાયં ગકાર ઇત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞાય્ અભ્રાન્તિત્વ ઇત્યર્થઃ । મણ્યુક્તમિતિ ॥ શબ્દાનિત્યત્વવાદે સિદ્ધાન્તે મણ્યુક્તમિત્યર્થઃ । પ્રત્યભિજ્ઞાદ્વયસ્યાભ્રાન્તિત્વાયોગાદન્યતરભ્રાન્તિત્વે ઽવશ્યંભાવિનિ ધ્વન્યશ એવ તદ્યુક્તમિતિ સયુક્તિમાહ -- ધ્વનિવર્ણયોરિતિ ॥
1.મયેતિ નાસ્તિ -ક-ગ-ખ. 2.ગૂર્જરી-છ. ગુર્જરી-ક-ગ-ખ. 3.નિરસ્તમ્ -છ.
વર્ણા-નિત્વ-પ્રજ્ઞ-વિધઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 411.
-------------------- -------- ----------
ન ચોચ્ચારણસ્ય વ્યઞ્જકત્વન્નોક્તદોષ ઇતિ વાચ્યમ્ । ભિન્નદેશત્વાત્ । ઉચ્ચારણં હિ વક્તૃવક્ત્રે । શબ્દસ્તુ શ્રોતૃશ્રોત્રે । ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાચ્ચ । અત એવ નોચ્ચારણજન્યો વાયુર્વ્યઞ્જકઃ । અત એવાતીન્દ્રિયસ્ય વ્યઞ્જકાન્તરસ્ય કલ્પનાપ્યયુક્તા । ઘટાદાવપિ તત્કલ્પનાપ્રસઙ્ગાત્ ॥
તસ્માદ્વયોરેકો નિત્યઃ અન્યસ્તુ વ્યઞ્જક ઇતિ વક્તવ્યે નતાવદ્ધ્વનિરેવ નિત્યો વર્ણસ્તુ વ્યઞ્જક ઇતિ યુક્તમ્ ।
ભિન્નદેશત્વં વ્યનક્તિ -- ઉચ્ચારણં હીતિ ॥ ધ્વનિવર્ણયોર્નિત્યત્વે વિભુદ્રવ્યતયા સર્વગતયોર્નિરવયોર્વક્તૃનિષ્ઠેનાપ્યુચ્ચારણેનાભિવ્યક્તયોઃ શ્રોત્રેણ ગ્રહણમવિરુદ્ધમ્ ।
તથાપ્ય 1 ન્વયવ્યતિરકેકાભ્યાં શબ્દસ્થલે 2 શ્રોત્રસંબદ્ધેનૈવ વ્યઞ્જકેનાભિવ્યક્તસ્ય શ્રોત્રેણ ગ્રહણમ્ । અન્યથૈક 3 વક્તૃનિષ્ઠોચ્ચારણાભિવ્યક્તશબ્દસ્ય સર્વૈરપિ ગ્રહણપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ -- ભિન્નેન્દ્રિયેતિ ॥ ઉચ્ચારણસ્ય ચાક્ષુષત્વાચ્છબ્દસ્ય શ્રાવણપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ॥
યદ્યપિ ગોઘૃતાદેઃ કુઙ્કુમગન્ધાદેશ્ચ ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વેપિ અસ્તિ 4 વ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યભાવઃ । તથાપ્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં શબ્દસ્થલે એકેન્દ્રિયગ્રાહ્યયોરેવ તથાત્વાવગતેરિતિ ભાવઃ । ઘૃતાદાવપિ પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્ય 5 વાદે વક્ષ્યમાણદિશા ઘૃતાદિગતગન્ધાદિરેવાભિવ્યઞ્જક ઇતિ 6 ભાવઃ । અન્યે ત્વેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં વા એકેન્દ્રિયગ્રાહ્યગુણકત્વં વા વ્યઞ્જકત્વે તન્ત્રમિત્યાહુઃ ॥
અત એવેતિ ॥ વાયોરતીન્દ્રિયત્વેન શ્રોત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદિતિ ભાવઃ -- અત એવેતિ॥ તદ્ગ્રાકેન્દ્રિયગ્રાહ્યસ્યૈવ તદ્વ્યઞ્જકત્વાદિત્યર્થઃ --તદેવમિતિ ॥
1.અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં શબ્દસ્થલે ઇતિ નાસ્તિ -અ-ઇ. 2.શ્રોત્રૃસમ્બન્ધેનૈવ -ઇ. 3.વક્તૃપદં નાસ્તિ -અ. 4.વ્યઙ્ગવ્યઞ્જક -ઇ. 5.ત્વયા-ઇ. 6.વા - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 412.
----------------------- ----------- --------
ભેર્યાદૌ વર્ણાભાવેપિ ધ્વનિગ્રહાત્ । તસ્માત્પરિશેષાદ્વર્ણ એવ નિત્યો ધન્વિસ્તુ વ્યઞ્જક ઇતિ યુક્તમ્ । ધ્વન્યભાવે વર્ણાગ્રહાત્ ॥
1 તદેવમુપપત્તિવિરોધાદાપણે ધ્વનિરુત્પન્નઃ સ ચ શાન્તિ ઇતિ ધ્વનિત્વેનૈવોત્પત્યાદ્યનુભવવિરોધાદ્વર્ણપ્રત્યભિજ્ઞાય"યાવદ્બ્રહ્મવિષ્ઠિતં તાવતીવાગિ"ત્યાદિશ્રુત્યનુગૃહીતત્વાચ્ચ સૈવેયં 2 ઘર્ઘરીત્યાદેરેવ ભ્રાન્તિત્વાદિકં યુક્તમ્ ॥
તદેવમુક્તરીત્યા બાધકાભાવેપિ વર્મે 3 સોયમિતિ વ્યપદેશ એવ ન તુ પ્રતીતિરિતિ તદપલાપે વા,
તસ્માદેવં ધ્વનિવર્મયોરિત્યાદિનોક્તરીત્યેર્થઃ । 4 તત્તસ્માદિત્યસ્ય વિવરણં ઉપપત્તીત્યાદિ । તાવતી વાગિતિ ॥ તાવવત્કાલિનો વર્ણ ઇત્યર્થઃ ॥
વાગિત્યસ્ય ટીકાયાં વેદરૂપા વાગિતિ વ્યાખ્યાનેપિ સજાતીયાનુપૂર્વોકત્વેનૈવ તાવત્કાલત્વસ્ય વાચ્યત્વેન મુખ્યાર્થ 5 લાભાય વર્મરૂપાર્થાન્તરમુપેત્ય વા
વેદરૂપવાચસ્તાવત્કાલીનત્વસ્ય 6 વર્ણાનાં તાવત્કાલીનત્વાભાવે ઽયોગાદર્થલબ્ધમુપેત્ય વા શ્રુત્યગૃહિતત્વાચ્ચેત્યુક્તમ્ । અત એવ ટીકાયાં તાવતી વાગિતિ વર્ણાનાં વ્યાપકત્વસ્યાભ્યુપગતત્વેનેત્યપ્યુક્તમિત્યદોષેઃ ॥
એવં પ્રત્યભિજ્ઞાયા અનન્યવિષયત્વં પ્રસક્તબાધકનિરાસેનાભ્રાન્તિત્વં ચ સમર્થ્યોપસંહરન્ પરપક્ષે બાધકોક્ત્યાપ્યુક્તં સમર્થ્યતે -- તદેવમિત્યાદિના -- અન્યત્પ્રમાણસ્તીત્યન્તેન -- ઉક્તેતિ ॥"ન ચ ભેદધીર્બાધિકે"ત્યાદિનોક્તરીત્યેત્યર્થઃ -- તદપલાપે વેતિ ॥
1.તસ્માત્ -છ-ક. 2.ગૂર્જરી-છ-ક-ગ-ગુર્જરી-ખર્. 3.ણઃ સો-ક. 4.તત્પદં નાસ્તિ -અ - ઇર્. 5.થત્વ -અ. 6.ત્વાભાવે.
વર્ણા-નિત્વે-પ્રજ્ઞા-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 413.
---------------------- --------- ----------
1 તદનપલાપેપિ 2 તસ્યાઃ પુરોવૃત્તિગકારે ગત્વેનોપસ્થિતગકારાભેદવિષયત્વેનાભિજ્ઞાત્વે વા, પ્રત્યભિજ્ઞાત્વેપિ સાક્ષાત્પરંપરયા 3 જાત્યભેદવિષયત્વે વા, વ્યક્ત્યભેદવિષયત્વેપિ તસ્યાઃ ભ્રાન્તિત્વે વા, તત્તદ્વાદિભિસ્તત્તદ્વસ્તુનઃ સ્થાયિત્વેન પ્રમાણત્વેનાઙ્ગીકૃતાયા અપિ સ એવા 4 હમિત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞાયા અપલાપાદિપ્રસઙ્ગેન કસ્યાપિ સ્થાયિ 5 ત્વં ન સિદ્ધ્યેદિતિ ક્ષણિકવાદઃ સ્યાત્ । ન હિ સ્થાયિત્વે પ્રત્યભિજ્ઞાતો ઽન્યત્પ્રમાણમસ્તિ॥
તદેતદભિપ્રેત્યોક્તં ભગવત્પાદૈઃ ।"ન ચ સાદૃશ્યાત્પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રાન્તિરિતિ વાચ્યમ્ ।
"ન ચ તાનેવ શાલીનિ"ત્યાદિનોક્તરીત્યા પ્રતીત્યપલાપે વેત્યર્થઃ ।"તસ્યા"ઇત્યતઃ પૂર્વમપ્યુક્તરીત્યેત્યનુષઞ્જનીયમ્ ।"ન ચેયં પ્રત્યભિજ્ઞે"ત્યાદિનોક્તરીત્યેતિ તત્રાર્થઃ । એવમગ્રેપ્યુક્તરીત્યેત્યનુવર્ત્ય યથાયોગમર્થો યોજ્યઃ ॥

સપ્તમ્યન્તોક્તાપાદકચચુષ્ટયેપ્યનિષ્ટયેપ્યનિષ્ટાપાદનામાહ -- તત્તદ્વાદિભિરિતિ ॥ સર્વક્ષણિકત્વં વદદ્ભિરપિ બૌદ્ધૈઃ
"આકાશો દ્વૌ વિનાશૌ ન નિત્યં ત્રયમસંસ્કૃતમ્"
ઇત્યુક્તત્વેનાશસ્ય બુદ્ધિપૂર્વવિનાશાબુદ્ધિપૂર્વવિનાશયોશ્ચ નિત્યત્વોપગમેન
તેષામપીદમાપાદનં સમમિતિ સૂચનાય -- તત્તદ્વાદિભિસ્તત્તદ્વસ્તુન ઇત્યુક્તમ્ । અપલાપાદીત્યાદપદેન પ્રાગુક્તાપાદક 6 ત્રયગ્રહઃ -- તદેતદિતિ ॥ વ્યપદેશાદિપક્ષચતુષ્ટયમપિ નેત્યેતત્તત્વનિર્ણયા ઉક્તમિત્યર્થઃ ॥
1.પ્રતીત્યનપલા-ક-ખ. 2.અનન્તરં"સાક્ષાત્પરંપરે"ત્યાદ્યેવાસ્તિ -છ. 3.રાજા-ક. 4.વાયમિ -ગ. 5.અત્ર સર્વત્ર ઽપિઽ ઇત્યેવાસ્તિ -ક. 6ઽત્રયઽ ઇતિ નાસ્તિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 414.
----------------------- ----------- ----------
સોયં દેવદત્ત ઇત્યાદેરપિ તથાત્વા 1 પત્તે"રિતિ । અત્ર પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રાન્તિરિત્યસ્ય સમસ્તપદત્વેન વ્યપદેશમાત્રત્વ 2 પક્ષે તસ્મિન્વ્યપદેશે પ્રત્યભિજ્ઞાત્વભ્રાન્તિરિતિ, પુરોવૃત્તિનસ્તદભેદવિષયકાભિજ્ઞાત્વપક્ષે તસ્યાસ્તત્કા 3 લીનાવચ્છિન્નાભેદવિષકપ્રત્યભિજ્ઞાત્વભ્રાન્તિરિતિ, જાત્યભેદવિષયકપ્રત્યભિજ્ઞાત્વપક્ષે તસ્યાં વ્યક્ત્યભેદવિષયકપ્રત્યભિજ્ઞાત્વભ્રાન્તિરિતિ, વ્યસ્તપદત્વેન વ્યક્ત્યભેદાવિષયા પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રાન્તિરિતિ પક્ષે વ્યક્ત્યભેદવિષયાપિ પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રાન્તિરેવ ન તુ 4 પ્રમેતિ, ચાર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
ટીકાયાં ચતુર્થપક્ષનિરાસપરત્વેન વ્યાખ્યાનેપિ બહ્વર્થકત્વાન્મૂલગ્રન્થસ્ય સ્વોક્તપક્ષચતુષ્ટયનિરાસમપિ મૂલારૂઢં દર્શયતિ -- અત્રે 6 તિ ॥ મૂલવાક્ય ઇત્યર્થઃ -- સમસ્તેતિ ॥ ચતુર્થપક્ષ એવ ભિન્નપદત્વાત્તદન્યપક્ષત્રયેપિ ભાવપ્રધાનનિર્દેશેન પ્રત્યભિજ્ઞાત્વેન ભ્રાન્તિઃ પ્રત્યભિજ્ઞાભ્રાન્તિરિતિ સમાસં પ્રાપ્તપદત્વેન હેતુનાવ્યસ્તપદત્વેન હેતુનેત્યર્થો દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યન્વયઃ ।"અર્થો દ્રષ્ટવ્યઃ"ઇતિ પદદ્વયં । પૂર્વત્ર પ્રત્યેકં ઇતિશબ્દત્રયાન્તેપિ વ્યપદેશમાત્રપક્ષ ઇત્યર્થો દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યાદિરૂપેણાન્વેતવ્યમ્ ॥
1.ત્વાપાદાદિતિ -ગ. 2.ઽમાત્રમ્ઽ-તતઃ ઽજાત્યભેદઽ ઇત્યાદિ ઽભ્રાન્તિરિતિઽ ઇત્યન્તં, તતઃ વ્યપદેશે પ્રત્યભિજ્ઞાત્વભ્રાન્તિરિતિઽ ઇત્યારભ્ય, ઽતત્કાલાવચ્છિન્નાભેદવિષયકપ્રત્યભિજ્ઞાત્વભ્રાન્તિરિતિઽ ઇતિ પઙ્ક્તિઃ, તતઃ
ઽવ્યસ્તપદત્વેનઽ ઇત્યાદિ ચ વર્તતે -ગ. 3.લાવચ્છિન્નાભેદ -છ-ખ. 4.ભ્રમ ઇતિ -છ. 5.વા-ગ. 6.ઽચઽ ઇત્યધિકમ્ - અ.
વર્ણા-નિત્વે-પ્રજ્ઞા-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 415.
--------------------- -------- ---------
એતેન ઽપ્રત્યભિજ્ઞાનન્તરમુત્પત્યાદિપ્રત્યયાનાં તદનન્તરં ચ પ્રત્યભિજ્ઞાયા દર્શનોભયાબાધાયોત્પત્યાદિધીર્વ્યક્તિવિષયિણી અભેદધીસ્તુ જાતિવિષયા ; યદ્વોત્પત્યાદિપ્રત્યયાનામનેકત્વાત્તદ્વિરુદ્ધૈકા પ્રત્યભિજ્ઞા ભ્રાન્તિઃ । બહુબાધસ્યાન્યાય્યત્વાત્"ઇતિ 1 મણ્યુક્તં નિરસ્તમ્ । પ્રત્યભિજ્ઞાયા વિશેષ્યાત્મકવ્યક્ત્યભેદવિષત્વેનોત્પત્યાદિપ્રત્યયસ્ય ચ વિશિષ્ટવિષયત્વેનોભયપ્રામાણ્યસ્યોક્તત્વાત્ । પ્રત્યભિજ્ઞા વ્યક્ત્યભેદવિષિયા, ઉત્પત્યાદિધીસ્તિ ધ્વનિવિષયેત્યપિ સુવચત્વાચ્ચ ॥
કિં ચોત્પત્તિધીઃ સંમર્દે ઽપગતે ઽવકાશો 2 જાત ઇત્યાકાશોત્પત્તિધીવદભિવ્યક્તિવિષાસ્તિ । ત્વન્મતે બાધલાગવોક્તિશ્ચાયુક્તા । ત્વદભિમતાનાં અયં શુકોત્પન્નો ગકારઃ, અયં શુકોચ્ચારિતો ગકારો ---
મણ્યુક્તમન્યદપિ નિરાહ-- એતેનેતિ ॥ ઉત્પત્યાદીત્યાદિપદેન વિનાશતારમન્દત્વાદિપ્રત્યયગ્રહઃ -- ઉક્તત્વાદિતિ ॥"ન ચ ભેદધીર્બાધિકે"ત્યાદિગ્રન્થેનોક્તત્વાદિત્યર્થઃ ।
નનૂત્પન્નો ગકારો નષ્ટો ગકાર ઇતિ પ્રતીતેઃ કથં ધ્વનિવિષયતેત્યત આહ - કિં ચેતિ ॥ બહુબાધસ્યાન્યાય્યત્વાદિત્યુક્તિં ચ નિરાહ -- ત્વન્મત ઇતિ ॥ ત્વદભિમતાના મિત્યસ્ય 3 પ્રત્યયાનામિતિ ષષ્ટ્યન્તેનાન્વયઃ । સર્વલોકસિદ્ધાનામિત્યસ્ય વક્ષ્યમાણષષ્ઠ્યન્તાભ્યામન્વયઃ ॥
1.મણ્યુક્તમિતિ નાસ્તિ -ખ. 2.ત્પત્તિધીવત્ ઇત્યસ્તિ -ગ. 3.માનાનાં - ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 416.
----------------------- ------------- ---------
1 નષ્ટ ઇત્યાદીનામુત્પત્યાદિસાક્ષાત્કારરૂપપ્રત્યયાનાં ; સર્વલોકસિદ્ધાનાં 2
શુકોચ્ચારિતો ગકારો ઽયં વર્તતે શ્રોત્રે શુકગકાર ઇત્યાદ્યભિજ્ઞનાં ; યઃ પૂર્વં ગકારઃ શ્રુતઃ સ એવેદાનીમપિ, યો ઽન્યત્ર સ એવાત્રાપિ, યશ્ચૈત્રોચ્ચારિતઃ સ એવ મૈત્રોચ્ચારિતઃ, એકોચ્ચારિતે 4 પિ યઃ પ્રાચ્યેન શ્રુતઃ સ એવ પ્રતિચ્યેનાપિ, યો નિકટસ્થેન શ્રુતઃ સ એવ દૂરસ્થેનાપીત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞાનાં ચ ; બાધ 5 કત્વેન ત્વન્મત એવ બહુબાધાત્ ॥
ન હિ ત્વત્પક્ષે શુકોત્પન્નસ્યેદન્ત્વેન સાક્ષાત્ક્રિયમાણત્વેન 6 વર્તમાનત્વેન શ્રોત્રસ્થત્વેન ચ સામાનાધિકરણ્યમ્ । ન વા એકોચ્ચારિતેપિ કદંબ 7 ગોલકન્યાયપક્ષે પ્રાચ્યપ્રતીચ્યયોરેકત્વમ્ ॥
નનૂક્તત્રિરૂપપ્રતીતીનાં કુતો બાધો ન્યાયમત ઇત્યત આહ -- ન હીતિ ॥ શબ્દોત્પત્તિદેશાત્કદંબગોલકન્યાયેન શબ્દાનાં દશસ્વપિ દિક્ષુ દશધા શબ્દાચ્છબ્દાન્તરોત્પત્તિક્રમેણ કર્ણદેશપ્રાપ્ત્યુપગમેન કર્ણદેશસંબદ્ધસ્ય શુકમુખોત્પન્નશબ્દજાતીયત્વેન સાક્ષાત્તદુત્પન્નત્વાભાવાત્ । એવં તત્તદ્દિગવસ્થિતપુષૈઃશ્રૂયમાણસ્યાપિ દિગન્તરસ્થિતપુરુષાન્તરશ્રુતશબ્દજાતીયત્વેન સાક્ષાત્તદભેદાભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
1.ન સઃ -ગ. 2.અસ્ય પૂર્વાન્યય રેખાદ્વયેન સૂચિતઃ -છ. 3.ઽઅયંઽ ઇતિ નાસ્તિ -છ-ક-ગ-ખ. 4.તઃ-છ-ક. 5.ધેન -છ-ક-ગ. 6.ઽનષ્ટત્વેનઽ ઇત્યધિકમ્ -ચ-ક-ગ-ખ. ઽવર્તમાનત્વેનઽ ઇતિ નાસ્તિ -છ. 7.મુકુલ- ખ.
વર્ણા-નિત્વે-પ્રજ્ઞા-ભઙ્ગઃ) વર્ણવાદઃ પુ - 417.
---------------------- -------- -----------
યદ્યપિ વીચીતરઙ્ગન્યાયપક્ષે તયોરૈક્યમ્ । તથાપિ નિકટ 1 દૂરસ્થયોરૈક્યં નાસ્ત્યેવ । તસ્માદ્બહૂનામબાધાયોત્પત્યાદિધીરેવ ભ્રાન્તિરસ્તુ ॥
નનૂત્પત્યાદિચધીર્ન તાવત્સ્મર્યમાણારોપઃ । સદૃશાદર્શનાત્ । ગૃહ્યમાણારોપત્વે રક્તઃ સ્ફટિક ઇત્યાદાવિવોપાધિર્વાચ્યઃ । સ ચ ન તાવત્કુઙ્કુમારુણા તરુણીતિવદાનુભવિકઃ । ગકારો 2 સ્તીત્યાદાવુપાધેર્ધ્વનેરનનુભવાત્ । નાપ્યયો દહતીતિવદૌ 3 પપત્તિકઃ ।
નનુ તટાકાદિમધ્યે પાષાણાદ્યભિઘાતાદ્દશદિક્સમ્બન્ધિન્ય એકૈકા એવ વીત્યસ્તરઙ્ગાશ્ચ જાયન્ત ઇતિ ન્યાયેન દશદિક્સંબન્ધ્યેકૈકશબ્દપરંપરોત્પત્તિપક્ષે પ્રાચ્યદિશબ્દસ્યૈક્યમેવેતિ ન તત્પ્રત્યભિજ્ઞાબાધ ઇત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- યદ્યપીતિ ॥ વીચીનામ સૂક્ષ્મરૂપસ્સ્ત્રીતરઙ્ગઃ । તરઙ્ગસ્તુ સ્થૂલઃ -- નિકટેતિ ॥ શબ્દોત્પત્તિદેશનિકટસ્થદૂરસ્થયોરિત્યર્થઃ ॥

ઉત્પત્યાદિધિયો ભ્રાન્તિત્પમયુક્તમિતિ મણ્યુક્તરીત્યા શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ સદૃશેતિ ॥ શુક્તાવિદં રૂપ્યમિત્યારોપે શુક્તિસદૃશસ્ય રજતસ્યેવેહ -- વર્ણસદૃશસ્યોત્પત્યાદિમતો ઽભાવદિત્યર્થઃ । આનુભાવિક ઇતિ ॥ કુઙ્કુમેનારુણા ન સ્વત ઇતિ કુઙ્કુમસ્યોપાધિત્વમુભૂયમાનમિત્યાનુભાવિકઃ । કુઙ્કુમરૂપ ઉપાધિઃ । એવં ગકારો ધ્વન્યુત્પન્નો ન 4 સ્વત ઇત્યનુભવાભાવાદિત્યર્થઃ । ઔપપત્તિક ઇતિ ॥ ઉપપત્તિસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ । ઉપાધિરિત્યનુષઙ્ગઃ । વહ્નિધર્મસ્ય દગ્ધૃત્વસ્યાયસ્યારોપાદ્વહ્નિરૂપોપાધિનૈવાયો દગ્ધૃ ન તુ સ્વત ઇત્યનુભવઃ । તત્રાયસિ વહ્નિત્વેન વહ્નેરનનુભવાત્ । કિન્તુ વહ્નસમ્બન્ધે સતિ દગ્ધૃત્વમન્યથા તુ નેત્યન્વયવ્યતિરેકગમ્યં વહ્નેરુપાધિત્વમિત્યૌપપત્તિક ઇત્યુક્તમ્ ॥
1.સ્થદ્ -ચ-છ-ગ-ખ દૂરસ્થનિકટસ્થયો - ક. 2.ગકારો નાસ્તી -છ-ક-ગ. 3.પાધિકઃ - છ. 4.સ્વરૂપતઃ -- અ-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 418.
----------------------- ------------ --------
તત્રાન્વયવ્યતિરેકવતોગ્નેરિવેહ તદ્વતઃ કસ્યચિદભાવાદિતિ ચેન્ન । ઇહાપિ ધ્વનેઃ સત્વાત્ ॥
તત્રોગ્નેરગ્નિત્વેનાનનુભવેપ્યારોપ્યેણ દગ્ધૃત્વેનાનુભવોસ્તીતિ ચેદિહાપિ ધ્વનેર્ધ્વનિત્વનાનનુભવેપ્યારોપ્યેણોત્પન્નત્વાદિનાનુભવોસ્તીતિ સમમ્ ॥
ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞારોપ્યે ઐક્યસાક્ષાત્કારે સતિ કથં તદ્વિરુદ્ધોત્પત્યાદિભ્રમ ઇતિ વાચ્યમ્ । ઉત્પત્યાદેરૈક્યાભાવાનાત્મકત્વેન સાક્ષાદવિરોધાત્ । ઐક્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપે વિરોધે સત્યપિ તદગ્રહદશાયામારોપસમ્ભવાત્ । તદ્ગ્રહદશાયાં ચારોપાભાવસ્યેષ્ટત્વાત્ ॥
યદ્યપિ મણૌ"કૃપાણે મુખદીર્ઘત્વમૌપપત્તિકં કૃપાણાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્"ઇત્યુક્તમ્ । તથાપિ તત્રાનુભાવિકત્વમેવ કથઞ્ચિદ્વક્તું શક્યમ્ । કુપાણત્વેન તસ્યાનુભવાદિત્યરુચિં મન્વાનઃ અયો દહતિત્યુદાહરદિત્યદોષઃ ॥
તદ્વતઃ અન્વયવ્યતિરેકવતઃ । ઉત્પત્યાદિધર્મકસ્યેત્યર્થઃ । વિશેષદર્શનસત્વેનારોપાચસમ્ભવમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ પ્રત્યભિજ્ઞેતિ ॥ કિં
સાક્ષાદારોપ્યાભાવાવગાહિત્વેન પ્રત્યભિજ્ઞા વિરોધિની ઉતારોપ્યાભાવં પ્રતિ વ્યાપ્યવિષકતયા । આદ્ય આહ -- ઉત્પત્યાદેરિતિ ॥ અન્ત્ય આહ -- ઐક્યસ્યેતિ ॥ પ્રતિયોગિત્વેતિ ॥ ઉત્પત્યાદેરિત્યનુષઙ્ગઃ -- વિરોધ ઇતિ॥ પ્રત્યભિજ્ઞયા સહેત્યર્થઃ -- તદગ્રહેતિ ॥ ઉક્તરૂપપ્રતિયોગિત્વાગ્રહેત્યર્થઃ --
વર્ણાનાં નિત્યત્વે અનુમાનાનિ ) વર્ણવાદઃ પુ - 419.
--------------------------- -------- ----------
તસ્માત્પ્રત્યભિજ્ઞાબાધિતાનિ શબ્દાનિત્યત્વાનુમાનાનિ ॥
વર્ણા 1 નિત્યત્વે પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધઃ

તસ્માદિતિ ॥ પ્રત્યભિજ્ઞા યાગકારાદિવ્યક્ત્યૈક્યાદન્યવિષયકત્વભ્રાન્તિત્વયોરયોગાદિત્યર્થઃ ॥
વર્ણાનામનિત્યત્વે પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધઃ

સત્પ્રતિપક્ષાણિ ચ । તથાહિ । શબ્દત્વં નિત્યવૃત્તિ દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિમદસમવેતાદ્વિષ્ઠવૃત્તિત્વાત્ આત્મત્વત્ (1) ।
પ્રત્યભિજ્ઞાદોષયોર્બાધપ્રતિપક્ષયોઃ પ્રબલં બાધકં પૂર્વમુક્ત્વા પ્રતિપક્ષદોષં ચાહ -- સત્પ્રતિપક્ષાણિ ચેતિ ॥ શબ્દાનિત્યત્વાનુમાનાનીત્યનુષઙ્ગઃ । શબ્દો નિત્ય ઇત્યેવ પ્રતિજ્ઞોક્તૌ દ્વિતીયાદિકતિપયહેત્વસિદ્ધિઃ । ધ્વન્યંશે બાધશ્ચ । અતઃ શબ્દત્વં નિત્યવૃત્તીતિ પ્રતિજ્ઞા 2 ય દ્વિતીયાદિહેત્વનુગમાય તુ વર્ણત્વમિત્યેવ ન કૃતમ્ । નિત્યવૃત્તિત્વં ચ જગદાધારતાપ્રયોજકસંબન્ધભિન્નસબન્ધેનેતિ જ્ઞેયમ્ । સ ચ સમન્ધો ન્યાયમતે સમવાયઃ । સિદ્ધાન્તે સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ । તેન કાલવૃત્તિત્વમાદાય ન સિદ્ધનાધનતાવકાશઃ । ધ્વન્યંશે બાધાદ્વર્ણવૃત્તિત્વેન સાધ્યપર્યવસા 3 નમિતિ
ભાવઃ -- દ્રવ્યત્વેતિ ॥ દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતયઃ પૃથિવીત્વજલત્વાદયઃ ।
1.નામનિ-ગ. 2.જ્ઞા-અ. 3.નં, ધ્વન્યનિત્યતાયા ધ્વનિવર્ણયોરિત્યાદિના પ્રાગુપપાદનાદિતિ ભાવઃ ઇત્યસ્તિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 420.
------------------------ ---------- -------
ઘ્રાણભિન્નબહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકતાવચ્છેદકત્વાત્ રૂપત્વવત્ (2) ।
તદ્વત્સુ પૃથિવ્યાદિષ્વસમવેતં ય 1 દદ્વિષ્ઠં અવ્યાસજ્યવૃત્તિ તદ્વવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ । શબ્દસ્તુ તાદૃશપૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાત્મનઃસ્વસમવેતો ઽદ્વિષ્ઠશ્ચેતિ તદ્વૃત્તિશબ્દત્વે હેતુસત્વમિતિ ભાવઃ । એતે ચ હેતવઃ પરીત્યૈવ । પરસિદ્ધૈર્દૂષણમિત્યાચાર્યોક્તેઃ । અત એવ સત્પ્રતિપક્ષાણીત્યુપક્રમઃ । અન્યથા નિત્યત્વે માનં ત્વિતિ બ્રૂયાત્ । સિદ્ધાન્તે ઽનુગતજાતેમદસમવેતત્વાભાવાત્ । અત એવ સુધાયાં પ્રકૃતિનયે"ગગનાદેશ્ચ સત્વત્વ"મિત્યત્ર પૃથિવ્યાદિગુણત્વેનાપિ શબ્દસ્યોત્પત્તરુક્તા । પઞ્ચીકરણપ્રક્રિયામવિવક્ષિત્વા જાતિપદસ્ય સદૃશધર્મપરત્વમુપેત્ય સ્વરીત્યાપિ વા । તેન મન્મત ઇત્યગ્રિમગ્રન્થાવિરોધ ઇત્યાહુઃ । વિશેષણકૃત્યમગ્રે સ્ફુટમ્ -- આત્મત્વવદિતિ ॥ તચ્ચ 3 ક્વાપ્યસમવેતાદ્વિષ્ઠાત્મવૃત્તિત્વાદ્ધેતુસાધ્યયોઃ સત્વં સ્પષ્ઠમ્ । ન્યાયમતે વિભુત્વેનાત્મનો ઽવૃત્તિત્વાત્ ॥
ઘ્રાણેન ॥ ઘ્રાણભિન્નં યદ્બહિરિન્દ્રિયં શ્રોત્રરૂપં તદસ્ત્વિત્વાવધારક તાનિયામકત્વાદિત્યર્થઃ । શબ્દજ્ઞાનં હિ કાર્યં સ્વકારણભૂતં શ્રોત્રાખ્યમિન્દ્રિયસ્વરૂપમનુમાપયતિ । અકારણકસ્યાનિત્યજ્ઞાનસ્યાનુદયાત્ । અન્યસ્ય ચક્ષુરાદેઃ શબ્દજ્ઞાને કરણત્વાયોગાત્ । શબ્દસ્ય તાદૃશેન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકતાયાં શબ્દત્વસ્યાવચ્છકત્વાદિતિ ભાવઃ । ચક્ષુરિન્દ્રિયાદિવ્યસ્થાપકે 2 રૂપત્વરસત્વાદૌ હેત્વનુગમાય બહિરિન્દ્રિયેતિ સમાન્યોક્તિઃ । ન તુ શ્રોત્રેતિ વિશિષ્ય -- રૂપત્વવદિતિ ॥ રૂપત્વરસત્વસ્પર્શત્વવદિત્યર્થઃ।
1.યદ્દ્વિષ્ઠં અવ્યાસજ્યવૃત્તિ તદ્વૃત્તિત્વાભાવાદિત્યર્થઃ - અ. 2.કતાવચ્છેદકે - મુ.
3.તસ્ય - ચ.
વનાં-નિત્વે-ઽનુનિ.) વર્ણવાદઃ પુ - 421.
----------------- -------- -------
આત્મત્વમૂર્તત્વસમાનાધિકરણાદ્વિષ્ઠવૃત્તિત્વાત્ કાલત્વવત્ (3) । સ્વાશ્રયભિન્નવિશેષગુણાસમાનાધિકરણપ્રત્યક્ષવૃત્તિત્વાદાત્મત્વવત્ (4) । પૃથિવીવૃત્યવૃત્તિત્વે આત્મવૃત્યવૃત્તિત્વે ચ સતિ સત્તાસાક્ષાવ્દ્યાપ્યસાક્ષાવ્દ્યાપ્યત્વાત્ જલત્વવત્ (5) ।
બહિરન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકાતવચ્છેદકાનાં રૂપરસગન્ધસ્પર્શશબ્દત્વાનાં એકસ્ય પક્ષત્વેપિ ગન્ધસ્ય પૃથિવીમાત્રગુણત્વેન
પાર્થિવપરમાણુષુ ગુણાનાં પાકજત્વેનાનિત્યતાયાં 1 ગન્ધસ્ય નિત્યાવૃત્તિરૂપસાધ્યાભાવેપિ જલપરમાણ્વાદિગતરૂપસસ્પર્શાનામપાકજત્વેન રૂપત્વાદિત્રયસ્ય નિત્ય 2 વૃત્તિત્વાદાધિક્યદોષનિરાસાય રૂપત્વવદિત્યે વોક્તમ્ -- આત્મત્વેતિ ॥ આત્મત્વમૂર્તત્વાભ્યામસમાનાધિકરણં યદ 3 દ્વિષ્ઠં તન્નિષ્ઠત્વાદિત્યર્થઃ । મૂર્તત્વં નામ ઇયત્તાવચ્છિન્નપરિમાણયોગિત્વમ્ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાયપુમનસાં ધર્મઃ । પક્ષદૃષ્ટાન્તભૂતયોઃ શબ્દત્વકાલયોસ્તાદૃશશબ્દકાલનિષ્ઠાત્કાલસ્ય નિત્યત્વાચ્ચ હેતુસાધ્યાનુગમ ઇતિ ભાવઃ ॥
સ્વેતિ ॥ સ્વસ્ય શબ્દત્વસ્યાશ્રયઃ શબ્દઃ, તદ્ભિન્નવિશેષગુણો રૂપાદિઃ, તદસમાનાધિકરણમ્ પ્રત્યક્ષમ્ ચ તત્, શબ્દ એવ, તદ્વૃત્તિત્વાદિ 4 ત્યર્થઃ । દૃષ્ટાન્તે સ્વસ્યાત્મત્વસ્ય આશ્રયઃ આત્મા । તદતિરિક્તવિશેષગુણેનાસમાનાધિકરણં પ્રત્યક્ષં ચ અવૃત્તિભૂતમાત્માખ્યં વસ્તુ તદ્વૃત્તત્વાદિતિ હેત્વનુગમો ધ્યેયઃ । સ્વશબ્દસ્ય સમભિવ્યાહૃતપરત્વાત્ । શબ્દત્વમાત્રપરત્વેપ્યદોષાત્ -- પૃથિવીવૃત્તી રૂપાદિઃ । આત્મવૃત્તિર્જ્ઞ્નાદિઃ । તદુછભયાવૃત્તિત્વે સતિ સત્તાસાક્ષાદ્વાપ્યં પક્ષે ગુણત્વમ્ । દૃષ્ટાન્તે ચ દ્રવ્યત્વમ્ । તેન સાક્ષાવ્દ્યાપ્યં શબ્દત્વં જલત્વં ચેતિ પક્ષદૃષ્ટાન્તયોર્હેત્વનુગમઃ ।
1.તયા-ઇ. 2.વૃત્તિપદં ન -મુ. 3.દ્દ્વિષ્ઠં - અ. 4.ઽતિ હેત્વનુગમો ધ્યેયઃઽ ઇત્યસ્તિ. ઽદૃષ્ટાન્તેઽ ઇત્યાદિપઙ્ક્તિર્નાસ્તિ -અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 422.
----------------------- ------------ ---------
વ્યોંમેતરાવૃત્તિજાતિમદ્વૃત્તિત્વાદાત્મત્વત્ । (6) સ કલશબ્દવૃત્તિત્વાત્સત્તાવત્ (7) । શ્રોત્રં નિત્યવૃત્તિસત્તાવ્યાપ્યવ્યાપ્યજાતિગ્રહકમ્ અપાર્થિવેન્દ્રિયત્વાચ્ચક્ષુર્વત્ (8) । વર્ણો નિત્યો ધ્વનિશબ્દત્વવ્યાપ્યભિન્નત્વે સતિ શ્રાવણત્વાચ્છબ્દત્વવત્ (9) ઇત્યાદ્યનુમાનૈઃ પ્રતિરોધાત્ ॥
અત્રાદ્યે હેતૌ કાલાકાશગતદ્વિત્વનિષ્ઠદ્વિત્વત્વે ઽવ્યભિચારાયાદ્વિષ્ઠેત્યુક્તમ્ ।
દૃષ્ટાન્તે સાધ્યાનુમશ્ચ જલપરમાણુવૃત્તિત્વેન જ્ઞેયઃ । સાક્ષાવ્દ્યાપ્યત્વં નામ વ્યાપ્યાવ્યાપ્યત્વે સતિ વ્યાપ્યત્વમ્ । ગુણત્વદ્રવ્યત્વયોઃ સત્તાજાતેશ્ચ મધ્યે તથા ગુણદ્રવ્યત્વયોઃ શબ્દત્વજલત્વયોર્મધ્યે ચ વ્યાપ્યધર્માન્તરસ્યાભાવાત્ ॥
વ્યોમેતિ ॥ વ્યોમેતરસ્મિન્નવિદ્યમાનો યો જાતિમાન્ શબ્દઃ આત્મા ચ તદ્વૃત્તિત્વાચ્છબ્દત્વસ્યાત્મત્વસ્ય ચેતિ પક્ષદૃષ્ટાન્તયોર્હેત્વનુગતિઃ ॥
શ્રોત્રમિતિ પક્ષઃ ॥ નિત્યવૃત્તિવૃત્તિર્યો સત્તાવ્યાપ્યગુણત્વપ્યાપ્યશબ્દરૂપા જાતિઃ તદ્ગાહકત્વેન પક્ષે, દૃષ્ટાન્તે ચ તાદૃશરૂપત્વગ્રાહકત્વેન સાધ્યાનુગમઃ । રૂપત્વસ્યાપિ નિત્યં યજ્જલપરમાણ્વાદિરૂપં તદ્વૃત્તિત્વાત્ -- અપાર્થિવેતિ ॥ પરમતે ઘ્રાણસ્યૈવ પાર્થિવત્વેન તદન્યેષામપાર્થિવત્વાન્નાસિદ્ધ્યાદિઃ ॥
ધ્વનીતિ ॥ ધ્વનિશ્ચ શબ્દત્વવ્યાપ્યં તારત્વાદિકં ચ તાભ્યાં ભિન્નત્વે સતીત્યર્થઃ -- પ્રતિરોધાદિતિ ॥ સત્પ્રતિપક્ષાણીત્યન્વયઃ -- દ્વિત્વત્વ ઇતિ ॥ અનુમાનોપનીતકાલાકાશાદ્યનોચરમાનસાપેક્ષાબુદ્ધિજન્યસ્ય કાલાકાશોભયગકદ્વિત્વસ્ય ------
વનાં-નિત્વે-ઽનુનિ) વર્ણવાદઃ પુ - 423.
---------------- ------- ----------
। 1 ગન્ધત્વદુઃખત્વાદાવવ્યભિચારાયાસમવેતેત્યુક્તમ્ । અસમવેતવૃત્તિત્વસ્ય પ્રતિવાદિનં પ્રત્યસિદ્ધિ 2 નિરાસાય દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિમદિત્યુક્તમ્ ॥
દ્વિતીયે ગન્ધત્વે ઽવ્યભિચારાય ઘ્રાણભિન્નેતિ ।

-- દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિમત્સુ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાત્મમનઃ સ્વસમવેતત્વેન દ્વિત્વત્વે તાદૃશદ્વિત્વવૃત્તિત્વહેતુસત્વેપિ નિત્યવૃત્તિત્વાભાવાદ્વ્યભિચારનિરાસાયા 3 દ્વિષ્ઠેત્યુક્તમિત્યર્થઃ । તર્હ્ય 4 દ્વિષ્ઠવૃત્તિત્વાદિત્યેવાસ્ત્વિત્યત આહ -- ગન્ધત્વેતિ ॥ ગન્ધત્વાદેઃ પૃથિવ્યાત્માદિસમવેતગન્ધાદિવૃત્તિત્વાદવ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ । રૂપત્વાદિકં તુ નિત્યવૃત્તીતિ ગન્ધત્વેત્યુક્તમ્ । પાર્થિવગુણાનાં પાકજત્વેન ગન્ધો ન નિત્ય ઇતિ ભાવઃ ॥
તર્હ્યસમવેતા 5 દ્વિષ્ઠેત્યેવાસ્ત્વિત્યત આહ -- અસમવેતેતિ ॥ પ્રતિવાદિનં પ્રતીતિ ॥ તાર્કિકં પ્રતીત્યર્થઃ । સત્પ્રતિપક્ષાનુમાનપ્રયોક્તૃદશાયાં સિદ્ધાન્તિનઃ સ્થાપનાવાદિત્વેન પરસ્યૈવ પ્રતિવાદિત્વાત્ -- અસિદ્ધિનિસાયેતિ ॥ ન ચાસિદ્ધિનિરાસકં વ્યર્થમ્ । વ્યાપ્તિ 6 પક્ષધર્મતાયા અપ્યનુમિત્યઙ્ગત્વેન તત્સંપાદકસ્યાપિ સાર્થક્યાત્ ।"યન્નિષ્ઠા યન્નિરૂપિતા વ્યાપ્તિર્યેન વિશેષણેન વિના ન પરિચ્છદ્યતે તદ્વિશેષણમર્થવદિતિ"ન્યાયેન વિશિષ્ટહેતુનિષ્ઠવ્યાપ્તેરુક્તવિશેષણેન વિના ગૃહીતુમશક્યત્વેન વ્યાપ્તિગ્રહૌપયિકત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥
ગન્ધત્વ ઇતિ ॥ પૃથિવીગુણસ્ય પાકજત્વેન ગન્ધત્વે નિત્યવૃત્તિત્વરૂપસાધ્યાભાવેપિ ઘ્રાણરૂપબહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકતાવચ્છેદકત્વાદ્ઘ્રાણભિન્નેત્યુક્તાનાં ન દોષ ઇત્યર્થઃ -- દુખત્વેતિ ॥
અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ - ક. 2.વારણાય-છ. 3.યદ્વિ-અ. 4.ર્હિદ્વિ-અ. 5. તદ્વિ -અ. 6.ઽતત્ઽ ઇત્યધિકં - ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 424.
------------------------ ------------ --------
દુઃખત્વાદાવવ્યભિચારાય બહિરિતિ ચોક્તમ્ ॥
તૃતીયેપ્યદ્વિષ્ઠપદસ્થાદ્યહેતાવિવ પ્રયોજનં દ્રષ્ટવ્યમ્ । દુઃખત્વાદૌ 1 વેગત્વાદૌ ચાવ્યભિચારાયાત્મત્વમૂર્તત્વાસમાનાધિકરણેત્યુક્તમ્ ॥
ચતુર્થે ગન્ધત્વે દુઃખત્વાદૌ ચાવ્યભિચારાય વિશેષગુણાસમાનાધિકરણેત્યુક્તમ્ । વિશેષણગુણાસમાનાધિકરણમનોગતવેગવર્તિનિ વેગત્વે ઽવ્યભિચારાય પ્રત્યક્ષેત્યુક્તમ્ । મનોગતવે 2 ગસ્ત્વપ્રત્યક્ષઃ । તાવત્યુક્તે ગકારસ્યાપિ
કકારરૂપવિશેષગુણસમાનાધિકરણત્વાત્પરં પ્રત્યસિદ્ધિઃ । તદર્થં સ્વાશ્રયભિન્નેત્યુક્તમ્ ।
તસ્યાન્તરીન્દ્રિય વ્યવસ્થાપકતાવચ્છેદકત્વાદિતિ ભાવઃ । આત્મત્વમૂર્તત્વાન્યતરાસમાનાધિકરણાદ્વિષ્ઠવૃત્તિત્વાદિત્યુક્તાવાહ -- દુઃખત્વાદાવિતિ ॥ મૂર્તત્વાસમાનાધિકરણદુઃખાદિનિષ્ઠદુઃખત્વાદૌ નિત્યવૃત્તિત્વાભાવેન તત્રા 3 વ્યભિચાર આત્મત્વાસમાનાધિકરણેત્યદ્વિષ્ઠવિશેષણમ્ । આત્મત્વાસમાનાધિકરણં યદદ્વિષ્ઠં તદ્વૃત્તિત્વાદિત્યેવોક્તૌ પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુમનોધર્મવેગરૂપગુણસ્યાત્મત્વાસમાનાધિકરણેત્યદ્વિષ્ઠવિશેષણમિત્યર્થઃ ॥
પ્રત્યક્ષવૃત્તિત્વાદિત્યેવોક્તૌ દોષમાહ -- દુઃખત્વાદૌ ચેતિ ॥ તર્હિ પ્રત્યક્ષેત્યસ્ય બાહ્યપ્રત્યક્ષેત્યર્થં મત્વોક્તમ્ -- ગન્ધત્વેતિ ॥ પરં પ્રતીતિ ॥
1.ઽવેગત્વાદાઽ વિતિ નાસ્તિ -છ. વેગવત્વાદૌ -ગ. 2.વેગપદં નાસ્તિ -છ. 3.ત્ર વ્યભિચારવારણાય - ઇ. 4.વૃત્તિત્યાધિકં - ઇ.
વનાં-નિત્વે-ઽનુનિ) વર્ણવાદઃ પુ - 425.
---------------- ---------- --------
એવં ચ 1 કકારસ્યાપિ શબ્દત્વાશ્રયત્વેન તદ્ભિન્નત્વાભાવાન્નાસિદ્ધિઃ ॥
પઞ્ચમે ગન્ધત્વાદાવવ્યભિચારાય પૃથિવીવૃત્ત્યવૃત્તિત્વેન સતીત્યુક્તમ્ । દુઃખત્વાદાવવ્યભિચારાયાત્મવૃત્યવૃત્તિત્વે સતીત્યુક્તમ્ । પ્રભાત્વદિવવ્યભિચારાય સ 2 મેત્યાદ્યુક્તમ્ ॥
એવં ચ સત્તાસાક્ષાવ્દ્યાપ્યં । 3 દ્રવ્યત્વં પ્રતિ તેજસ્ત્વમેવ સાક્ષાવ્દ્યાપ્યમ્ ન તુ પ્રભાત્વાદિકમિતિ ન વ્યભિચારઃ । શબ્દત્વં તુ મન્મતે સત્તાસાક્ષાવ્દ્યાપ્યં । દ્રવ્યત્વં પ્રતિ પરમતે ચ ગુણત્વં પ્રતિસાક્ષાવ્દ્યાપ્યમિતિ નાસિદ્ધિઃ ॥
ષષ્ઠે ધ્વનિપ્રાગભાવત્વે ઽવ્યભિચારાય જાતિમદિત્યુક્તમ્ । ગન્ધત્વાદાવવ્યભિચારાય વ્યોમેતરાવૃત્તીત્યુક્તમ ॥
તાર્કિકં પ્રતીત્યર્થઃ -- નાસિદ્ધિરિતિ ॥ અસિદ્ધિવારકસ્યાપિ સાર્થક્યં પૂર્વવત્ ॥
આત્મેત્યાદ્યુક્તૌ દોષમાહ -- ગન્ધત્વાદાવિતિ ॥ વ્યોમેતરા વૃત્તિવસ્તુવૃત્તિત્વાદિત્યેવોક્તૌ દોષમાહ -- ધ્વનિપ્રાગભાવત્વ ઇતિ ॥
નનુ સપ્તતે સકલવૃત્તિત્વાદિત્યેવોક્તૌ પ્રમેયત્વાદૌ કવલાન્વયિનિ નિત્યવૃત્તિ 4 સાધ્યસ્યાપિ સત્વેન વ્યભિચારાભવાચ્છબ્દેતિ વ્યર્થમ્ । સ્વરૂપાસિદ્ધિવારકત્વેપિ વ્યર્થત્વાદિત્યત ઈશ્વરવાદૌક્તદિશા વ્યાપ્ત્યાશ્રયાણામનેકત્વસંપાદકત્વેન સાર્થક્યાદિતિ ભાવેનાહ -- સપ્તમ ઇતિ ॥
1.ગકાર -છ-ક. 2.ત્તેત્યા-છ-ક-ગ-ખ. 3.અયં ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -છ-ક. 4.ત્વસા-અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 426.
----------------------- ----------- --------
સપ્તમે શબ્દપદમકેવલાન્વયિનો ગુણત્વાદેરપિ સંગ્રાહકત્વેન વિકાસકત્વાન્ન વ્યર્થમ્ ॥ 1 અષ્ટમે સાધ્યે નિત્યવૃત્તિસત્તાદ્રવ્યત્વયોઃ સત્તાગુણત્વયોર્વા ગ્રાહકત્વેનાર્થાન્તરમિતિ શઙ્કાનિરાસાય 2 સત્તાવ્યાપ્યવ્યાપ્યેત્યુક્તમ્ । । હતોર્ ઘાણે ઽવ્યભિચારાયાપાર્થિવેત્યુક્તમ્ ॥
3 નવમે ધ્વનૌ શબ્દત્વવ્યાપ્યે તારત્વાદૌ ચાવ્યભિચારાય ધ્વનિશબ્દત્વવ્યાપ્યભિન્નેત્યુક્તમ્ ।
અકેવલાન્વયિન ઇતિ ॥ શબ્દનિષ્ઠસ્યેત્યપિ ગ્રાહ્યમ્ । ન કેવલં કેવલાન્વયિનઃ પ્રમેયત્વાદેરપીત્યર્થઃ । આકાશસમવેતત્વાદિરાદિપદાર્થઃ ॥
અષ્ટમ ઇતિ ॥ અપાર્થિવેન્દ્રિયત્વાદિતિ હેતૌ યત્સાધ્યં નિત્યવૃત્તીત્યાદિ તસ્મિન્નિત્યર્થઃ -- નિત્યવૃત્તિસત્તાદ્રવ્યત્વયોરિતિ ॥ નિત્યવૃત્તિસત્તાજાતિગ્રાહકમિત્યુક્તે શબ્દગતસત્તાગ્રાહકત્વેનાર્થાન્તરમ્ । શબ્દસ્યાનિત્યત્વેપ્યાકાશાદિનિત્યવૃત્તિત્વાત્સત્તાયાઃ । અતો નિત્યવૃત્તિસત્તાવ્યાપ્યજાતિગ્રાહકમિતિ ॥ તાવત્યુક્તે શબ્દો દ્રવ્યમિતિ મતે દ્રવ્યત્વસ્ય, ગુણ ઇતિ મતે ગુણત્વસ્ય ગ્રાહકત્વેનાર્થાન્તરમ્ । અતઃ સત્તાવ્યાપ્યવ્યાપ્તેત્યુક્તમિત્યર્થઃ । સિદ્ધસાધનતાવ્યદાસાય શબ્દસ્ય નિત્યત્વ સિદ્ધયે નિત્યવૃત્તીતિ જાતિવિશેષણમિતિ સ્પષ્ટમિતિ ભાવઃ ॥
નવમ ઇતિ ॥ ધ્વનિશબ્દત્વવ્યાપ્યભિન્નત્વે સતિ શ્રાવણત્વાદિત્યત્ર ધ્વનિપદસ્ય કૃત્યં ધ્વનાવિતિ ॥ ધ્વનિભિન્નત્વે સતિ શ્રાવણત્વાદિત્યેવોક્તૌ દોષઃ શબ્દત્વવ્યાપ્યતારત્વાદાવિતિ ॥
1.અયં ગ્રન્થઃ લુપ્તઃ -છ. 2.સત્તેત્યુ-ગ. 3.ચરમે -છ.
વનાં-નિત્વે-ઽનુનિ) વર્ણવાદઃ પુ - 427.
---------------- --------- ----------
અત્ર વિપક્ષે પ્રત્યભિજ્ઞાનુપપત્તિ 1 ગૌરવાદિતિ બાધકાનિ । કેચિત્તુ શ્રોત્રં નિત્યદ્રવ્યગ્રાહકમ્ નિરવયેન્દ્રિયત્વાત્ મનોવત્ ઇત્યાહુઃ ॥
વર્ણાનાં નિત્યત્વેનુઽમાનાનિ

ધ્વિશબ્દત્વપ્યાપ્યાભ્યાં ભિન્નત્વે સતીત્યુક્તમિત્યર્થઃ । શ્રવણત્વાદિતિ તુ ઘટાદાવવ્યભિચારાયેતિ વ્યક્તમિતિ ભાવઃ -- કલ્પનાગૌરવાદીતિ ॥ વિવરિષ્યતે ચૈતદુત્તરભઙ્ગે વ્યક્ત્યનન્ત્યાદિકલ્પના વીચિતરઙ્ગાદિન્યાયેન પૂર્વશબ્દસ્યોત્તરશબ્દાન્તરજનકત્વમુત્તરશબ્દસ્ય પૂર્વપૂર્વશબ્દનાશકત્વમન્ત્યોપાન્ત્યોરન્યોન્યનાશકત્વમિત્યુત્તરત્ર 3 વક્ષ્યમાણગૌરવમિત્યર્થઃ । આદિપદેન બહુબાધાદિગ્રહઃ-- નિત્યદ્રવ્યેતિ ॥ શબ્દત્વાદિગ્રાહકત્વેનાર્થાન્તરપરિહારાય દ્રવ્યપદમ્ । એવં ચ શબ્દસ્ય દ્રવ્યત્વં નિત્યત્વં ચાદાય સાધ્યં પર્યવસ્યતિ । વ્યોમાદિનિત્યદ્રવ્યગ્રાહકત્વેન પર્યવસાનસ્ય બાધિતત્વાત્ । ઇન્દ્રિયત્વમાત્રસ્ય ચક્ષુરાદૌ વ્યભિચારાન્નિરવયવેત્યુક્તિઃ -- મનોવદિતિ ॥ તસ્યાત્મગ્રહકત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
અત્રારુચિબીજં તુ, આત્મનો માનસત્વે કદાચિદરમાનહં વેત્યાદિસન્દેહાપાતેન સુદૃઢનિર્ણયરૂપસાક્ષિવેદ્યત્વાદાત્મનઃ સાધ્યવૈકલ્યં દૃષ્ટાન્તસ્ય વસ્તુમાત્રસ્યેશ્વરવાદોક્તરીત્યા સંયોગિત્વયુક્ત્યા સાવયવત્વેન નિરવયવત્વાસિદ્ધેરિત્યાદિ ધ્યેયમ્ ।
વર્ણાનિત્યત્વે ઽનુમાનાનિ

1. કલ્પનેત્યધિકં - ગ - ખ - રા. 2. ભઙ્ગે ઇત્યધિકમ્ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 428.
----------------------- ------------ ----------
નનુ વર્ણાનાં નિત્યત્વે સર્વદોપલબ્ધિઃ સ્યાત્ । ન ચોચ્ચારણજન્યસ્ય ધ્વનિરૂપવ્યઞ્જકસ્ય કાદાચિત્કત્વાન્ન દોષ ઇતિ વાચ્યમ । તસ્ય હિ વ્યઞ્જકત્વં ન તાવદાવારણાપસારણવદિન્દ્રિયસન્નિધા 1 પકત્વેન । શ્રોત્રગુણત્વપક્ષે વિભુત્વપક્ષે ચ વર્ણાનાં સર્વદેન્દિયસંબન્ધાત્ । નાપિ ચક્ષુરાદાવઞ્જનાદોરિવ ક્ષોત્રે સંસ્કારાધાયકતયા । સંસ્કૃતેન શ્રોત્રેણ ચક્ષુષેવ વિવિધ્ય સ્વસંબદ્ધસર્વવર્ણસમૂહાલમ્બનસ્યૈકસ્ય જ્ઞાનસ્યોત્પત્યાપાતાદિતિ ચેન્ન । ત્વન્મતે વર્ણોત્પાદકાનામિવ મન્મતે તવ્દ્યઞ્જકાનામપિ નિયતત્વાત્ ॥
"અત આકાશગુણે શબ્દે વ્યજ્યમાના વર્ણાદય"ઇતિ તત્વનિર્ણયવાક્યસ્ય ટીકાયાં શઙ્કિતં વર્ણનિત્યત્વબાધકં મણ્યાદ્યુક્તમાશઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ શ્રોત્રગુણત્વપક્ષ ઇતિ ॥ પરિમાણવન્નિ 2 ત્યશબ્દેન સર્વદા શ્રોત્રસ્ય સમ્બન્ધાદિત્યર્થઃ । બુભુત્સાયાં 3 નિયામકત્વમાશઙ્ક્યોક્તં -- ચક્ષુષેવેતિ --
"સકૃચ્ચ સંસ્કૃતં શ્રોત્રં સર્વશબ્દાન્પ્રકાશયેન ।
ઘટાયોન્મીલિતં ચક્ષુઃ પટં ન હિ ન બુધ્યતે ॥"
ઇતિ પ્રાચીનોક્તેરિતિ ભાવઃ - ત્વન્મત ઇતિ ॥ યથૈકવર્ણોત્પાદકે 4 નૈવ ન સર્વવર્ણોત્પત્તિઃ, તથૈકવર્ણવ્યઞ્જકેનૈવ ન સર્વવર્ણવ્યક્તિરિતિ ન સર્વોપલમ્ભ ઇત્યર્થઃ ॥ વર્ણાનિત્યત્વાવાદે પૂર્વપક્ષે મણિકૃતાશઙ્ક્ય નિસ્તમપ્યનુમાનં દોષાન્તરવિવક્ષયા શઙ્કતે -- નન્વિતિ ॥ પ્રતિનિયતેતિ ॥
1.ધયક - ક-ખ. 2.નિત્યવાદં ન -અ. 3.યાનિ- ઇ. 4.નેનૈ - અ.
વર્ણાનાં પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ) વર્ણવાદઃ પુ - 429.
------------------------------------ ------- ---------
નનુ વર્ણા ન પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યાઃ, એકાવચ્છેદેન સમાનદેશત્વે સતિ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્ઘટગતૈકત્વ 1 પરિમાણ 2 વત્ । 3 અત્ર ચ સાધ્યે વ્યઞ્જકશબ્દેન 4 । વિષયસન્નિકર્ષાતિરિક્તો જ્ઞાનહેતુર્વિવક્ષિત ઇતિ ન બાધઃ ।
હેતૌ ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યરૂપરસાદૌ વ્યભિચારનિરાસાય સમાનેન્દ્રિયેતિ વિશેષણમ્ ।
અત્ર પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વં પરસ્પરવ્યભિચારિવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વં દોષાભાવે પરસ્પરાવિષયક સાક્ષાત્કારવિષયત્વમિતિ યાવત્ । તેનૈકત્ર દ્વિત્વભ્રમજનકેન પિરમાણગ્રાહિણા પરિમાણભ્રમજનકેનૈકત્વગ્રાહિણા ચ ન વ્યભિચાર ઇતિ વ્યાચક્ષતે -- એકેતિ ॥ કવર્માદ્યે 5 કાવચ્છેદકશ્રોત્રરૂપસમાનદેશત્વે સતિ શ્રોત્રેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્વર્ણાનાં પક્ષે હેતુસત્વં ધ્યેયમ્ । એકાવચ્છેદકદેશતઃ કાલતશ્ચેત્યગ્રે વ્યક્તમ્ । અન્યૂનાનતિરિક્તદેશકાલત્વે સતીતિ પદદ્વયતાત્પર્યમિત્યેકે -- ઘટ ગતેતિ ॥ ઘટગતૈકત્વપરિમાણયોરેકઘટત્વાવચ્છેદેન સમાનદેશત્વં સમાનેન્દ્રિયચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વમિતિ હેત્વનુગમઃ । પરિમાણવ્યઞ્જકાલોકવ્યઙ્ગ્યત્વાદેકત્વસ્ય પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વાભાવરૂપસાધ્યાનુમગમ ઇતિ ભાવઃ । નનુ વ્યઞ્જકપદેન સન્નિકર્ષસ્યાપિ ગ્રહણે સમવાયસ્યૈકત્વેપિ તત્તદ્વર્ણનિરૂપિતશ્રોત્રસમવાયસ્ય નિ 6 યતત્ત્વાદભાવસાધને બાધો દૃષ્ટાન્તે
સાધ્યવૈકલ્યં ચેત્યત આહ -- અત્ર ચ સાધ્ય ઇતિ ॥ ન બાધ ઇત્યુપલક્ષણમ્ । દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યં ન નેત્યપિ ધ્યેયમ્ ॥
સત્યન્તમાત્રં હેતુરસ્ત્વિત્યત આહ -- હેતાવિતિ ॥ રૂપાદેરાલોકલવણાદિભિન્નવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વાદિતિ ભાવઃ । સમાનદેશત્વે સતીત્યસ્ય કૃત્યમભિમતં મણ્યુક્તં વ્યનક્તિ -- એકેનેતિ ॥
1.સખ્યાપરિ -છ. 2.ણાદિ-છ. 3.સન્નિકર્ષાતિરિક્તત્વવિવક્ષયા ન બાધઃ ઇત્યસ્તિ -છ. 4.એતાવન્નાસ્તિ -ગ. 5.એકપદં ન -મુ. 6.ત્યત્વાત્ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 430.
----------------------- ------------ ----------
1 એકેન શ્યેન 2 ચરણાવચ્છેદેન । વર્તમાનયોર્ભિન્નસંયોગવ્યઙ્ગ્યોઃ 3 શ્યેનસ્ય સ્થાણુતદવયવા 4 ભ્યાં
સંયોગયોર્વ્યભિચારનિરાસાય સમાનદેશત્વે સતીતિ વિશેષણ્ । ઇહ ચ સમાનદેશત્વમનતિરિક્તદેશત્વં વિવક્ષિતમ્ । તેનોક્તયોઃ
સંયોગયોરકસ્મિન્ શ્યેને વૃત્તાવપિ સ્થાણુસંયોગસ્યાવયવસંયોગાનાશ્રયે સ્થાણાવયવસંયોગસ્ય ચ સ્થાણુસંયોગાનાશ્રયે ઽવયવે વૃત્યાતિરિક્તદેશત્વાન્ન વ્યભિચારઃ । અત એવ -
"પ્રદીપે વ્યજ્યતે જાતિર્ન તુ નીરજનીલિભે
ત્યુક્તત્વાદુકત્પલત્વવ્યઞ્જકપ્રદીપવ્યઙ્ગ્યે નૈલ્યે ન વ્યભિચારઃ ।
સાધ્યાભાવોપપાદનાયોક્તં ભિન્નસંયોગિવ્યઙ્ગ્યયોરિતિ । કારણાકારણસંયોગાત્કાર્યાકાર્યસંયોગ ઇતિ સંયોગજસંયોગપક્ષે સ્થાણુશ્યેનસંયોગસ્થાને સ્થાણ્વવયવસંયોગસ્યાપિ સત્વાત્ સ્થાણુતદયવાભ્યાં સંયોગયોરિત્યુક્તમ્ । તથાચ કથં ન વ્યભિચાર ઇત્યત આહ -- ઇહ ચેતિ ॥
અન્યત્રાપિ વ્યભિચારનિરાસઃ ફલમિત્યત આહ --- અત એવેતિ ॥ સમાદેશત્વે સતીત્ય 5 સ્યૈવં વિવક્ષાકરણાદેવેત્યર્થઃ -- 6 પ્રદીપ ઇતિ ॥ પ્રદીપે સત્યેવેત્યર્થઃ।
જાતિરુત્પલત્વમ્ । ન તુ વ્યજ્યત ઇત્યન્વયઃ । નીરજનીલિમા તુ તસ્મિન્સત્યેન વ્યજ્યત ઇત્યુક્તત્વાત્પ્રાચીનૈરિત્યર્થઃ -- અતિરિક્તેતિ ॥
1.એકેનેતિ નાસ્તિ- છ. 2.ને પાદાવ -છ. 3.શ્યેનસ્યેતિ નાસ્તિ -છ. 4.વસં-છ. 5.ત્યન્તસ્યૈવં -ઇ. 6.ઇત્યુક્તાત્વાત્ ઇતિપર્યન્તં લોપઃ - ઇ- અ.
વનાં-પ્રત-વ્યઙ્ક-વ્યન્ત્વમ્ ) વર્ણવાદઃ પુ - 431.
----------------------- ---------- ----------
ઉત્પલત્વસ્યાતિરિક્તદેશવૃત્તિત્વાત્ । કાલરૂપાવચ્છેદકભેદેનૈકઘટનિષ્ઠયો રૂપતદ્ધ્વંયોર્વ્યભિચારનિરાસાયૈકાવચ્છેદેનેતિ વિશેષણમ્ । એકાવચ્છેદશ્ચ ન કેવલં કાલતઃ । કિં તુ દેશતોપિ । તેનાવયવદ્વયવૃત્યોરવયવદ્વયારબ્ધયોરવયવિસંયોગયોર્વ્યભિચારો નિરસ્તઃ । અવયવિનો વ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન અવયવસંયોગસ્ય ચાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન દેશતો ઽવચ્છેદકભદાત્ । અત્ર ચ હેતુમત્સુ સંખ્યાદિ 1 સામાન્યગુણેષુ દ્રવ્યગ્રહણયોગ્યતાન્તર્ગતયોગ્યતાકત્વસ્ય દ્રવ્યગ્રાહક 2 બહિરિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વસ્ય ચ સત્વાન્ન વ્યભિચારશઙ્કા । ન ચોક્તહેતુનૈવ પ્રતિનિયતોત્પાદકાભાવોપિ સાધ્યઃ ।
રક્તોત્પલેપિ સત્વાદિતિ ભાવઃ -- કાલરૂપેતિ ॥ કાલાખ્યેત્યર્થઃ -- અવયવીતિ ॥ અવયવી ચ સંયોગશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ । તન્તુદ્વયનિષ્ઠસ્ય પટરૂપાવયવિનઃ તન્તુદ્વયસંયોગસ્ય ચ યથાક્રમમાલોકેન તન્તુદ્વયેન ચ વ્યઙ્ગ્યત્વાત્સાધ્યાભાવેપિ હેતુરિતિ તત્ર નેત્યાહ -- અવયવિન ઇતિ ॥ અવચ્છેદકેતિ ॥ વ્યક્ત્યંશાવચ્છેદેન સંયોગસ્ય, સર્વાવયવાવચ્છેદેનાવયવિનો વૃત્તેરિતિ ભાવઃ ॥
નન્વેવમપિ વઙ્ખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વેષુ એકાવચ્છેદેન સમાદેશત્વે સતિ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વહેતોઃ સત્વાદ્વ્યભિચાર ઇત્યતઃ સાધ્યસ્યાપિ સત્વાન્ન દોષ ઇત્યાહ -- અત્ર હેતુમસ્ત્વિતિ ॥ ભિન્નહેત્વિતિ ॥ વેગસ્ય કર્મજન્યત્વાત્કર્મણો નોદનાદિજન્યત્વાદિતિ ભાવઃ -- તથાપીતિ ॥
1.સામાન્યપદં ન - ક. 2.યાવદિન્દ્રિ - ગ -ખ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 432.
----------------------- ---------- ----------

ભિન્નહેતુજન્યયોર્વેગર્મણોર્વ્યભિચારાદિતિ ચેન્મૈવમ્ । તથાપિ ત્વચા ગ્રાહ્યયોર્ઘટગતસ્પર્શપૃથક્ત્વયોર્વ્યભિચારાત્ । તત્ર પૃથક્ત્વસ્ય સ્પર્શવ્યઞ્જકેના વિધિના વ્યઙ્ગ્યત્વાત્ ॥
ન ચ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યપદેન પરસ્પરાગ્રાહકેન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વં વિવક્ષિતમ્, એવં ચ ન વ્યભિચારઃ ; સ્પર્શસ્ય પૃથક્ત્વગ્રાહકત્વગિન્દ્રિયમાત્રગ્રાહ્યત્વેન તદગ્રાહકાગ્રાહ્યત્વેપિ પૃથક્ત્વસ્ય સ્પર્શગ્રાહકચક્ષુર્ગ્રાહ્યતયા તદગ્રાહ્યત્વાભાવાદિતિ વાચ્યમ્ । ભિન્નપુરુષનિષ્ઠાપેક્ષાબુદ્ધિભ્યાં જન્યયોર્વ્યઙ્ગ્યયોશ્ચૈકદેશકાલયોત્દ્વિત્વયોર્વ્યભિચારાત્।
ઉક્તસ્થલેષુ વ્યભિચારાભાવેત્યર્થઃ । હેતુસત્વાયોક્તં -ત્વચા ગ્રાહ્યયોરિતિ ॥ સત્યન્તાશસત્વં તુ વ્યક્તમ્ । સાધ્ય 1 સત્વં વ્યનક્તિ-- તત્રેતિ ॥ અવધિનેતિ ॥ અયમસ્માત્પૃથગિતિ પ્રતીત્યા પઞ્ચમ્યન્તનિર્દિષ્યાવધિ 2 પદાર્થેનેત્યર્થઃ । તાવતા કથં ન વ્યભિચાર ઇત્યત આહ -- સ્પર્શસ્યેતિ॥ ભિન્નેતિ ॥ યત્ર ઘટપટસ્થલે ચૈત્રનિષ્ઠાપેત્રાબુદ્ધ્યા મૈત્રાનિષ્ઠાપેત્રાબુદ્ધ્યા ચ દ્વિત્વદ્વયમુપપન્નં તત્ર દ્વિત્વદ્વયે એકાવચ્છેદેન સમાનદેશત્વે સતિ પરસ્પરાગ્રાહકેન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વરૂપહેતોઃ સત્વાત્
દ્વિત્વત્વાવચ્છિન્નદ્વિત્વગ્રાહકેન્દિયસ્યેકત્વેન નાનાત્વાભાવાદિત્યર્થઃ । સાધ્યસત્વ નેતિ ભાવેનોક્તં વ્યઙ્ગ્યોશ્ચેતિ ॥ ઉક્તરૂપબુદ્ધિભ્યાં વ્યઙ્ગ્યયોશ્ચેત્યર્થઃ॥
1. સાધ્યા - અ. 2. શબ્દા - અ.
વનાં-પ્રત-વ્યઙ્ક-વ્યન્ત્વમ્) વર્ણવાદઃ પુ - 433.
--------------------- ---------- ---------
ત્વયાપેક્ષાબુદ્ધિર્વ્યઞ્જિકેત્યપિ સ્વીકારાત્ ॥
ન ચ પ્રતિ 1 નિયતાપ્રતિપ 2 ત્તિકત્વમપિ હેતુવિશેષણં વિવક્ષિતમ્, દ્વિત્વે તુ પ્રતિનિયતપ્રતિપત્તૃકે ઇતિ વાચ્યમ્ । અવયવિવ્યઞ્જકમાત્રાવ્યઙ્ગ્યેનાવયવબહુત્વેનૈકત્વવ્યઞ્જકમાત્રાવ્યઙ્ગ્યેન પૃથક્ત્વદીર્ઘત્વાદિના ચ વ્યભિચારાત્ ॥
નનુ પરસ્પર 3 વ્યભિચારિવ્યઞ્જકાવ્યઙ્ગ્યત્વં સાધ્યમ્, એવં ચ ન વ્યભિચારઃ । અવયવ્યેકત્વવ્યઞ્જકયોર્બહુત્વપૃથક્ત્વવ્યઞ્જકાભ્યાં વ્યભિચારેપિ ----
તદ્વ્યઞ્જકત્વમસિદ્ધમિત્યત આહ -- ત્વયેતિ॥ અવયવીતિ ॥ પટાવયવગતબહુત્વસ્ય પટેન સહૈકાવચ્છેદેન સમાનદેશત્વે સતિ સમાનેન્દ્રિયરૂપહેતુમત્વેપિ સાધ્યવત્વં નેત્યુપપાદનાય અવયવિવ્યઞ્જકમાત્રવ્યઙ્ગ્યેને ત્યુક્તમ્ । અપેક્ષાબુદ્ધ્યાપિ વ્યઙ્ગ્યત્વસ્વીકારાદિતિ ભાવઃ -- એકત્વેત્યાદિ ॥ અવધિપદર્થેનાપિ વ્યઙ્ગ્યેનેત્યર્થઃ । હેતુસત્વં તુ વ્યક્તમિતિ સાધ્યાભાવ એવોપપાદિતઃ । 4 તથા ચૈકત્વદિર્ઘત્વયોરેકત્વપૃથક્ત્વયોર્ન વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ॥
કથં ન વ્યભિચાર ઇત્યત ઉક્તસ્થલે સાધ્યસત્વં વ્યનક્તિ - અવયવીતિ ॥ અવયવ્યેકત્વયોઃ યે વ્યઞ્જકે તયોરિત્યર્થઃ -- વ્યભિચારેપીતિ ॥ બહુત્વવ્યઞ્જકાપેક્ષાબુદ્ધેરવયવિવ્યઞ્જકત્વાભાવાત્ । તથા પૃથક્ત્વવ્યઞ્જકાવધેરેકત્વાવ્યઞ્જકત્વાદિતિ ભાવઃ -- વ્યભિચારેણેતિ ॥
1.સર્વત્ર પ્રતિનીતેત્યેવાસ્તિ -ખ. 2.કર્તકત્વમપિ - છ-ક. 3.પ્રતિનીતેન્દ્રિયજન્યગ્રાહ્યત્વં ઇત્યધિકં -ખ. 4.ઇયં પઙ્ક્તિર્નાસ્તિ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 434.
----------------------- ------------ ----------
-- બહુત્વપૃથક્ત્વવ્યઞ્જકયોરવયવ્યેકત્વવ્યઞ્જકાભ્યામવ્યભિચારેણ પરસ્પરવ્યભિચારિવ્યઞ્જકાવ્યઙ્ગ્યત્વરૂપસાધ્યસ્ય સત્વાદિતિ 1 મણાવુક્તમિતિ ચેન્ન। તથાપ્યવયવબહુત્વગ્રહવ્યતિરેકેણાવયવિગ્રહવદઞ્જલે ઽવયવિગ્રહવ્યતિરેકેણાવય્ ઇ ગ્રહવ્યતિરેકેણાવયવબહુત્વગ્રહદર્શનેનાનૈકાન્ત્યાત્ । ભિન્નપ્રતિયોગિવ્યઙ્ગ્યયોર્ભૂતલગતયોઃ સમવાયિનાશજન્યયોર્વિરલાવયવતયા સમાદેશાલોક ---
અવવયવ્યાદેરગ્રહે તન્નિષ્ઠબહુત્વાદ્યગ્રહાત્ અવયવ્યાદિવ્યઞ્જકાલોકાદ્યવ્યભિચાર આવશ્યક ઇતિ ભાવઃ -- મણાવિતિ ।
વર્ણાનિત્યત્વાવાદે પૂર્વપક્ષે -- અઞ્ચલ ઇતિ ॥ વસ્ત્રાન્ત્યભાગ ઇત્યર્થઃ । તથા ચ પરસ્પરવ્યભિચારવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વમેવ ન તુ તદભાવરૂપસાધ્યસત્વમિતિ વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ ॥
નનુ બહુત્વસ્ય પટાવયવૈકદેશવૃત્તિત્વેન પટસ્ય તદધિકવૃત્તિત્વાત્ । બહુત્વસ્યાશુવિનાશિતાયા પટસ્યાધિકકાલત્વાચ્ચ । એકાવચ્છેદેન સમાનદેશત્વે સતિ સમાનેન્દિયગ્રાહ્યત્વરૂપહેત્વભાવાન્નાનૈકાન્ત્યમિત્યન્યત્ર વ્યભિચારમાહ -- ભિન્નેતિ ॥ સાધ્યાભાવોપપાદનાય ભિન્નેત્યાદિ । સમાનદેશતોક્ત્યર્થં ભૂતલગતયોરિતિ । સમવાયીત્યાદિ । ધ્વંસયોરિત્યન્વયઃ । પ્રતિયોગિનોઃ સમાદેશત્વે તદ્ધ્વંસયોરપિ તથાત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- વિરવલાવયવે 2 તિ ॥ પાષાણાદિવન્નિબિડદ્રવ્યત્વાભાવેન સમાનદેશે યે આલોકડલે તદ્ધંસયોરિત્યર્થઃ । નિર્મ 3 લજલાન્તરસ્થભૂતલેપ્યાલોકોપલમ્ભાદિતિ ભાવઃ ।
1.મણાવુક્તમિતિ નાસ્તિ -છ. 2.વતયેતિ - ઇ. 3.વિમલ - મુ.
વનાં -પ્રત-વ્યઙ્ક-વ્યન્ત્વમ્) વર્ણવાદઃ પુ - 435.
--------------------- ------- -------
-જલપ્રતિયોગિકયોરાલોકજલધ્વંસયોર્બ્રાહ્મણત્વાત્યન્તાભાવતવ્દ્યઞ્જકાત્યન્તાભાવયો-શ્ચ વ્યભિચારાચ્ચ । દેશશબ્દેન સમવાયિવિવક્ષાયામપિ વર્ણાનાં નિત્યદ્રવ્યત્વવાદિનં 1 માં પ્રત્યસિદ્ધેઃ ।
ઘટગતયોરેકત્વૈકપૃક્ત્વયોર્ભિન્નવ્યક્તિવ્યઙ્ગ્યગોત્વાશ્રાયત્વાદૌ ચ વ્યભિચારાચ્ચ । જાતિઃ સર્વગતેતિ પક્ષસ્યેવ પ્રામાણિકત્વાત્ ।
બ્રાહ્મણત્વાત્યન્તાભાવતદ્વ્યઞ્જકાત્યન્તાભાવયોરિતિ ॥ ભિન્નપ્રતિયોગિવ્યઙ્ગ્યયોર્ભૂતલગતયોરિત્યેતદત્રાપ્યન્વેતિ । બ્રાહ્મણત્વં વ્યઞ્જકં બ્રાહ્મણમાતાપિતૃકત્વાદિકમ્ -- દેશશબ્દેનેતિ ॥ સમાનદેશત્વે સતીતિ હેતુશરીરપ્રવિષ્ટદેશશબ્દેનેત્યર્થઃ । તથા ચ હેત્વભાવાન્ન તત્ર વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ। નન્વેકાવચ્છેદેન સમાદેશત્વે સતિ સમાનેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાભાવાદિતિ હેત્વર્થોસ્ત્વિત્યત આહ -- ઘટગતયોરિતિ ॥ એકપૃથક્ત્વસ્યાવધિવ્યઙ્ગ્યત્વાદેકત્વસ્ય તદભાવાદ્ભિ ન્નવ્યઙ્ગ્યત્વેન સાધ્યાસત્વેપ્યુક્તહેતુસત્વાદિતિ ભાવઃ । અવધ્યનભિવ્યઙ્ગ્યત્વેનાપિ હેતુર્વિશેષ્યત ઇત્યત આહ -- ભિન્નેત્યાદિ ॥
નનુ કથં ગોત્વાશ્વત્વાદૌ હેતુસત્વમ્ । સમાદેશત્વાભાવાદિત્યત આહ -- જાતિઃ સર્વગતેતીતિ ॥ ગોત્વસ્ય દેશાદિવ્યવહિતાનેકગોપિણ્ડગતત્વપક્ષે મઘ્યગતાશ્વાદિપિણ્ડૈરસમ્બન્ધાયોગાદશ્વાદાવપિ સમ્બન્ધેન તત્રાપિ વૃત્તેરઙ્ગીકારસ્ય યુક્તિસિદ્ધત્વાત્ । અશ્વાદૌ ગોત્વાદ્યનુપલમ્ભસ્ય ગોવ્યક્તિરૂપવ્યઞ્જકાભાવેનોપપત્તેઃ । એવમશ્વત્વાદિજાતિર્ગવાદિપિણ્ડસમ્બન્ધેતિ જાતેઃ સર્વગતત્વાત્સમાનદેશત્વમિતિ ભાવઃ ॥
1. માં ઇતિ નાસ્તિ - છ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 436.
------------------------ ------------ -----------
વર્ણાઃ પરસ્પરવ્યભિચારિપ્રમાપકપ્રમાપ્યાઃ આશ્રયેણ સહૈકેન્દ્રિય 1 ગ્રાહ્યત્વાત્ ગન્ધરસવદિત્યનેન સત્પ્રતિપક્ષતા ચ ।
ઉક્તં હિ તત્વનિર્ણયટીકાયં"ગોત્વાશ્વત્વાદીનાં પ્રતિનિયતવ્યક્તિ 2 વ્યાપ્યત્વસ્ય પરૈરપિ સ્વીકૃતત્વાત્, ગોત્વાદીનાં
વ્યક્તિસર્વગતત્વેન સમાનદેશત્વં નાસ્તીતિ ચેન્ન । પ્રત્યાસત્તેરવર્જનીયત્વાત્ । સમવાયાભાવસ્ય વર્ણષ્વપિ સત્વા"દિત્યાદિ ॥
નન્વિતરનિરૂપણાનધીનનિરૂપણત્વે સતીત્યપિ હેતુર્વિશેષ્યતે ।

પૂર્વોક્તવ્યભિચારસ્થલાનિ સર્વાણ્યપ્યન્યનિરૂપણાધીનનિરૂપણાન્યેવ, અતો હેત્વભાવાન્ન વ્યભિચાર ઇતિ 3 પૂર્વપક્ષે મણ્યુક્તમેવ પ્રતિપક્ષદોષં ચાહ -- વર્ણા ઇતિ ॥ પરસ્પરવ્યભિચારિણઃ પ્રમાપકાઃ ધ્વનયસ્તત્પ્રમા 4 પ્યત્વેન સાધ્યસિદ્ધિઃ। આશ્રયે 5 ણેતિ ॥ શબ્દસ્યેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વેપિ તાર્કિકમતે વર્ણાશ્રયે 6 ણ ગગનેન સહૈકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્ગગનસ્યાતીન્દ્રિયત્વાત્ આશ્રયગ્રાહકેન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વાદિતિ ફલિતાર્થત્વાન્નાસિદ્ધિઃ ॥
ન ચૈવમસિદ્ધિવારકત્વાત્સહેત્યન્તં વ્યર્થમ્, તદ્વિનાકૃતસ્યૈવ વ્યાપ્યત્વાદિતિ વાચ્યમ્ । અસિદ્ધિવારકસ્યાપિ
વ્યભિચારવારકસ્યેવ સાર્થક્યાદિત્યુક્તત્વાત્ । અખણ્ડાભાવે ઽવૈયર્થ્યા 7 ચ્ચ । શરીરા 9 જન્યત્વવત્ ॥
ન ચ વ્દ્યણુકાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્ । પ્રત્યક્ષત્વે સતીતિ હેતુવિશેષણાદિત્યેકે । આશ્રયાગ્રાહકેન્દ્રિયગ્રહ્યત્વાદિત્યર્થ ઇત્યન્યે । ગન્ધેતિ । ગન્ધસરયોર્ઘ્રાણરસનગ્રાહ્યત્વાત્તદાશ્રયસ્ય ચક્ષુરાદિગ્રાહ્યત્વાદ્ભિન્ન --
1.યાગ્રા -છ-ક-ગ-ખ. 2.વ્યઙ્ગ્યત્વસ્ય -ઇ. 3.ત્યતઃ પૂ -મુ-ઇ. 4.ણત્વે-અ. વ્યાપ્યત્વે-ઇ. 5.યયોરિ -અ. 6.યણેન-અર્. 7.થ્ય ચ -ઇ-અ. 8.રજ-અ-ઇ.
વનાં-પ્રત-વ્યઙ્ક-વ્યન્ત્વમ્) વર્ણવાદઃ પુ - 437.
--------------------- ---------- ----------
દ્રવ્યગ્રહણયોગ્યતાન્તર્ગતયોગ્યતાકત્વં મૂર્તવૃત્તિત્વં ચોપાધિશ્ચ ॥
કિં ચૈવં સતિ વર્ણાઃ પરસ્પરં વ્યભિચાર્યુત્પાદકોત્પાદ્યા ન, અપાજકત્વે સતિ ભૂતવિશેષગુણત્વાત્, જલગતરૂપરસવદિત્યાદ્યનુમાનોત્પાદકાનિયમોપિ કિં ન સાધ્યતે । જન્યજલગતરૂપરસાદીનાં કારણગુણપૂર્વકત્વે 1 ન તદુત્પાદકાનાં પરસ્પરવ્યભિચારાભાવાત્ ।
-- પ્રમાકપ્રમા 2 પ્યત્વાચ્ચ હેતુસાધ્યયોરનુગમો વ્યક્તઃ । સત્પ્રતિપક્ષતા ચેત્યુપલક્ષણમ્ । ન્યાયમતે વર્ણાનાં ક્રમિકોત્પાદિત્વેનાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન ચ તુલ્યદેશકાલત્વાભાવાત્ । 3 એકાવચ્છેદેનેત્યાદિહેતોરસિદ્ધિઃ । કિઞ્ચ તત્તદ્વર્ણમાત્રવિષયકસાક્ષાત્કારસમ્ભવાદ્બાધશ્ચેત્યપિ ધ્યેયમ્ ॥
એકાવચ્છેદેનેતિ હેતાવુપાધી 4 ચાહ -- દ્રવ્યેતિ ॥ યત્ર
ઘટગતૈકત્વપરિમાણયોરેકવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વં તત્ર દ્રવ્યગ્રહણેત્યાદ્યુપાધી સ્ત ઇતિ સાધ્યવ્યાપકમ્ । સાધનવતિ પક્ષે વર્ણે દ્રવ્યગ્રહણેત્યાદ્યુક્તોપાધી નસ્ત ઇતિ સાધનાવ્યાપકત્વં ચ વ્યક્તમિતિ ભાવઃ ॥
પ્રાગુક્તહેતોરનૈકાન્ત્યોક્તેર્હેત્વન્તરમાહ -- અપાકજત્વે સતીતિ ॥ ગુણત્વાદિત્યુક્તૌ ભિન્નો 5 ત્પાદકોત્પાદ્યે ઘટાદિગતસઙ્ખ્યાપરિમાણાદિસામાન્યગુણે વ્યભિચારાદ્વિ - શેષેતિ ॥ આત્મગુણેષુ ભિન્નો 6 ત્પાદકોત્પાદ્યેષુ જ્ઞાનાદિષ્વવ્યભિચારાય ભૂતેતિ ॥ પૃથિવીગતરૂપાદિષ્વવ્યભિચારાય સત્યન્તમ્ ॥
દૃષ્ટાન્તે તુ સાધ્યાનુગતિં દર્શયતિ ॥ જન્યેતિ ॥ સમવાયિ 7 કારણસમવાયિકારણમાત્રપ્રત્યાસન્નગુણાસમવાયિકારણકત્વં કારણગુણપૂર્વકત્વં નામ ।
1.ત્વે તદુ- ચ-ક. 2.વ્યાપ્યત્વા-અ. 3.ઇતઃ ઽધ્યેયંઽ ઇત્યન્તં નાસ્તિ-ઇ. 4.ધી-રા-અ. 5.ઉત્પાદકપદં ન -ઇ. 6.ઉત્પાદકપદં ન -ઇ. 7.અત્ર સર્વત્ર દીર્ઘ એવાસ્તિ - ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 438.
----------------------- ------------ ----------
યદિ ફલબલાચ્છબ્દે 1 ઉત્પાદકનૈયત્યં તર્હિ તત એવ વ્યઞ્જકનૈયત્યમપ્યસ્તિ ॥
કિઞ્ચોત્પત્તિપક્ષે કદમ્બગોલકન્યાયેન લાઘવપ્રત્યભિજ્ઞાભ્યામુગૃહિતેન વીચીતરઙ્ગન્યાયેન 2 વા પ્રતિપુરુષં પ્રત્યુચ્ચારણં
ક્ષણમાત્રસ્થિતિકવર્ણધારાયાસ્તત્પ્રાગભાવાનાં તદ્ધ્વંસાનામન્યત્રાદૃષ્ટસ્ય પૂર્વપૂર્વવર્ણે ઉત્તરોત્તરવર્ણોત્પાદકત્વસ્ય, ઉત્તરોત્તરવર્ણે ચ પૂર્વપૂર્વવર્ણનાશકત્વસ્ય, અન્ત્યોપાસન્ત્યવર્ણયોશ્ચ સુન્દોપસુન્દન્યાયેનાન્યોન્યં, અન્ત્યોપાન્ત્યવર્ણયોશ્ચ સુન્દોપસુન્દન્યાયેનાન્યોન્યં બધ્યઘટકભાવસ્ય, અન્ત્યશબ્દે તુ સ્વોત્પત્તિચરમકારણસ્યોપાન્ત્યશબ્દસ્યૈવ સ્વનાશચરમકારણત્વેન સ્વોત્પત્યવ્યવહિતોત્તરક્ષણવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિત્વરૂપબૌદ્ધાઙ્ગીકૃક્ષણકત્વસ્ય 3 ચ કલ્પ 4 નમિત્યતિગૌરવમ્ ॥
તથા ચ જલસમવાયિકારણગતરૂપરસાદીનાં પરસ્પરવ્યભિચારે કાર્યે 5 કુલે
રૂપાદયો ન સ્યુરિતિ પરસ્પરવ્યભિચાર્યુત્પાદ્યત્વા 6 ભાવોસ્તીતિ ભાવઃ ॥ ફલેતિ ॥ એકવર્ણોત્પાદકેન 7
તન્માત્રોત્પાદકત્વરૂપફલબલાદિત્યર્થઃ । તત એવેતિ ॥ એકવર્ણોપલમ્ભરૂપફલબલાદેવેત્યર્થઃ ॥
વિપક્ષે કલ્પનાગૌરવાચ્ચ વર્ણાનાં નિત્યત્વમુપેત્ય પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વમુપેયમિતિ ભાવેન કલ્પનાગૌરવાદિતિ પૂર્વોક્તં વ્યનક્તિ ॥ કિઞ્ચેત્યાદિનાતિગૌરવમિત્યન્તેન ॥
1.તદુ-ગ. 2.ઽવાઽ ઇતિ નાસ્તિ-મુ. 3.ત્વં ચ -ખ. 4.લ્પ્યં-ખર્. 5.યજલરૂપાદયો -ઇ. 6.ત્વાન્નાસ્તીતિ ભાવઃ -ઇ. 7.કે ત -અ.
વનાં-પ્રત-વ્યઙ્ક-વ્યન્ત્વમ્) વર્ણવાદઃ પુ - 439.
--------------------- ---------- -------
ન ચેદં ગૌરવં ફવમુખમ્ । ફલસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધેઃ । વર્ણસ્થલે ધ્વનિસ્તુ ત્યયાપિ સ્વીકાર્ય એવ । દૂરસ્થસ્ય ધ્વનિમાત્રં મયા શ્રુતં ન તુ વર્ણ ઇત્યનુભવાત્ । શબ્દત્વં સજાતીયવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યવૃત્તિબહિરિન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકવૃત્તિજાતિત્વાત્ રૂપત્વવદિત્યનુમાનાચ્ચ ।
લાઘવેતિ ॥ દશસુ દિક્ષુ દશવિધશબ્દોત્પત્યઙ્ગીકારાદપ્યેકૈકસ્યૈવ ગકારાદેઃ દશદિક્સંબન્ધિનઃ કલ્પનસ્યૈવ લઘુત્વાલ્લાઘવયુક્ત્યા પ્રાચ્યપ્રતીચ્યયોરેકત્વપ્રત્યભિજ્ઞયા ચાનુગૃહીતેનેત્યર્થઃ । ષષ્ઠ્યન્તાનાં કલ્પનમિત્યનેનાન્વયઃ । ફલમુખમિતિ ॥ વર્ણોત્પત્તિલક્ષણફલમેવ મુખમુપસ્થિતિજનકં યસ્ય તત્ફલમુખં તેનેત્યર્થઃ । અસિદ્ધેરિતિ ॥ યેન ગૌરવં ન દોષાયેતિ સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ વર્ણનિત્યત્વપક્ષે વ્યઞ્જકધ્વનિ વર્ણભિન્નઃ કલ્પનીયઃ,તસ્યોત્પત્તિસ્થાનાત્કર્ણદેશપર્યન્તં શબ્દાન્તરોત્પાદકત્વ 1 માશુતરવિનાશિત્વમિત્યાદિકલ્પનીયમિત્યત આહ ॥ વર્ણસ્થલ ઇતિ ॥"દૂરાદ્વર્ણા 2 ગ્રહણેપિ ॥ ધ્વનિગ્રહણાદિ"તિ ટીકોક્તમાહ ॥ દૂરસ્થસ્યેતિ । ટીકોક્તેરુપલક્ષણત્વં મત્વા ધ્વનિસત્વેનુમાનં ચાહ ॥ શબ્દત્વમિતિ ॥
3 યદ્વા વાયુવિશેષાસંયોગ એવ વર્ણવ્યઞ્જક ઇતિ પક્ષં નિરસિતુમાહ ॥ શબ્દત્વં
ઇતિ ॥ સજાતીયં યત્ર 4 વ્યઞ્જકધ્વનિલક્ષણમેવ તવ્દ્યઙ્ગ્યવૃત્તીત્યર્થઃ । જાતિત્વમાત્રસ્ય ઘટત્વાદૌ વ્યભિચારાદિન્દ્રિયેત્યાદિ । તાવન્માત્રસ્ય જ્ઞાનેચ્છાત્વવાદાવપિ સત્વાદ્બહિરિત્યુક્તમ્ । પ્રમેયત્વાદાવવ્યભિચારાય જાતિત્વાદિતિ ॥ ન ચ ધ્વનિત્યે વ્યભિચારઃ । તારત્વાદિના સાંકર્યેણ તસ્યાજાતિત્વાદિત્યાહુઃ । વર્ણાનામેવેન્દ્રિયવ્યવસ્થાપકત્વં ન ધ્વનેરિત્યન્યે ॥
1.દશકત્વમિત્યધિકમ્-ઇર્. 2.ણગ્રહ- મુ-અ. 3.યદ્વેત્યાદિ નાસ્તિ - ઇ. 4.યવ્દ્યઞ્જક -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 440.
----------------------- ------------ ---------
દૃષ્ટં હિ ઘટરૂપકુઙ્કુમગન્ધાદેરાલોકરૂપઘૃતગન્ધાદિવ્યઙ્ગ્યત્વમ્ ॥
ન ચ પૂર્વપૂર્વવર્ણસ્યોત્તરોત્તરવર્ણવ્યઞ્જકત્વેન વા વર્ણસ્યૈવ ધ્વનિવ્યઞ્જકત્વેન વાર્થાન્તરમિતિ વાચ્યમ્ । આદાવેવ શ્રોત્રોત્પન્નં વર્ણં પ્રતિ 1 પૂર્વવર્ણાભાવાત્ । 2 ભેર્યાદિધ્વનિસ્થલે વર્ણાનનુભવાચ્ચ ॥

તસ્માવ્દ્યઞ્જકાનાં પ્રતિનિયત્વાન્ન સર્વદોષલબ્ધિપ્રસઙ્ગઃ તદુક્તં ભગવત્પાદૈઃ"અત આકાશગુણે શબ્દે વ્યજ્યમાનાં વર્ણો 3 દય"
ઇતિ ॥
4 વર્ણાનાં પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વમ્

રૂપાદૈરાલોકાદિવ્યઙ્ગ્યત્વાત્સાધ્યવૈકલ્યમાશઙ્ક્ય રૂપત્વાદૌ સાધ્યાનુગતિં 5 વ્યનક્તિ દૃષ્ટં હીતિ ॥ શઙ્કિતદ્વયમપિ નિરાહ ॥ આદાવેવેતિ ॥ ભેર્યાદીતિ ચ ॥ તદુક્તમિતિ ॥ પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વં વર્ણાનામિત્યેતત્તત્વાનિર્ણયા ઉક્તમિત્યર્થઃ ॥ અત ઇતિ ॥ પ્રત્યભિજ્ઞાબલાદિત્યર્થઃ । આદિપદેન વર્ણધર્મગ્રહઃ॥
વર્ણાનાં પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગ્યત્વમ્

1.પૂર્વપૂર્વેત્યસ્તિ-ચ. 2.ઇતઃ ઽતદુક્તંઽ ઇતિ પર્યન્તં નાસ્તિ-રાર્. 3.ણા ઇતિ -છ-ક-રા. 4.અત્ર ભઙ્ગવિભાગો ન દૃશ્યતે -છ-રા. વર્ણાનામિતિ નાસ્તિ-ખ. 5.મં વ્ય - ઇ.
વર્ણાનાં નિત્યત્વેપિ ક્રમોપપાદનમ્ વર્ણવાદઃ પુ - 441.
------------------------------ ------- ---------
ન ચ નિત્યત્વે કાલાદિકૃતક્રમાભાવાદુચ્ચારણક્રમસ્ય ચ મૌનિશ્લોકાદાવભાવાદભિવ્યક્તિક્રમસ્ય ચ 1 લિપ્યાદિદર્શનજનિતસમૂહાલમ્બનસ્તમૃતિવિષયવર્ણેધ્વભાવાત્ ક્રમહીનવર્ણમાત્રસ્ય ચ રાજાજારેત્યાદૌ ભિન્નાર્થબોધકત્વાયોગાત્ ઘસમાનકાલીનપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વં ટસ્ય ટસમાનકાલીધ્વંસપ્રતિયોગિત્વં 2 ચ ઘસ્ય ક્રમો વાચ્ય ઇતિ વર્ણનિત્યત્વે ક્રમાનુભવો બાધક ઇતિ વાચ્યમ્ । યત્ર મૌનિશ્લોકાદૌ વર્ણોત્પત્તિરેવ ન યત્ર ચ ઘટેતિ વક્તવ્યે વિપરીત એવોત્પત્તિક્રમઃ તત્ર ત્વદુક્તસ્યાપિ ક્રમસ્યાભાવાત્ ।
તાર્કિકકદેશમતં વર્ણોત્પત્તિસાધનમાશઙ્ક્ય નિરાહ । ન ચેત્યાદિના ॥ યદ્યપીદં મણાવેવ"યત્તુ શ્રોત્રાનુવિધાનાત્પદં શ્રુણોમીત્યબાધિતાનુવ્યવસાયા"દિત્યાદિનાશઙ્ક્ય નિરસ્તમ્ । તથાપિ દોષાન્તરવિવક્ષયા શિષ્યવ્યુત્પાદનાય ચ પુનરત્રોપન્યાસ ઇત્યદોષઃ । નિત્યત્વે વિભુત્વે ચ વર્ણાનામિતિ યોજ્યમ્ । પ્રતિપદાદિતિથ્યાદિનામિવ કાલકૃતપૌર્વાપર્યસ્ય, માલાભૂતબલા 3 કાનામિવ દેશકૃતપૌર્વાપર્યસ્ય ચાભાવાદિત્યર્થઃ । સમૂહાનમ્બનેતિ ॥ તત્રાપિ ઘટાદ્યર્થદીદર્શનેન ઘટાદ્યાનુપૂર્વ્યા વાચ્યત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
માસ્તુ ક્રમઃ વર્ણાનામેવાસ્તુ પદત્વમિત્યત આહ ॥ ક્રમહીનેતિ ॥ અભિવ્યક્તિક્રમ એવ વર્ણાનાં પદે ક્રમ ઇતિ ભાવેન તત્રોક્તદોષં પ્રતિબન્દ્યા પરિજિહીર્ષુઃ પરોક્તક્રમદષં તાવદાહ ॥ યત્રેતિ ॥ ઉત્પત્તિરેવ નેતિ ॥ વર્ણાનામુચ્ચારણજન્યત્વાત્તત્ર ચ તદભાવાદિતિ ભાવઃ ।
1.લિપ્યાદિક્રમસ્યેત્યપ્યસ્તિ - ખ. 2.ચ ઇતિ નાસ્તિ-છ-રા. ઽવાઽ ઇત્યસ્તિ -ગ-ખ. 3.હકા -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 442.
------------------------ ---------- ---------
દૃશ્યતે ચ ટઘેત્યુક્તેઃ પ્રામાદિકત્વં જાનતો વ્યુત્પન્નસ્યાર્થધીઃ ॥
યદિ કાલાન્તરીયોત્પત્તિક્રમાનુસન્ધાનાત્તત્રાર્થધીસ્તર્હિ સમૂહાલમ્બન 1 સ્મૃતિસ્થલે ઽપિ કાલાન્તરીયાભિવ્યક્તિક્રમાનુસન્ધાનાદર્થધીરિતિ સમમ્ ॥
ન ચૈવં પદાદિભાવસ્યાભિવ્યક્તિઘટિતત્વે ઇદમેકં પદમિત્યાદિપ્રતીતિઃ શ્રાવણી ન સ્યાત્ । પદાદ્યુપાધેરભિવ્યક્તેરશ્રાવણત્વાદિતિ વાચ્યમ્ । મનસોપનીતસ્યાભિવ્યક્તિક્રમસ્ય શ્રાવણત્વોપપત્તેઃ ॥
તથાચ તત્ર પ્રાગભાવાદિપ્રતિયોગિત્વમપ્રામાણિકમિતિ 2 ક્રમઃ । વિપરીતક્રમસ્થલે તુ વ્યક્તમ્ ॥
નનુ વિપરીતક્રમસ્થલે ઘટાનુપૂર્વ્યેવ નાસ્તિ કથમવ્યાપ્તિરિત્યસ્તત્ર ઘટાર્થબોધરૂપકાર્યબલેન ઘટાનુપૂર્વસ્તીતિ વાચ્યમિતિ
ભાવેનાહ ॥ દૃશ્યતે ચેતિ ॥ ઇતિ સમમિતિ ॥ તથા ચ ઘટાકારાભિવ્યક્તિસમાનકાલીનપ્રાગભાવપ્રતિયોગ્યભિવ્યક્તિત્વં ટસ્ય ટાકારાભિવ્યક્તસમાનકાલીનધ્વંસપ્રતિયોગ્યભિવ્યક્તિ 3 કત્વં ઘકારસ્યેત્યાદિરૂપેણ ઘટાદ્યાનુપૂર્વી સમ્ભવત્યેવ ॥
ન ચ સમૂહાલમ્બનસ્થલે ઘટાદ્યર્થધીદર્શનેન તત્ર ઘટાદ્યાનુપૂર્વ્યામવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્ । તત્રાપિ સ્મૃતકાલાન્તર્યો 4 ક્તરૂપાનુપૂર્વ્યા એવાર્થધીજનકત્વેનાદોષત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
અભિવ્યક્તેરિત્યુપલક્ષણમ્ । કાલસ્યેત્યપિ 5 જ્ઞેયમ્ । મનસેતિ ॥
1.સ્મૃતિપદં ન -ક. 2.ન ઇત્યધિકં-ઇ. 3.મિવક્રમઃ - અ. 3.પૂર્વ ઇત્યધિકં-ઇ. 4.રોક્તિ-ઇ. 5.ધ્યે-ઇ.
વનાં-નિત્વેપિ-ક્રપા-દનં) વર્ણવાદઃ પુ - 443.
----------------------- -------- --------
તસ્માદ્વર્ણાનાં નિત્યત્વેન તદનિત્યત્વરૂપસ્ય બાધકસ્યાભાવાન્નિત્ય એવ વેદઃ ॥
અભ્યુપેત્ય ચેદમુ 1 દિતં વર્ણાનનિત્યત્વં વેદનિત્યત્વબાધકમિતિ । વસ્તુતસ્તુ વર્ણાનામનિત્યત્વેપિ નિયતાનુપૂર્વીકત્વરૂપસ્ય નિત્યત્વસ્ય ન હાનિઃ । 2 વર્ણાનિત્યત્વોક્તિસ્તુ વસ્તુસ્થિતિ પ્રદર્શનાર્થા । ઉક્તં હિ સુધાયાં,"વસ્તુતત્વવિચારકં પ્રતિ 3 વર્ણાનાં કૂટસ્થનિત્યત્વમુપપાદિત"મિતિ ॥
વર્ણાનાં નિત્યત્વમ્ 4

પરરીત્યા ધ્યેયમ્ । અભિર્વ્યક્તેર્જ્ઞાનત્વેન તસ્ય પરમતે માનસત્વાત્ । કાલસ્યચાનુમાનિકત્વાત્ । સિદ્ધાન્તે તુ સાક્ષિણેતિ ધ્યેયમ્ । જ્ઞાનસામાન્યસામગ્રીમાદાયાનુપનીતોપિ કાલો ભાસત ઇતિ કૈશ્ચિદઙ્ગીકારાક્તાલો નોક્ત ઇત્યાહુઃ ॥
"નનુ તથાપિ વર્ણસમુદાયરૂપસ્ય વેદસ્ય ન નિત્યત્વમિત્યા"દિનોક્તચોદ્યનિરાસમુપસંહરતિ ॥ તસ્માદિતિ ॥ ઉક્તં હીતિ ॥"પ્રત્યક્ષઃ કસ્યચિદ્ધર્મ"ઇત્યેતત્પદ્યવ્યાખ્યાવસાને વર્ણનિત્યત્વસ્ય વેદનિત્યત્વાનુપયોગ મુક્ત્વા તર્હિ તત્વનિર્ણયવર્ણનિત્યત્વં કિમર્થ 5 મિત્યતઃ તત્કથનસ્ય કૃત્યમુક્તં સુધાયામિત્યર્થઃ ॥
વર્ણાનાં નિત્યત્વેપિ ક્રમોપપાદનમ્

વર્ણનિત્યત્વાદઃ 6
1.મુક્તં -ગ. 2.વર્ણેત્યાદિગ્રન્થઃ નાસ્તિ-ક. 3.તુ ઇત્યધિકં-ગ. 4.ત્વેપિ ક્રમોપપાદનં -ચ-મુ. 5.મુક્ત મિત્યધિકમ્ -મુ. 6.સમાપ્ત ઇત્યધિકં - મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 444.
----------------------- ----------- ----------
યચ્ચોચ્યે । આકાશાત્મકશ્રોત્રેણા વર્ણાઃ સમવાયેન સમ્બન્ધેન ગૃહ્યન્ત ઇતિ તન્ન । વર્ણાનાં નિત્યવિભુદ્રવ્યત્વાત્સમવાયે માનાભાવાચ્ચ ॥
1 નનુ યદ્યપિ સમવાયે પ્રત્યક્ષં ન પ્રમાણમ્ ।
ન"ન્વાકાશગુણે શબ્દે વ્યજ્યમાના વર્ણાદય"ઇતિ ધ્વનેરે વાકાશગણુત્વોક્તિરયુક્તા । વર્ણાનામપ્યાકાશગુણત્વાત્ । અન્યથા શ્રોત્રેણ સહ સમ્બન્ધાયોગેન વર્ણગ્રહણાનુપપત્તેઃ । આકાશગુણત્વેત્વાકાશાત્મકશ્રોત્રેણ તદ્ગુ 2 ણસ્ય વર્ણસ્ય સમવાયેન ગ્રહણોપપત્તેરિત્યતઃ સંયોગસમબન્ધેનૈવ તદ્ગ્રહ ઇતિ ભાવેન"સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચેતિ"સૂત્રદૂષિતં સમવાયં નિરસિતુમાહ ॥ યચ્ચેતિ ॥ નિત્યવિભુદ્રવ્યત્વાદિતિ ॥ અન્ય 3 થાનુવિધાનાભાવાદિના ઘટાદેરિવ
દ્રવ્યત્વસ્ય પૂર્વોક્તદિશા નિત્યત્વસ્ય. કાશ્યાં શ્રુત એવ ગકારોત્રાપિ શ્રૂયત ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાનાત્તાવતી વાગિતિ શ્રુતેર્વિભુત્વસ્ય, ચ સિદ્ધેર્ગુણત્વે માનાભાવાચ્ચેત્યર્થઃ॥
ન ચ શબ્દો ગુણઃ સામાન્યવત્વે સત્યસ્મદાદિબાહ્યે 4 ન્દિયગ્રાહ્યત્વાદ્રૂપવદિત્યનુમાનં ગુણત્વે માનમિતિ વાચ્યમ્ । ધ્વનિશબ્દેન
સિદ્ધસાધનત્વાત્ । વર્ણાત્મક ઇત્યુક્તાવપિ હેતોરપ્રયોજકત્વાત્ । ઘટાદીનામેકેન્દ્રિયા 5 ગ્રાહ્યત્વેપ્યાત્મનસ્તથાત્વવદ્દ્રવ્યસ્યૈવ સતો બાહ્યેકેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વેપિ વિરોધાભાવાત્ । નિરવયવદ્રવ્યત્વે બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વ 6 વિરોધ ઇતિ ચેત્ । નિરવયદ્રવ્યત્વસ્યાત્મન ઇન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વવત્ બાહ્યેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વેપ બાધકાભાવેન વ્યાત્પિનિશ્ચયાદિતિ સુધાયામેવ વ્યક્તત્વાદિતિ ભાવઃ । યદ્યપીત્યસ્ય તથાપીતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયો ધ્યેયઃ॥
1.ઽનનુઽ ઇતિ નાસ્તિ - છ-મુ-રા. 2.દ્ગ્રહણ- ઇ. 3.ન્યાનુવિ -મુ. 4.હ્યેકેન્દ્રિ - મુ-ઇ. 5.યગ્રા -અ. 6.ત્વં વિ - ઇ.
સમાવાયે પ્રમાણભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 445.
--------------------- ----------- -------
ઇમૌ સંયુક્તાવિત્યાદિવદીમૌ સમવેતાવિતિ વાનયોઃ સમવાય ઇતિ વા અનનુભાવાત્ । સમવાયં જાનામીત્યનનુવ્યવસાયાચ્ચ । રૂપી ઘટ ઇત્યાદેશ્ચાભાવવદ્ભૂતલમિત્યાદિવદુપપત્તેઃ ॥
એતેનાયં તન્તુપસમ્બન્ધપ્રત્યયશ્યાક્ષુષઃ ચક્ષુરન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિત્વાત્ ઘટપ્રત્યયવદિતિ સમવાય 2 પ્રત્યક્ષત્વસાધનમપ્યપાસ્તમ્ । ઉપાદનોપાદેયાભેદવાદે આશ્રયાસિદ્ધેઃ।
સમવાયવાદે પૂર્વપક્ષે મણ્યુક્તદિશા નિરાહ ॥ ઇમાવિતિ ॥ અનનુભવો ઽસિદ્ધ ઇત્યત આહ ॥ સમવાયં જાનામીતિ ॥
યદ્વા સમવાયો હિ વિશેષણત્વેન વા વિશેષ્યત્વેન વા અયં ઘટૈતિવદસમવાય ઇતિ 3 સમવાયત્વરૂપસ્વરૂપેણ વા સંસર્ગવિધયા વા ભાસેત । તત્રાદ્યં 4 આહ ॥ ઇમાવિતિ ॥ દ્વિતીય 5 આહ ॥ અનયોરિતિ ॥ તૃતીય 6 આહ ॥ સમવવાયમિતિ ॥ તથા ચ સમવાયત્વેન સમવાય 7 પ્રત્યક્ષમસિદ્ધમિતિ ભાવઃ ।
ચતુર્થ 8 આહ॥ રૂપીતિ ॥ સંસર્ગવિધયૈવ પ્રતીયમાનસમ્બન્ધસ્યાભાવભૂતલસમ્બન્ધવત્ સમવાયભિન્નસમ્બન્ધત્વેનાપ્યુપપત્યા સમવાયત્વાસિદ્ધેરિત્યર્થઃ । જ્ઞાન 10 મિષ્ટમિત્યાદિપ્રત્યય આદિપદાર્થઃ । સમ્બન્ધપ્રત્યય ઇતિ ॥ તન્તુષુ પટ ઇતિ સંસર્ગવિધયા તન્તુપટસમ્બન્ધવિષયકઃ પ્રત્યય ઇત્યર્થઃ । વિશેષણત્વાદિના તત્પ્રત્યયસ્યાસિદ્ધેરુક્તત્વાદ્વક્ષ્યમાણાર્થાન્તરાનવકાશાચ્ચ । સ્વ 11 રીત્યાહ । ઉપાદાનેતિ॥ પરરીત્યાહ -- તદ્ભેદેતિ ॥
1.સંયોગ ઇતિવદનયોઃ -ગ. 2.યસ્ય -ગ-ખ. 3.ઽઅયંઽ ઇત્યાદિ નાસ્તિ -ઇ. 4.દ્યમા-અ. 5.યમા-અ. 6.યમા-અ. 7.યઃ પ્રત્યક્ષસિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ ઇત્યસ્તિ-ઇર્. 8.થમા-અ. 9.ષયતયૈવ-ઇ. 10.તમિ-મુ. નનિષ્ઠ-ઇ. 11.મતરિ -મુ- ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 446.
------------------------ ------------ ---------
તદ્ભેદવાદેપિ ઘટાભાવભૂતલયોરિવેહાપિ સ્વરૂપસમ્બન્ધસ્ય ચાક્ષુષત્વેનાર્થાન્તરાત્ ॥ એતેન રૂપી ઘટ ઇતિ ધીર્વિશેષણવિશેષ્યસંબન્ધવિષયા વિશિષ્ટધીત્વાત્ દણ્ડીતિ ધીવત્ ; ઇહ તન્તુષુ પટ ઇત્યાદિરિહપ્રત્યયઃ આધારાધેયસમ્બન્ધનિમિત્તકઃ અબાધિતેહપ્રત્યયત્વાત્ । ઇહ 1 કુણ્ડે બદરમિતિ ધીવત્ ; જાત્યાદિગોચરો વિશિષ્ટવ્યવહારઃ સમ્બન્ધનિયતઃ ભાવમાત્રવિષયાબાધિતવિશિષ્ટવ્યવહારત્વાત્ સઘટં ભૂતલમિતિવ્યવહારવત્ ;
સમવાયસાધકપ્રાચીનાનુમાનાન્યાશઙ્ક્ય મણ્યુક્તદોષોક્ત્યા નિરાહ ॥ એતેનેત્યાદિના ॥ ભૂતલે ઽભાવપ્રત્યવદન્યથોપપત્તિકથનેનેત્યર્થઃ । અપાસ્તમિત્યન્વયઃ । ભ્રમે વ્યભિચારનિરાસાયાબાધિતેતિ હેતુવિશેષણોક્તિઃ । જાત્યાદીતિ ॥ બ્રાહ્યણોયં, શુક્લઃ પટઃ ; ચલતિ ગૌઃ, વિશિષ્ટઃ પરમાણુરિત્યાદિજાતિગુણક્રિયાવિશેષષ્ટવ્યવહાર ઇત્યર્થઃ । સમ્બન્ધનિયત ઇતિ ॥ સ્વવિષયસમ્બન્ધવ્યાપ્ત ઇત્યર્થઃ । તેન શ્રોત્રાદિસંબન્ધનૈયત્યેન નાર્થાન્તરમ્ । જાતિરિત્યાદ્યવિશિષ્ટવ્યવહારે અવ્યભિચારાય વિશિષ્ટેતિ હેતુવિશેષણમ્ । ઇદં રૂપ્યમિત્યાદિબાધિતસમ્બન્દકવિશિષ્ટવ્યવહારે ઽવ્યભિચારાયાબાધિતેતિ ।
અભાવવદ્ભૂતલમિત્યાદિભાવાભાવગોચરતાદૃશવ્યવહારે ઽવ્યભિચારાય ભાવમાત્રેતિ ॥ સઘટમિતિ ॥ સંયોગસ્તત્ર સમ્બન્ધ ઇતિ
ભાવઃ ॥
1.તુ ઇત્યધિકમ્ - ગ.
સયે-પ્રમ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 447.
-------------- ----------- ----------
એતે તન્તવઃ એતત્પટચસંબદ્ધાઃ એતદાશ્રયત્વાત્ ભૂતલવત્ ; ભૂતલરૂપાદયો ભૂતલસમ્બદ્ધાઃ ભૂતલવિશેષણત્વાત્ ઘટવદિત્યાદ્યનુમાનમ 1 પાસ્તમ્ । 2 અયં સંયોગઃ એતદન્યસંયોત્વરહિતસમ્બન્ધાન્યઃ મેયત્વાદિ 3 ત્યાદિ તુ સ્વવ્યાહતમ્ ।
ભૂતલવદિતિ ॥ સંયોગસમ્બન્ધેન પટાશ્રયભૂતલવદિત્યર્થઃ પક્ષે 4 સંયોગસ્ય બાધાત્સમવાય એવ સિધ્યતીતિ ભાવઃ । રૂપવદ્ભૂતલમિતિ પ્રતીતિમનુરુધ્યાહ ॥ ભૂતલવિશેષણત્વાદિતિ ॥
યદ્વા ભૂતલિવિશેષણત્વાદિત્યસ્ય ભૂતલાશ્રિતત્વાદિત્યર્થઃ અત એવ ઘટવદિત્યુક્તિઃ । અન્યથા ઘટવદ્ભૂતલમિતિ પ્રતીયમાનઘટવદિતિ વ્યાખ્યેયમ્ ॥
સ્વરૂપસમ્બન્ધેનાર્થાન્તરાદિતિ ॥ ન ચ સ્વરૂપાણામનેકત્વેન ગૌરવાપત્તેઃ ઈશ્વરાનુમાને કર્તેકત્વવલ્લાઘવાદેકઃ સમવાય એવ સિધ્યતીતિ વાચ્યમ્ । તથાત્વે અભાવવદ્ભૂતલં જ્ઞાતો ઘટઃ ઇષ્ટો ઘટ ઇત્યાદાવપિ તાદૃશસંબન્ધાઙ્ગીકારાપત્તેઃ । તત્ર તાદૃશસમ્બન્ધસ્ય બાધાત્સ્વરૂપાણામનેકત્વેપિ કૢપ્તત્વેન ગૌરવસ્યાદોષત્વાત્ । સ્વરૂપસમ્બન્ધેનૈવ વિશિષ્ટપ્રત્યયાદ્યુપપત્તેર્નૈકસમ્બન્ધકલ્પનેતિ ચેત્ । સમં પ્રકૃતેપિ । વિવરિષ્યતે ચૈતદગ્રે નાપિ ગુણક્રિયેત્યાદિમણ્યુક્તાનુમાનાન્ત 5 રખણ્ડનપ્રસ્તાવ ઇતિ ભાવઃ । પક્ષભૂતસંયોગપરામર્શઃ । એતદન્યો યઃ સંયોગઃ 6 એતદન્યસંયોગઃ સ્તમ્ભ---
1.અપિ ઇત્યધિકમ્-ક. 2.ભગવતેતિ નાસ્તિ -ચ-ગ-ખ. 3.ઘટવત્ ઇત્યધિકમ્ -ખ. 4.ચ ઇતિ નાસ્તિ -ઇ. 5.અન્તરપદં નાસ્તિ-ઇ. 6.એતદન્યસંયોગ ઇતિ નાસ્તિ-મુ-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 448.

------------------------ ------------ ---------
રૂપાદિરિન્દ્રિયસંબદ્ધઃ પ્રત્યક્ષત્વાત્ ઘટવદિત્યત્ર તુ અભાવાદાવિવ સંયુક્તવિશેષણતાદિરૂપસમ્બન્ધેનાર્થાન્તરમ્ ॥
--કુમ્ભા 1 દિસંયોગસ્તસ્ય ભાવઃ એતદન્યસંયોગત્વમ્ । તદ્રહિતો યઃ સમ્બન્ધઃ પક્ષીકૃતસંયોગસ્તદન્યઃ કશ્ચિત્સમ્બન્ધશ્ચ ભવતિ । તથા ચ પક્ષે પક્ષીકૃતસંયોગાન્યત્વસ્ય બાધાત્ અપૂર્વસમ્બન્ધાન્તરાદન્યત્વમાદાય 2 સાધ્યપર્યવસાનમિતિ સમવાયસિદ્ધિઃ । દૃષ્ટાન્તે ચ ઘટાદૌ પક્ષભૂતસંયોગરૂપસંમ્બન્ધાન્યત્વેન સાધ્યાનુગમો બોધ્ય ઇત્યાદિ તુ વિશિષ્ટવ્યતિરેક્ય 3 નુમાનમિત્યર્થઃ ॥ સ્વવ્યાહતમિતિ ॥ અદ્યા 4 પિ સમવાયરૂપસમ્બન્ધાન્તરસ્યાસિદ્ધ્યા તદાદાય સાધ્યપર્યવસાને બાધાત્સ્વાન્યત્વેનૈવ સાધ્યપર્યવસાનં વાચ્યમ્ । તવ્દ્યાહતમિત્યર્થઃ ॥
યદ્વા એવમેવ સંયોગસમવાયવિશેષાવપિ પક્ષીકૃત્ય એતદન્યસંયોગસમવાયિત્વરહિત 5 સમ્બન્ધાન્યઃ મેયત્વાદ્ઘટવત્, અયં ઘટઃ એતદન્યઘટત્વરહિતઘટાન્યઃ મેયત્વાત્પટવદિત્યાદિપ્રયોગસ્યાપિ સંભવેન સંયોગસમવાયાન્યસમ્બન્ધઃ અપૂર્વઘટાદિશ્ચ સિધ્યેદિતિ સ્વવ્યાહતમિત્યર્થઃ ॥
અન્યે ત્વિત્યાદિના મણ્યુક્તમેવાશઙ્ક્ય નિરાહ ॥ રૂપાદિરિતિ ॥ ક્રિયાજાત્યાદિરાદિશબ્દાર્થઃ । પ્રત્યક્ષત્વાત્પ્રત્યક્ષવિષયત્વાદિત્યર્થ) । અત્ર સંયોગબાધે ઇન્દ્રિયસમ્બન્ધઘટકતયા સમવાયસિદ્ધે 6 રિતિ ભાવઃ । અભાવાદાવિતિ ॥ યથા અભાવવદ્ભૂતલમિતિ ગૃહ્યમાણે ઘટાભાવાદિઃ ચક્ષુઃ સંયુક્તભૂતલવિશેષણતયા ત્વન્મતે ગૃહ્યતે યથા ચ ઘટાદૌ રૂપાદિસમવાયઃ ચક્ષુઃસંયુક્તઘટાદિવિશેષણ 7 તયા ગૃહ્યતે 8 અભાવસમવાયાભ્યાં ચક્ષુઃ 9 સમવાયાદેરભાવાત્ । એવમેવ રૂપાદિરપ્યસ્તુ । તથા ચ સમવાયાસિદ્ધ્યાર્થાન્તરમિત્યર્થઃ ॥
1.ભયોઃ સં-મુ-ઇ. 2.સંસાધ્ય-અ. 3.કાનુ-ઇ. 4.આદ્યેપિ-ઇ. 4.તઃ સ -ઇ. 6.દ્ધિરિ-અ. 7.ષતયા-ઇ. 8.ત્વન્મત ઇત્યધિકં-મુ-ઇ. 9.ષઃ સંયોગા -અ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 449.
--------------- ------------ ----------
તથાપિ મણ્યુક્તં ગુણ્યાદિના સહ ગુણક્રિયાજાતિવિશિષ્ટયથાર્થબુદ્ધ્યઃ સમ્બન્ધભિન્નસમ્બન્ધવિષયાઃ નિર્વિ 1 કલ્પકભાવમાત્રવિષયકવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાત્ ઇતરનિરૂપણાનિરૂપ્યવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાદ્વા દણ્ડીતિબુદ્ધિવદિત્યનુમાન 2 મિતિ । તન્ન । કાલે ઘટરૂપમિત્યાદિપ્રતીતૌ વ્યભિચારાત્ ।
નવ્યાસ્ત્વિત્યાદિનોક્તમાહ-- તથાપિ મણ્યુક્તમિતિ ॥ ગુણ્યાદિનેતિ ॥ ક્રિયાવદા 3 દિરાદિપદાર્થઃ । ભ્રમબુદ્ધિષુ બાધવારણાય યથાર્થેતિ ॥ આરોપિતસમ્બન્ધવિષયત્વેનાર્થાન્તરવારણાય વા યથાર્થેત્યુક્તિઃ । ગુણગુણ્યાદિસમૂહાલમ્બને બાધનિરાસાય -- વિશિષ્ટેતિ ॥ વિશેષણ 4 ત્વાવગાહીત્યર્થઃ । સ્વરૂપસમ્બન્ધેનાર્થાન્તરવારણાય સાધ્યે સમ્બન્ધિભિન્નેત્યુક્તિઃ । આદ્યે હેતૌ નિર્વિકલ્પકાદાવવ્યભિચારાય વિશિષ્ટેતિ વિશેષણમ્ । અભાવવદ્ભૂતલમિતિ બુદ્ધાવવ્યભિચારાયા ભાવમાત્રવિષયકેતિ ॥ જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યાદિબુદ્ધાવવ્યભિચારાય નિર્વિકલ્પકેતિ ભાવવિશેષણમ્ । ઇતરેતિ ॥ ઇતરનિરૂપણેનાનિરૂપ્યઃ 5 વિશેષ્યવિશેષણવિષયકબુદ્ધિત્વાદિત્યર્થઃ । અભાવવદ્ભૂતલં જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યાદિબુદ્ધાવવ્યભિચારાય ઇતરનિરૂપણાનિરૂપ્યેતિ । નિરૂપણં નામ જ્ઞાનમભિલપનં વા ॥ ઇત્યાદીતિ ॥ ઇદાનીમાકાશઃ વીણાયાં શબ્દ ઇત્યાદિપ્રતીતિરાદિપદાર્થઃ । વ્યભિચારાદિતિ ॥
દ્વયોરપિ હેત્વોરિતિ ભાવઃ ॥
1.ષયકબુ-ગ. 2.નં માનમિતિ ઇત્યસ્તિ -ચ-ક-ગ-રા. 3.આદિપદં ન -મુ. 4.ષત્વા-ઇ. 5.પ્યવિશે-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 450.
------------------------ ------------ -----------
ત્વન્મતે ઘટગતસ્ય રૂપસ્ય કાલેન સહ સમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધાભાવાત્ ॥
તદુક્તં ભગવતા સૂત્રકૃતા ।"સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ સામ્યાદનવસ્થિતેઃ" ।રિતિ ।
ઉક્તપ્રતીતૌ સાધ્યાભાવં વ્યનક્તિ-- ત્વન્મત ઇતિ ॥ સ્વમતે કાલેન સહ સર્વસ્ય
વસ્તુમાત્રસ્ય સંયોગે બાધકાભાવાત્ ત્વન્મત ઇત્યુક્તિઃ । સંયોગસ્ય સમ્બન્ધિના ભિન્નાભિન્નત્વેન ભિન્નત્વસ્યાપિ સત્વાત્ ॥
નનુ બુદ્ધિત્વાદિત્યસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાદિત્યર્થ ઇતિ ચેત્ તથાપિ તાદૃશોપનાતપ્રત્યક્ષબુદ્ધૌ વ્યભિચારાત્ ॥
ન ચ લૌકિકપ્રત્યક્ષબુદ્ધિત્વાદિતિ તદર્થ ઇતિ વાચ્યમ્ । સુરભિચન્દનમિત્યાદ્યલૌકિકવિશિષ્ટબુદ્ધૌ ભાગસિદ્ધેઃ । તદન્યવિશિષ્ટબુદ્ધિપક્ષીકારે ચાર્થાન્તરતા । વિશિષ્ટબુદ્ધિમાત્રસ્યાવ તાદૃશસમ્બન્ધવિષયકત્વે વિવાદાત્ । એવં સતિ નિર્વિષયકેતિ વિશેષણવૈયર્થ્યાપત્તેશ્ચ । જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યાદિબુદ્ધાવુપનીતજ્ઞાનાદિવિશિષ્ટબુદ્ધેરલૌકિકત્વાદેવ વ્યભિચારાપ્રસક્તેઃ ॥
ન ચ જ્ઞાનસત્વવેલાયામાત્મા જ્ઞાન ઇતિ વર્તમાનવિશિષ્ટા 1 ત્મબુદ્ધૌ દોષવશાત્સમવાયસમ્બન્ધાભા 2 નેન વિષયવિષયિભાવમાત્રભાનં તત્રાવ્યભિચારાય નિર્વિષયકેત્યુક્તિરિતિ વાચ્યમ્ । એવમપિ રૂપં સમવેતમિત્યાદિ સમવાયવિશિષ્ટબુદ્ધૌ ત્વન્મતે વ્યભિચારાપરિહારાત્ ॥
ન ચ સમવાયાસિદ્ધિદશાયાં તત્પ્રતિસા 3 ધનં નેતિ વાચ્યમ્ । આપાતતઃ પ્રતીતેઃ સમ્બન્ધે વ્યભિચારં પશ્યતો વ્યાપ્તિગ્રહવૈમુખ્યેન તદ્ગ્રહસંભવાદિતિ વક્ષ્યમાણદોષાત્ । વસ્તુગત્યા વ્યભિચારજન્યાનુમિતેર્ભ્રમત્વાવશ્યંભાવાચ્ચ । વિષયાબાધસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધ્યા વિષયાબાધાત્ પ્રમાત્વમિત્યસ્યાપ્યયોગાચ્ચેતિ ભાવઃ ॥ તદુક્તમિતિ ॥
1.આત્મપદં ન - મુ - ઇ. 2.વેન - અ. 3.સંધા - મુ. । 2-2-13. બ્ર.સૂ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 451.
--------------- ----------- --------
હેતોઃ પક્ષસપક્ષયોરિવ કાલે ઘટરૂપમિતિપ્રતીતિરૂપવિવક્ષેપિ સત્વસામ્યાત્સાધ્યેનૈવ સમ્બન્ધ ઇતિ વ્યવસ્થિત્યભાવા 1 દિત્યર્થઃ ॥
કિઞ્ચ સમવાયસિદ્ધ્યનન્તરમપિ સમવાયેતરસમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધવિષયા ઇત્યપિ સુસાધમ્, એવં તત્સિદ્ધ્યનન્તરં તદુભયેતરસમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધવિષયા ઇત્યપિ સુસાધમ્ 2, એવં તત્સિદ્ધ્યનન્તરં તન્ત્રિતયેતરસમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધવિષયા ઇત્યપિ સુસાધમિતિ સમ્બન્ધાનન્યપ્રસઙ્ગઃ ॥
એતદપ્યુક્ત"મનવસ્થિતેરિ"તિ 1 સાધ્યે સમ્બન્ધિભિન્નેતિવત્સમ્બન્ધિસમવાયાભિન્નેત્યપિ વિશેષ્ટું શક્યત્વસામ્યાત્સમ્બન્ધાનન્ત્યપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ ॥
સમવાયસાધકહેતોરનેકાન્ત્યમિત્યે 3 તત્ સમયપાદે વૈશેષિકાધિકરણે ઉક્તમિત્યર્થઃ॥
નનુ કથમેષોર્થઃ સૂત્રાક્ષરાલ્લબ્ધ ઇત્યતઃ પૂર્વભાગસ્ય સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ વૈશિષિકમતમસમઞ્જસમિતિવ્યક્તમિત્યુપેત્ય સુધાદ્યનુક્તમુત્તરાંશસ્યાર્થાન્તરં સ્વયં વ્યનક્તિ-- હેતોરિતિ ॥ સૂત્રસ્ય વિશ્વતોમુખત્વાન્નાનેકાર્થત્વં દોષઃ, પ્રત્યુત ગુણ એવેતિ ભાવઃ । બુદ્ધિપદં લૌકિકપ્રત્યક્ષપરમતો ન દોષ ઇત્યતો દોષાન્તરં તર્કપરાહતિમનુમાનસ્યાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ સમવાયસિદ્ધ્યસિદ્ભિભ્યાં તર્કપરાહતેપહતિરિતિ ત્વાપાતત ઇત્યાદિ ગ્રન્થેન નિરસિષ્યત ઇતિ ભાવઃ । સમવાયેતરેતિ ॥ સમ્બન્ધવિશેષણમ્ ।

1.વપ્રસઙ્ગાદિ - ક-ગ. 2.ઽતતઃઽ ઇતિ સમ્બન્ધાનન્ત્યેઽ ત્યેવાસ્તિ. પુનઃ એવમિત્યાદિ નાસ્તિ -ચ-ક-રા. આદિતઃ એવમિત્યાદ્યપિ નાસ્તિ-ગ. 3.વસમ-અ.
ન્યાયદીપુયતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 452.
------------------------ ------------ ----------
અપિ ચ ત્વદભિમતે પટસ્તન્તુસમવેત ઇતિ વિશિષ્ટજ્ઞાને વ્યભિચારઃ । 1 તન્તુપટયોરિવ સમવાયિસમવાયયોરપિ સમ્બન્ધાન્તરઙ્ગીકારે ત્વનવસ્થા । ન ચ સમવાયસ્ય સિદ્ધૌ વ્યભિચારઃ કિં કરિષ્યતિ અસિદ્ધૌ 2 ક્વાનૈકાન્ત્યમિતિ વાચ્યમ્ । આપાતતઃ પ્રતીતે સમ્બન્ધે વ્યભિચારં પશ્યતઃ વ્યાપ્તિગ્રહે વૈમુખ્યેન તદ્ગ્રહાસમ્ભવાત્ । અન્યથા તવ 3 નિર્વિકલ્પકસાધ્યકે 4 વિશિષ્ટપ્રત્યયત્વાદિતિ હેતૌ વિશિષ્ટપદં વ્યર્થં સ્યાત્ 5 ।
સમવાયાનન્ત્યેતિ ॥ દ્વિત્વસમવાયાસિદ્ધ્યનન્તરમપિ તદ્ભિન્નેત્યપિ સુવચત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
સુધોક્તં વ્યભિચારમેવાહ -- અપિ ચેતિ ॥ તન્તુસમવાયવિશેષણ
કપટવિશેષ્યકજ્ઞાન ઇત્યર્થઃ । સુધોક્તં એવ શઙ્કોત્તર આહ -- ન ચેત્યાદિના ॥ સમવાયસ્યાન્યનિરૂપણનિરૂપ્યત્વાદ્ધેતાવન્યનિરૂપણાનિરૂપ્યેત્યુક્તત્વાત્ ન વ્યભિચાર ઇતિ ચેત્ । 6 આદ્યહેત્વભિપ્રાયેણૈવ 7 તદ્ગ્રન્તપ્રવૃત્તેઃ । અત એવ સુધોક્તવ્યભિચારસ્ય પશ્ચાદુક્તિઃ । વ્યર્થમિતિ ॥ જાત્યાદિવિશિષ્ટપ્રત્યયો વિશેષણજ્ઞાનજન્યઃ વિશિષ્ટપ્રત્યયત્વાદિત્યત્ર વિશિષ્ટપદસ્ય નિર્વિકલ્પકે વ્યભિચારવારણાર્થત્વાત્ । તત્રાપિ વિર્વિકલ્પકસ્ય સિદ્ધૌ વ્યભિચારઃ કિં કરિષ્યતિ, અસિદ્ધૌ તુ ક્વાનૈકાન્યમિતિ સુવચત્વાદિતિ ભાવઃ । પ્રથમપક્ષવદિતિ । કાલે ઘટરૂપમિતિ પ્રતીતિરૂપેતિપદસ્થાને પટસ્તન્તુસમવેત ઇતિ વિશિષ્ટજ્ઞાનરૂપેતિ બોધ્યમ્ ।
1.અનન્તરં નચેત્યાદ્યેવાસ્તિ-ગ. 2.ઽતુઽ ઇત્યધિકમ્-ક-ગ. 3.વાપિ-ચ-ક-ગ. 4.ધકે-ચ-ક-ગ-રા. 5.એતદપ્યુક્તમનવસ્થિતેરિતિ અર્થસ્તુ પ્રથમપક્ષત્વદ્રષ્ટવ્યઃ કિઞ્ચ-ચ-ગ-રા. 6.ન। ઇત્યધિકમ્-મુ. 7.તત્-ઇ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 453.
---------------- ------------ -----------
કિઞ્ચાભાવવદ્ભૂતલમિત્યભાવિશિષ્ટબુદ્ધિવત્ જ્ઞાતો ઘટ ઇષ્ટો ઘટ ઇતિ સવિષયકજ્ઞાનાદિવિશિષ્ટબુદ્ધિવચ્ચ ગુણાદિવિશિષ્ટબુદ્ધેરપિ સ્વરૂપસમ્બન્ધેનૈવોપપત્યા અપ્રયોજકત્વમ્ ॥
અન્યથા હિ જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષકૃતીનાં સ્વવિષયૈઃ સહ વિશિષ્ટસત્યબુદ્ધયઃ, ---
સુધાયાં તુ અનવસ્થિતેરિતિ સૂત્ર 1 મસ્મિન્પક્ષે કથં ઇત્થમ્ । યદિ વ્યભિચારપરિહારાય સમવાયસ્યાપિ સમવાયાન્તરમુપેયતે તદાનવસ્થિતિ"રિતિ યોજિતમ્ ॥
હેતુદ્વયસ્યાપ્યપ્રયોજકત્વં ક્રમાદ્દૃષ્ટાન્તોક્તિપૂર્વકમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ ગુણાદિવિશિષ્ટબુદ્ધેરપીત્યાપિપદ 2 સ્ય ભાવમાત્રવિષયકત્વેપિ ઇતરનિરૂપણાનિરૂપ્યવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વેપીત્યર્થઃ । અનુકૂલતર્કાદેરભાવાદિતિ ભાવઃ॥
અનુકૂલતર્કાદેરભાવેપ્યભાવાદિ 3 વિશિષ્ટબુદ્ધિવ્યાવર્તકવિશેષણાયુક્તહેતુમાત્રેણોક્તરૂપસાધ્યસાધનં ચેત્તર્હિ
ગુણાદિવિશિષ્ટબુદ્ધિવ્યાવર્તકવિશેષણયુક્તહેતુમાત્રેણાપ્યભાવાદુક્તરૂપસાધ્યસિદ્ધ્યાપાતેન ગુણાદિવિશિષ્ટબુદ્ધૌ સ્વરૂપસમ્બન્ધોન્યત્રાભાવાદિવિશિષ્ટબુદ્ધાવતિરિક્તસમ્બન્ધ ઇતિ સ્યાદિત્યાહ -- અન્યથેતિ ॥ અભાવાદિવિશિષ્ટબુદ્ધિવ્યાવર્તકવિશેષણયુક્તહેતુમાત્રેણોક્તરૂપસાધ્યસિદ્ધાવિત્યર્થઃ । વૈપરીત્યં સ્યાદિત્યન્વયઃ । વૈપરીત્યં વ્યનક્તિ -- જ્ઞાનેતિ ॥ જ્ઞાતો ઘટઃ, દૃષ્ટો ઘટઃ, દ્વિષ્ટઃ, કૃત, ઇતિ જ્ઞાનાદિવિશેષણકઘટવિશેષ્યકયથાર્થબુદ્ધય ઇત્યર્થઃ । આરોપિતસમ્બન્ધવિષયકત્વેનાર્થાન્તરવારણાય સત્યેત્યુક્તિઃ ॥
અભાવવિશિષ્ટબુદ્ધી 4 નામવિશિષ્ટબુદ્ધિસાધારણ્યેનાપિ પક્ષનિર્દેશમાહ -- અસંયુક્તેતિ ॥
1.અસ્મિન્પક્ષે ઇતિ નાસ્તિ - ઇ. 2.દભા-મુ. દસ્વભા-અ. 3.ઽભાવઃઽ ઇત્યારભ્ય એતત્પર્યન્તં નાસ્તિ -ઇ. 4.અભાવવિશિષ્ટબુદ્ધિનામવિશિષ્ટબુદ્ધિસાધાર ઇત્યસ્તિ-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 454.
----------------------- ---------- ----------
અસંયુક્તયુતસિદ્ધાનાં પરસ્પરં વિશિષ્ટસત્યબુદ્ધયો વા, સમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધવિષયાઃ યુતસિદ્ધવિષયકવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાત્ દણ્ડીતિ બુદ્ધિવદિત્યનુ 1 માનેન યુતસિદ્ધાનાં 2 જ્ઞાનાદીનાં સ્વવિષયૈઃ સહ દણ્ડસ્ય પુરુષેણેવ સમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધઃ ; અયુતસિદ્ધાનાં ગુણાદીનાં તુ ગુણ્યાદિભિઃ સહાભાવસ્ય ભૂતલેનેવ સ્વરૂપસમ્બન્ધ ઇતિ વિપરીતં સ્યાત્ ॥
એવમસંયુક્તવિષયકસત્યવિશિષ્ટબુદ્ધયઃ સમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધવિષયાઃ વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાત્ દણ્ડીતિ બુદ્ધિવદિત્ય 3 નુમાનેન ગુણાદીનાં ગુણ્યાદિભિર્જ્ઞાનાદીનાં જ્ઞેયાદિભિરભાવસ્ય ચાધિકરણેન સહ દણ્ડસ્ય પુરુષેણેવ સમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધઃ સિદ્ધ્યેત્ ।
પરસ્પરવિશિષ્ટેતિ ॥ અભાવવદ્ભૂતલં ડિત્થોયં જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યાદિવિશિષ્ટયથાર્થચબુદ્ધયો વેત્યર્થઃ । જ્ઞાનાદીનામિતિ ॥ જ્ઞાનેચ્છાદ્વેષકૃત્યભાવનામ્નામિત્યર્થઃ । સ્વવિષયૈરિતિ ॥ જ્ઞાનાદ્યપેક્ષયોક્તમ્ । અભાવાદેસ્તુ સ્વવિશેષ્યેણ સહેતિ જ્ઞેયમ્ ॥
એવં વૈપરીત્યમાપાદ્ય સર્વત્રૈકરૂપલક્ષણમતિપ્રસઙ્ગાન્તરમાહ -- એવમિતિ ॥ અન્યથેત્યનુકર્ષઃ । યથા વૈપરીત્યં તથા હતૌ વિશેષમાત્રાનુપાદાનેન સર્વત્રૈકરૂપ્યમપિ સ્યાદિત્યેવંશબ્દાર્થઃ । હેતોરપ્રયોજકત્વં નિરસ્ય ફલિતમાહ -- એવં ચેતિ 4 ॥
1.ત્યનેન-ચ-ક-ગ-રા. 2.ગુણાદીનાં ઇત્યદ્યેવાસ્તિ. ઽજ્ઞાનાદીનાંઽ ઇત્યાદિ નાસ્તિ-ક. 3.નેન-ચ-ક-ગ-રા. 4.હેતોરિત્યાદિ નાસ્તિ-મુ.ઇ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 455.
---------------- ----------- -------
એવં ચ સમ્બન્ધિભિન્નસમ્બન્ધવિષયત્વે વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વસ્યૈવ તન્ત્રતયા લાઘવે 1 નૈકરૂપ્યં ચ ભવતિ ॥
એતદપ્યુક્ત"મનસ્થિતે"રિતિ । યુતસિદ્ધત્વસામ્યેતિ જ્ઞાનાદીનાં સ્વવિષયે સહ સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ ચૈત્ર 2 દણ્ડયોસ્તુ સંયોગઃ ; એવમયુતસિદ્ધત્વસામ્યેતિ ભૂતલાભાવયોઃ સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ ગુણગુણ્યાદેઃ સમવાય ; ઇત્યાદિત્વદુક્તવ્યવસ્થિતિભઙ્ગાદિત્યર્થઃ ॥
નાપિ ગુણક્રિયાજાતિ વિશિષ્ટસત્યચબુદ્ધયઃ વિશેષણસમ્બન્ધવિષયાઃ વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાત્ દણ્ડીતિ બુદ્ધિવત્ । જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યાદિબુદ્ધિરપિ સ્વરૂપસમ્બન્ધવિષયેતિ ન વ્યભિચારઃ । ન ચાત્રાપિ તેનૈવાર્થાન્તરં સ્વરૂપાણામનન્તતયા ગૌરવેણ લાઘવાદેકસ્યૈવ સમ્બન્ધસ્ય સિદ્ધેરિતિ વાચ્યમ્ । સમવાયસ્વરૂસ્ય ચ તદ્ગતસમ્બન્ધત્વસ્ય કલ્પનાદપિ ધર્મિકલ્પનાતો વરં ધર્મકલ્પનેતિ ન્યાયેન સિદ્ધાનાં ગુણાદિસ્વરૂપાણાં ભૂતલઘટાભાવાદૌ કૢપ્તસ્ય સમ્બન્ધત્વરૂપધર્મમાત્રસ્ય કલ્પને લાઘવાત્ ॥
ઉચ્યત ઇત્યાદિના મણુકૃતા સિદ્ધાન્તિતમનુમાનાન્તરં ચ નિરાહ -- નાપીતિ ॥ પૂર્વવદેવ સત્યપદકૃત્યં બોધ્યમ્ । તદુક્તરીત્યૈવ પરિષ્કરોતિ -- જ્ઞાત ઇત્યાદિના ॥ એકસ્યેતિ ॥ સકર્તૃત્વાનુમાને એકસ્ય કર્તૃરિવેતિ ભાવઃ । 4 અન્યથોપપત્તાવપિ લાઘવતર્કાનુરસણે 5 પ્રતિબન્દીરૂપાતિપ્રસઙ્ગં ચાહ - અન્યથેતિ ॥ માત્રપદં પ્રાગભાવાદિસર્વાભાવપરમ્ ॥

1.વમૈક-ચ-ક-ગ-રા. 2.વિષયયોસ્તુ -ક. 3.સત્યવિશિષ્ટબુદ્ધયઃ -- ચ. 4.ઽએકસ્યેતિઽ ઇત્યાદિ નાસ્તિ -- ઇ. 5.ણપ્ર - ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 456.
------------------------ ----------- ----------
અન્યથા અભાવમાત્રવિશિષ્ટસત્યબુદ્ધિં પક્ષીકૃત્ય સમ્બન્ધવિષયત્વસાધને લાઘવાદભાવમાત્રાનુગત એકો નિત્યઃ સંબન્ધઃ સિધ્યેત્ ॥
1 એવમભાવવયવિગુણક્રિયાજાતિવિશિષ્ટસત્યબુદ્ધિં જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યાદિબુદ્ધિં ચ પક્ષીકૃત્ય સમ્બન્ધવિષયત્વસાધને લાઘવાદભાવે ગુણગુણ્યાદૌ જ્ઞા 2 નેચ્છાદૌ ચૈકો નિત્યઃ સમ્બન્ધઃ સિદ્ધ્યેત્ ॥
એતદપ્યુક્ત"માનવસ્થિતે"રિતિ । લાધવતર્કાનુગ્રહસ્ય ધર્મિકલ્પનાતો વરં ધર્મકલ્પનેતિ ન્યાયસ્ય ચ સામ્યેતિ અભાવાદૌ સ્વરૂપસંબન્ધઃ ગુણાદૌ તુ તદન્ય ઇતિ વ્યવસ્થિત્યયોગાદિત્યર્થઃ ।
નન્વત્ર વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વં વા સવિકલ્પકબુદ્ધિત્વં વા દ્વયોરપિ સમ્બન્ધ 3 વિષયબુદ્ધિપર્યવસાનેન સાધ્યાવિશેષ ઇતિ ચેન્ન વિશેષણધીજન્યબુદ્ધિત્વં વા અવિશિષ્ટ 4 બુદ્ધિત્વમિત્યુપપત્તેઃ । અન્યથા તવ પ્રયોગેપ્યસ્ય દોષઃ સા 5 માન્યાત્ । વિશેષણધીજન્યત્વસ્યા 6 વિશિષ્ટો વ્યાપ્યવૃત્તિધીજનકત્વસ્ય 7 ચ બુદ્ધેઃ સમ્બન્ધ 8 વિષયકત્વજ્ઞાનં વિના દુર્જ્ઞાનત્વં ચેત્તવાપ્યેવ દોષઃ સમાન એવ । વિશેષણ 9 તાબુદ્ધિગોચરબુદ્ધિત્વેન તદ્ગ્રહે ચ ઉપજીવ્યત્વેન તસ્યૈવ હેતુત્વમસ્ત્વિત્યેતદપિ સમાનમિતિ ભાવઃ ॥
1.ઇતઃ ઽ એતદપ્યુક્તમિતિ પર્યન્તં નાસ્તિ -ગૃ-રા. 2.નજ્ઞેયાદૌ ચ -ચ-ક-. 3.ન્ધિ-ઇ. 4.વાવૃત્તિબુદ્ધિજનકબુદ્ધિત્વં વા વિશિષ્ટ ઇત્યધિકમ્-ઇ. 5.સામ્યાત્-ઇ. 6ત્વમપિ-અ. 7.ત્વં ચ -અ. 8.ન્ધાપિ-ઇ. 9.ણગોચર-ઇ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 457.
---------------- ------------- -----------
નનુ તથાત્વે પટાભાવવતિ ઘટવતિ 1 ઘટાભાવધીઃ સ્યાત્ । અભાવમાત્રે વૈશિષ્ટ્યસ્યૈકત્વાત્ । એવં ઘટાદેઃ સ્વવિષ 2 યકજ્ઞાનાદિના નિત્યસમ્બન્ધવત્વે આત્મત્વં સ્યાદિતિ ચેત્ । તર્હિ તવાપિ સ્પર્શવતિ રૂપાભાવવતિ વાયૌ રૂપધીઃ સ્યાત્ । સમવાયસ્યૈકત્વાત્ । એવં ઘટાદેરપ્યાત્મત્વં સ્યાત્ । ઘટત્વસમવાયસ્યૈવ જ્ઞાનસમવાયત્વાદિતિ સમમ્ ॥
યદિ ચ વાયૌ રૂપસમવાયસ્ય સત્વેપિ રૂપેણ સહ વિશેષણતાવિશેષરૂપ 3 સમ્બન્ધાભાવાત્ રૂપાપ્રતીતિઃ । તર્હિ ભૂતલે ઘટસત્વકાલે ઘટાભાવવૈશિષ્ટ્યસ્ય સત્વેપિ ઘટાભાવેન સહ વિશેષણતા ----
પ્રતિબન્દિરૂપેણાભાવાદિવિશિષ્ટબુદ્ધાવપ્યેકનિત્યકનિત્યસમ્બન્ધાપાદનમયુક્તમ્ । તત્ર બાધકસત્વાદિતિ ભાવેન મણ્યુક્તમેવ બાધકમાશ્કતે -- નન્વિતિ ॥ તથાત્વે ॥ અભાવાદાવેકનિત્યસમ્બન્ધસત્વે ઇત્યર્થઃ । ઘટાભાવસમ્બન્ધસત્વોપપાદનાયોક્તમ્ પટાભાવવતીતિ ॥ તાદૃશસ્થલે ઘટાભાવબુદ્ધેરતિ 4 રિક્તેષ્ટત્વનિરાસાયોક્તં ઘટવતીતિ ॥ આત્મત્વં સ્યાદિતિ ॥ આત્મનીવેતિ ભાવઃ । અતઃ સમવાયત્યાગ એવ યુક્ત ઇતિ ભાવેન પ્રતિબન્દ્યા સમાધત્તે --- તર્હિ તવાપીતિ ॥ ગુણાદાવેકનિત્યસમ્બન્ધવાદિનોપીત્યર્થઃ ॥
"વાયૌ રૂપસમવાયે સત્યપિ રૂપાત્યન્તાભાવોસ્તિ । ન ઘટે । કથમેવમ્ । અધિકરણસ્વભાવાદબાધિતરૂપનિરૂપપ્રતીતેશ્ચેતે"મણ્યુક્તમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નનુ રૂપસમવાયવત્યપીતિ ॥ અયોગ્યત્વરૂપાધિકરણસ્વભાવાદિત્યર્થઃ ।
1.ભૂતલે ઇત્યધિકમ્ - મૂ. 2.યૈકજ્ઞાનાદિનિત્યસમ્બન્ધિત્વે ઇત્યસ્તિ -રા. 3.સ્વરૂપેત્યધિકમ્ -રા. 4. અતિરિક્તપદં નાસ્તિ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 458.
------------------------ ------------- --------
-- વિશેષી 1 ભાવાત્ 2 ઘટાભાવાપ્રતીતિરિતિ (તુ) સમમ્ ॥
નનુ રૂપસમવાયવત્યપિ વાયૌ રૂપાપ્રતીતિરધિકરણસ્વભાવાત્ । ન ચાત્રતાદૃશઃ સ્વભાવઃ કલ્પ્યઃ । ઘટાપરણાનન્તરં તત્રૈવં ઘટાભાવપ્રતીતેઃ । વાયૌ તુ ન કદાપિ રૂપપ્રતીતિરિતિ ચેત્ । તર્હિ ઘટે શ્યામતાદશાયાં ભવિષ્યદ્રક્તરૂપસમવાયસ્ય 3
સત્વેન તદા રક્તરૂપધીઃ સ્યાદિતિ સમમ્ । ન ચત્ર વાયા વિવાધિકરણસ્વભાવઃ કલ્પ્યઃ । તત્રૈવ કદાચિદ્રક્તરૂપપ્રતીતેઃ ॥
નનુ તદા રક્તરૂપાભાવાત્તદપ્રતીતિઃ । લૌકિકપ્રત્યક્ષે વિષયસ્યાપિ હેતુત્વાત્ । 4 તવ તુ ઘટાપનયનકાલે સતો ઘટાભાવસ્ય ઘટોપનયકાલેપિ સત્વેન તત્પ્રતીતિર્દુર્વારા ।
ન ચાત્રેતિ॥ ઘટાભાવાધિકરણભૂતલાદાવિત્યર્થઃ । તથાત્વે વાયૌ રૂપસ્યેવ ભૂતલે ઘટાભાવધીઃ કદાપિ ન સ્યાદિતિ ભાવેનાહ -- ઘટાપરણેતિ ॥ કદાચિદ્રક્તરૂપપ્રતીતેરિતિ ॥ વાયાવિવિ તત્રાપ્યયોગ્યતાલક્ષણાધિકરણસ્વભાવકલ્પને ચ સા ન સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ આમઘટે શ્યામતાદશાયાં રક્ત 5 રૂપધીરુપનીતપ્રત્યક્ષરૂપાપાદ્યતે ઽથલૌકિકપ્રત્યક્ષરૂપા । નાદ્યઃ । ઇષ્ટાપત્તેઃ । અન્ત્યે વિષયસત્વસ્ય તત્ર હેતુત્વેન તદભાવાદેવ તત્ર રક્તરૂપાપ્રત્યક્ષતોપપત્તેરિતિ ભાવેન પક્ષધરાદ્યુક્તમાઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિત્યાદિના ॥ મયાપ્યેવં વક્તું શક્યમિત્યત આહ-- તવ ત્વિતિ ॥ અભાવવિશિષ્ટબુદ્ધાવપ્યેકનિત્યસમ્બન્ધવાદિન ઇત્યર્થઃ । કાલ ઇતિ ॥ કાલયોરિત્યર્થઃ ।
1.ષરૂપસમ્બન્ધા ઇત્યધિકમ્ -રા. 2.ઇતઃ ઽ સ્વાભાવઃ કલ્પ્યઃઽ ઇત્યન્તં નાસ્તિ - છ. 3.તદા ઇત્યધિકમ્-મુ. 4.તાવત્ ઇત્યસ્તિ-છ-રા-મુ. તુ ઇતિ નાસ્તિ - ગ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 459.
--------------- ---------- ---------
ન હિ ઘટસત્વકાલે ઘટાભાવો ઽન્યત્ર ગતઃ । અમૂર્તત્વાત્ । નાપિ નષ્ટઃ । નિત્યત્વાદિતિ ચેન્ન । મયા ઘટોપનયાપનયકાલે ભૂતલે ઘટસંયોગાભાવસ્યોપરયનકાલે અભાવાત્ ॥
કિઞ્ચ ત્વદ્રીત્યાશ્રયણેપિ કિમત્યન્તાભાવસ્ય ધીરાપાદ્યતે ઉત્પાદવિનાશશીલસ્ય તુરીયાભાવસ્ય વા ।
સ્વીકૃતત્વેનેતિ ॥"એતદ્ગટૈતદ્ભૂતલસંસર્ગાભાવસ્યાપિ યથાસમ્ભવં
પ્રાગભાવાદિષ્વન્તર્ભાવાદિતિ"તત્વસઙ્ખ્યાનટીકોક્તેઃ । તથૈવ વર્ધમાનાદ્યુક્તેશ્ચ । વિવૃતશ્ચાયમર્થો ન્યાયામૃતે અસતો નિષેધપ્રતિયોગિત્વસમર્થનવાદે ઇતિ ભાવઃ ॥
અભાવાદિતિ ॥ નનુ ઉપનેષ્યમાણઘટસંયોગસ્ય પૂર્વં સતો ઽભાવસ્ય પ્રાગભાવત્વેન પશ્ચાત્તદભાવેપિ પ્રાક્સતો ઘટસ્યાપયનકાલે સતો ઽભાવસ્ય ઘટસંયોગધ્વંસરૂપત્વેન તસ્ય ઘટો 1 પનયકાલેપિ સત્વાત્ કથમપ્રતીતિરિતિ ચેત્ ન । પ્રાચીનઘટસંયોગધ્વંસમાદાયેદાનીં ઘટવત્યપિ પ્રતીત્યાપાદન ઇષ્ટાપત્તેઃ । પૂર્વં ઘટોત્રસ્ય એવાન્યત્રાપનીતઃ પુનરત્રોપનીત ઇતિ પ્રતીત્યાન્યત્ર નીત ઇતિ પ્રતીતેરિવ તત્પ્રતીતિત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
નન્વસ્ત્વેવં ભૂતલઘટો નેતિ ધીસ્તત્સંયોગાભાવવિષયેતિ ભવદભિમતે દોષાભાવઃ, તાર્કિકમતે ભટ્ટાદિમતે ચ સ્યાદેવ દોષ ઇત્યત આહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ ત્વદ્રી 2 ત્યેતિ ॥ મણિકૃદ્રી 3 ત્યેત્યર્થઃ ॥
1.ઘટપદં નાસ્તિ-મુ. 2.ત્વદીયેતિ -ઇ. 3.દીયે-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 460.
------------------------ ------------ ---------

નાદ્યઃ । તસ્ય ત્વત્પક્ષે ઘટાકાલેપિ સ્વરૂપાત્મકપ્રત્યાસત્યા તત્ર સત્વેન તત્પ્રતીતેર્દુર્વારત્વાત્ । નાન્ત્યઃ । શ્યામતાદશાયાં રક્તરૂપસ્યેવ ઘટસત્વકાલે --
નનુ પ્રાચીનરીત્યાપિ ઇહ ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ તત્સંયોગો નિષિધ્યત ઇત્યુપનોક્તેઃ ઉત્પાદવિનાશશીલોપિ પ્રાગભાવાદિત્રિતયાન્યશ્યતુર્થઃ કશ્ચિત્સંસર્ગાભાવોસ્તીતિ મતેનાહ -- ઉત્પાદવિનાશેતિ ॥ ઉક્તં ચ વર્ધમાનેન"પ્રતિયોગિભેદેનેવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદનાપ્યભાવભેદાત્ સંયુક્તઘટાભાવોયં વિશિષ્ટાન્તરાભાવવદુત્પાદવિનાશશીલોન્ય એવેતિ"॥
સ્વરૂપાત્મકેતિ ॥ એતેન તદાનીન્તનયોર્વિશિષ્ટપ્રત્યયજનનયોગ્યત્વાભાવાત્ ન સ્વરૂપપ્રત્યાસત્તિત્વમિતિ નિરસ્તમ્ । દ્વયોઃ સ્વરૂપસત્વે પ્રત્યાસત્તિત્વં નેત્યસ્ય નિક્તવચનત્વાત્ ॥
1 યદુક્તં વર્ધમાનેન ઘટાન્ત્યન્તાભાવસ્ય ભૂતલેન સહ તત્સંયોગધ્વંસાદિરેવ સમ્બન્ધ ઇતિ ન તદા પ્રતીત્યાપત્તિરિતિ । તન્ન । અભાવાધિકરણયોઃ સમ્બન્ધાન્તરમન્તરેણ
તદુપશ્લિષ્ટસ્વભાવત્વરૂપકૢપ્તસમ્બન્ધત્યાગેનાર્થસંયોગધ્વંસાદેઃ સમ્બન્ધકલ્પને ઘટસ્ય કપાલેષ્વત્યન્તાભાવઃ સ્યાત્ । ઘટ 2 ભાવે ત્વાશ્રયાશ્રયિભાવધ્વંસાદિરૂપસમ્બન્ધાભાવાદપ્રતીત્યુપપત્યા બાધકાભાવાત્ । તથા ચ ઘટાદ્ય 3 ત્યન્તાભાવસ્યાપ્યાકાશાદ્યત્યન્તાભાવસ્યેવ કેવલાન્વયિત્વાપત્તે 4 રિતિ ભાવઃ ॥
યત્તુ તદા રક્તરૂપાભાવાદપ્રતીતિરિતિ પૂર્વમુક્તં તન્ન । ઘટે શ્યામતાદશાયાં જપાકુસુમે રક્તરૂપભાવાત્ । ઘટો રક્ત ઇતિ ધીરવર્જનીયૈવ ।
1.ત્તૂક્તં-મુ. 2.કપાલેત્વાશ્ર-ઇ. 3.આદિપદં ન - મુ. 4.ત્તિરિ -અ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 461.
---------------- ---------- ----------
તુરીયાભાવસ્ય 1 સત્વેન સામ્યાત્ । રક્તરૂપસ્યાપિ શ્યામતાદશાયામેવ જપાકુસુમાદૌ સત્વાચ્ચ । ઇહ નાસ્તીતિ ચેત્ 2 । વિશેષણે 3 તસ્ય વિશેષ્યેણ સંસર્ગે ચ સતિ વિશેષ્યે વિશેષણાભાવસ્યાસંભવાત્ । ન હિ પ્રતિયોગિનિ રૂપે 4 પ્રતિયોગિતવાચ્છેદક 5 સંસર્ગે ચ સતિ રૂપસંસર્ગાભાવઃ સંભવી ॥
કિઞ્ચ રૂપસમવાયતોપિ વાયો રૂપરાહિત્યસ્વભાવવત્ પ્રતિયોગિમદધિકરણસ્યાપિ પ્રતિયોગિકાલે સ્વસ્મિન્ તત્પ્રતિયોગિકાભાવિશિષ્ટપ્રમિત્યજનકત્વસ્વભાવઃ કલ્પ્યમ્ ॥
સમવાયૈકત્વેન શ્યામરૂપસમવાયસ્ય ઘટે સત્વે તદાનીમેવાન્યત્ર વિદ્યમાનરક્તરૂપસમવાયસ્યાપિ સત્વાદિતિ ભાવેનાહ -- રક્તરૂપસ્યાપીતિ ॥ ઇહેતિ ॥ ઘટે રક્તરૂપં નાસ્તીતિ ચેદિત્યર્થઃ । વિશેષણ ઇતિ ॥ સતીત્યન્વયઃ । તસ્ય વિશેષણસ્ય । પ્રતિયોગિતાવચ્છેદક ઇતિ ॥ રૂપં ન સમવેતમિત્યત્ર સંસર્ગસ્યાવચ્છેદકત્વાદેવમુક્તમ્ ॥
પૂર્વં પરીતિમાશ્રિત્ય પ્રતિબન્દ્યા અભાવપ્રતીત્યાપાદાનમયુક્તમિત્યુક્તમ્, ઇદાનીં ભાતલાભાવયોર્નિત્યસમ્બન્ધસત્વેપિ ઘટદશાયામપ્રતીત્યુપપાદકમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ પ્રતિયોગિકાલ ઇત્યાદ્યુક્ત્યા ન ચાત્ર તાદૃશઃ સ્વભાવઃ કલ્પ્યઃ ઘટાપરસણાન્તરં ઘટાભાવપ્રતીતેરિત્યુક્તદોષોપાસ્તો ધ્યેયઃ ॥
1.સ્યાસ-ક-ગ-રા. 2.ન ઇત્યધિકમ્-રા. 3.ણજ્ઞાને-ક. 4.પ્યે-ક-રા. 5.કે-ચ-ગ-રા.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 462.
----------------------- ------------ --------
અપિ ચ યથા તવ ચત્વરીયાભાવગેહસ્વરૂપયોર્ન પ્રતિયોગિકાલે સમ્બન્ધત્વં તદાભાવાપ્રતીતેઃ, કિં તુ કદાતિદેવ, તથા ઘટસત્વકાલે વૈશિષ્ટ્યસ્ય સત્વેપિ ન તદા તસ્ય સમ્બન્ધત્વમિતિ । ન ઘટવતિ ઘટાભાવધીપ્રસઙ્ગઃ ।
નનુ અભાવસ્ય સ્વાશ્રયેણ નિત્યસમ્બન્ધશ્ચેત્ ધ્વંસસ્યાપિ સ્વાશ્રયનાશેન ઘટોન્મજ્જનં સ્યાત્ ।
અત્યન્તાભાવસ્વીકારવાદિના ત્વયા ભૂતલે ઘટાભાવસ્ય ઘટદશાયાં સતોપ્યપ્રતીતેરુપપાદકત્વેન પ્રતિયોગિદેશાન્યદેશત્વં વા તત્સંયોગધ્વંસાદીરૂપો વા સમ્બન્ધો નેત્યુચ્યતે યથા, તથૈવાત્ર નિત્યસમ્બન્ધપક્ષેપ્યસ્તુ તથા ચ ઘટાપસરણાનન્તરમભાવધીર્ન સ્યાદિતિશઙ્કાશોપીત્યાહ -- અપિ ચેતિ ॥ ચત્વરીયઃ ॥ ચત્વરીયઃ ॥ ચત્વરનિષ્ઠો યો ઽભાવઃ યચ્ચ ગૃહં તયોર્યે સ્વરૂપે તયોર્ગ્રહે પટદિલક્ષણપ્રતિયોગિકાલે સમ્બન્ધત્વં નાસ્તિ યથા તથા કાદાચિત્કપ્રતીત્યન્યથાનુપપત્યા પ્રકૃતેપ્યસ્તીત્યર્થઃ ॥
એવમભાવવિશિષ્ટબુદ્ધાવપ્યેકો નિત્યઃ કશ્ચિત્સમ્બન્ધઃ સિદ્ધઃ સ્યાદિત્યુક્તપ્રતિબ્દ્યા ઘટદશાયામપિ ઘટાભવાધીઃ 1 સ્યાદિતિ મણ્યાદ્યુક્તં બાધકં નિસત્યેદાનીં બાધકાન્તરમ 2 પ્યાશઙ્ક્ય નિરાહ - નન્વભાવસ્યેત્યાદિના ॥
નનુ -- આશ્રયનાશહેતુકકાર્યનાશે સમવાયિકારણનાશ એવ પ્રયોજકઃ । પટાદૌ તથા દર્શનાત્ । એવં ચ ધ્વંસરૂપકાર્યનાશઃ સ્વિરૂપિતનિત્યસમ્બન્ધયુક્તસ્વાશ્રયસ્ય નાશમાત્રેણ કથં ચોદ્યતે । ન હિ વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વહેતુના 3 વિશિષ્ટભાવબુદ્ધૌ સિદ્ધ્યન્ સમવાયો ભવતિ ।
1.ધીપદં ન -મુ-ઇ. 2.અપિપદં ન -મુ-ઇ. 3.અભાવવિશિષ્ટબુદ્ધૌ ઇત્યસ્તિ-ઇ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 463.
--------------- ------------- ----------
કાર્યનાશં પ્રતિ 1 નિત્યસમ્બન્ધત્વકારણનાશરૂપં સામાન્યમેવ તન્ત્રમ્ । ન તુ તદ્વિશેષસમવાયિનાશઃ । અસતિ બાધકે સામાન્યસ્ય ત્યાગાયોગાત્ । કિઞ્ચ સમાવાયત્વં ન જાતિઃ, કિં તુ વૈશિષ્ટ્યન્યનિત્યસમ્બન્ધત્વમિતિ કલ્પનીયત્વાદ્ગૌરવમિતિ ચેન્ન । તથા સતિ ધ્વંસાતિરિક્તાભાવે વૈશિષ્ટ્યભ્યુપગમે બાધકાભાવાત્ । ન ચૈકસ્મિન્નભાવે સ્વરૂપસમ્બન્ધશ્ચેદભાવાન્તરેપિ તથા । ભાવેપિ જ્ઞાતો ઘટ ઇત્યાદૌ સ્વરૂપસ્ય સમ્બન્ધત્વે રૂપે ઘટ ઇત્યાદાવપિ તથાત્વાપત્તેઃ ॥
અયુતસિદ્ધત્વાભાવાત્ । કિં તુ તદન્યઃ કશ્ચિદેવ । તથા ચ કથમેવમાપાદનમિત્યત આહ -- કાર્યનાશં પ્રતિ હીતિ ॥ ન કેવલં ત્યાગે કારણાભાવો, ગૌરવં ચાસ્તીત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ ન જાતિરિતિ ॥ એકવ્યક્તિત્વાદિતિ ભાવઃ । અભાવાદિવિશિષ્ટબુદ્ધૌ યવદ્યૈશિષ્ટ્યં તદન્યનિત્યસમ્બન્ધત્વમિત્યર્થઃ। ન ચેતિ ॥ અભાવાન્તરેપિ તથા ચ ચેત્યન્વયઃ । કુત ઇત્યત આહ -- ભાવેપીતિ ॥ તથાત્વાપત્તેરિત્યન્વયઃ । યુતસિદ્ધત્વાયુતસિદ્ધત્વાદિના ભાવપદાર્થેષુ વૈષમ્યં ચેદભાવેષ્વપિ કાર્યત્વાકાર્યત્વાદિના વૈષમ્યમિતિ સમમ્ ॥
નનુ જ્ઞાનાદેર્ઘટેન નિત્યસમ્બન્ધે સદા ઘટપ્રકાશઃ સ્યાદિતિ ચેત્ । રૂપાદેર્ઘટાદિના નિત્યસમ્બન્ધે સદા ઘટે શ્યામરક્તરૂપાદિધીપ્રસઙ્ગઃ સ્યાદિતિ સમમ્ । શ્યામરૂપાદેઃ કાદાચિત્કત્વાન્ન દોષ ઇતિ ચેત્ । જ્ઞાનાદેરપિ તથાત્વમિતિ તલ્યમ્। કિં ચ યથાકથઞ્ચિદ્બાધકવશાદ્ભાવે દ્વૈરૂપ્યં ચેદભાવેપ્યુક્તાદેવ બાધકાદ્વૈરૂપ્યમસ્ત્વિતિ સા 2 માન્યમેવેતિ ભાવઃ॥
1.ઽહિઽ ઇત્યધિકમ્ - ક - ગ. 2.મ્યમે - ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 464.
----------------------- ---------- ---------
કિઞ્ચ યદિ લાઘવાન્નિત્યસમ્બન્ધિકારણનાશઃ કાર્યનાશે તન્ત્રં તતોપિ લાઘવાન્નિત્યસમ્બન્ધિનાશ એવ તત્ર તન્ત્રં સ્યાત્ । ન ચેષ્ટાપત્તિઃ । ઘટનાશેન

પટરૂપનાશાપત્તેઃ । ભવતિ હિ પટરૂપાહેતુરપિઘટઃ પટરૂપસમવાયી । એવં સમ્બન્ધસ્ય નાશ્યત્વે સમ્બન્ધત્વમેવ તન્ત્રમ્, લાઘવાત્ , ન તુ તદ્વિશેષઃ સંયોગત્વમિતિ સમવાયસ્યાપિ 1 નાશઃ સ્યાત્ ॥
યદિ ચ સમવાયરક્ષર્થં તત્ર કારણત્વાદિકં વિશેષણં તર્હિ વૈશિષ્ટ્યરક્ષાર્થં વૈશિષ્ટ્યન્યત્વવિશેષણમપ્યસ્તુ । સામ્યાત્ ॥
નન્વયુતસિદ્ધભાવમાત્રે અસ્ત્વૈકરૂપ્યં, સંસર્ગાભાવમાત્રે નાસ્ત્યૈકરૂપ્યં, ધ્વંસાતિરિક્તાભાવ એવ નિત્યસમ્બન્ધોપગમાદિત્યતો ;
અભાવમાત્ર એવાસ્તુ નિત્યસમ્બન્ધઃ, ન ચોક્તદોષઃ, કાર્યનાશં પ્રતિ સમવાયિકારણનાશસ્યૈવ પ્રયોજકત્વાદ્ગૌરવસ્ય ચાકિઞ્ચિત્કારત્વાદિતિ ભાવેન કાર્યનાશં પ્રતિ હીત્યાદિનોક્તં નિરાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ નિત્યસમ્બન્ધીતિ ॥ નિત્યો યઃ સમ્બન્ધઃ તદ્યુક્ત ઇત્યર્થઃ । તતોપિ લાધવાદિતિ ॥ કારણપદત્યાગાદિતિ ભાવઃ ॥
કાર્યનાશે સમવાયિનાશસ્ય તન્ત્રત્વમનુક્ત્વા નિત્યસમ્બન્ધિનાશસ્યૈવ લાઘવેન પ્રયોજકત્વસ્વીકારેતિપ્રસઙ્ગાન્તરં ચાહ -- એવમિતિ ॥ લાઘમનુસૃત્ય વિશેષત્યાગેન સામાન્યાદેર 3 સતિ કાર્યનાશે નિત્યસમ્બન્ધિનાશવત્ સમ્બન્ધનાશે સમ્બન્ધત્વમેવ તન્ત્રં સ્યાદિત્યર્થઃ । તત્રેતિ ॥ નાશપ્રયોજકસમ્બન્ધત્વે કારણીભૂતસમ્બન્ધત્વં સમવાયાન્યસમ્બન્ધત્વમિતિ વિશેષણં યદીત્યર્થઃ ॥ વૈશિષ્ટ્યેતિ ॥
1.સ્ય વિ -છ-મુ. 3. દસતિ - અ. (દરે સતિ).
કેચિત્તુ સમવાયિકારણનાશસ્ય હેતુત્વકલ્પને સમવાયત્વં ન પ્રવિષ્ટમ્ । યેન ગૌરવં સ્યાત્ । કિં ત્વનતિપ્રસક્ત 1 મુણ્ડિતસમવાય 2 વ્યક્તિમાત્રમિત્યાહુઃ ॥
એતેનૈવ સત્યલૌકિકપ્રત્યક્ષજાતિગુણક્રિયાવિશિષ્ટબુદ્ધયઃ વિશેષણસમ્બન્ધનિમિત્તકાઃ સત્યલૌકિકપ્રત્યક્ષવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાત્ ।
અભાવવિશિષ્ટબુદ્ધિવિષયીભૂતવૈશિષ્ટ્યાન્યસમ્બન્ધત્વમેવ સમ્બન્ધનાશે 3 તન્ત્રમિત્યસ્તુ । એવં ચાભાવેપિ નિત્યસમ્બન્ધઃ સ્યાદેવેતિ ભાવઃ ॥
કાર્યનાશે સમવાયનાશો હેતુરિત્યત્ર કિઞ્ચ સમવાયત્વમિત્યાદિના યદ્ગૌરવમુક્તં
તદુદ્ધારં પ્રકારાન્તરેણાહ -- કેચિત્વિતિ । સમવાયત્વાપ્રવેશેપિ સંબન્ધત્વેનાપ્રવેશે કિઞ્ચિદ્યુક્તકારણનાશસ્તન્ત્રમિત્યપિ પ્રાપ્ત્યાતિપ્રસઙ્ગેન નિત્યકારણભૂતસમ્બન્ધવન્નાશસ્તન્ત્રમિત્યેવ વાચ્યત્વાત્કિમનેનેત્યરુચિબીજમત્રેતિ ધ્યેયમ્ ॥
એવમભાવવિશિષ્ટ 4 પ્રતિબન્દીદુરુદ્ધારેત્યભાવસ્થલ ઇવ 5 કૢપ્તસ્વરૂપસમ્બન્ધેનૈવ વિશિષ્ટપ્રતીત્યુપપત્તૌ ન સમવાયકલ્પનેત્યુક્ત્વા વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાદિતિ હેતુરપ્રયોજક ઇતિ નિરસ્યેદાનીં"મથવા 6 સમ્બન્ધવિશેષનિમિત્તકા ઇતિ સાધ્ય"મિત્યાદિના મણ્યુક્તમનુમાનાન્તરં ચાનૂદ્ય નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ સ્વરૂપસમ્બન્ધેનૈવાન્યથોપપત્તિકથનેનેત્યર્થઃ । નિરસ્તમિત્યન્વયઃ ॥
1.ક્તં - ચ-ગ. 2.યં-ચ. 3.ઽત્રયેઽ ઇત્યધિકમ્ -અ. 4.બુદ્ધિપદમધિકમ્ -અ. 5.કૢપ્તપદં ન-મુ. 6.વિશેષસંબન્ધનિમિ- મુ-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 466.
----------------------- ------------ ---------
દણ્ડીતિ સત્યલૌકિકપ્રત્યક્ષબુદ્ધિવત્ । અત્ર ચ ક્ષત્યાદૌ કર્ 1 તેવ લાઘવાદ્વિશેષણસમ્બન્ધોપિ એક એવ સિધ્યતિ । અનુગતકાર્યસ્યાનુગતકારણજન્યત્વાત્ । સ્વરૂપસમ્બન્ધાનામનનુગતત્વા 2 ચ્ચ । અત એવ નાપ્રયોજકતા । સમ્બન્ધં વિનાપિ વિશિષ્ટબુદ્ધૌ ગાવાશ્વાદાવપિ તત્પ્રસઙ્ગાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
હતૌ ચ સત્યત્વં વિશેષણમિતિ મણ્યુક્ત્યૈવ પક્ષેપિ તદનુમતમિતિભાવેન સત્યપદમ્ । તત્ કૃત્યં પૂર્વવત્ । મણૌ વિશિષ્ટબુદ્ધય ઇત્યેવ પક્ષોક્તાવપ્યત્ર પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તેષુ વિશિષ્ટબુદ્ધિપદં લૌકિકપ્રત્યક્ષપરમિતિ 3 તટ્ટીકોક્તેર્લૌકિકે 4 ત્યાદ્યુક્તિઃ ।અલૌકિકપ્રત્યક્ષે બાધનિરાસાય લૌકિકેતિ ॥ અનુમિત્યાદૌ બાધનિરાસાય પ્રત્યક્ષેતિ ॥ નિર્વિકલ્પકે તન્નિરાસાય વિશિષ્ટપદમ્ । ભ્રમે વ્યભિચારવારણાય હતૌ સત્યપદમ્ । સાધ્યસાધનતાવૈકલ્યાય દૃષ્ટાન્તવિશેષણાનિ ॥
તાવતા સમવાયસિદ્ધિઃકુત ઇત્યત આહ -- અત્ર ચેતિ ॥ પક્ષધરાદ્યુક્તમાહ -- ક્ષિત્યદૌ કર્તેવેતિ॥ અત એવેત્યુક્તં હેતૂચ્છેદ(ક)બાધકં વ્યનક્તિ -- સમ્બન્ધમિતિ॥
સમ્બન્ધનિમિત્તકા ઇત્યત્ર સમ્બન્ધસ્ય નિમિત્તત્વં કિં વિષયત્વેનાથ સમવાયત્વેન આદ્યે ગુણાદિસ્વરૂપાણામેવ કેન
ચિદ્ધર્મેણાનુગતાનાં તથા હેતુત્વમસ્તુ । કિં સમવાયેન । અન્ત્યે તુ સમવાયત્વં નિત્યસમ્બન્ધત્વં તથા ચ લાઘવેન સમ્બન્ધત્વેનૈવ હેતુત્વમસ્તુ । તચ્ચ સ્વરૂપસમ્બન્ધસાધારણમિતિ તેનાનુગતીકૃતાનાં ગુણાદીનામેવ હેતુત્વમસ્તુ ।
1. ત્રૈક્યલા-ક. 2.દનન્તત્વાત્ -ચ-ક-ગ-રા. 3.તત્પદં ન-ઇ. 4.કત્વા-અ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 467.
---------------- ------------ ---------
અભાવાદૌ કૢપ્તેન સ્વરૂપસમ્બન્ધત્વેનાનુગતીકૃતાનાં ગુણાદિસ્વરૂપાણામેવાનુગતકાર્યહેતુત્વોપપત્તેઃ । તસ્માદભાવાદાવિવ ગુણાદાવપિ ધર્મિકલ્પનાત ઇતિ ન્યાયસામ્યેન સ્વરૂપમેવ સમ્બન્ધઃ ॥
યત્તુ યુતસિદ્ધસમ્બન્ધદ્વયવિષયાણાં દણ્ડાદિવિશિષ્ટબુદ્ધીનામિવાયુતસિદ્ધસમ્બન્ધિદ્વયવિષયાણાં અવયવિગુણક્રિયાજાતિવિશિષ્ટબુદ્ધીનામન્યોન્યં --
અવચ્છેદકલાઘવે વ્યક્તિગૌરવસ્યાદોષત્વાદિતિ ભાવેન નિરાહ -- અભાવાદાવિતિ ॥ આદિપદેન તન્મતચસિદ્ધસમવાયવિશિષ્ટબુદ્ધિપરિગ્રહઃ ॥
એતચ્ચ સત્યલૌકિકજાત્યાદિવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષત્વં કાર્યતાવચ્છેદકમુપેત્યોક્તમ્ । વસ્તુતસ્તુ તાદૃશાનુમિતિત્વાદિકમિવ તાદૃશપ્રત્યક્ષત્વમપિ નાવચ્છેદકં માનાભાવાત્ । સ્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતાનુગતૈકકારણાસિદ્ધ્યા અનિત્યપ્રમાત્વાનિત્યપ્રત્યક્ષત્વાદેરિવ બાધકોપપન્નત્વેનાવચ્છેદકત્વાસંભવાચ્ચ । નચ નિત્યૈકરૂપસમ્બન્ધરૂપસમવાય એવાનુગતકારણનમિતિયુક્તમ્ । અન્યોન્યાશ્રયાપત્તેઃ।
વિષયસ્ય પ્રત્યક્ષં પ્રત્યહેતુત્વસ્ય પ્રામાણ્યવાદે વ્યુત્પાદનાચ્ચેતિ જ્ઞેયમ્ ॥
પક્ષધરાદ્યુક્તમનૂદ્ય નિરાહ -- યત્વિત્યાદિના । અન્યોન્યમિતિ ॥ અવયવાવવિશિષ્ટબુદ્ધેર્ગુણાદિવિશિષ્ટબુદ્ધ્યા તસ્યાઃ જાતિવિશિષ્ટબુદ્ધ્યા જાતિવિશિષ્ટબુદ્ધેઃ ગુણવિશિષ્ટબુદ્ધ્યેત્યાદિરૂપેણાન્યોન્યં સાજાત્યમિત્યન્વયઃ ॥
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 468.
----------------------- ---------- --------
-- સ્ફટતરવિવેકપ્રકાશરાહિત્યરૂપં સાજાત્યમન્યવિશિષ્ટબુદ્ધિતો વ્યાવૃત્તમનુભાવસિક્ષિકમ્ । તથા ચ દણ્ડાદિવિશિષ્ટપ્રતીતિં પ્રતિ સંયોગ ઇવ ગુણાદિવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષપ્રતીતિરૂપમનુગતકાર્યં પ્રતિ નિમિત્તતયા સમવાયઃ સિધ્યતીતિ । તન્ન ॥
તસ્ય ભેદાવિષયત્વેન, 1 સ્ફટતર 2 પ્રકાશસામગ્રીરાહિત્યેન વા, ત્વદભિમતસમવાયનિયામકાયુતસિદ્ધવિષયત્વેન વા,
તત્સ્વરૂપમાહ -- સ્ફટતરેતિ ॥ વિવેકો ભેદઃ । તદ્વિષયકત્વરાહિત્યરૂપમિત્યર્થઃ । અવયવાવયવ્યાદેરન્યોન્યં
ભેદસ્યાઙ્ગુલિદ્વયવદપ્રતીતેરિતિ ભાવઃ । અન્યેતિ ॥ દણ્ડીકુણ્ડલીત્યાદિવિશિષ્ટબુદ્ધીનામન્યોન્યં સાજાત્યમિ 3 વેહાયુતસિદ્ધવિશિષ્ટબુદ્ધીનામન્યોન્યસાજાત્યેપિ દણ્ડીત્યાદિબુદ્ધિતો વ્યાવૃત્તં તાદૃશબુદ્ધાવવિદ્યમાનં અનુભવસાક્ષિકમસ્તીત્યર્થઃ ॥

તાદૃશં સાજાત્યં અન્યતો વ્યાવૃત્તં ગુણક્રિયાદિવિષ્ટબુદ્ધિગતમનુભવસિદ્ધમુક્તમ્ । તત્કિં જાતિકૃતમુત સ્ફટતરવિવેકપ્રકાશરાહિત્યરૂપમેવ બાધવિષયાવિશેષકૃતં વા। નાદ્યઃ જાતિત્વે માનાભાવાત્ । તાદૃશવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વસ્યોપપત્તે 4 રપ્રયોજકો હેતુરિતિ ભાવેન તાદૃશવિશિષ્ટબુદ્ધેઃ અન્યથાસિદ્ધિમાહ -- તસ્યેતિ ॥ અવયવ્યાદિવિશિષ્ટબુદ્ધિગતસાજાત્યસ્યેત્યર્થઃ । તૃતીયં પ્રત્યાજષ્ટે -- ત્વદિતિ ॥ ત્વદભિમતા 5 યા 6 સમવાયનિયામકાયુતસિદ્ધિ 7 રિત્યર્થઃ ॥
1.ઽવાઽ ઇત્યધિકમ્ - ચ-ક-ગ. 2.વિવેકપદમધિકમ્-ચ-ક-ગ-રા. 3.ઇવેતિ નાસ્તિ -મુ-ઇર્. 4.ન પ્રયો-ઇ. 5.તાનિ-ઇ.
6.યાનિ-ઇ. 7.દ્ધાનિ-ઇ.
સયે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) સમવાયવાદઃ પુ - 469.
---------------- ------------ ---------
ભેદાભેદવિષયત્વેન વા, સવિશેષાભેદવિષયત્વેન વોપપત્તેઃ ॥
અભાવપ્રતિયોગિનોર્જ્ઞાનજ્ઞેયાદીનાં ચ વિવેકપ્રકાશસ્ય સ્ફટતયા ન્યાયસામ્યેન તત્ર
સંયો 1 ગાપત્તેશ્ચ ॥
અભાવાધિકરણયોસ્તન્મતે સુવર્ણતદુપષ્ટમ્ભકપીતદ્રવ્યયોશ્ચ વિવેકપ્રકાશસ્યાસ્ફટત્વેન ન્યાયસામ્યેન તત્ર સમવાયાપત્તેશ્ચ ॥
યુતસિદ્ધેષુ સંયોગસ્યેવાયુતસિદ્ધેષુ સમવાયસ્યાપિ ન્યાયસામ્યેન નાનાત્વાપાતાચ્ચ ।
નનુ નિત્ય 2 સમ્બન્ધસમ્બન્ધિત્વમેવાયુતસિદ્ધિ 3 રિત્યતો ઽયાવદ્રવ્યભાવિગુણક્રિયાવયવ્યાદ્યભિપ્રાયેણ વિષયાન્તરમાહ -- ભેદાદેતિ ॥ યાવદ્રવ્યભાવિગુણાદ્યાશયેનાહ -- સવિશેષેતિ ॥
યદ્વાદ્યા વિષયોક્તિર્ન્યોયમતરીત્યા દ્વિતીયા મીમાંસકરીત્યા તૃતીયાસિદ્ધાન્તરીત્યેતિ 4 ધ્યેયમ્ । તન્તુપટાદિબુદ્ધિઃ કુણ્ડેબદરાદિબુદ્ધેર્વિવક્ષણેત્યભેદવિષયૈવાવસીયત ઇતિ સુધોક્તેરિતિ ભાવઃ । એવં વદતા ત્યયા સ્ફટતરવિવેકપ્રકાશોપેતવિશિષ્ટબુદ્ધૌ સંયોગ ઇત્યુક્તઃ સ્યાત્ । તચ્ચાયુક્તમિત્યાહ અભાવેતિ ॥ આદિપદેનેચ્છેષ્યમાણાદેર્ગ્રહઃ । ન્યાયેતિ ॥ સ્ફુટતરવિવેકપ્રકાશરાહિત્યસ્થલે સમવાય ઇતિ વત્ તાદૃશપ્રકાશવદ્વિશિષ્ટબુદ્ધૌ દણ્ડીત્યાદિબુદ્ધાવિવ સમયોગઃ સ્યાદિત્યર્થઃ । નાનાત્વત્વેતિ ॥
1.ગોપપ-ક. 2.સંબન્ધપદં નાસ્તિ - ઇ. 3.દ્ધત્વ-મુ-ઇ. 4.જ્ઞે -મુ-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 470.
----------------------- ----------- ----------
તસ્માન્ન સમવાયે પ્રમાણમસ્તીતિ ॥
સમવાયે પ્રમાણભઙ્ગઃ

ઉક્તપ્રકાશરાહિત્યરૂપસાજાત્યસ્યાનુગતસ્ય દણ્ડીત્યાદિબુદ્ધૌ સત્વેપિ તત્ર સંયોગનાનાત્વવત્ સમવાયસ્યાપિ નાનાત્વા 1 પત્તેરિત્યર્થઃ ॥
યત્વાશ્રયનાશજન્યકાર્યનાશસ્થલે કાર્યનાશં પ્રતિ સમવાયિરૂપાશ્રયનાશ એવ હેતુર્વાચ્યો ન ત્વાશ્રયમાત્રનાશઃ । તથાત્વે કપાલનિષ્ઠધટધ્વંસસ્ય કપાલનાશેનાપિ નાશપ્રસઙ્ગેન ઘટોન્મજ્જનાપત્તેરતઃ સમવાયોભ્યુપેત્ય ઇતિ તન્ન । સમવાયત્વં હિ નિત્યસમ્બન્ધત્વં ન તુ જાતિરનભ્યુપગમાત્ । તથા ચ
લાઘવાત્સમ્બન્ધિકારણરૂપાશ્રયનાશ એવ વા કારણીભૂતાશ્રયનાશ એવ વાશ્રિતકાર્યનાશહેતુરિતિ સ્વીકૃતૌ ધ્વંસનાશાપ્રસક્ત્યા સમવાયસ્યાનુપેયત્વાત્ ॥
વસ્તુતસ્તુ પરિમાણવાદે ધ્વંસસ્ય ભૂતલૈદિનિષ્ઠત્વેન કપાલનાશેપિ 2 તન્નાશાપ્રસક્તેઃ । અત એવ પ્રાગ્ ભેદાભેદવિષયત્વેનેત્યાદ્યુક્તિરિતિ ॥
સમવાયે પ્રમણભઙ્ગઃ

1.ત્વોપપત્તે - ઇ. 2. અપિપદં ન - ઇ.
સમવાયે બાધકમ્) સમવાયવાદઃ પુ - 471.
----------------- ----------- ---------
કિઞ્ચ કાલસ્ય સ્વગતેન સઙ્ખ્યાપરિમાણાદિના ત્વયાપિ સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ સ્વીકૃત ઇતિ કિં તત્ર સમવાયેન ॥
યદિ ચ કાલસ્ય તેન સહ સમવાયસ્ય સત્વાન્ન સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ । તર્હિ કા 1 લસ્ય ઘટેન સહ સંયોગસ્ય સત્વાત્ સ્વરૂપસમ્બન્ધો ન સિધ્યેત્ । સામ્યાત્ ॥
એવં સમવાયસ્યાપ્રામાણિકત્વમુક્ત્વાનુવ્યખ્યાનસુધયોરુક્તમન્યસમવાયોપગમે બાધકમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ 2 યદ્વા પ્રાગુક્તાનુમાનેષુ ગુણાદિવિશિષ્ટબુદ્ધિનિમિત્તસમ્બન્ધતયા હિ સમવાયસિદ્ધિરભિમતા સા ન યુક્તા । દદ્બુદ્ધેરન્યથોપપત્તેરિતિ । ચતુર્થાન્યથોપપત્તિમાહ -- કિઞ્ચેત્યાદિના ॥
અથવા --
સમવાયશ્ચ સમ્બન્ધો નિત્યઃ સ્યાદેક એવ સઃ ।
ઇતિ નિત્યત્વે સતિ સમ્બન્ધત્વમિતિ યત્સમવાયલક્ષણમુક્તં તત્ર સમ્બન્ધત્વં તાવદન્યથોપપત્તિચતુષ્ટયેન નિરાહ -- કિઞ્ચેત્યાદિના ॥
તત્રાદૌ તાવત્સામ્યાદનવસ્થિતેરિતિ સૂત્રખણ્ડસ્ય સ્વગતસંખ્યાદિગુણેન કાલસ્ય પદાર્થાન્તરેણેવ સ્વરૂપસમ્બન્ધસ્વીકારસામ્યાત્સમવાયસ્યાનવસ્થિતેરસત્વાપાતાદિત્યર્થમુપેત્યાહ -- કાલસ્યેતિ ॥ કાલપિરમાણં સદાસ્તીતિકાલસ્યૈકત્વસંખ્યા સદાસ્તીત્યાદિપ્રતીત્યા કાલસ્ય જગદાધારતાપ્રયોજકત્વેન સ્વગતધર્મૈરન્યૈશ્ચસર્વૈઃ સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ સ્વીકૃત ઇતિ તેનૈવ સમ્બન્ધેનૈકઃ કાલો પરિચ્છિન્નપરિમાણઃ કાલ ઇતિ વિશિષ્ટબુદ્ધ્યુપપત્તૌ તત્ર સમવાયસ્યાવસ્થિત્યભાવઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
સ્વગતસઙ્ખ્યાદિના સમવાયિસત્વસ્યેવ ઘટાદિદ્રવ્યેણ સંયોગસત્વસ્યાપિ સામ્યાદિદાનીં ઘટ ઇત્યાદિધીબલેન ઘટાદિના સ્વીકૃતસ્વરૂપસમ્બન્ધસ્યાવસ્થિત્યભાવાપત્તેરિત્યર્થાન્તરં ચોપેત્યાહ -- યદિ ચેતિ॥
તેન સ્વગતસઙ્ખ્યાદિના ॥
1.લેન સહ ઘટસ્ય - ચ-છ-રા. 2.ઽયદ્વા, અથવાઽ ઇત્યાદ્યવતારિકાદ્વયં નાસ્તિ-ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ -472.
----------------------- ------------ --------
અપિ ચ ગુણાદેરપિ ત્વન્મતે સ્વાભાવસ્વજ્ઞાનસ્વકાલૈઃ સહ સ્વરૂપસમ્બન્ધત્વં તાવદસ્તિ । તત્ર ગુણાદેરભાવજ્ઞાનાદીન્પ્રતિ સ્વરૂપસમ્બન્ધત્વં ન પ્રતિયોગિ 1 વિષયત્વાદિના । અનનુગમાત્ । ગૌરવાચ્ચ । કિન્તુ વિશેષણત્વેનાનુગમાલ્લાઘવાચ્ચ । વિશેષણત્વં ચ ગુણાદેર્ગુણ્યાદાવપિ 2 સમમિતિ ગુણ્યાદાવપિ ગુણાદેઃ સ્વરૂપસમ્બન્ધત્વં કૢપ્તમેવેતિ ક્વ સમવાયસ્યાવકાશઃ ॥
અપિ ચ ઘટરૂપસમાવાયા ઇતિ સમૂહાલમ્બનજ્ઞાનાત્ રૂપી ઘટ ઇત્યાદિબુદ્ધેર્વૈલક્ષણ્યાયાવશ્યમઙ્ગીકાર્યેણ રૂપસ્ય ઘટેન સહ વિશેષણતાવિશેષણૈવ વિશિષ્ટબુદ્ધ્યુપપત્તૌ કિં સમવાયેન । એવં રસાદાવપીતિ ન સમવાયસ્યાવકાશઃ ॥
નન્વસ્ત્વેવં તથાપીદાનીં ઘટરૂપમિત્યાદિધીબલાદ્ઘટે રૂપાદિનૈવ સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ કાલસ્ય નાન્યેનેત્યત આહ -- અપિ ચેતિ ॥ 3 યદ્વા કાલે ગુણવિશિષ્ટબુદ્ધ્યુપપાદકસમ્બન્ધત્વેન સમવાયસિદ્ધાવપ્યન્યત્ર તથાત્વેન સિદ્ધિરસ્ત્વિત્યત આહ - અપિ ચેતિ ॥ તચ્ચ સ્વરૂપસમ્બન્ધત્વમિત્યન્વયઃ । વિષયત્વાદિનેત્યાદિપદેન વિશેષણવિશેષ્યભાવગ્રહઃ । અનનુગમાદિતિ ॥ સ્વભાવેન પ્રતિયોગિત્વરૂપઃ, જ્ઞાનાદિના વિષયત્વરૂપઃ, કાલેન વિશેષણત્વાદિરિત્યનનુગમાત્ અનેકકલ્પને ગૌરવાચ્ચેત્યર્થઃ ॥
સમમિતિ 4 ॥ એતેન ગુણાદેર્વિશેષણત્વસામ્યાત્ચસમવાયસ્યાવસ્થિત્યભાવાત્ ઇત્યર્થ ઉક્તો ભવતિ ॥ વૈલક્ષણ્યાયેતિ ॥
1.ત્વવિ-ગ-રા. 2.ઽસમમિતિ ગુણ્યાદાવપિઽ ઇતિ નાસ્તિ - ગ-મુ. 3.યદ્વે
ત્યાદ્યવતારિકા નાસ્તિ -ઇ. 4.તીતિ-મુ.
સમવાયે-બાધકમ્) સમવાયવાદઃ પુ - 473.
---------------- ---------- ----------
કિઞ્ચ સમવાયસ્યાપિ સ્વસમ્બન્ધિના સહ સમ્બન્ધાઙ્ગીકારે અનવસ્થા । તત્ર સ્વરૂપસમ્બન્ધાઙ્ગીકારે ચ ગુણાદેરેવ ગુણ્યાદિના સ્વરૂપસમ્બન્ધીસ્તિ । સામ્યાત્ । કિં દૂરગમનેન । કાલસ્ય સ્વગતસઙ્ખ્યાદિના સમવાયાનુપપત્તિઃ,
સમૂહાલમ્બનેપિ ઘટતદ્રૂપતત્સમાવાયાનાં પ્રતીતિવદ્રૂપી ઘટ ઇતિ પ્રતીતાવપિ રૂપાદિત્રયસ્યૈવ ભાને ઽનુભવસિદ્ધસ્ય તતો વૈલક્ષણ્યસ્યાયોગેન રૂપાદૌ વિશેષણત્વાદિરેવ સમૂહાલમ્બને 1 પ્રતીતોત્ર પ્રતીયત ઇતિ વાચ્યમિતિ તેનૈવોપપત્તૌ કિં સમવાયેનેત્યર્થઃ । એતેનાભાવવિશિષ્ટબુદ્ધિસામ્યાદ્રૂપી ઘટ ઇત્યાદિબુદ્ધાવપિ સમવાયસ્યાવસ્થિત્યભાવ ઇત્યર્થઃ સૂત્રાંશસ્ય સૂચિતઃ --
"ભિન્નત્વસામ્યતસ્તસ્ય તાભ્યાં યોગો ભવેદ્ભ્રુવ"
મિત્યનુવ્યાખ્યાનસુધયોરુક્તમાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ સમ્બન્ધિના 2 ગુણગુણ્યાદિરૂપેણેત્યર્થઃ । 3 સમવાયસ્યાવસ્થિત્યભાવ ઇત્યર્થઃ । સમવાયવિશિષ્ટબુદ્ધિસામ્યાત્સમવાયસ્યાવ 4 સ્થિત્યભાવો ગુણાદાવપીત્યર્થમુપેત્યાહ -- તત્રેતિ ॥ સમવેતઃ પટ ઇત્યાદિસમવાયવિશિષ્ટબુદ્ધૌ પ્રતીતસમવાયસમવાયિનોરિત્યર્થઃ । 5. દૂરેતિ ॥ ગુણાદિવિશિષ્ટબુદ્ધૌ સમવાયઃ, સમવાયવિશિષ્ટબુદ્ધૌ સ્વરૂપસમ્બન્ધ, ઇત્યભ્યુપેત્ય કિમિત્યર્થઃ । ઉપપાદિતબાધકાનિ બુદ્ધ્યારોહાય સંગૃહ્યાહ -- કાલસ્યેતિ ॥
1.ને ઽપ્ર ઇત્યસ્તિ -ઇ. 2.ગુણપદં નાસ્તિ -ઇ. 3.ઽભાવ ઇત્યર્થઃ. ઇત્યન્તં નાસ્તિ-ઇ -મુ. 4.વગત્ય-ઇ. 5.સ્વરૂપેતિ -મુ, રૂપેતિ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 474.
----------------------- ----------- -------------
ગુણાદેઃ સ્વાભાવાદિનેવ ગુણ્યાદિનાપિ સ્વરૂપસમ્બન્ધેનૈવોપપત્તિઃ, સમૂહાલમ્બનાદ્વૈલક્ષણ્યાનુપપત્તિઃ, અનવસ્થા ચેતિ બાધકચતુષ્યં દુષ્પરિહરમ્ ॥
કિઞ્ચ સમવાયસ્યૈકત્વયુક્તમ્ । તથાહિ । ધૂમાદ્યનુમાનેન હિ ધર્મિમાત્રં ધર્મમાત્રં વા ન 1 સાધ્યમ્ । તયોઃ પ્રાગેવ સિદ્ધત્વાત્ । અન્યથા આશ્રયાસિદ્ધ્યપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વે સ્યાતામ્ । કિન્તુ તયોઃ સમ્બન્ધઃ । સ ચ ક્વચિત્સંયોગઃ યથા પર્વતાગ્ર્યોઃ । ક્વચિત્સમવાયઃ યથા રસાદ્રૂપાનુમાને । અગ્નિસંયોગોપિ માહાનસાદૌ સિદ્ધ ઇતિ નાનુમાસાધ્યઃ । 2 કિન્તુ પર્વતસ્યાગ્નિસંયોગઃ । તત્ર ચ ષષ્ઠ્યર્થઃ સમવાય એવ । ન ચ એક એવેત્યનુમાનમાત્રં સિદ્ધસાધનં સ્યાત્ । એવં શબ્દમાત્રમપિ જ્ઞાનતજ્ઞાપકં સ્યાત્ । તત્રાપિ પદાર્થાનાં સંસર્ગાણાં ચ 3 સિદ્ધત્વાત્ ।
એવમન્યથોપપત્યા સમવા 4 યસ્ય સ્વરૂપમેવ (સ્ય સંબન્ધત્વેન સિદ્ધિં) નિરસ્યેદાનીમસ્તુ નામ ગુણગુણ્યાદૌ કશ્ચનાતિરિક્તઃ સમ્બન્ધઃ, તસ્યૈકત્વં તુ ન, તથાત્વેનુમાનશબ્દપ્રમાણમાત્રોચ્છેદ ઇતિ ભાવેન સુધોક્તં વિવૃણ્વન્નાહ -- કઞ્ચેતિ ॥ ધર્મીતિ ॥ પર્વતાદિમાત્રં વહ્ન્યાદિમાત્રમિત્યર્થઃ । ષષ્ઠ્યર્થઃ ॥ પર્વતસ્યેતિ ષષ્ઠ્યર્થ ઇત્યર્થઃ । સ ચ એક એવેતિ ॥ રૂપી ઘટ
ઇત્યાદિપ્રતીતૌ સિદ્ધશ્ચેત્યાપિ ધ્યેયમ્ ।
1.બો-છ-ક-ગ-રા. 2.ન તુ -ગ-મુ. 3.વિશકલિતાનાં ઇત્યધિકં-ચ-ક-ગ-રા. 4ઽવા યસ્ય સમ્બન્ધત્વે ઽનુમાનેઽ ત્યાદિરીત્યા પઙ્ક્તિરસ્તિ-અ.
સમવાયે-બાધકમ્) સમવાયવાદઃ પુ - 475.
---------------- ------------ ----------
તદુક્તમનુવ્યાખ્યાને ॥
"ભૂધરસ્યાગ્નિસંયોગો યદિ ષષ્ઠ્યર્થ એવ કઃ । સમવાયો યદિ હ્યસ્ય ચૈકત્વાત્સિદ્ધસાધન"મિતિ ॥

સિદ્ધસાધનં જ્ઞાતજ્ઞાપનમ્ । એવ સુખસ્યાત્માન્તરે સિદ્ધત્વાત્સ્વસમ્બન્ધ એવ કૃતિસાધ્ય ઇતિ વક્તવ્યમ્ । તચ્ચાશક્યમ્ સમવાયસ્યાનાદિત્વેનાસાધ્યત્વાત્ । એતદપ્યુક્તં"સમવાય"ઇત્યાદિના । સિદ્ધસાધનં નિષ્પન્નનિષ્પાદનમ્ ॥
વિશકલિતાનામિતિ ॥ ન ચ વિશિષ્ટં નાન્યત્ર સિદ્ધમિતિ વાચ્યમ્ । વિશિષ્ટસ્ય
ત્વન્મતે પદાર્થાન્તરત્વાભાવાદ્ઘટોસ્તીત્યાદિવાક્યબોધ્યસ્ય ઘટતત્સત્તયોઃ સમવાયસ્યૈકત્વેનાત્ર તસ્ય જ્ઞાનતત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ । તદુક્તમિતિ ॥ વૈશેષિકાધિકરણાનુવ્યાખ્યાન ઇત્યર્થઃ ॥
શબ્દસાધારણ્યલાભાર્થમાહ -- જ્ઞાનજ્ઞાપનમિતિ॥ ધૂમાદ્યનુમામિતિ શેષઃ । ઇતિ સુદોક્તિરૂપલક્ષણમ્ । પર્વતે વહ્નિરસ્તીત્યાદિશબ્દજાતમિત્યપિ ધ્યેયમ્ । 1 અત એવ સુધાયાં સમવાયૈકત્વનિરાસ 2 પ્રકરણાવસાને આગમાપહ્નવશ્ચ સમવાયૈક્યે સ્યાત્પદાર્થાનાં તત્સંસર્ગાણાં 3 સિકતાવદ્વિશકલિતાનાં સિદ્ધત્વાદિત્યુક્તમિતિ ભાવઃ ॥
સમવાયો યદ્યુપેયતે તર્હ્યસ્યૈકત્વાત્સિદ્ધસ્યૈવ સાધનમુત્પાદનમિતિ પ્રાપ્તમિત્યર્થાન્તરં ચોત્તરાર્ધસ્યોપેત્ય સમવાયસ્યૈકત્વે બાધકાન્તરં ચાહ -- એવમિતિ ॥ સ્વેતિ ॥ સ્વસ્ય સુખેન યઃ સમવાયસ્તસ્યેત્યર્થઃ ।
1.તતઃ ઽઇતિ ભાવઃઽ ઇત્યેવાસ્તિ ઽઅત એવેઽ ત્યાદિ નાસ્તિ -ઇ. 2.પ્રપદં નાસ્તિ -મુ. 3.ઽસિકતાવદ્વિશકલિતાનાં ઇતિ નાસ્તિ -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્વડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 476.
-------------------------- ---------- -------
એવં દુઃખાસ્યા 1 ત્માન્તરે સત્વેન નિવર્તયિતુમશક્યત્વાત્સ્વસમ્બન્ધ એવ નિવર્ત્ય ઇતિ વાચ્યમ્ । તચ્ચાશક્યમ્ । સમવાયસ્યાવિનાશિત્વાત્ ॥
અપિ ચાત્માકાશકાલાદૌ રૂપરસાદિસમવાયસ્ય 2 ચલનાદિસમવાયસ્ય, ઘટપટાદૌ જ્ઞાનેચ્છાદિસમવાયસ્ય, પટાદૌ ઘટત્વાદિસમવાયસ્ય, સુખાદૌ દુઃખા 3 દિસમવાયસ્ય ચ, સત્વેન સર્વપદાર્થેષુ સર્વધર્મસમ્બન્ધસ્ય સામ્યાત્ સર્વસઙ્કરરૂપાવ્યવસ્થાસ્યાત્ । નન્વાત્માદૌ રૂપાદિસમવાયસ્ય સત્વેપિ ઘટાદાવિવ રૂપાદિના સહ વિશેષણતાવશેષાભાવાદ્વા ---
સિદ્ધસાધનમિત્યુપલક્ષણમ્ । 4 સિદ્ધસ્યૈવ નિત્યસ્યૈવ દુઃખાદિસમ્બન્ધસ્યાવસાનમિત્યપિ ધ્યેયમિતિ -- એવં દુઃખસ્યેતિ ॥ ઇષ્ટાનિષ્ટપ્રાપ્તિપરિહારાર્થં પ્રયત્નાભાવાપત્તિઃ સમવાયૈક્યે બાધિકેત્યુક્તં ભવતિ ॥
સમવાયૈક 5 ત્વદૂષણં સૂત્રારૂઢં દર્શયિતું સામ્યાદાનવસ્થિતેરિતિ
સૂત્રાંશસ્યાર્થાન્તરમુપેત્યાતિપ્રસઙ્ગાન્તરમાહ -- અપિ ચાત્મેતિ ॥ ષષ્ટ્યન્તાનાં પૂર્વપૂર્વેણૈવ સપ્તમ્યન્તેનાન્વયઃ ॥ સત્વેનેતિ ॥ સર્વષષ્ટન્તેન સમ્બન્ધઃ । સમવાયસ્યૈકત્વપક્ષ ઇતિયોજ્યમ્ ॥
યત્તુ મણૌ"નનુ સમવાયસ્યૈકત્વે કથં રૂપિનિરૂપિવ્યવસ્થે"ત્યાદિનૈતદેન સાંકર્યમાશઙ્ક્યાધિકરણસ્વાભાવાદિના સમાહિતં, તદનૂદ્ય નિરાહ --નન્વાત્માદાવિતિ ॥ સમવાયસ્યૈકત્વપક્ષેમણ્યાદ્યુક્તસમાધાવતિપ્રસઙ્ગમાહ -- કિઞ્ચેવમિતિ ॥
1.પ્યા-ક. 2.વલ-છ-મુ. 3.ખત્વાદિ-ચ-ક-ગ. 4.ઽસિદ્ધસાધનં સિદ્ધસ્યૈવ સુખાદેરવસાદનમિત્યપિઽ ઇત્યસ્તિ -મુ-ઇ. 5.ક્યદૂ- ઇ.
સમવાયે બાધકમ્ ) સમવાયવાદઃ પુ - 477.
----------------- ------------- ----------
અધિકરણસ્વભાવાદ્વા આધેયસ્વભાવા 1 દ્વા ન શઙ્કર ઇતિ ચેત્ । એવં હિ તૈરેવ સર્વવ્યવસ્થોપપત્તૌ કિં વ્યવસ્થિત્યહેતુના સમવાયેન ॥
કિઞ્ચૈવ સર્વેષામપિ વસ્તૂનાં સર્વૈઃ સહ એક એવ સમ્બન્ધ ઇતિ વા 2 કસ્યાપિ કેનાપિ સહ ન સમ્બન્ધ ઇતિ વા સ્યાત્ । આદ્યે આધારસ્ય વા આધેયસ્ય વા સમ્બન્ધસ્ય વા સ્વભાવાત્ કુત્ર ચિદસમ્બન્ધવ્યવહાર ઇત દ્વિતીયે આધારસ્ય વા આધેયસ્ય વા સ્વભાવાત્કુત્રચિત્સમ્બન્ધવ્યવહાર ઇતિ ચ સુવચત્વાત્ ॥
કિઞ્ચ 3 સંયોગોપ્યેક એવ લાઘવાત્ । વ્યવસ્થા તુ સ્વાભાવવૈચિત્ર્યાદિતિ સ્યાત્ । નાશાદ્યનુભવસ્તુ ઉભયત્રાપિ સમઃ । પાકેન શ્યામરૂપમિવ તત્સમ્બન્ધોપિ નાષ્ટઃ, રક્તરૂપમિવ તત્સમ્બન્ધોપ્યુત્પન્ન ઇત્યનુભાવાત્ ॥
પક્ષદ્વયેપ્યુપપત્તિપ્રકારં પરોક્તન્યાયેનાહ -- આદ્ય ઇત્યાદિના ॥ નનુ સંયોગસ્યૈક્યે ઘટસંયોગો નષ્ટઃ પટસંયોગ ઉપ્તન્ન ઇતિ ધીઃ કથમિત્યત આહ -- નાશાદીતિ ॥ સમ ઇત્યુક્તસામ્યં સમવાયેન વ્યનક્તિ - પાકેનેતિ ॥
1.વબલાદ્વા - ક. 2. એક - ક. 3.ચૈવં - ચ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 478.
------------------------ ------------ -----------
ન હિ સમ્બન્ધનાશેપિ સમ્બન્ધિનઃ સ્થિતિવત્ સમ્બન્ધિનાશેપિ સમ્બન્ધસ્થિતિઃ કૃત્રચિદૃષ્ટા ॥
એતેનાત્માદિનિષ્ઠે સમવાયે રૂપાદિપ્રતિસમ્બન્ધિકત્વસ્યાભાવાન્ન સઙ્કર ઇતિ નિરસ્તમ્ । આત્મનિષ્ઠસ્ય સમવાયસ્ય ઘટાદિનિષ્ઠાદ્ભેદે અપસિદ્ધાન્તાત્ । અભેદે ઘટાનિષ્ઠેપિ રૂપાદિપ્રતિસમ્બન્ધિકત્વાભાવાપાતાત્ ॥
એતેનૈવ સમવાયસ્ય સ્વાભાવતઃ એકત્વેપિ ઔપાધિકો ભેદોસ્તિ । રૂપસુખાદ્યુપાધીનાં ભિન્નત્વાદિતિ નિરસ્તમ્ । એવં હિ રૂપાદિઃ સંયોગાતિશ્ચૈક એવ ભેદસ્ત્વૌપાધિક ઇતિ સ્યાત્ ॥
અયમનુભવો ભ્રમોસ્ત્વિત્યતો બાધકાભાવાદિતિ ભાવેનાહ -- ન હીતિ ॥ રૂપાદિપ્રતિસમ્બન્ધિકત્વસ્યેતિ ॥ રૂપાદિનિરૂપિતત્વસ્યેત્યર્થઃ। રૂપાદિરિતિ ॥ રચસગન્ધાદિરાદિપદાર્થઃ । તત્રોપાધૈઃ પટાદિરાશ્રય એવ । તથા ચ ઘટપટાદિગતરૂપમેકમેવ । ભેદાર્થં તુ ઘટાદ્યાશ્રયલક્ષણોપાધિભેદસત્વાદ્યુક્તમિત્યસ્તુ ઇત્યર્થઃ । સંયોગાદિરિ ત્યાદિપદેન વિભાગસ્ય વા વિશેષણવિશેષ્યભાવાદિસમ્બન્ધસ્ય વા ગ્રહઃ । ઔપાધિક ઇતિ ॥ ઘટાદિસ્વરૂપનિરૂપકભેદનિમિત્તક ઇત્યર્થઃ । ઉપાધિશબ્દાત્ તૃતીયાસમર્થાજ્જન્યગમ્યાર્થે 1 શૈષિકેઠકિ કૃતે ઔપાધિકશબ્દો 2 નિષ્પન્નઃ ॥
ઔપાધિકમિત્યુપાધિગમ્યમુતોપાધિજન્યમિતિ કલ્પદ્વયલાભં હૃદિ કૃત્વા આદ્યેપિ જ્ઞાનં પ્રમા ભ્રમો વેતિ ભાવેન ક્રમેણ નિરાહ -- કિઞ્જૌપાધિકત્વમિતિ ॥
1.વૈશે -અ. 2.શબ્દનિષ્પત્તેઃ -મુ.
સમવાયે-બાધકમ્ ) સમવાયવાદઃ પુ - 479.
----------------- ------------- --------
કિઞ્ચૌપાધિકત્વં ઉપાધિજ્ઞેયત્વં ચેત્ । જ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વે ભેદા 1 સિદ્ધિઃ । ભ્રમત્વે તુ પદાર્થાનાં સઙ્કરતાદવસ્થ્યમ્ ।
ઉપાધિજન્યત્વં ચેત્ । સિદ્ધઃ સમવાયસ્ય સત્યો ભેદઃ । અપસિદ્ધાન્તશ્ચ ॥
તદુક્તમનુવ્યાખ્યાને ॥
"ઉપાધિજન્યં તદ્ગમ્યમિતિ ચૌપાધિકમં ભવેત્ ।
ઉભયત્રાપ્યનન્તાઃ સ્યુઃ સમવાયા ઇતસ્તત"ઇતિ ॥
એતેન લાઘવતર્કસહકૃતેન ધર્મિગ્રાહકાનુમાનેન સમવાયસ્યૈકત્વં નિત્યત્વં ચ સિદ્ધમિતિનિરસ્તમ્ ॥
તદુક્તમિતિ ॥ વૈશેષિકનયે । ઉભયત્રેતિ ॥ ઉપાધિના 2 જન્યત્વપક્ષે પ્રતીયમાણત્વપક્ષે ચેત્યર્થઃ । કથમાનન્ત્યમિત્યત ઉક્તમ્ -- ઇતસ્ત ઇતિ ॥ અત્ર તત્રેત્યર્થઃ । નાનાદેશકાલેષુ સ્થિતાનામવયવાવયવ્યાદ્યુપાધીનામનન્તત્વમિતિ શેષઃ।
જ્ઞનસ્ય ભ્રમત્વપક્ષે સાઙ્કર્યદોષોક્તિસ્તુ ॥
અવિદ્યમાન એવાન્યઃ સમવાયોવગમ્યતે ।
ઉપાધિના તદ્ગમકમનુમાનં ન મા ભવેત્ ॥
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનોક્તમુપલક્ષણમિતિ ભાવેનેતિ જ્ઞેયમ્ । અત એવ તત્ર સુધાયાં"ઇત્યાદિ દ્રષ્ટવ્ય"મિત્યુક્તમ્ ॥

ધર્મિગ્રાહકમાનબાધં સમવાયાનન્ત્યાપાદનમિત્યાશ 4 ઙ્ક્ય નિરાહ -- એતેનેતિ ॥ ધર્મીતિ ॥ સત્યલૌકિકપ્રત્ય 5 ક્ષજાતિગુણક્રિયાવિશિષ્ટ 6 બુદ્ધયોવિશેષણસંબન્ધનિમિત્તકાઃ, ઇતિ પ્રાગુક્તાનુમાનેનેત્યર્થઃ ।
1.દસિ-ક-ગ-રા. 2.ધિજ-મુ. 3.ધિતમ્-મુ. 4.ઙ્કાં નિ -ઇ. 5.ક્ષે-ઇ. 6.બુદ્ધિત્વાદિત્યાદ્યનુમાનૈરિત્યર્થઃ । તત્સહકૃતેન (યઃ) વિશેષણસંબન્ધનિમિત્તકા ઇતિ પ્રા -ગુક્તાનુમાનેનેત્યર્થઃ । ઉક્તત્વેનેતિ । ઇત્યસ્તિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 480.
----------------------- ------------ ---------
એકત્વાદૌ પ્રત્યક્ષવિરોધસ્યોક્તત્વેનાનુમાનસ્ય તદવિરુદ્ધનાનાસમ્બન્ધસાનેનં કૃતાર્થત્વાત્ ॥
અન્યથા સંયોગોપિ લાઘવતર્કસહકૃતેન પ્રત્યક્ષેણ, અભાવાધિકરણયોર્જ્ઞાનજ્ઞેયાદીનાં સમ્બન્ધોપિ તત્સહકૃતૈરુક્તાનુમાનૈરેકો નિત્યશ્ચ સિધ્યેત્ । દ્વ્યણુકાદીનાં સોપાદાનકત્વસાધને કાર્યત્વહેતુનાપિ તત્સહકૃતેન નિત્યમેકં ઉપાદાનં સિધ્યેત્ ।
લાઘવતર્કસ્ય સામ્યાત્ । ઈશ્વરાનુમાનેપિ કર્ત્રેકત્વસિદ્ધિર્નેત્યુક્તમ્ ॥
તસ્માત્સમવાયસ્ય નિત્યત્વમેકત્વે 2 વાયુક્તમ્ ॥
ઉક્તત્વે નેતિ ॥ નાશાદ્યનુભવસ્તૂભયત્ર સમ ઇત્યાદિગ્રન્થેનેત્યર્થઃ । ઉક્તાનુમાનૈરિતિ । પૂર્વત્ર સમવાયાનુમાનભઙ્ગે ઉક્તૈર્વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાત્ 4 તદ્વિશિષ્ટવિષયકવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાદિત્યાદ્યનુમાનૈરિત્યર્થઃ । તત્સહકૃતેન લાધલતર્કસહકૃતેનેત્યર્થઃ ॥
નન્વેવમીશ્વરાનુમાનેપિ લાઘવતર્કેણ કર્ત્રૈક્યસિદ્ધિર્ન સ્યાદિત્યત આહ -- ઈશ્વરેતિ ॥ ઉક્તમીશ્વરાનુમાનભઙ્ગ ઇત્યર્થઃ ॥
સમવાયાભાવે માનાભાવેદેવ સમવાયસિદ્ધિરસ્ત્વિત્યત આહ -- સમવાયાભાવે ત્વિતિ ॥ ઇત્યાદ્યનુમાનાનિ પ્રમાણાનીત્યનેનાન્વયઃ।
1.કેન -ચ-ક-ગ. 2.ચા-ચ-ક-ગ. 3.ભાવ ઇત્યધિકં -ચ-ઽભાવયોરન્યોન્યં સંબંઽ ઇતિ શોધિતમસ્તિ -ક-ગ-રા. 4.યુતસિદ્ધવિષયવિશિષ્ટબુદ્ધિ -ઇ.
સમવાયે-બાધકમ્) સમવાયવાદઃ પુ - 481.
----------------- ----------- ----------
સમવાયાભાવે તુ અયુતસિદ્ધ 3 યોરાધારાધેયભાવનિમિત્તકસમ્બન્ધઃ ન સમ્બન્ધભિન્નઃ અયુતસિદ્ધયોરેવાન્યોન્યં સમ્બન્ધત્વાત્ । ભૂતલઘટાભાવ સમ્બન્ધવત્,
અયુતસિદ્ધૌ યૌ ભાવૌ અવયવાવયવિનૌ ગુણગુણિનૌ ક્રિયાક્રિયાવન્તૌ જાતિવ્યક્તી વિશેષનિત્યદ્રવ્યે ચેત્યેવં દ્વન્દ્વીભૂતૌ દ્વૌદ્વૌ પદાર્થૌ તયોરિત્યર્થઃ । અત્ર સમ્બન્ધ ઇત્યસ્યૈવ પક્ષત્વે સ્વરૂપસમ્બન્ધેન સિદ્ધસાધનં અતોન્યોન્યમિત્યન્તમ્ । કાલસમ્બન્ધેન તદ્વારણાય વાન્યોન્યમિત્યુક્તિઃ । ન્યાયમતે જગદાધારતાપ્રયોજકતયા કાલસ્ય સર્વેણાપિ સ્વરૂપસમ્બન્ધોપગમાત્ । અયુતસિદ્ધભાવયોરપિ પ્રત્યેકં સ્વસ્વનિષ્ઠાભાવાદિના સ્વરૂપસમ્બન્ધસ્યોપગમેન તેન સિદ્ધસાધનવારણાય વા અવયવાવયવિનોઃ પ્રત્યેકમન્યેન સંયોગે બાધનિરાસાય વાન્યોન્યમિત્યુક્તિઃ । ભતલઘટાભાવયોરન્યસમ્બન્ધેનાર્થાન્તરવારણાય ભાવયોરિતિ ॥ અપૃથક્ ગૃહ્યમાણત્વરૂપત્વાદયુતસિદ્ધત્વસ્ય ઘટપટસંયોગે
બાધનિરાસાયાયુતસિદ્ધેત્યુક્તિઃ । સંયોગસ્ય પરમતે સમ્બન્ધિનાત્યન્તં ભિન્નત્વમ્ । સિદ્ધાન્તેપિ ભિન્નભિન્નત્વાત્ । અત એવ સંયોગે વ્યભિચારવારણાય હેતાવયુતસિદ્ધયોરિત્યુક્તિઃ । અત એવાવયવાયવિનોઃ પ્રત્યેકમન્યેન સહ સંયોગે વ્યિભિચારવારણાયાન્યોન્યમિત્યુક્તિઃ । પક્ષે ભાવપદસ્યાધિકસ્યોપાદાનાન્ન હેતુ 1 તાવચ્છેદકૈક્યનિમિત્તસિદ્ધસાધનત્વં શઙ્ક્યમ્ । અભાવભૂતલયોરયુતસિદ્ધત્વમસિદ્ધમિતિ ચેત્ ન । તસ્યાપૃથગ્ગૃહ્યમાણત્વમાત્રરૂપત્વાદન્યસ્યાનિરૂપણાત્ । નિત્યસમ્બન્ધત્વાદેઃ સમવાયસિદ્ધ્યુત્તરકાલીનત્વાત્ ॥
અભાવવ્યાવૃત્તમન્યદેન કિઞ્ચિદયુકસિદ્ધત્વમિતિ વાદિનં પ્રતિ પ્રયોગાન્તરમાહ -- સંયેગેતિ ॥
1.પક્ષત્યધિકમ્ - ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ સમવાયવાદઃ પુ - 482.
----------------------- ----------- -----------
સંયોગભિન્નઃ સાક્ષાત્સમ્બન્ધઃ ન સંયોગવિશેષણતોભયભિન્નઃ સાક્ષાત્સમ્બન્ધત્વાત્ સંયોગવત્, સક્ષાત્સમ્બન્ધત્વં સંયોગવિશેષણતાન્યાન્યત્વવ્યાપ્યમ્ સાક્ષાત્સમ્બન્ધમાત્રવૃત્તિત્વાત્ સંયોગત્વવત્,
સમ્બન્ધ ઇત્યેવોક્તૌ રક્તઃ સ્ફટિકઃ કૃષ્ણં વસ્ત્રમિત્યાદૌ સ્ફટિકવસ્ત્રસંયુક્તજપાકુસુમકર્દમસમ્બન્ધરક્તિમકાલિમાદિસમ્બન્ધે બાધવારણાય સાક્ષાદિત્યુક્તિઃ । સંયોગનાર્થાન્તરવારણાય સંયોગભિન્ન ઇતિ 1 । કેચિદ્વિશેષણતારૂપસમ્બન્ધેનાર્થાન્તરનિરાસાય સાક્ષાદિત્યુક્તિરિત્યાહુઃ । ન સંયોગેતિ ॥ સંયોગવિશેષણતાન્યતરરૂપ એવેત્યર્થઃ । તથૈવોક્તૌ વક્ષ્યમાણસાધ્યાં 2 શે ઽવિશેષાપત્યા નઞ્દ્વયેનોક્તિઃ । તત્ર સં 3 યોગભિન્નત્વાભાવેન સાધ્યપર્યવસાને બાધાત્ । વિશેષણતાભિન્નત્વાભાવેનૈવ સાધ્યપર્યવસાનાત્સંયોગાન્યસાક્ષાત્સમ્બન્ધસ્ય વિશેષણતારૂપત્વસ્યૈવ સિદ્ધિરિતિ ભાવઃ । હેતૌ પ્રાગુક્તપરમ્પરાસમ્બન્ધે ઽવ્યભિચરારાય સાક્ષાદિત્યુક્તિઃ ॥
સાક્ષાદિતિ ॥ પ્રાગુક્તપરમ્પરાસમ્બન્ધે બાધનિરાસાય સાક્ષાદિત્યુક્તિઃ । સંયોગેતિ॥
સંયોગવિશેષણતાન્યતરત્વવ્યાપ્યમિત્યસ્યાર્થનિર્દેશઃ સંયોગવિશેષણતાભ્યામન્યજ્જગત્ તદન્યત્વં સંયોગવિશેષણતયોરેવ તદ્વ્યાપ્યત્વમિતિ । તથા ચ સંયોગવિશેષણતારૂપૌ દ્વાવેવ સક્ષાત્સમ્બન્ધૌ સિધ્યતો ન ત્વતિરિક્તઃ કશ્ચિત્સમવાય ઇતિ ભાવઃ । હતૌ સાક્ષાત્પદકૃત્યં પ્રાગ્વત્ । પ્રમેયત્વાદાવવ્યભિચારાય માત્રેત્યુક્તિઃ ॥
1.ચેદ્વિશે-ઇ. 2.અંશપદં ન - મુ. 3.સંભિન્નત્વા-ઇ.
નિર્વિકલ્પકે પ્રમાણભઙ્ગઃ ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 483.
-------------------------- -------------- ----------
સમ્બન્ધત્વં ન સમ્બન્ધિધ્વંસસમાનકાલીનસમ્બન્ધવૃત્તિ ન સમ્બન્ધિ 1 દ્વયપ્રાગભાવસમાનકાલીનસમ્બન્ધવૃત્તિ વા સમ્બન્ધમાત્રવૃત્તિત્વાત્ સંયોગત્વવદિત્યાદ્યનુમાનાનિ પ્રમાણાનિ ॥
સમવાયે પ્રમાણભઙ્ગઃ

એવં સમ્બન્ધૈકત્વવિરોધ્યનુમાનાન્યુક્ત્વા નિત્યત્વવિરોધ્યનુમાનમાહ -- સમ્બન્ધત્વમિતિ ॥ સમ્બન્ધદ્વયમવયવાવયવ્યાદિ ।
અનાદિત્યવિરોધિસાધ્યાન્તરમાહ -- ન સમ્બન્ધિદ્વયપ્રાગભાવેતિ ॥ માત્રપદં કૃત્યં પ્રાગ્વત્ ॥
સમવાયે બાધકમ્ ॥
સમવાયવાદઃ સમાપ્તઃ

યચ્ચોચ્યતે -- સમવાયસમ્બન્ધેન પૂર્વં ગત્વાદિ જાતિવિષયકં નિર્વિકલ્પકં અનન્તરં જાતિવિશિષ્ટગકારવિષયકં સવિકલ્પકમિતિ । તન્ન । નિર્વિકલ્પકે માનાભાવાત્॥
નનુ સમવાયાભાવે નિર્વિકલ્પકાદિભેદેન પ્રત્યક્ષપ્રમાદ્વૈવિધ્યાનુપપત્તિઃ । તસ્ય સમવાયરૂપવૈશિષ્ટ્ય 3 વગાહિત્વાનવગાહિત્વાભ્યુપગમેનૈવ 4 દ્વૈવિધ્યસ્ય વાચ્યત્વાદિત્યતઃ દ્રવ્યાદિવિકલ્પાનાં પ્રથમમેવોત્પત્તૌ બાધકાભાવેન નિર્વિકલ્પકાનુપપત્તેરિતિ પદ્ધતિવાક્યં વિવૃણ્વાનો નાસ્ત્યેવ નિર્વિકલ્પકં 5
વિશિષ્ટજ્ઞાનં ચ સ્વરૂપસમ્બન્ધાવગાહીતિ ભાવેનાહ -- યચ્ચેતિ ॥ સમવાયેતિ । વસ્તુગત્યા સમવાયસમ્બન્ધેન સ્થિતા યા
ગત્વાદિજાતિઃ તદ્વિષયમિત્યર્થઃ ।
1.દ્વયેતિ નાસ્તિ-ચ-છ-મુ. 2.સમવાયભઙ્ગઃ ઇત્યધિકમ્-ક. 3.વિષયકત્વે તદ્વિષયકત્વાભ્યુ-અ. 4.એવકારો નાસ્તિ-મુ-ઇ. 5.ક- અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 484.
----------------------- ---------- ---------
નનુ યદ્યપિ નિર્વિકલ્પકે ન પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ । તસ્યાતીન્દ્રિયત્વાભ્યુપગમાત્ । નાપિ વ્યવહારઃ । તસ્ય ચ સવિકલ્પકસાધ્યત્વાત્ । નાપીદં પૂર્વં મયા 1 સંમુગ્ધેન જ્ઞાનમિત્યનુભવઃ । તસ્યાલ્પવિશેષણ 2 જ્ઞાનેનૈવોપપત્તેઃ । નાપિ જ્ઞાનત્વં નિષ્પ્રકારકત્વસમાનાધિકરણમ્ સકલજ્ઞાનવૃત્તિત્વાત્ સત્તાવત્, ચક્ષુઃ ચાક્ષુષસવિકલ્પકાતિરિક્તજ્ઞાનકરણં જ્ઞાનકારણત્વાદ્ધૃણવત્યનુમાનમ્ । અપ્રયોજકત્વાત્ ।
3 યદ્વા શ્રોત્રસન્નિકર્ષરૂપેણ સમવાયસમ્બન્ધેન જાયમાનં ગત્વાદિજાતિવિષયકં વૈશિષ્ટ્યાવિષકં જ્ઞાનનિર્વિકલ્પકં, તેનૈવ સન્નિકર્ષેણ પશ્ચાજ્જાયમાનં જાતિવિશિષ્ટજ્ઞાનં સવિકલ્પકમિત્યર્થઃ ॥
સમ્ભાવિકપક્ષાન્મણ્યુક્તખણ્ડનરીત્યા નિરાકુર્વન્નેવ પૂર્વપક્ષયતિ -- યદ્યપીત્યાદિના ॥ તથાપીતિ વક્ષ્યમાણેનાન્વયઃ । વ્યવહારો ગૌરિત્યાદ્યભિલપ 4 નરૂપઃ ॥ તસ્યેતિ ॥ તાદૃશાનુવ્યવસાયસ્યેત્યર્થઃ । સવિકલ્પકજ્ઞાનત્વે અવ્યભિચારાય સકલેતિ હેતુવિશેષણમ્ । નિષ્પ્રકારકઘટાદિવૃત્તિત્વે બાધાત્તાદૃશજ્ઞાનવૃત્તિત્વેનૈવ સાધ્યપર્યવસાનમિતિ ભાવઃ 5 ।
1.સાંમુગ્ધે -ચ-ક-ગ-રા. 2.ણક-ગ-રા. 3.યદ્વેત્યાદિસમ્ભાવિતેતિ પર્યન્તો ગ્રન્થઃ નાસ્તિ-ઇ. 4. લાપાદિઃ -મુ-ઇ. 5.નિષ્પ્રકારકેત્યારભ્ય નાસ્તિ-ઇ.
નિર્વિકલ્પકે પ્રમાણભઙ્ગઃ ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 485.
------------------------- ------------ ---------
અતિપ્રસસઙ્ગાચ્ચ । નાપિ જાગરાદ્યં ગૌરિતિ જ્ઞાનં જન્યવિશેષણજ્ઞાનજન્યં જન્યવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્ દણ્ડી પુરુષ ઇતિ જ્ઞાનવદિત્યનુમાનમ્ । દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યાત્ । દણ્ડપુરુષયો 1 રુભયોર્યુગપદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષે અસંસર્ગાગ્રહે ચ સતિ વિનૈવ દણ્ડજ્ઞાનં દણ્ડીતિ જ્ઞાનોત્પાદાનુભવાત્ ॥
તથાપિ"એતજ્જન્મનિ પ્રાથમિકં ગૌરિતિ પ્રત્યક્ષં જન્યવિશેષણજ્ઞાનજન્યં અન્યવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાદનુમિતિવત્"ઇતિ મણ્યુક્તમનુમાનં માનમ્ । ન ચ તત્ર વિશેષણજ્ઞાનં સ્મૃતિરૂપમ્ । એતજ્જન્મનિ તેન ગોત્વસ્યાનનુભવાત્ । ન ચાદ્યસ્ત 2 નપાના---
અતિપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ ॥ જ્ઞાનત્વં ઘટત્વસમાનાધિકરણમિતિ, તથા ચક્ષુઃ ચાક્ષુષનિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકાતિરિક્તં જ્ઞાનજનકમિત્યપિ ત્વદુક્તપ્રયોગાભ્યાં સાધયિતું શક્યત્વાદિતિ ભાવઃ । ગૌરિતિ ॥ જ્ઞાનમાત્રપક્ષત્વે દ્વિતીયાદિસવિકલ્પકે પ્રાથમિકસવિકલ્પકજન્યત્વેનાર્થાન્તરનિરાસાય જાગરાદ્યમિત્યુક્તિઃ । સાધ્યે ઈશ્વરજ્ઞાન 3 જન્યત્વેનાર્થાન્તરવારણાય જન્યેતિ જ્ઞાનવિશેષણમ્ ॥
મણુકૃતા સિદ્ધાન્તમુનુમાનમાહ -- તથાપ્યેતજ્જન્મનીતિ ॥ એતજ્જન્મનીત્યસ્ય કૃત્યગ્રે વ્યક્તમ્ । દ્વિતીયાદિજ્ઞાને પ્રાથમિકસવિકલ્પકજન્યત્વેનાર્થાન્તરનિરાસાય પ્રાથમિકમિત્યુક્તિઃ । સાધ્યે જન્યેતિ સવિશેષણમીશ્વરજ્ઞાનેનાર્થાન્તરનિરાસાય । હેતૌ ચાવ્યભિચારાયેતિ ભાવઃ ॥
મણ્યુક્તદિશૈવ પરિષ્કરોતિ -- ન ચ તત્રેતિ ॥
1.ઉભયપદં ન - ચ-ક-ગ-રા. 2.ન્યપા - રા. 3.નાજનકત્વેનાર્થા - ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 486.
------------------------ ---------- ----------
દાવિવાત્રા 1 દૃષ્ટમેવ જન્માન્તરીયસંસ્કારોદ્બોધકમ્ । તદ્વદનન્યગતિકત્વાભાવાત્ । અન્યથાતિપ્રસઙ્ગાત્ । તદ્વદેવ 2 સન્નિકર્ષેપિ પ્રથમં ગોત્વસ્મૃત્યાપાતાચ્ચ । ગોત્વસન્નિકર્ષસ્યાપ્યપેક્ષાયાં તુ સન્નિકર્ષાદ્ગોત્વાનુભવ એવોચિતઃ । તસ્યાનુભવ એવ હેતુત્વસ્ય કૢપ્તત્વાત્ । અન્યથા જન્માન્તરાનુભૂતાનાં એતજ્જન્મનિ
ઇન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટાનાં નિત્યાનાં વૈદિકાનાં ચાર્થાનાં સ્મૃતિરેવ સ્યાન્ન ત્વનુભવઃ । ન ચ ગોત્વરૂપવિશેષણાનુભવઃ સવિકલ્પકઃ । તથાત્વે તસ્યાપિ વિશેષણજ્ઞાનજન્યત્વાવિશ્યંભાવેનાનવસ્થાનાત્ ॥
તસ્માદર્થાન્નિર્વિકલ્પકસિદ્ધિઃ । ન ચાપ્રયોજકો હેતુઃ । અનુમિતિશાબ્દજ્ઞાનાદૌ હિ સાધ્યપ્રસિદ્ધિપદાર્થોપસ્થિત્યાદિર્હેતુઃ ।
તદ્વિદિતિ ॥ ઇહ નિર્વિકલ્પકેનાપ્યુપપત્યા જન્માન્તરીયસંસ્કારોદ્બોધકા 3 દૃષ્ટકલ્પનાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ । અતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ॥ સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષાદેરપ્યેવમપલાપપ્રસઙ્ગાદિ 4 ત્યર્થઃ । તદ્વદેવેતિ ॥ સ્તનપાનાદિવદવેત્યર્થઃ ॥
નન્વસ્તુ સન્નિકર્ષાદ્ગોત્વાનુભવઃ । સ ચ વિશિષ્ટજ્ઞાનરૂપ એવ સવિકલ્પ 5 કહેતુરસ્ત્વિત્યાશઙ્ક્યાહ -- ન ચ ગોત્વરૂપેતિ ॥ પૂર્વપક્ષદશાયાં મણ્યુક્તમેવાનુકૂલતર્કમત્રાહ -- અનુમિતીતિ ॥ આદિપદદ્વયેન ક્રમાદુપમિતિવાચકજ્ઞાનયોર્ગ્રહઃ ।
1.ત્રાપ્ય -રા. 2.વા-ચ-ક-ગ-રા. 3.કે ઽહ -અ. 4.તિ ભાવઃ -મુ-ઇ. 5.એતાદૃશસ્થલે -ઽકઽ કારો નાસ્તિ -- ઇ.
નિર્વિ-કકે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 487.
--------------------- ---------------- ----------
સાધ્યાદીનિ ચ વિશેષણાનિ । એવં ચ યદ્વિશેષયોઃ કાર્યકારણભાવઃ અસતિ બાધકે તત્સામાન્યયોરપિ સ ઇતિ ન્યાયેન સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યાદેર્જન્યવિશિષ્ટજ્ઞાનસામાન્યે જન્યવિશેષણજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વસિદ્ધિરિતિ । 1 તન્ન ॥
અનુમિત્યાદૌ સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યાદેરેવાહેતુત્વેન યદ્વિશેષયોરિ 2 તિન્યાયાનવકાશાત્ । ન હિ વ્યાપ્ત્યાદિજ્ઞાને સતિ તદ્વિલમ્બેનાનુમિત્યાદિવિલમ્બઃ ॥
યદ્વિશેષ(ણ) યોરિતિ ॥ સાધ્યપસિદ્ધ્યનુમિત્યોઃ પદાર્થોપસ્થિતિશાબ્દજ્ઞાનયોઃ વાચકજ્ઞાનોપમિત્યોરિત્યર્થઃ ॥
નન્વેવં દણ્ડઘટયોઃ કાર્યકારણભાવે યત્સામાન્યયોર્દ્રવ્યમાત્ર 3 પૃથિવીમાત્રયોઃ
કાર્યકારણભાવઃ સ્યાદિત્યત આહ-- અસતિબાધક ઇતિ ॥ તત્ર વ્યભિચારસ્યૈવ બાધકત્વાદિહ ચ તદભાવાદિતિ ભાવઃ । સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યાદેરહેતુત્વેનેતિ ॥ 4 તદહેતુત્વં ચ દ્વિતીયતૃતીયપરિચ્છેદયોર્વિવરીષ્યત ઇતિ ભાવઃ ॥
અસિદ્ધસાધને દોષઃ કો વ્યાપ્તિર્યદિ વિદ્યતે ।
ઇત્યનુવ્યાખ્યાનોક્તં હૃદિકૃત્વાહ -- ન હીતિ ॥ આદિપદેન શબ્દજ્ઞાનસંકેતસ્મરણયોઃ સત્વે ઇતિ ગ્રહઃ ॥ તદ્વિલમ્બેન
સાધ્યપ્રસિદ્ધિપદાર્થસ્મૃતિવિવમ્બેનેત્યર્થઃ ।
1.ચેન્ન-ન -મુ-દ્ધેરિતિ । મૈવમ્ -ગ. 2.ત્યાદિ-ચ-ગ. 3.પાર્થિવ -અ. 4.પ્રસિદ્ધિપદાર્થોપસ્થિત્યોરહેતુત્વં ચ ઇત્યસ્તિ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 488.
----------------------- ----------- -----------

ન ચ વ્યાપ્ત્યાદિધીરે તેન વિના નેતિ વાચ્યમ્ । એવં હિ તસ્ય હેતુહેતુત્વેનાન્યથાસિદ્ધત્વાન્નાનુમિત્યાદિહેતુના ॥
અસ્તુ વા સાધ્યપ્રસિદ્ધ્યાદિરનુમિત્યાદિહેતુઃ । તથાપ વહ્નિમાનિત્યાદિજ્ઞાનં પ્રતિ વહ્ન્યાદિજ્ઞાનસ્ય ન વિશેષણજ્ઞાનત્વેનૈવ કારણતા । દ્રવ્યત્વાદિના વહ્નિજ્ઞાનેપિ તદભાવાત્ । નાપિ વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકવિશેષણજ્ઞાનત્વેન । તેન નિર્વિકલ્પકાસિદ્ધેઃ । ગૌરવાચ્ચ। કિં તુ વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનત્વેન । તથા ચ ન નિર્વિકલ્પકસિદ્ધિઃ ॥
નનુ -- તત્ર વિશેષણજ્ઞાનત્વમપ્યસ્તિ । એવં ચ વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિજ્ઞાનં પ્રતિ વિશેષણતાવચ્છેદક----
નનુ સમ્બન્ધિનો 1 રજ્ઞાને તન્નિરૂપિતવ્યાપ્તિશક્ત્યોર્ધીરેવ નેત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ - ન ચેતિ ॥
પરપ્રક્રિયામુપેત્યાપિ નિર્વિકલ્પકાસિદ્ધિમાહ -- અસ્તુ વેતિ ॥ અસ્ત્વેવં કો દોષ ઇત્યત આહ -- તથા ચ ન નિર્વિકલ્પકેતિ ॥ તસ્ય નિષ્પ્રકારકત્વેન યદ્વિશેષન્યાયેનાપિ વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારણજ્ઞાનસ્યૈવ સિદ્ધિરિતિ ભાવઃ ॥
એવમપિ નિર્વિકલ્પકસિદ્ધિરિતિ ભાવેન મણ્યુક્તમાશઙ્ક્યતે -- નનુ તત્રેતિ ॥
વહ્નિજ્ઞાનાદાવિત્યર્થઃ । વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યેતિ ॥ વહ્નિમાનિત્યાદિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ ।
1. નોજ્ઞા - ઇ.
નિર્વિ-કકે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 489.
--------------------- ---------------- ----------
--પ્રકારકવિશેષણજ્ઞાનત્વેન હતુ 1 તા સેત્સ્ત્યતિ । યદ્વિશેષયોરિતિ ન્યાયાદિતિ ચેત્ । 2 એવં હ્યનુમિતૌ કરણવિશેષલિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાદ્યદ્વિશેષયોરિતિ ન્યાયેન જન્યજ્ઞાનમાત્રે કરણમાત્રજ્ઞાનં હેતુઃ સ્યાત્ । તથા ચ પ્રત્યક્ષેપિ ચક્ષુરાદિવિષયકમતીન્દ્રિયં નિર્વિકલ્પક 3 કલ્પ્યં સ્યાત્ ॥
અપિ ચૈવં પ્રત્યક્ષવિશિષ્ટજ્ઞાનં પ્રતિ વિશેષ્યજ્ઞાનસ્યાપિ હેતુના સ્યાત્ । સંશયાદૌ ધર્મ્યાદિ જ્ઞાનસ્યાનુમિત્યદૌ પક્ષાદિજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વેન કૢપ્તત્વાત્ ।
તત્ર વહ્નિત્વવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યસ્ય પર્વતે ભાનાદ્ગોરિત્યાદિ 4 તુ વિશિષ્ટજ્ઞાનમાત્રમિત્યર્થઃ ॥
અતિપ્રસઙ્ગેન ન્યાયસ્યાભાસત્વમાહ -- એવં 5 હીતિ ॥ અનુભવબાધપરિહારાયાહ-- અતીન્દ્રિયનિર્વિકલ્પકમિતિ ॥
અતિપ્રસઙ્ગાન્તરોક્ત્યા યદ્વિશેષયોરિતિન્યાયસ્યાભાસતામાહ - 6 અપિ ચૈવમિતિ ॥ યદ્વિશેષયોરિતિ ન્યાયેન વિશિષ્ટજ્ઞાનમાત્રં પ્રતિ વિશેષણજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વ ઇત્યર્થઃ । કુત ઇત્યત આહ -- સંશયાદાવિતિ ॥ સંશયરૂપવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષવિશેષં પ્રતિ, તથા ઇદં રજતમિત્યાદિવિપરીતવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષવિશેષં પ્રતિ ચ ધર્મિજ્ઞાનસ્યાધિષ્ઠાનજ્ઞાનસ્ય ચ હેતુત્વમસ્તિ । અન્યથા કોટિસ્મરણસ્યોત્કટકોટિકસંશયાદેશ્ચાનુપપત્તેઃ । તથા અનુમિતૌ પક્ષજ્ઞાનસ્ય શાબ્દે 7 બોધે ચ પદાર્થજ્ઞાનસ્ય ચ હેતુત્વમસ્તિ । એવં ચ યદ્વિશેષયોરિતિ ન્યાયેન ધર્મ્યાદિજ્ઞાનસંશયપ્રત્યક્ષાદિરૂપજ્ઞાનયોઃ કાર્યકારણભાવે તત્સામાન્યયોઃ પ્રત્યક્ષવિશિષ્ટજ્ઞાનવિશેષ્યજ્ઞાનયોરપિ કાર્યકારણભાવાપત્તિઃ સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
1.ત્વે વિશિષ્ટજ્ઞાનમાત્રં પ્રતિ વિશેષણજ્ઞાનત્વેન હેતુ ઇત્યધિકમ્ - ચ-ક-ગ-રા. 2.ન ઇત્યધિકં-ગ. 3.કં ક-ગ-રા. 4.દૌતુ-ઇ. 5.સતીતિ-ચ-છ-ગ-રા.
6.એવમિત્યારભ્ય નાસ્તિ-ઇ. 7.ન્વયેત્યધિકમ્ - અ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 490.
----------------------- ----------- ----------
ન ચ ઇષ્ટાપત્તિઃ દણ્ડત્વવિષયકે નિર્વિકલ્પકે સામગ્રીસત્વેન દણ્ડસ્યાપિ સ્વરૂપેણ ભાનાદિતિ વાચ્યમ્ । ત્વદનઙ્ગીકૃત 1 વિશેષ્યજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વસ્યાપાદનાત્ ॥
કિં ચ સામાન્યપ્રત્યાસત્તિર્નેતિ પક્ષે વ્યાપ્તિગ્રહકાલે અનુભૂતો વહ્નિઃ પર્વતં પ્રતિ ન વિશેષણમ્ । અન્યવિશેષણજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે ચાતિપ્રસઙ્ગઃ ॥
ઇષ્ટાપત્તિં વ્યનક્તિ--દણ્ડત્વેતિ ॥ સામગ્રીતિ ॥ દણ્ડેન્દ્રિયસમ્પ્રયોગાદિરૂપેત્યર્થઃ । વિશેષણજ્ઞાન 2 સ્યેવ વિશેષણજ્ઞાનત્વેન દણ્ડત્વવિશિષ્ટસવિકલ્પકે દણ્ડરૂપવિશેષ્યજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વં નાનિષ્ટમિતિ ભાવઃ । વિશેષ્યજ્ઞાનત્વેનેતિ ॥ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય સત્વેન યથા હેતુત્વં તથેતિ ભાવઃ ॥
યદ્વિશેષન્યાયેનાપિ ન વિશેષણજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વં કલ્પિયિતું શક્યમ્ । યેન તદ્બલાન્નિર્વિકલ્પકત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવેનાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ સામાન્યપ્રત્યા 3 સત્તિરસ્તીતિ ન્યાયમતે 4 યો ધૂમવાનસૌ વહ્નિમાનિતિ વ્યાપ્તિગ્રહદશાયાં પર્વતીયવહ્નેરપિ પર્વતવિશેષણતયા ભાનેનોક્તદોષાસંભાવાત્ । સામાન્યપ્રત્યસત્તિર્નેતિ પક્ષ ઇત્યુક્તમ્ । એતન્મતેનુમાનપ્રવૃત્તેસ્તૃતીયપરિચ્છેદે ઉપપાદયિષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ ॥
1.સ્ય -ક-ગ-રા. 2.ઇવ વિશેષ્યજ્ઞાનત્વેન -ઇ. સ્યૈવ વિશેષ્યજ્ઞાનત્વૈન -અ. 3.સત્યા ઇત્યધિકમ્ -અ. 4.યોયો-અ.
નિર્વિ-કકે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 491.
--------------------- ---------------- ----------
અપિ ચ ત્વયાપિ ઘટાભાવવદ્ભૂતલમિતિ જ્ઞાને અભાવરૂપવિશેષણસ્ય સંયોક્તાવિમૌ સમવેતાવિમાવિત્યાદિજ્ઞાને ચ સંયોગસમવાયાદિરૂપસ્ય વિશેષણસ્ય, અનુવ્યવસાયે વ્યવસાયગતસ્ય રજતત્વપ્રકારકત્વ 1 રૂપસ્ય વિશેષણસ્ય, અભાવજ્ઞાને
પ્રતિયોગિત્વા 2 દિરૂપસ્ય વિશેષણસ્ય ચ, પૂર્વમજ્ઞાતસ્યૈવ ભાનમિતિ સ્વીકૃતત્વાત્તત્ર વ્યભિચારઃ ॥
ભૂતલે અભાવ ઇત્યભાવાદિવિશેષ્યકજ્ઞાનાનન્તરમેવ ભૂતલમભાવવદિત્યભાવ 3 વિશેષણકજ્ઞાનમિતિ કલ્પેન ત્વન્યોન્યાશ્રયઃ । એતત્કલ્પનસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનવિશેષણજ્ઞાનયોઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધ્યધીનત્વાત્ ॥
એતેનાનુગસ્ય વિશેષણજ્ઞાનસ્યાહેતુત્વે અનુગતં વિશિષ્ટજ્ઞાનરૂપં કાર્યમાકસ્મિકં સ્યાત્ । અન્યસ્ય તદનુગતસ્ય હેતોરભાવાદિતિ નિરસ્તમ્ ।
વ્યભિચારરૂપબાધકસત્વાદસતિ બાધકે યત્સામાન્યયોરિતિ ન્યાયાવતારોપ્યયુક્તઃ । યદ્બલાદ્વિશેષણજ્ઞાનહેતુતાસિદ્ધ્યા નિર્વિકલ્પકસિદ્ધિરિતિ ભાવેનાનેકસ્થલેષુ વ્યભિચારમાહ -- અપિ ચેતિ ॥
યત્તુ મણાવેતદેવાશઙ્ક્ય પ્રથમં ભૂતલે ઘટોનાસ્તીતિ બુદ્ધિરિત્યાદિના સમાધાનમુક્તં તદનૂદ્ય નિરાહ -- ભૂતલેભાવ ઇત્યાદિના ॥ અન્યોન્યાશ્રય ઇત્યુક્તં વ્યનક્તિઃ -- એતદિતિ ॥ પ્રથમં વિશેષ્યત્વેન જ્ઞાનમિતિ કલ્પનસ્યેત્યર્થઃ । વિશિષ્ટજ્ઞાનવિશેષણજ્ઞાનયોઃ કાર્યકારણભાવે સિદ્ધે હિ વ્યભિચારસ્ય ગત્યન્તરકલ્પનં સિદ્ધે ચ તસ્ય ગત્યન્તરે તયોઃ કાર્યકારણભાવસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ॥
1.રૂપપદં ન -ક-ગ. 2.ભાવત્વા-ક-ગ-રા. 3.વાદિ-ચ-ગ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 492.
------------------------ ------------ ---------
વ્યભિચારસ્યોક્તત્વાત્ । ઉભયસમ્મતાદિચ્છાદિવ્યાવૃત્તાદાત્મમનોયોગાદિરૂપજ્ઞાનસામાન્યહેતુત એવ વિશિષ્ટજ્ઞાનસંભવાચ્ચ ॥
યદિ હ્યનનુમિત્યનુમિતિરૂપજ્ઞાનદ્વયવન્નિર્વિકલ્પકસવિકલ્પકરૂપજ્ઞાનદ્વયં પ્રામાણિકં સ્યાત્ । તદા જ્ઞાનસામાન્યસામગ્રીત એવ વિશિષ્ટજ્ઞાનોત્પત્તૌ સર્વમપિ જ્ઞાનં સવિકલ્પકં સ્યાદિતિ ભયેન વિશેષસામગ્રી કલ્પ્યેત । ન ચ તદસ્તિ । નિર્વિકલ્પકસ્યાદ્યાપ્યસિદ્ધ્યા સર્વસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય સવિકલ્પકત્વાત્ । ઇદમિત્થમિતિ હિ સર્વાપિ ધીઃ ।
વ્યભિચારસ્યોક્તત્વાદિતિ ॥ તથા ચાનુગતકારણાભાવાદ્વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વં કાર્યતાવચ્છેદકમેવ નેતિ ભાવઃ ॥

તસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકત્વમુપેત્યાપ્યન્યદેવાનુગતકારણમાહ -- ઉભયેતિ ॥
નનુ કથમેતત્ નિર્વિકલ્પકસાધારણકારણસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનહેતુત્વાત્ । અન્યથા તદપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનમાપદ્યેતેત્યત આહ ॥ યદિ હીતિ ॥ વિશેષેતિ ॥ વિશેષણજ્ઞાનરૂપવિશેષસામગ્રીત્યર્થઃ । ઇતિ હીતિ ॥ હિશબ્દેન સર્વાનભવસિદ્ધત્વં સૂચયતિ ॥
નનુ નિર્વકલ્પકસ્યાતીન્દ્રિયત્વાદેવ નાનુભવ ઇત્યત આહ -- અન્યથેતિ ॥
---------------------------------------------------------------------------નિર્વિ-કકે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 493.
---------------------- ---------------- ---------
અન્યથા નિષ્પ્રકારકધીવન્નિર્વિષયાપિ ધીઃ સ્યાત્। ઇચ્છાપિ કાચિન્નિષ્પ્રકારિકાતીન્દ્રિયા ચ સ્યાત્ । એવં દ્વેષોપિ ॥
એતેનૈવ વ્યભિચારેણ રૂપ્યાદિસ્મૃતેર્ભ્રમે વિશેષણજ્ઞાનત્વેન કારણત્વં કૢપ્તમતોન્યત્રાપિ વિશિષ્ટજ્ઞાને તત્કરણમિતિ નિરસ્તમ્ । આવશ્યક વિશેષણસન્નિકર્ષત્વેનૈવ તસ્ય તત્ર હેતુત્વાત્ । ભ્રમં પ્રતિ વિશેષ્યજ્ઞાનસ્યાપિહેતુતાયાઃ કૢપ્તત્વેન અન્યત્રાપિ વિશિષ્ટજ્ઞાને તસ્યાપિ હેતુત્વાપત્તેશ્ચ ॥
નનુ -- વિશેષઞ્જ્ઞાનસ્યાજનકત્વે કથં વિશેષણસ્યૈવ પ્રકારત્વમિતિ નિયમઃ । સન્નિકર્ષસ્ય વિશેષ્યેપિ સ 1 ત્વાદિતિ ચેત્ । નિર્વિકલ્પકાઙ્ગીકારેપિ કથમ્ ।
એવં દ્વેષોપીતિ ॥ નિષ્પ્રકરકો અતીન્દ્રિયશ્ચ સ્યાદિત્યર્થઃ । એતેનૈવેતિ ॥ અવ્યભિચારવિશિષ્ટજ્ઞાનાન્યથાસિદ્ધ્યતિપ્રસઙ્ગાનાં કથનેનૈવેત્યર્થઃ । રૂપ્યાદિસ્મૃતેર્વ્યભિચારેણેત્યન્વયઃ । ગૃહ્યમાણારોપસ્થલે સ્મૃતેરભાવાન્ન સ્મૃતિત્વેનારોપ્યભૂતરૂપ્યાદિજ્ઞાનસ્ય હેતુતા । કિં તુ વિશેષણજ્ઞાનત્વેનેત્યર્થઃ । કથં તર્હિ હેતુતેત્યત આહ -- આવશ્યકેતિ ॥ હેતુત્વાપત્તેશ્ચેતિ ॥ ઇષ્ટાપત્તિસ્તુ પ્રાગેવ નિરસ્તેતિ ભાવઃ ॥
યદપિ ગોત્વાદેઃ પ્રકારત્વનિયમાન્યથાનુપપત્યા વિશેષણજ્ઞાનહેતુત્વ 2 સિદ્ધિઃ ।
વિશિષ્ટધીહેતુતાવિષયત્વસ્યૈવ પ્રકારત્વાદિતિ તદપ્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- નન્વિતિ ॥ સન્નિકર્ષો નિયામક ઇત્યત આહ -- સન્નિકર્ષસ્યેતિ ॥
1.મત્વા -ચ-છ. 2.સિદ્ધિવિશિષ્ટહેતુધીવિષયત્વસ્યૈવ ઇત્યસ્તિ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 494.
----------------------- ------------ ---------
ત્વન્મતે વિશેષ્યેપીન્દ્રિયસંયોગાદિનિર્વિકલ્પકસામગ્ર્યાઃ સત્વેન નિર્વિકલ્પકસ્ય વિશેષ્યેપિ સત્વાત્ । કથં ચાભાવાદિજ્ઞાને અભાવત્વાદેઃ પ્રકારત્વમ્ ॥
કિં ચ ફલીભૂતજ્ઞાને યદ્વિશેષણજ્ઞાને યદ્વિશેષણત્વેન ભાસતે તદ્વિષયકજ્ઞાનેન જન્યં યજ્જ્ઞાનં 1 તત્તત્પ્રકારકમિતિ વા નિયમઃ, યજ્જ્ઞાનજન્યં યજ્જ્ઞાનં 2 તત્તત્પ્રકારકમિતિ વા । નાદ્યઃ । આત્માશ્રયાત્ । નાન્ત્યઃ । અનુમિત્યાદૌ વ્યાપ્ત્યાદેઃ પ્રકારત્વાપાતાત્ । તસ્માત્વયાપિ પ્રકારત્વનિયમો ભોજકદૃષ્ટાદિભિરેવ વાચ્યઃ ।
કથમિતિ ॥ વિશેષણ્સ્યૈવ પ્રકારત્વનિયમ ઇત્યનુષઙ્ગઃ । કુત ઇત્યત આહ -- ત્વન્મત ઇતિ ॥ અભાવાદિજ્ઞાન ઇત્યાદિપદેન પ્રાગ્વ્યવહારસ્થલોક્તસંયોગસમવાયાદિગ્રહઃ । ત્વદુક્તરીત્યા ભૂતલં ઘટાભાવ ઇત્યભાવવિશેષ્યકજ્ઞાનસ્ય પ્રાથમિકત્વેષ્યભાવત્વસ્ય તત્રાજ્ઞાતતસ્યૈવ પ્રકારત્વાત્ । ભાવસ્થલ એવાયં નિયમ ઇત્યુક્તાવપીમૌ સંયુક્તૌ ઇત્યાદાવભાવાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ તર્હિ ગોત્વાદેરિવ પ્રકારત્વનિયમો કિં બીજમિત્યતસ્તત્પરમુખેનૈવ વાચયિતું પરોક્તં વિશિષ્ટધીહેતુધીવિષયત્વરૂપં પ્રકારત્વં વિકલ્પ્ય નિરાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ ફલભૂતજ્ઞાને વિશિષ્ટજ્ઞાન ઇત્યર્થઃ । વિશેષણત્વેન પ્રકારત્વેનેત્યર્થઃ । આત્માશ્રયાદિતિ ॥ વિશેષણત્વેનેત્યસ્ય પ્રકારત્વેનેત્યર્થતયા પ્રકરત્વજ્ઞાને પ્રકારત્વજ્ઞાનસ્યાપેક્ષિતત્વાદિતિ ભાવઃ । તસ્માદિતિ ॥ જનકજ્ઞાનવિષયત્વસ્ય પ્રકારત્વરૂપત્વાસંભવાદિત્યર્થઃ ।
1.તત્ ઇતિ નાસ્તિ-ચ-છ. 2.તદિતિ નાસ્તિ-ચ-છ.
નિર્વિ-કકે-પ્રણ-ભઙ્ગઃ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 495.
---------------------- ---------------- ----
ઉક્તેન 1 વ્યભિચારેણૈવ વિશિષ્ટજ્ઞાનં સમ્બન્ધવિષયકં સમ્બન્ધજ્ઞાને ચ સમ્બન્ધિજ્ઞાનં હેતુઃ સમ્બન્ધિ ચ વિશેષણમિતિ નિરસ્તમ્ । સમ્બન્ધિનોર્યુગપદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષે તયોરસંસર્ગાગ્રહે ચ તાભ્યાં સહૈવેન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટસમ્બન્ધસ્યાપિ ધીરિત્યુક્તત્વાચ્ચ ॥
ઇયાંસ્તુ ભેદઃ ; સમ્બન્ધઃ સમ્બન્ધિનૌ વિના ન ભાતિ તૌ તુ તેન વિનાપિ ભાત ઇતિ ॥ કિઞ્ચ વિશેષ્યસ્યાપિ સમ્બન્ધિત્વેન તજ્જ્ઞાનસ્યાપિ હેતુતા સ્યાત્ । ન ચ વિશેષ્યસ્ય સમ્બન્ધિત્વેપિ ન 2 પ્રતિયોગિત્વં કિં તુ વિશેષણસ્યૈવેતિ તજ્જ્ઞાનમેવ હેતુરિતિ વાચ્યમ્ ।
ઉક્તેનૈવેતિ ॥ અપિ ચ ત્વયાપિ ઇત્યાદિગ્રન્થેનોક્તનેત્યર્થઃ । અભાવવદ્ભીતલમિત્યાદૌ સમ્બન્ધિનો ઽભાવાદેરજ્ઞાનેપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનોદયેન ન તસ્ય હેતુત્વમિતિ ભાવઃ ॥
દોષાન્તરં ચાહ -- સમ્બન્ધિનોરિતિ ॥ ઉક્તત્વાચ્ચેતિ ॥ ત્વન્મતે વિશેષ્ય્પીત્યાદિના ગ્રન્થેનોક્તપ્રાયત્વાદિત્યર્થઃ । 3 યદ્વા દણ્ડપુરષયોર્યુગપદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષેત્યાદિના ગ્રન્થેનોક્ત 4 ત્વાદિત્યર્થઃ । નન્વેવં સમ્બન્ધિવત્સમ્બન્ધસ્યાપિનિરપેક્ષધીઃ સ્યાદિત્યત આહ -- ઇયાંસ્ત્વિતિ ॥ અયં ભદૌ વસ્તુસ્વભાવ કૃત ઇતિ ભાવઃ ॥
વિશેષણસ્ય પ્રતિયોગિત્વાત્તન્નિમિત્તં વિશેષણજ્ઞાનસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનહેતુત્વં ચેત્તદા દોષમાહ -- અભાવાદિબુદ્ધાવિવેતિ ॥
1.નૈવ. 2.તદિત્યધિકમ્ -ચ-મુ. 3.યદ્વેત્યાદિ નાસ્તિ -ઇ. 4.પ્રાય -મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 496.
------------------------ ------------ -----------
અભાવાદિબુદ્ધાવિવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનસ્યૈવ હેતુતાયા વક્તવ્યત્વેન નિર્વિકલ્પકાસિદ્ધેઃ ॥
કિઞ્ચાસ્તુ વિશેષણજ્ઞાનં 1 તથાપિ ન નિર્વિકલ્પકસિદ્ધિઃ । તથા હિ । ન
તાવજ્જન્યતાવચ્છેદકમ્ । સ્મૃતાવતિપ્રસક્તેઃ । ન ચ તત્રાપિ પૂર્વાનુભવો વિશેષણજ્ઞાનતયા સંસ્કારદ્વારા હેતુરિતિ વાચ્યમ્ । વિશેષણજ્ઞાનત્વેન જનકતાયાં સંસ્કારસ્ય દ્વારત્વાયોગાત્ । યજ્જાતીયસ્ય યં 3 જનયિત્વેવ યજ્જનાતીયજનકત્વં સ એવ હિ તત્ર 4 વ્યાપારઃ । અન્યથા દણ્ડાદિરપિ કુલાલપ્યાપારઃ સ્યાત્ ।
ઇમૌ સંયોક્તાવિત્યાદિબુદ્ધિરાદિપદાર્થઃ । વ્યવહિતે ઽનુભવનાશાદાહ -- સંસ્કારદ્વારા હેતુરિતિ ॥ યજ્જાતીયસ્યેતિ । ચક્ષુરાદીન્દ્રિયજાતીયસ્ય સન્નિકર્ષં જનયત્વૈવ ચાક્ષુષાદિસાક્ષાત્કારજાતીયજનકત્વં દૃષ્ટમિતિ સન્નિકર્ષ એવેન્દ્રિયસ્ય વ્યાપારઃ । તથા દણ્ડજાતીયસ્ય ચક્રભ્રમં જનયિત્વૈવ ઘટજાતીયજનકત્વમિતિ ભ્રમિઃ દણ્ડસ્ય વ્યાપારો દૃષ્ટ ઇત્યર્થઃ । કદાપિ ફલોપધાનરહિતનવસ્થદણ્ડાદેર્વ્યાપારવત્વાય યજ્જાતીયસ્યેત્યુક્તિઃ । અન્યથેતિ ॥ સાપેક્ષત્વમાત્રેણ વ્યાપારત્વ ઇત્યર્થઃ ॥
નન્વસ્ત્વેવં વ્યાપારત્વં તાદૃશમપિ સંસ્કારસ્યાસ્ત્વિત્યત આહ -- ન ચાત્રેતિ ॥
1.કારણપદં અધિકમ્ -ચ-ક-ગ-રા. 2.કાર્યતાવ-મુ. 3.યજ્જ-ચ. 4.તસ્ય ઇત્યધિકમ્ -ચ-ક-ગ-રા.

નનુ વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યોક્તવિધયા કાર્યતાવચ્છેદકત્વેપિ નિર્વિકલ્પકાસિદ્ધિઃ કુત ઇત્યત આહ -- તથાચેતિ ॥ જન્યવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વસ્યાનવચ્છેદકત્વે સતીત્યર્થઃ । તત્રેતિ ॥ સ્મરણ ઇત્યર્થઃ । અનનુભૂતગોવ્યક્તેઃ પ્રથમતો ગોત્વવિશિષ્ટજ્ઞાનમપિ પ્રાગ્ભવીયસંસ્કારજન્યસ્મરણમસ્તુ । સ્તનપાનાદાવિવેતિ ભાવઃ ॥
નનુ સ્મરણસ્ય વિશેષણજ્ઞાન 1 જન્યત્વાદનવસ્થેત્યત આહ -- જન્યેતિ ॥ ઉક્તમિતિ ॥ સ્મૃતિવતિપ્રસક્તેરિત્યા 2 દિપૂર્વગ્રન્થે ઉક્તમિત્યર્થઃ ॥
સ્મૃતિવ્યાવૃત્તમેવ કાર્યતાવચ્છેદકં સ્વયમુપપાદ્ય સ્મૃતિસાધારણમેવ કાર્યતાવચ્ચેદકમસ્ત્વિતિ મતાન્તરમાહ -- કેચિ 3 દિતિ ॥ ઇત્યાહુરિત્યન્વયઃ ।
1.જન્યપદં ન -ઇ. 2.આદિપદં ન -મુ-ઇ. 3.ત્ત્વિતિ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 498.
-------------------- -------------- -----------
અસ્તુ વા સ્મૃતિસાધારણં જન્યજ્ઞાનત્વમેવ કાર્યતાવચ્છેદકમ્ । તથાપિ વૈશિષ્ટ્ય 1 પ્રવેશે ગૌરવમેવ । ન ચૈવમનવસ્થા । બીજાઙ્કુરવત્ પ્રામાણિકત્વેન વસ્ત્વનવસ્થાયા અદોષત્વાત્ । પ્રથમપ્રવૃત્તેન પ્રમાણેન લાઘવસહકારિણા જન્યજ્ઞાનપરમ્પરાયામેવ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાવધારણાત્ । અન્યથા સામગ્રી 2 સામગ્ર્યન્તરસાપેક્ષેત્યનવસ્થાપિ દોષઃ સ્યાત્ ॥
ન ચ જન્યસ્ય સર્વસ્યાપિ જ્ઞાનસ્ય વિશેષણજ્ઞાન્યત્વે પૂર્વપૂર્વજ્ઞાનધારાયા અવિચ્છેદે પ્રાયણાદ્યનુપપત્યા જ્ઞાનાનવસ્થાદોષઃ । એતજ્જન્મનિ પ્રાથમિકાનુભવે સ્મરણં હેતુઃ।
તત્ર ચ સંસ્કારદ્વારા જન્માન્તરીયાનુભવઃ । તત્રાપિ 3 પૂર્વજન્માન્તરરીયાનુભવ ઇતિ સ્વીકારે 4 ણાવિરલલગ્રજ્ઞાનધારાયા અભાવેન પ્રાયણાદ્યુપપત્તેઃ ॥
ન ચ પુરુષ 5 પ્રયોજ્યશબ્દવૃત્તિજાતિવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષે વિશેષણજ્ઞાનં ન સ્મૃતિરૂપં, તસ્યા જાતેઃ પૂર્વમનનુભવાદિતિ વાચ્યમ્ ।
નચૈવમિતિ ॥ સ્મરણસ્યાપિ જન્યવિશેષણજ્ઞાનજન્યત્વ ઇત્યર્થઃ । પ્રામાણિકત્વં વ્યનક્તિ --પ્રથમેતિ ॥ લાઘવેતિ ॥ વૈશિષ્ટ્યપ્રવેશાપેક્ષાયા જન્યજ્ઞાનત્વસ્ય લાઘવાદિતિ ભાવઃ ॥ સામગ્ર્યન્તરેતિ ॥ સ્વજનકસામગ્ર્યન્તરેત્યર્થઃ । પ્રાયણાદીતિ ॥ મરણમૂર્ચ્છાદિરિત્યર્થઃ ।
1.ષ્ટ્યાપ્ર-ક-ચ-છ. 2.ગ્ર્યાઃ - ચ. 3.તદિત્યધિકમ્-ગ-મુ. 4.રે ઽવિ-મુ. 5.વિશેષેત્યધિકમ્-ક-ગ-રા.
નિર્વિ-કકે-ભઙ્ગઃ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 499.
----------------- ---------------- --------
શબ્દસ્ય શબ્દત્વાદિના સ્મરણાનન્તરં શબ્દવિશેષણકજાતિવિશેષ્યકજ્ઞાને જાતે પશ્ચાજ્જાતિવિશેષણકશબ્દવિશેષ્યકજ્ઞાનસમ્ભવાત્ । ત્વત્પક્ષે અભાવવિશેષ્યકજ્ઞાનાનન્તરં તદ્વિશેષણકજ્ઞાનવત્ ॥
એવં પ્રત્યગ્રોત્પન્નરૂપાદિવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષેપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ । અન્યથા ત્વત્પક્ષેપિ નિર્વિકલ્પકસ્યાદૃષ્ટદ્વારા જન્યજ્ઞાનજન્યત્વાદનવસ્થા સ્થાદિત્યાહુઃ ॥
નિર્વિકલ્પકે પ્રમાણભઙ્ગઃ

અદૃષ્ટદ્વારા જન્યજ્ઞાનેતિ ॥ હવિરાદિગોચરજન્યજ્ઞાનેત્યર્થઃ ॥
3 આહુરિત્યરુચિબીજં તુ સ્મૃતાવતિપ્રસક્તેરિત્યાદિના પૂર્વોક્તમેવ જ્ઞેયમ્ ॥
નિર્વિકલ્પકે પ્રમાણભઙ્ગઃ

કિઞ્ચાતીન્દ્રિય 2 જ્ઞાનોપગમે યોગ્યાનુપલબ્ધેરભાવેન જ્ઞાનાભાવસ્ય નિશ્ચેતુમશક્યતયા અનુપલબ્ધિલિઙ્ગજન્યા ઘટાદ્યભાવધીર્ન
સ્યાત્ ॥
નિર્વિકલ્પેકે સાધકાભાવમાત્રં ન બાધકં ચાસ્તીત્યાહ -- કિઞ્ચેતિ ॥ યોગ્યેતિ ॥ યદ્યત્ર મયિ જ્ઞાનં સ્યાદુપલભ્યેતેતિ પ્રતિયોગિસત્વપ્રસઞ્જિતપ્રતિયોગિત્વરૂપમણ્યુક્યોગ્યાનુપલબ્ધેરિત્યર્થઃ ॥ લિઙ્ગજન્યતિ ॥
1.ઽશબ્દવિશેષ્યકજ્ઞાનાન્તરંઽ ઇત્યિધિકમ્ -ક. 2.પ્રમાણો-છ. 3.પ્રાહુ -ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 500.
------------------------ ----------- ----------
ન ચ સવિકલ્પકાભાવ એવ નિર્વિકલ્પકાભાવે લિઙ્ગમ્ । નિર્વિકલ્પકે સતિ સવિકલ્પકાવશ્યંભાવાભાવેન નિર્વિકલ્પકં પ્રતિ સવિકલ્પકસ્યા વ્યાપકત્વાત્ ॥
અપિ ચ નિર્વિકલ્પકજન્યસવિકલ્પકોત્પત્તિદશાયા 1 મતી 2 ન્દ્રિયનિર્વકલ્પકસામગ્રીસત્વેન સત્પ્રતિપક્ષવત્સામગ્રીદ્વયસ્ય પરસ્પરપ્રતિબન્ધકમપિ જ્ઞાનં નોત્પદ્યત ॥
યદ્યપિ ઘટાદ્યભાવો યોગ્યાનુપલબ્ધિસહકૃતપ્રત્યક્ષવેદ્યસ્તથાપિ ક્વચિદન્ધકારાદ્યાવૃતસ્થલે પરામર્શેન ગૃહ્યમાણો ઘટાદ્યભાવોત્ર ઘટો નાસ્તિ યોગ્યત્વે સત્યનુપલભ્યમાનત્વાદિતિ લિઙ્ગમ્ય ઇત્યભ્યુપગમાત્ । જ્ઞાનાભાવજ્ઞનસ્યાવશ્યકત્વાદ્યોતનાય લિઙ્ગજન્યા ઘટાદ્યભાવધીરિત્યુક્તમ્ ॥
ન ચ સવિકલ્પકાભાવ એવ ઘટાદ્યભાવબુદ્ધૌ લિઙ્ગમસ્તુ સવિકલ્પકસ્ય યોગ્યતયા તદભાવજ્ઞાનસંભવાદિતિ વાચ્યમ્ । ઉપલબ્ધિસામાન્યાભાવસ્યૈવાર્થાભાવે
લિઙ્ગત્વાદન્યથાતિપ્રસઙ્ગાદિતિ ભાવઃ ॥
નનુ નિર્વિકલ્પકસ્યાતીન્દ્રિયત્વેન તદભાવસ્યાપ્રત્યક્ષત્વેપિ તજ્જ્ઞાનમનુમિતિરૂપમસ્તુ । સવિકલ્પકસ્ય નિર્વિકલ્પવ્યાપકતયા સવિકલ્પકાભાવસ્યૈવ તત્ર લિઙ્ગત્વાત્તચસ્ય ચ પ્રતય્ક્ષાદિત્યાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચેતિ ॥ સવિકલ્પકાવશ્યંભાવાવેનેતિ ॥ નિર્વિકલ્પકમાત્રં સવિકલ્પકં પ્રત્યક્ષસામગ્રીત્વાત્કારણાન્તરાભાવાદિના તદભાવસંભવાદિતિ ભાવઃ ॥
બાધકાન્તરમાહ -- અપિ ચેતિ ॥ સવિકલ્પકદશાયાં નિર્વિકલ્પકસામગ્ર્યેવ નાસ્તિ નિર્વિકલ્પકાભાવસહકૃતેન્દ્રિયસંયોગાદેરેવ નિર્વિકલ્પકસામગ્રીત્વાદેવં ચ નોક્તદોષ ઇતિ ભાવેનાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ પૂર્વેતિ ॥
1.ઇતઃ ઽ ન ચ પૂર્વઽ ઇત્યન્તં નાસ્તિ. અત્ર ઽમપિ ઇન્દ્રિય સન્નિકર્ષરૂપઽ ઇત્યસ્તિ -છ-ગ. 2.મપીન્દ્રિયસન્નિકર્ષરૂપનિર્વિ -ક-મુ-રા.
નિર્વિકલ્પકે બાધકમ્ ) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 501.
--------------------- ---------------- ---------
ન ત પૂર્વનિર્વિકલ્પકમેવોત્તરનિર્વિકલ્પકપ્રતિબન્ધકમ્ । ધારાવાહિકસાક્ષાત્કારદર્શનેન ત્વત્પક્ષેપિ પ્રત્યક્ષસ્થલે સિદ્ધેઃ સિદ્ધ્યન્તરાપ્રતિબન્ધકત્વાત્ ॥
ન ચ સમૂહાલમ્બન 1 વત્ સામગ્ર્યા 2 દાર્થસમાજાદેકં જ્ઞાનમસ્તીતિ વાચ્યમ્ । તદ્વિદિહ ફલાવિરોધાભાવાત્ । ન હિ સંભવત્યેવમેવ જ્ઞાનમેકસ્મિન્નેવ ઘટે ઘટત્વપ્રકારકં તદ 3 પ્રકારકં ચેતિ ॥
અપિ ચ દણ્ડપુરુ 4 ષોભયસન્નિકર્ષે સતિ દણ્ડદણ્ડત્વોભયનિર્વિકલ્પકાનન્તરં દણ્ડે દણ્ડત્વવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનાત્પૂર્વં મુણ્ડિતદણ્ડવિશિષ્ટ 5 પુરુષધીઃ સ્યાત્ ।
સામગ્રીદ્વયસત્વેપ્યવિરોધમાશઙ્ક્ય નિરાહ -- ન ચ સમૂહેતિ ॥ તત્તન્દ્રિયસન્નિકર્ષરૂપાનેકસામગ્રીસત્વેપિ અનેકગોચરમેકં જ્ઞાનં જાયતે ન તુ પ્રતિબન્ધ એવમસ્ત્વિત્યર્થઃ । વિરોધં વ્યનક્તિ -- ન હીતિ ॥
નનુ સ્મૃતિસામગ્રીતોનુભવસામગ્ર્યા ઇવાનુમિતિસામગ્રીતઃ પ્રત્યક્ષસમામગ્ર્યા ઇવ ચ નિર્વિકલ્પકસ્યૈવોત્પત્તિરિત્યસ્ત્વિત્યતો દોષાન્તરમાહ -- અપિ ચેતિ ॥ મુત્પિણ્ડેતિ
॥ દણ્ડત્વાનુલ્લેખિદણ્ડવિશિષ્ટપુરુષધીરિત્યર્થઃ ।
1.દ્વય ઇત્યધિકમ્ -- ક. 2.દર્થ-ચ-છ. 3.દાકારકં ચેતિ--ચ-છ. 4.ષયોરિન્દ્રિયસન્નિ-ચ-ગ-મુ. 5.પુરુષપદં ન - ચ-ગ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 502.
---------------------- ----------- -----------
સામગ્ર્યાઃ સત્વાત્ । ન ચેષ્ટાપત્તિઃ । તાદૃશજ્ઞાનાનનુભવાત્ ॥
ન હિ દણ્ડપુરુષસન્નિકર્ષાનન્તરં દણ્ડે દણ્ડત્વવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનાત્પૂર્વં મુણ્ડિતદણ્ડવિશિષ્ટપુરુષજ્ઞાનમનુભૂયતે । ન ચેદમપિ
જ્ઞાનમતીન્દ્રિયમ્ । સવિકલ્પકત્વાત્ । મમ તુ ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદાદાવેવ વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનોત્પત્તેર્નાયં પ્રસઙ્ગઃ ॥
કિઞ્ચ દણ્ડપુરુષસન્નિકર્ષે 1 તદુભયસ્વરૂપમાત્રવિષયકનિર્વિકલ્પકવત્ સમ્બન્ધસ્યાપિ સન્નિકર્ષે 2 તત્સ્વરૂપમાત્રવિષયકં નિર્વિકલ્પકમપિ કસ્માન્ન સ્યાત્।
સામગ્ર્યા ઇતિ ॥ વિશેષણજ્ઞાનવિશેષ્યેન્દ્રિયસન્નિકર્ષતદુભયાસંસર્ગાગ્રહરુપવિશિષ્ટજ્ઞાનસામગ્ર્યા ઇત્યર્થઃ॥
નનુ મુણ્ડિતદણ્ડજ્ઞાનસામગ્રીસમ્પત્તિવદ્દણ્ડે દણ્ડત્વ 3 વૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનસામગ્ર્યામપિ સત્વાત્ । મુણ્ડિતદણ્ડવિશિષ્ટજ્ઞાનોત્પત્તિવેલાયાં દણ્ડત્વવૈશિષ્ટ્યમપિ દણ્ડે ભાત્યેવેતિત્વન્મત 4 વન્ન્યાયમતે 5 વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યધીરસ્ત્વિત્યત આહ -- કિઞ્ચ દણ્ડપુરુષેતિ ॥ સન્નિકર્ષેણેતિ ॥ સંયુક્તવિશેષણતાદિરૂપેણેત્યર્થઃ ॥
નનુ સમ્બન્ધભાને સન્નિકર્ષમાત્રં ન હેતુઃ । કિં તુ સમ્બન્ધિજ્ઞાનમપીતિ ચેત્ ન । સમ્બન્ધત્વેન સમ્બન્ધજ્ઞાનસ્ય તથાત્વેપિ સમ્બન્ધસ્વરૂપજ્ઞાને તદનપેક્ષણાત્ । અન્યથા સમ્બન્ધિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધિજ્ઞાનેનૈવ સમ્બન્ધજ્ઞાનદર્શનાત્ । વિશિષ્ટજ્ઞાનેપિ સમ્બન્ધસ્યાભાનાપાતાત્ ॥
ર્1.ષેણ-ગ-મુર્. 2.ષેણ-ગ-મુ. 3.વિશિષ્ટજ્ઞાનસામગ્ર્યા -ઇ. 4.તં ન્યા-ઇ. 5.પિ-ઇ.
નિર્વિ-કકે-બાધકમ્) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 503.
------------------ ---------------- ---------
અપિ ચાસ્ય નિર્વિકલ્પકજતીયસ્ય જ્ઞાનકાર્યં વ્યાવહારં સંસ્કારં ઇચ્છાદિકં ચ કદાપ્યજનયતો ન જ્ઞાનત્વં યુક્તમ્ । નતરાં ચાસ્ય સ્વષયે કદાપિ સંશયાદ્યવિરોધિનો નિશ્ચયત્વમ્ । નતમાં ચાસ્ય સ્વવિષયસિદ્ધિમકુર્વતઃ પ્રમાત્વમ્। ન ચ નિર્વિકલ્પકેન કસ્યચિદપિ વસ્તુતઃ કદાપિ સિદ્ધિર્દૃષ્ટા । ન ચ 1 પ્રમાભ્રમવિજાતીયં જ્ઞાનમસ્તિ ॥
અપિ ચૈવં નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષવિશેષવત્ અનુમિતિવિશેષોપિ સ્યાત્ ।
અભ્યુપેત્ય વા દોષાન્તરમાહ -- અપિ ચાસ્યેતિ ॥ ક્વચિત્કાર્યાજનનેપિ નિર્વિકલ્પકાન્તરે જ્ઞાનકાર્યબલાત્ નિર્વિકલ્પકમાત્રે જ્ઞાનત્વાદિકમવિરુદ્ધમિત્યતો ઽસ્યેત્યસ્ય વિવરણં નિર્વિકલ્પકજાતીયસ્યેતિ ॥ નતરાંનતમાં ઇતિ ચાવ્યયમતિશયાર્થકમ્ ॥
સિદ્ધિમકુર્વત ઇત્યેતવ્દ્યનક્તિ -- ન ચેતિ ॥ નન્વીશ્વરજ્ઞાનમિવ નિર્વિકલ્પકમપિ પ્રમાભ્રમવિજાતીયજ્ઞાનમનિત્ય 2 મિત્યત આહ -- ન ચેતિ ॥ તથાત્વે ઘટાદિરપિ કુતો ન જ્ઞાનં સ્યાદિતિ ભાવઃ ॥
યદપિ"પ્રત્યક્ષં દ્વિવિધં નિર્વિકલ્પકં સવિકલ્પકં ચે"તિ મણ્યાદૌ પ્રત્યક્ષ 3 ત્વકથનં તદપ્યયુક્તમિત્યાહ -- અપિ ચૈવમિતિ ॥ સાક્ષાત્કારકાર્યમકુર્વતોપિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનવિશેષત્વેનુમિતિકાર્યમકુર્વતોપ્યનુમિતિવિશેષત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ ॥
1.ભ્ર-ચ -ગ. 2.મસ્ત્વિત્ય-મુ. અનિત્યપદમપિ નાસ્તિ. 3.દ્વૈવિધ્ય- ઇ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 504.
------------------------ ---------- ----------

નિર્વિકલ્પકાભાવે તુ જ્ઞાનત્વાશ્રયો ન સવિકલ્પકત્વાવચ્છિન્નિભિન્નઃ જ્ઞાનત્વાત્ દણ્ડીતિ જ્ઞાનવત્, સવિકલ્પકત્વં 1 જ્ઞાનનિષ્ઠાત્યન્તાભાવા 2 પ્રતિયોગી સવિકલ્પકવૃત્તિત્વાત્ જ્ઞાનત્વવત્, 3 જ્ઞાનત્વાત્ અનુમિતિવત્, અપરોક્ષત્વં વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વવ્યાપ્યં જ્ઞાનવિભાજકધર્મત્વાત્ પરોક્ષત્વવદિત્યાદિદ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
એતદેવાભિપ્રેત્યોક્તં પદ્ધતૌ"દ્રવ્યાદિવિકલ્પાનાં પ્રથમમેવોત્પત્તૌ બાધકાભાવેન 4 નિર્વિકલ્પકા 5 નુપપત્તેઃ"ઇતિ ।
પ્રમાણવિરુદ્ધં ચ નિર્વિકલ્પકમિતિ ભાવેનાહ -- નિર્વિકલ્પકાભાવે ત્વિતિ ॥ ઇત્યાદિદ્રષ્ટવ્યમિત્યુત્તરેણાન્વયઃ । એતેન નિર્વિકલ્પકાભાવે માનાભાવાદેવ નિર્વિકલ્પસિદ્ધિરિતિ નિરસ્તમ્ । સવિકલ્પકસ્યાપિ સવિકલ્પકાન્તરભિન્નત્વાદ્બાધનિરાસાય સવિકલ્પકત્વાવચ્છિન્નભિન્નેતિ સાધ્યોક્તિઃ ।યત્કિઞ્ચિત્સવિકલ્પકત્વે 6 વ્યભિચારનિરાસાય સકલેતિ
સવિકલ્પકવિશેષણમ્॥
ઉક્તપ્રમેયસ્ય બાધકાભાવેનેત્યેતદારૂઢતાં વ્યનક્તિ-- યદ્વિશેષેત્યાદિના ॥
1.ન ઇત્યધિકમ્-મુ-રા. 2.વ-મુ-રા. 3.ઽજ્ઞાનત્વાશ્રયોઽ ઇત્યારભ્ય નાસ્તિ-છ-ગ. 4.ઽનઽ ઇત્યધિકમ્-ચ-ગ-મુ. 5.કોપ-ચ-મુ. 6.અવ્યભિચારાય -મુ-ઇ.
નિર્વિ-કકે-બાધકમ્) નિર્વિકલ્પકવાદઃ પુ - 505.
------------------ --------------- ----------
યદ્વિશેષયોરિત્યાદિન્યાયરૂપસ્યા 1 નુગકારણં વિનાનુગતકાર્યાનુત્પત્તિરૂપસ્ય વિશેષણસ્ય પૂર્વમભાને વિશિષ્ટજ્ઞાને પ્રકારત્વાનુપપત્તિરૂપસ્ય સમ્બન્ધિજ્ઞાનં વિના સમ્બન્ધજ્ઞાનાનુપપત્યાદિરૂપસ્ય ચ વિપક્ષે બાધકસ્યોક્તરીત્યાભાવેનેત્યર્થઃ ॥
ઉપલક્ષણં ચૈતત્ । પ્રત્યુત નિર્વિકલ્પકાઙ્ગીકાર એવાનુપલબ્ધિલિઙ્ગકઘટાભાવજ્ઞાનાનુપપત્તિરૂપસ્ય, નિર્વિકલ્પકત્વપ્રસઙ્ગરૂપસ્ય, મુણ્ડિતદણ્ડવિશિષ્ટપુરુષજ્ઞાનપ્રસઙ્ગરૂપસ્ય, સમ્બન્ધાંશેપિ નિર્વિકલ્પકપ્રસઙ્ગાદિરૂપસ્ય, બાધકસ્ય ચ સદ્ભાવેનેત્યપિ 2 ગ્રાહ્યમ્ ॥
તસ્માત્સર્વમપિ જ્ઞાનં સવિકલ્પકમેવ ।
તદેવં વર્ણસ્ય ગુણત્વે ઉક્તરીત્યા ગ્રહણાસમ્ભવાત્ --
ઉપલક્ષણં ચૈતદિતિ ॥ બાધકાભાવેનેત્યેતદ્ભાધકભાવેનેત્યસ્યાપ્યુપલક્ષણમિત્યર્થઃ । તદેવં વ્યનક્તિ-- પ્રત્યુતેતિ ॥ ભઙ્ગદ્વયાર્થમુપસંહરતિ -- તસ્માદિતિ ॥
પ્રસક્તાનુપ્રસક્તપ્રમેયોપપાદનસ્યાદિવર્જિતૈરિત્યુક્તવિશેષણસમર્થનં ફલમિતિ દર્શયન્ પરિચ્છેદાર્થમુપસંહરતિ -- તદેવમિતિ ॥ ઉક્તેતિ ॥
1.અનુગતેત્યારભ્ય ઽસંબન્ધિઽ ઇતિ પર્યન્યો ગ્રન્થઃ નાસ્તિ -ગ. 2.દ્રષ્ટવ્યમ્ -ચ-મુ.
ન્યાયદીપયુતતર્કતાણ્ડવમ્ (પ્ર.પરિચ્છેદઃ પુ - 506.
------------------------ ----------- -----------
1 નિત્યવિભુદ્રવ્યાત્મકવર્ણસમુદાયાત્મકસ્ય વેદસ્યાપૌરુષેયત્વં યુક્તમિતિ ॥
નિર્વિકલ્પકે 2 બાધકમ્

ઇતિ શ્રીમદ્બ્રહ્મણ્યતીર્થ પૂજ્યપાદાનાં શિષ્યેણ
વ્યાસયતિના વિરચિતે તર્કતાણ્ડવે
પ્રથમઃ પરિચ્છેદઃ
સમવાયરૂપપ્રત્યાસત્તિર્નેત્યુક્તરીત્યેત્યર્થઃ । 3 યુક્તમિતિ । તથાચામ્નાયૈરાદિવર્જિતૈરિત્યુક્તં સાધ્વિતિ ભાવઃ ॥
નિર્વિકલ્પકવાદઃ