Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa (with commentary) · Chapter 1

1.1

// tarkatāṇḍavam //
śrīrāghavendratīrthakṛtanyāyadīpākhyāvyākhyāsamalaṅkṛtam
mukhopanyāsaḥ
vyāsatrayanāmnā prathiteṣu candrikānyāyāmṛtatarkatāṇḍavākhyeṣu grantheṣu kṛtavimarṣānāṃ mahodayānāṃ vicāracāturī svasiddhāntavaikharī sutatvasādhurī ca sugamatayā bhavatīti nāviditamuddhoṣayāmo vayam / triṣvapyeṣu tarkatāṇḍavākhyoyaṃ vādagranthādirājaḥ nigamopakāratayā śiṣṭaprarigṛhītāsu tarkaśāstraparamparāsvāgantukānāṃ,"vedāḥ kenacit kṛtāḥ / na pramāṇam / api tu sahakārimahinmaiva pramāṇam / īśvaraḥ parimitaguṇaḥ / duḥkhadhvaṃso mokṣaḥ"ityādimaviṣayān nigamamahimāpakarṣakān pratipādayatāṃ prabandhānāṃ dūṣaṇīyatāṃ, nigamavirodhākūtānāmādaraṇīyatāṃ ca yuktyaiva samarpayati / yadasya nāmni; tarke tāṇḍavaṃ, tarkasya taṇḍavaṃ, tarke tāṇḍavamiti ca tridhā vigrahītavyamāste / tena hi saptamyā adhaḥkārasya, ṣaṣṭyā bhāvāviṣkaraṇaceṣṭāviśeṣarūpatāṇḍavānvayinaḥ sambandhasya,
anumārtakatarkaśabdena yukteśca sulabho lābhaḥ /
kathamasminkalpanīvanāvanapathe niḥśaṅkasañcaraṇamādaraśceti śaṅkā paramavaśiṣyate / tatraitadvyānasya diśaṃ pratyaṅguli prasārayāmaḥ / vyākhyānasyāsya, tātparyacandrikāyāḥ prakaśasyeva, sudhāyāḥ parimalasyeva ca nartanopakārakavastunāmnā na nāmābhihitam / api tu mulanāmnopi svanāmnaiva vyācikhyāsayā, śuṣkanyāyaṃ dīpayati dahatīti, sannyāyaṃ prakāśayatīti, nyāyena yuktyā prakāśata iti ca sulabhatrivivāraṇaṃ nyāyadīpanāmaiva / naitavadeva santi ca vākyāni/ sampuṭesmin dvitīyapuṭe caturdaśatamapaṅkeḥ"atra nyāyacintāpare granthe"ityāramya"brahmatantroktaprameyanirṇayopayuktapramāṇanyāyacintāparatvāttadviṣayādinaivāsya viṣayādimattā"iti; tṛtīyasampuṭe navamāṅkau"tāṇḍavakaraṇasya prasañjakaṃ pūrvaraṅgaṃ nibadhnāti"iti ca / dvitīyasampuṭe upayuktacintāpadābhyāṃ brahmatantrā(vedāntānā)nukūlānanukūlanyāyoryuktāyuktatvāvimarśanasya
tṛtīyapuṭapaṅktyā nartanārthavivakṣāyāḥ, sarvatra yuktyanudhāvanasya cāvagamaḥ sulabhaḥ//
idṛṅmahimnosya granthasya prathamaṃ sampuṭamidānīṃ prakāśayāmaḥ / tatra prathamataḥ granthaṃ
granthakartāraṃ cādhikṛtya kañcana mukhovanyāsamāracayema // āstāmanantaraṃ vipulā granthavicāraṇā / karturapi vicāraṇe saṅkucitaivāsmadīyā pravṛttiḥ/ yataḥ pracīnaḥ somanāthakavivareṇyaḥ vyāsavijayākhyakāvye suviśālamupāślokayat / upalabhamāhe
ca mudritaṃ kāvyamidamidānīm //
suvicāravicāraṇāvivekaśauṇḍasyāsya tarkatāṇaḍavasya; apareṣāṃ- 1. nyāyāmṛtam,
2. tātparyacandrikā, 3. tatvavivekaṭīkāmandāramañjarī, 4. upādhikaṇḍanaṭīkāmandāramañjarī, 5. māyāvādakhaṇḍanaṭīkāmandāramañjarī, 6. mithyātvānumānakhaṇḍanaṭīkāmandāramañjarī, 7. bhedojjīvanam, ityeṣāmapi granthāmanāṃ grathayitāraḥ padavākyapramāṇajñāḥ sampradāyārthakovidāḥ vyāsarājamunayaḥ /
ebhyaḥ pāravrājyapradātāraḥ -
"kaṃsadhvaṃsipadāmbhoja saṃsakto haṃsapuṅgavaḥ /
brahmaṇyagururājākhyo vartatāṃ mama mānase"//
iti tātparyacandrikādāvādṛtā brahmaṇyatīrthamunivareṇyāḥ / vidyāguravastu sarvaśāstraviśāradāḥ jñānabhaktivairāgyādiguṇagumbhitāḥ śrīpādarājāḥ iti viśrutā lakṣmīnārāyaṇamunayaḥ / imamapyabhiprayantigranthakārā eva
nyāyāmute -
"jñānavairāgyabhaktyādi kalyāṇaguṇaśālinaḥ /
lakṣmīnārāyaṇamunīn vande vidyāgūrūn mama"// iti //
eteṣāmantevāsina aneke avartanta / teṣu caturadhikaśatānāṃ granthānāṃ nirmātaro vijayīndrasaṃyamīndrāḥ, gurvarthadīpikāyuktimāllikādyanekagranthakatāro vādirājasvāminaśca suprasiddhāḥ //
kristaśakaṣoḍaśaśatamāne bhāratabhūmimime mūrtitopyalamakurvanniti śāsanasaṃpādito nirṇayaḥ /"vijayanagarādhīśakṛṣṇadevarājena gaurapurābhido grāmaḥ vyāsarājasvāmibhyaḥ
navacatvāriṃśatadadhikacatuḥśatottaraikasahasratame śakābde dattaḥ"iti hi śāsane pa
ṭhanti / granthairebhirakhilānupakurvatāmeṣāṃ viśeṣataḥ sarve madhvamatāvalambina adhamarṇā eva //
ayamapi tu kathāsaṃgrahaḥ paṇḍitaratnabirudāṅkitavidvadvaragauḍagori veṅkaṭapamaṇāryaracitacandrikāprakāśaprasarākhyagranthasya bhūmikāta uddhṛtaḥ //
vyasatīrthā ete ganaśāstre karṇāṭakakavikarmaṇi ca sukṛtaparicayā iti ebhiḥkṛtagānagāthāpariśīlanena niścinumaḥ/ ata eṣāṃ śiṣyaparaṃpare dve / gīrvāṇabhāṣayā dvaitasiddhāntapracārakāṇāmekā / karṇāṭakabhāṣayā dvaitasiddhāntapracārakāṇāmaparā / prathamaparamparāṃ vijayīndrādayāḥ paṇḍitaprakāṇḍā prathamaparigaṇanāḥ / dvitīyāyāṃ prasiddhatamapurandaradāsādayaḥ / yaiḥ kṛtagītikāmeva sarve gānābhyāsinaḥ prathamamavalambante / purandaradāsādayopi nānādhītagīrvāṇaprabandhāḥ / abhyastavedāntaśāstrā eva / paraṃlokopakārāya karṇāṭakabhāṣayā prabandhānabandhayan //
tataḥ prakṛtagranthamimamadhikṛtya vicārayiṣyāmaḥ / tarkatāṇḍavasyetthaṃ nāmakareṇa tadanuguṇatve ca pūrvameva kiñcidalikhāma / idānīmatra prakaraṇavibhāga, pratipādanīyaṃ,
pratipādanāpāripāṭāṃ ca nirūpaṇāyāneṣyāmaḥ //
vibhāgaḥ - ādau pratyakṣaparicchedaḥ śabdaparicchedaḥ anumānaparicchedaḥ iti tridhā paricchedanāmnā vibhāgaḥ kṛtaḥ / 487 puṭe 7 paṅktyau, 490 - 12 paṅktyau 505 - 5 paṅktyau ca vyākhyāne prathamadvitīyatṛtīyaśabdaiḥ paricchedaśabdottarāṇyeva nāmāni vyaktībhavanti hārdaṃ kiñcidasti eva suvyaktamidam //
pariśīlitesmin granthe prātho viṣṇutatvanirṇayasya pramāṇanirūpaṇavākyānāṃ nānāvivaraṇānyupalabhyante / tatra"sadāgamaika"iti ślokena hariṃ stutvā tatroktaviśeṣaṇānāṃ tatkoṭipraviṣṭānāṃ ca samarthanāyottarodyogaḥ, paricchedanāmnaiva vibhāgaḥ, tepi traya eva hi vartante / atrāpi prathamataḥ"svatapramāṇaiḥ"riti ślokaḥ, tatra śrīramaṇaviśeṣaṇakoṭipraviṣṭānāṃ samarthanārthāmbhasca vartate / paricchedatrayakṛtirapi tadvabhāgakaraṇamanuruṇaddhīti vayamutprekṣāmahe / etatsampuṭāntimagranthaparyālocanayā"svataḥ"ityādiślokapūrvordhoktasthāpanāyaitāvānprabandha iti suvyaktaṃ bhaviṣyati /"tadevaṃ varṇasya guṇatve uktarītyā grahaṇāsambhavāt nityavibhudravyātmakavarṇasamudāyātmakasya
vedasyāpaurūṣeyatvaṃ yuktamiti"iti mūle /"yuktamiti / tathācāmnāyairādivarjitairityuktaṃ sādhviti bhāvaḥ"iti vyākhyāyāṃ cāsti //
paricchedeṣvapyeṣvāntarālikān ṣaḍvibhāgān tattadviṣayavivecanānuguṇairvādaśabdottarairnāmabhirupalabhāmahe / ta ime -
1. prāmāṇyavādaḥ
2.vedāpauruṣeyatvavādaḥ
3. īśvaravādaḥ
4.varṇavādaḥ
5. samavāyavādaḥ
6. nirvikalpavādaḥ / iti /

ṣaṭsvapyeṣu dvātrindvibhāgāḥ santi / teṣāṃ"svamate jñāptau svatastvaniruktiḥ"itirītyā viṣayānuguṇānyeva nāmāni tattadante likhitānyavalokyante / viṣayānukramaṇikāyāṃ tāni spaṣṭāni / yathā mahāvibhāgānāṃ nāmasu samānaḥ paricchegaśabdaḥ. yathā ca tadalpānāṃ madhyavibhāgānāṃ nāmasu vādaśabdaḥ, evamevāntimavibhāgānāṃ nāmasvapi
samāno 'pratikūlārthadaḥ kaścana śabdo bhavedeva / tena prathamādvitīyādisaṃkhyāśabdānyojayitvāhvayāmetyaparamapyanukūlam /
bhagavān bādarāyaṇaḥ mahābhārateparvāntaiḥ paulomāstikādiśabdairalpavibhāgān, tādṛśaiḥ ādisabhādiśabdairanalpavibhāgāṃścorarīcakāra, ime
vyālamunayopyalpobhayagaṇaghaṭitānāṃ nāmasvantamapratikūlārthaṃ vādaśabdamevānumanyata ityasmān pratibhāti nāyamadhvāsmadupajñaḥ / nyāyadīvakartraiva kṛtapadāṅkaḥ / tatra caturthapuṭe aṣṭamāṅkau"atra svataḥ pramāṇyajñaptivādaparyantaṃ"iti; 108 tamapuṭe 11 paṅktau"atītavadoktadiśā niḥśaṅkapravṛttyarthaṃ, atra vāde uktadiśā"iti; 378 tamapuṭe 6 paṅktau"vyaktaṃ caitadvā (1) dānte granthe eva"iti ca paśyāmaḥ /
svatantravādagranthe nyayāmṛtepyeṣaiva rītiriti, 459 tamapuṭe 8 mapaṅktau"nyāyāmṛte asato niṣedapratiyogitvasamarthanavāde"iti vyākhyānasyāsya vākyavimarśakā abhyupagaccheyuḥ / mūlepi keṣicitpustakeṣu 184 tamapuṭe 9 mapaṅktau"ityutpatti svatastvavāde"ityasti //
āstāmayaṃ vicāraḥ / itthamasti mahāvādeṣu vinyastānāmaṇuvādānāmiyattānirṇayaḥ//
prathame prāmāṇyavāde ..... aṣṭādaśa ..... 18
dvitīye ........ uttarāstrayaḥ ... 3
tṛtīye .......... anantara eka eva 1
caturthe ......... tataḥ ṣaṭ .... 6
pañcame ......... upari dvau ..... 2
ṣaṣṭe ......... avaśiṣṭau ...... 2 iti /
pratipādanīyaḥ.
ādāveva nāmānirvacanāvyājena pratipādanīyo viṣayaḥ sāmānyataḥ pradarśitaprāya eva/ kevalanaiyāyikābhidhānānāmanṛsṛtavedānāṃ ca jñānajñānasādhanaviṣaye yatrayatra visaṃvādastatsamīkaraṇa eva granthakarturmukhyobhiprāyaḥ / teṣāṃsteṣāṃ saṃpuṭānāṃ prakāśanavelāyāṃ viśeṣatastāṃstānviṣayān pratarśayiṣyāmaḥ //
prakṛtasaṃpuṭe ayaṃ viṣayaviśeṣaḥ .
pratyakṣakhaṇḍapratyakṣaparicchedaśabdābhyāmapi saṃketitesminsaṃpuṭe pratyakṣajñānānāṃ, tatsādhanānāṃ, tatprāmāṇyānāṃ, jñeyānāṃ ca nirūpaṇaṃ nyāyataḥ saṃprāptam / jñānājñeyasādhanāni pramāṇalakṣaṇapaddhatyādibhireva sukhāvabodhanīti prāmāṇyamevorvaritam / tatrāpi prāmāṇyasvarūpaviṣaye na tādṛśo vivādaḥ / api tu
kathamasyotpattiḥ jñaptiścetyatraiva / ataḥ sa eva viṣayaḥ sāmānyarūpeṇa vicārapathapāntha iti suṣṭhu paśyāmaḥ nahi sāmānyākāreṇa carcitaṃ pratyakṣaprāmāṇyatvādirūpaviśeṣākāreṇa na sidhyati //
pratyakṣaparicchede pratyakṣapramāṇyavicāra evānurūpaḥ / na tu śābdapramāṇyādeḥ / satyam / tattatparicchede tattatpramāṇyameva yadi nyarūpayiṣyan tadā, pramāṇyasāmānyasya na svatastvam kathaṃ pramāṇyaviśeṣasyeti śaṅkāvaśiṣṭābhaviṣyat / ataḥ prathamyātsāmānyavicāreṇaivaviśeṣaśaṅkāyā api śānteratraiva pramāṇyasāmānyanirūpaṇaṃ nānupapanna mityutpaśyāmaḥ -
tatrāpi ---
(ka) pāmāṇyaṃ svata iti vedāntinaḥ
,, parata iti naiyāyikāḥ
(kha) vedāḥ apauruṣeyā nityāśceti vedāntinaḥ
īśvaroccaritā anityā iti naiyāyikāḥ
(ga) īśvarasya sārvajñyādikaṃ vedenaiva siddhyatīti vedāntinaḥ
dharmāgrāhakānumānairiti naiyāyikāḥ
(gha) varṇāḥ nityavibhudravyāṇīti vedāntinaḥ
anityā guṇā iti naiyāyikāḥ
(ṅa) varṇaḥ saṃyogena jñeya iti vedāntinaḥ
samavāyeneti naiyāyikāḥ
(ca) nirvikalpajñānaṃ nāstīti vedāntinaḥ
astīti naiyāyikāḥ
iti ṣoḍā vipratipattayaḥ santi / tatra nirṇayāyaiva vādānāmaṅgīkāraḥ //
pramāṇyaviṣayoyaṃ pariccheda ityuktvā vedeśvarādīnāṃ vicāraṇe kaḥ prasaṅgaḥ iti paraṃ śaṅkonmīlati / tāmevaṃ pratibrūmaḥ //
prakrānte pramāṇyasvatastve yāyā bādhakāśaṅkāḥ samāpatanti tāsāmasamīkaraṇe siddhāntasya na susthāpanā bhaviṣyatīti vādapañcakānāṃ samāśrayaṇamiti / tataścaivaṃ pūrvapūrvavādānāmuttarottaravādānuṣaṅgitā //
jñānajñānasādhanānāṃ prāmāṇyasvatastve nirūpaṇīye vedepi tadanuvartamānaṃ vedanityatvāpauruṣeyatvābhyāṃ suvyavasthāpitam / vedasya pauruṣeyatvādidamasaṃgatamiti śaṅkāpanodāya dvitīyasya vedāpauruṣeyatvavādasya racanā / pauruṣeyatve yānupapattistāmevaṃ pariharāmīti prativādinaḥ pratyavasthāne tṛtīyasya vādasyārambhaḥ/
varṇānāmanityatvattatsamudāyarūpavedānāmapyanityatvamiti praśne; śabdonityavibhudravyaṃ, dhvanirākāśaguṇaḥ, iti pratipādayataścaturthasya / yadi śabdo nākāśaguṇaḥ tarhi śrotreṇākāśena na samavāyasaṃbandha iti kastaṃ śrotreṇa jānīyāditi kolāhalapraśamanāya samavāyaniṣedhayituḥ pañcamasya / samavāyābhāve nirvikalpaka savikalpakabhedena pratyakṣapramādvaividhyamunmūlitaṃ bhavatītyuddhoṣasya sveṣṭatāṃ prathamataḥ ṣaṣṭhasya ceti //
pratipādanaparipāṭī.
viṣayācalanarītimekadeśe pramāṇyavāde dikpradarśanena pradarśayiṣyāmaḥ //
"svataḥpramāṇaiḥ"itiśloke pramāṇyasya svatastvaṃ prakāntam / pramāṇaśabdaḥ yadi bhāvasādhanastadā pramāṇyaṃ jñanadharmaḥ / atha karaṇasādhanastarhi jñānasādhanadharmaḥ / dvividhepyasmin prāmāṇye jñptau svatastvaṃ, utpattau svatastvaṃ ceti dvayīritirasti /
antato jñanagatasya jñaptau svatastvaṃ utpattau svatastvaṃ karaṇagatasya jñaptau svatastvaṃ, utpattau svatastvaṃ ceti cīturvidhyamāgatam / kramaśa eṣāṃ nirūmaṇamāracyate //
tacca ---
kiṃ tatsvatastvaṃ nāma ?
prakārāntare kānupapattiḥ ?
kiṃ pramāṇam ?
anupapattīnāṃ kathaṃ parihāraḥ ?
paratastvaṃ kuto na ?
iti śaṅkottarābhyāṃ suruciraṃ bhaviṣyatīti tathaivānudhāvati vicāraṇāpravāhaḥ //
sarvatrāpi svatastvaṃ nāma sahajatvaṃ, autsargikatvaṃ vā, na tvitarāpekṣaṇenāhitatvamitisāram / ata eva dvādaśatame puṭe"sahajatvāt pramāṇyagrahaṇasyautsargikatvarūpasvatastvāsiddhi"riti, 203 tamapuṭe,"pramājanakaśaktiḥ sahajā natu bhramajananaśaktivadādheye"ti cāsti //
1. jñānapramāṇyasya jñaptau svatastvam ---
etacca tridhā niravak /"yāthārthyarūpasya tattajjñānapramāṇyasya grāhyapramāṇyavirodhyupasthāpakasāmagryasamavahitagrāhyaprāmāṇyāśrayatattajjñānaviṣayakasākṣijñānaviṣayatvanaiyatyam"ityekam /"tattajjñānapramāṇyasya grāhyaprāmāṇyāśrayatattajjñānaviṣayakasākṣijñānaviṣayatvayogyatvam"ityaparam /
naiyāyikā yadākāraṃ jñānamanuvyavasāyaṃ manyante tadevātra sākṣiśabditam / sa sākṣī yadi jñānaṃ gṛhṇīyāt tarhi tatprāmāṇyamapi gṛhṇātyeva / yathā svayaṃ ganturgajasya kaṇṭakāpasaraṇaṃ prayojakameva na tu karaṇaṃ tathā

prāmāṇyavirodhyupasthāpakanivāraṇamapi / iti prathamaniruktyā paryavasitorthaḥ / dvitīyayā tu agnerdāhakaśaktivat sākṣiṇī prāmāṇyagrahaṇaśaktirasti / agneḥ pratibandhakādadāhakatvavat asyāpi prāmāṇyāviṣayatā / tathāpi karatalādau dāhyatavat prāmāṇyepi sākṣigrāhyatā / iti sākṣiviṣayatāyogyatvaṃ svatastvamiti phalitam / tṛtīyā niruktistu na svamatāsādharaṇetyāstām //
2. prakārāntare anupapattiḥ ---
"tadaprāmāṇyagrāhakayāvajjñānagrāhakasāmagrīgrāhyatvaṃ svatastvam / tadabhāvaśca paratastvam / iti maṇau pūrvapakṣe mīmāṃsakānāṃ svatastvaṃ niruktam / tasyātrāntato dūṣaṇamidabhihitamasti /"tat"iti śabdena prakaraṇaprāptaghaṭajñānaṃ yatra jāyate tatra tatprāmāṇyaṃ
na bhāsate, jñānaṃ paraṃ pratīyata iti bādha iti //
tajjñānaviṣayakajñānājanyajanyajñānaviṣayatvamiti pariṣkāropi kenāpyajanyeśvarajñānena sveṣṭasyānuvyavasāyasyāpi janyatvānupapannārthakaḥ//
ataḥ tajjñānaviṣayaka janyajñānetyādyuktau, ubhayajña janyapadatyāgena ajanyatvasya svānukūlatayā nirvacane vā bādhādidoṣa evoktaḥ / sarvaṃ jñānaṃ guṇa iti vākye prayukte tādṛśameva śabdajñānaṃ jāyate / tadanuvyavasāyena tatprāmāṇyamavagāhyata iti sthitiḥ / ayamanuvyavasāyaḥ atra yadviśeṣaṇamuktaṃ tādṛśo na bhavatīti sāram //
3. svatastve pramāṇam ---
"jñānapramāṇyaṃ svato grāhyaṃ parato 'gṛhyamāṇatve sati gṛhyamāṇatvāt yadyadanyenāgṛhyamāṇatve sati grāhyaṃ tattena grāhyaṃ yathā cakṣuranyenāgṛhyamāṇaṃ rūpaṃ cakṣurgrāhyam"ityādi prathamasvatastvaniruktyanurodhena;"vimato 'nuvyavasāyaḥ svagrāhyajñānaprāmāṇyaviṣayakiraṇayogyaḥ anuvyavasāyatvāt gṛhītapramāṇyasamānaviṣayakajñānāntarānuvyavasāyavat"ityādi dvitīyānurodhena coktam //
kevasatarkasaraṇyā pratipādikānāṃ viṣayāṇāṃ lalitavacanānuvādo na sukaraḥ sūpayukteśceti tāṃstathaiva parityajāmaḥ //
4. prāmāṇyasvatastve anupapattiparihāraḥ ----
idaṃ rajataṃ jānīmetyeko 'nuvyavasāyaḥ / etadanantaraṃ rajataṃ jñāne prakāro vā na veti na saṃdehaḥ / ataḥ rajatatvaprakārakatvaṃ na bahirarthaḥ / anuvyavasāyasya viṣayaścaitat / rajatatvaviśiṣṭaṃ na vā saṃdeha udeti / ato rajatatvavaiśiṣṭyaṃ bahirarthaḥ / nānuvyavasāyaviṣayaḥ / rajatatvavaiśiṣṭyādikaṃ pramāṇye praviṣṭamāste / ataḥ kathaṃ pramāṇyasvatastvasādhakānumānaiḥ pramāṇyamanuvyavasāyaviṣaya iti sādhanam? evaṃ bādhāditi śaṅkāyām; vyavasāye rajatatvavaiśiṣṭyagrāhyahitvaṃ kena pramāṇena siddhyati anuvyavasāyeneti brūyāt / yadyanuvyavasāyaḥ tadaviṣayaḥ tasya siddhireva ? na syāditi diśā parihāraḥ //
5. jñāne jāte prathamataḥ pramāṇaṃ na veti saṃśayo bhavati / sa nodiyāt / jñānagrahaṇavelāyāmeva pramāṇyasthāparityāgāt / ityanyānupapattiḥ / pratibandhakābhāva eva prāmāṇyagrahaṇaniyama uktaḥ / na tu pratibandhakasatve / pramāṇyasaṃśayasthale virodhī vartata iti na pramāṇyaṃ viṣayo bhavati, ataḥ saṃśayaḥ ityādidiśā parahāraḥ //
6. prāmāṇyasvatastve ye hetava uktāste santu, sādhyāmābhūvan ityaprayojakaśaṅkāyā itthaṃ parihāraḥ // mahati kārye yāgādau niṣkampaṃ pravartituṃ vedādau prāmāṇyamavaśyavedyam / tathācaikasmin prāmāṇyamitareṇa, tatrānyena, tatrāpareṇetyanavasthā syāditi paratastvaṃ pramāṇyasya parityajya svatastvamevābhyupeyamiti //
paratastvaṃ kuto na ?
7. pramāṇyaparatastve aprāmāṇyaśaṅkāparihāraṇāya pramāṇyaniścayāvaśyakatayā uktarītyānavasthā eko doṣaḥ //
8. prāmāṇyamanumeyaṃ cet kathaṃ prathamataḥ prāmāṇyajñānaṃ, sādhyāprasiddherityaparo doṣaḥ //
9. "svāśrayaviṣayakaniścayāvadhikatṛtīyakṣaṇavṛttisamānādhikaraṇyasaṃśayaviṣayī-
bhataṃ jñānapramāṇyaṃ, grāhyajñānaprakāraprakāratayā tadvadviśeṣyatakatayā ca svāśrayagrāhakatayāvajjñānāgrāhyaṃ, svāśrayaviṣayāvadhikatṛtīyakṣaṇavṛttisamānādhikaraṇasaṃśayakoṭitvāt, aprāmāṇyavat"
ityasya aprāmāṇyaṃ svato na gṛhyate / jñanānantaraṃ tṛtīyakṣaṇe aprāmāṇyasaṃśayodayāt / tathā pramānantaraṃ tṛtīyakṣaṇe kkactprāmāṇyasaṃśayodayātprāmāṇyamapi na svataḥ iti sāram / ityaparaḥ pratyudgamaḥ / tasyetthaṃ parāvartanam / atra
sādhye svāśrayagrāhakayāvajjñānapadaṃ sveṣṭāmanumitimapi saṅgṛhṇātīti tadagrāhyatvasādhanamapasiddhāntadoṣakabalitam /
bādho vyāghātaśceti / rītyānavainayaivānumānāntarāṇyapi duṣṭanīti jñānapramāṇyasya jñaptau paratastvaśaṅkā na susthirā //
utpattau jñānapramāṇyasvatastvam.
asmin svatastvanirvacane na tādṛśaḥ prayāsaḥ / pūrvapakṣānumānenaiva sādhyaviparītasya tasya sukhāvabodho bhaviṣyatītyatra tadanirucya 154 tamapuṭe aṣṭamapaṅktau"jñānajanakamātrādhīnajanmatvaṃ svatastva"mityuktam //
pūrvasmin svatastvanirūpaṇe anukūlānyuktvā pratikūlānāṃ pariharaṇamityanuloma ādṛtaḥ / idīnīṃ pratikūlāni parihṛtyānukūlānāṃ nirūpaṇamiti pratiloma ādriyate //
tathācādau paratastvanirāsaḥ.
10. anityapramā jñānahetvatiriktahetujanyā kāryatve sati tadviśeṣatvāt aprāmāṇyavat / ityādīnyanumānāni paratastvasādhakāni vartante / yathā apramā kāryaṃ jñānaviśeṣopīti sā jñānasāmānyakāraṇātiriktadoṣajanyā tadvadanityapramāpi guṇādijanyeti tadarthaḥ / iti śaṅkā //
pramā jñānaṃ hi / tasyāṃ heturjñānaheturiti nirvivādam / evamapi tadatiriktahetujanyatvaṃ yadi sādhyate tarhi bhavadanumāneṣu virodho bādhaśca / pramāyāḥ kāryatāṃ nirvahan kaścanaguṇopi nāsti / evamevetarāṇyanumanānyapītīdaṃ dakpradarśanamātram / iti parihāraḥ //
11. yadyapi pramāmātre guṇaḥ sāmānyo mā bhūt / anityapramāmātre avidyamānāsaṃsargrahādikaṃ guṇaḥ / iti cāru darśayate // tathāpi kevalāsaṃsargāgrahasya bhramepi sulabhatayā avidyamānaviśeṣaṇena viṣayasatvamevābhipreti brūyāt / viṣayasatvaṃ tu jñanasādhāraṇakāraṇam / ataḥ na tatsvatastvavirodhi //

12. māstveko 'nugato guṇa anityapramāsu / ananugatairanekaireva pramotpadyatām /"anityapramātvaṃ svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāśrayamātravṛtti svāśrayamātravṛttidharmāvacchinnakāryatāpratiyogikakāraṇatvāśrayamātrānutpādyakāryamātravṛtt idharmatvāt apramātvavadityanumānaṃ tatra balamasti / apramātvaṃ anityajñānasāmānyakāraṇāpekṣayā adhikaṃ kāraṇamapekṣate yatkāryaṃ tanmātrasthitikam / atastat ; svāśrayajanyabhramavṛttayaḥ yeye dharmāḥ janyapratyakṣabhramatvādayaḥ tattadavacchinnakāryatāśrayāḥ janyapratyakṣabhramādayaḥ / tanmātre vartate / evaṃ ca -- anityabhrama iti naikajātīyaṃ kāryam / apitu pratyakṣānumityādibhedena nānā / tadanurodhena kāraṇānyapyanekānyeveti phalitam / tathaivānityapramā api nānā kāryāṇi / tattkāraṇānyapi nānaiva / tattadanurūpā guṇāstatratatra kāraṇānīti paryavasitam //
iyaṃ yajñapatyuktapañcamātrapadānumānataḥ śaṅkā / asyā itthaṃ pariharaḥ //
santu nāmānityapramākāraṇāni nānā / na tāni guṇāḥ / apitu asmadanumatāstattatpramāprāgabhāvā eva/ tathāpyuktānumāne sādhyahetusaṃgateḥ / ataḥ siddhasādhanaṃ doṣaḥ / iti //
13. anityapratyakṣapramātvaṃ kāryatāvacchegakam bādhakaṃ vinā kāryamātravṛttitvāt ghaṭatvavat / ghaṭatvaṃ kāryamātre vartate / atastat kāryatāvacchedakam / evamānityapratyakṣapramātvamapi syāt / anityānumitipramātve śābdapramātve cāyameva kramaḥ / ityaparā śaṅkā //
pratyakṣapramāmātre indriyasaṃnikarṣor'thaśca na hetū / yadā śuktiṃ dṛṣṭvā rajatamiti bhramyati tadā sannikarṣasya śuktirūpārthasya ca tatra satvena śuktiriyāmiti pramodayāpatteḥ/ doṣaḥ śuktiṃ na bhāsayatīti yadi, tarhi doṣābhāva eva pramāyāmupayogī bhavatu / aparaṃ kāraṇaṃ māstu / ityuttaram //
14. anityapramātvaṃ, anityajñānatvaprayojakaṃ yāvat tadadhikaprayojakāpekṣaṃ adhikaprayojakasatve utpatteḥ adhikaprayokāsatve anutpatteḥ apramātvavat / ityanumānena sthūlāvayavato vastunaḥ pratyakṣapramāyāṃ bhūyo 'vayavendrisannikarṣaḥ kāraṇam / saṃśayaviparyayottarasmin tasmin viśeṣapramā kāraṇam / niyamena pramārūpāyāmanumitau liṅgaparāmarśaḥ kāraṇam / tādṛśāyāṃ śābdapratītau vākyārthajñānaṃ kāsaṇam"iti phalati iti pūrvapakṣe //
kāmilārogiṇaḥ śaṅke śaṅkatvaśuklatvajñānaṃ bhūyo 'vayavendriyasannikarṣaśca vartate / tathāpi śaṅkaṃ pītaṃ bhrāmyati / na tu śuklaṃ praminoti / ataḥ kāraṇamasti kāryaṃ naivetyanvayavyabhacāro doṣaḥ / purovartini sthāṇurvā puruṣoveti saṃśayaḥ / tataḥ
karādikaṃ caraṇādikaṃ matvā puruṣa eveti niścayo bhavati / sā pramaiva / saṃśayottarasminnasminpramājñāne bhavadabhimatasya viśeṣapramārūpasya kāraṇasya kva prasaktiḥ ? nāsti / ataḥ kāraṇaṃ nāsti kāryamutpannamiti vyatirekavyabhacāropi /
iti samādhānam //
15. doṣābhāva eva kāraṇamāstām / tathāpi prāmāṇyasvatastvahānoriti na susthāyi / daṇḍatvadaṇḍagatadārḍhya pramukhānāṃ kāryopayogitvepi kāraṇatvābhāvavadihāpi nirvāhāt //
iyatā pramāṇyasyotpattausvatastve anupapattayopi parihṛtā eva //
prāmāṇyasyotpattau svatastve kiṃ pramāṇam
16. anityayathārthajñānatvaṃ anityajñānatvānavacchinna kāryatānavacchedakam anityajñānāvṛttitvarāhitvāt jñānatvavat / ityādyanumānaṃ mānam / jñanatvaṃ anityajñānāvṛtti na / atastadavṛttitvarahitam / tasmādanityajñānatvaviśiṣṭe sarvatra vartate yā
kāryatā tasyāmanavacchedakam / jñānatvena rūpeṇa jñānamutpannamiti na bhāṣyata ityarthaḥ / evameva anityayathārthajñānatvamapi anityajñāne na vartata iti nahi / tataḥ anityajñānasāmānye vartate yā kāryatā tasyāmanavacchedakam / anityayathārthajñānatvādinā rūpeṇa jñānaṃ jāyata iti nāhvāyayate / itīdamasyopapādanam / evaṃ ca jñānajanane yāvadapekṣitaṃ tadadhikaṃ kāraṇaṃ pramā nāpekṣata iti phalitam / tathā ca 154 tama puṭe aṣṭamaṅktau"jñānajanakamātrādhīnajanmatvaṃ"ityuktasvatastvasiddhiḥ //
17. apramātvaṃ ( bhramatvaṃ ) mapi svata eva syāt / doṣastu pramāyāṃ guṇa eva bhavatu / iti pratibandītthaṃ pariharaṇīyā / doṣasatve bhramaḥ, doṣābhāve na bhramaḥ; ityanvayavyatirekayorna kathaṃ kathamapi parityājyateti doṣo 'pramākāraṇamityavarjanīyameva /
karaṇaprāmāṇyasvatastvam.
jñānaprāmāṇyasvatastve vādaprativādābhyāmeva karaṇaprāmāṇyasvatastvepi pratibhaṭaparāvartanaṃ suśakamiti tadarthamatra pṛthaṅnāyāsaḥ //
18. yathārthajñānasādhanatvameva karaṇaprāmāṇyam / tasya jñānajanakatvagrāhakamātragrāhyatvam jñaptau svatastvam // karaṇeṣu jñānajananaśaktiryathā sahajā yathā yathārthajñānajananaśakterapi sahajatvam, tadabhinnatvaṃ vā utpattau //
etatsarvaṃ"prāmāṇyaṃ svata eva anyathānavasthānāt" "parato 'pramāṇyam"iti tatvanirṇayasya vivaraṇarūpameva //
ādita etāvatprabandhena --
"svataḥ pramāṇairāmnāyai rādareṇādivarjitaiḥ /
ākhyādanantakalyāṇa guṇa śrīramaṇaṃ bhaje"/
iti devatāgurunamanottaramatroktaprastāvanāślokena ādivarjitasvataḥ pramāṇavedoditānantakalyāṇaguṇaḥ śrīramaṇa iti yadupadarśitaṃ tannānupapannam / apairuṣeyatvepi vedasya sahajaprāmāṇyānapāyāt / iti paryavasitam //
ataḥ pramāṇyavādānte tasmātprāmāṇyasya svatastvādapauruṣeyopi vedaḥ pramāṇameva"ityupasaṃhāramadarśayat //
vyākhyāvicāraḥ.
asya granthasya dve vyākhye hastagate ---
1. yuktiratnākarākhyā ekā
2. nyāyadīpākhyā iyamaparā
yuktiratnākarakārā vijayīndrāḥ / mūlakāraṇāmantevāsino nyāyadīpakāriṇāṃ vidyāguravaḥ āśramataḥ paramaguravaśca / ayaṃ vyākhyā śabdatepi viśālā / nyādīpe caturthapuṭe"atra svataḥpāmāṇyajñaptivādaparyantaṃ vistarastu gurupādakṛtayuktiratnākare draṣṭavyaḥ"ityasti / iyaṃ sampurṇā uta iyatyeveti sandihāmahe / pūrṇoyaṃ vistarastu
etāvatyevetyanenāpi nyāyadīpoktisaṃgītarbhavati hi / nopalabhāmahe ca sampūrṇām / ato 'pūrṇetyatraiva pakṣapāto nyāyyaḥ //
atra ----
"gurupādakṛtāpyasti vyākhyā sātyantavistarā /
vyākhyeyaṃ mandabodhāya kriyate 'śeṣagocarā"//
iti / nyāyadīpādisthitadvitīyaślokopi pramāṇam //
asyā nyāyadīpākhyāyāḥ kartāro rāghavendrasvāminaḥ / atra na kopi prativādaḥ //
eteṣāṃ jīvanacāritraviṣaye rāghavendravijayākhyaṃ kāvyaṃ, guruguṇastavākhyaṃ stotraṃ ca mudgitamevedānīmasti / guruguṇastavakartāro raghavendrasvāmināṃ pūrvāśrame pautrāḥ yatyāśrame praśiṣyāḥ vādīndrāḥ //

mūlakāraṇāṃ chātrā vijayīndrāḥ, teṣāṃ rāghavendrāḥ"ityanenaiṣāṃ kālopi vivṛtaprāya eva / eṣāṃ vṛndāvanaṃ rāyacūrupurasamīpavartini mantrālayākhyagrāme bhakteṣṭavikaraṇavicakṣaṇo virājate / ime itarasanyāsina iva maraṇānantaraṃ na vṛndāvanaṃ praveśitāḥ / api tu
sarvadṛgviṣayatāpīratityakṣiṣavo vṛndavanaṃ kalpayitvāntarupāviśan / pyadhāpayaṃśca / iti sāṃpradīyikānāṃ tathyavādaḥ //
madhvasiddhāntasyaibhiḥ kṛtamupakāramevaṃ smaranti --
"vyāsena vyuptabījaḥ śrutibhuvi bhagavatpādalabdhāṅkuraśrīḥ
pratnairīṣatprabhunno 'jani jayamuninā samyagudbhinnaśākhaḥ /
maunīśavyāsārājāduditakisalayaḥ puṣpitoyaṃ jayīndrā
dadya śrīrāghavendrādvikasati phalito madhvasiddhāntaśākhī / iti //
itopyadhike etadīyacarite nirdiṣṭaṃ kāvyaṃ stotraṃ cāstāṃ mārgadarśītiśam //
viṣayānukramaṇikā.
vādasaṃkhyā viṣayaḥ
maṅgalācakaṇam
viṣayaprasañjakaḥ ślokaḥ
1. svamate jñaptau svatastvanaruktiḥ-
prathamā
dvitīyā
tṛtīyā
niruktitrayasyasudhārūḍhatā darśanam
2. paroktasvatastvanirūktibhaṅgaḥ-
prathamaḥ
dvitīyaḥ
tṛtīyaḥ
caturthaḥ
3. svatastve pramāṇam-
prathamam
dvitīyam
tṛtīyam
caturtham
pañcamam
asya mūlalabhyatopapādanam
4. svatastvānumāneṣu bādhoddhāraḥ...
anuvyavasāyasya vaiśiṣṭyaviṣayakatvasādhanam
anuvyavasāyasya tadvadviśeṣyakatvaviṣayakatsādhanam
anuvyavasāyasya arthasatvaviṣayatvasādhanam
uktārthe mūlakṛtsaṃmatiḥ
5. svatastve saṃśayopapādanam
vādasaṃkhyā viṣayaḥ
uktārthe mūlānumatiḥ
6. pramāṇyaniścayasya pravartamatvam
svatastvahetūnāṃ sāmānyato 'prayojanatvapariparihāraḥ
arthaniścayasya pravartatvakhaṇḍanam
prāmāṇyaniścayasyāprāmāṇyaśaṅkānivartakatveno-
payogakhaṇḍanam
atra mūlānumatiḥ
7. paratastve 'navasthoktiḥ
dharmyajñānādināprāmāṇyaśaṅkābhāvasiddhikhaṇaḍanam
viśeṣadarśanenāpramāṇyaśaṅkābhāvasiddhikhaṇḍanam
atra mūlasaṃmatiḥ
svamate anavasthāparihāraḥ
atra mūlasaṃmatiḥ
8. paratastve prathamaprāmāṇyānumityasaṃbhavaḥ
paratastve aprasiddhaviśeṣaṇatvam
paratastve hetoḥ pramityasiddhiḥ
paratastve saptahetunirākaraṇam
svamate apramāṇyaparatastve anavasthāpariharaḥ
mūlānumatiḥ
9. jñaptau paratastvānumāna bhaṅgaḥ
maṇipūrvapakṣaḥ
samādhānam
anumāntaranirasanam
āditaḥ kathitānāṃ nagamanam
mūlārūḍhatāpratarśanam
10. utpattau paratastve cirantanānumānabhaṅgaḥ-
prathamaḥ
dvitīyaḥ
vādasaṃkhyā viṣayaḥ
tṛtīyaḥ
caturthaḥ
pañcamaḥ
mūlābhipretatvam
11. anityapramāmātrānugataguṇabhaṅgaḥ
mūlānumatiḥ
12. yajñapratyuktavakrānumānabhaṅgaḥ
pūrvapakṣaḥ
samādhānam
13. pratyakṣādipramāsu pratyekānugataguṇabhaṅgaḥ pūrvapakṣaḥ
samādhānam
pracīnamatanirāsaḥ
maṇyuktapakṣāntaranirāsaḥ
upasaṃhāraḥ
mūlānumatiḥ
14. sthūlavayavipratyakṣapramādau bhūyovayavendriya
sannikarṣarhetutvabhaṅgaḥ
pūrvapakṣaḥ
anvayavyabhicāreṇa samādhānam
vyatirekavyabhacāreṇa samādhānam
upasaṃharaḥ
mūlasaṃmatiḥ
15. pramāyāṃ doṣābhāvasya hetutvabhaṅgaḥ
prayojakatve iṣṭāpattiḥ
kāraṇatvanirāsaḥ
mūlasaṃmatiḥ
16. utpattau svatastvena anumānāni
anityapramāmātrānugato guṇa itipakṣe
vādasaṃkhyā viṣayaḥ
pratyakṣādipramāsu pratyekānugatā guṇa itipakṣe
yajñapatimate
bhrame pittādiriva pramāyāmanugatā guṇāhetava iti mate
mūlānumatiḥ
17. aprāmāṇya paratastvam
mūlābhyupagamaḥ
18. kāraṇaprāmāṇyasya svatastvam
jñaptau
apāmāṇyaparatastvam
mūlānumatiḥ
āditaḥ nagamanam
vedāpauruṣetvavādaḥ
19. vedāpauruṣeyatve anumānāni
pauruṣeyatve pramāṇam
(1) apauruṣeyatvānumānam
(2)......
(3)......
vedābhāve dharmādyasiddhikathanam
atra mūlānumatiḥ
apauruṣeyatve lāghavam
atra mūlāvalambaḥ
pauruṣeyatve gauravam
atra mūlānukūlyam
(4) īśvarajñānaṃ na pramotimate 'numā
prametimate (trīṇi)
anukūlatayā mūloktiḥ
(5) anumānāntaram
(6) anumānāntaram
vādasaṃkhyā viṣayaḥ
anukūlatayā mūloktiḥ
(7) anumānāntaram (trīṇi)
apauruṣeyatvaparyavasānam
atra mūlāvalambaḥ
20. apauruṣeyatve anukūlatarkaḥ--
(1) kartuprasiddhyabhāvasmṛtiḥ
(2) kalpanāgauravam
(3)dharmādyasiddhiḥ
(4) prāmāṇyāsiddhiḥ
atramūlānugrahaḥ
(5) śrutismṛtivirodhaḥ
mūlasaṃgamanam
21. vedāpauruṣeyatvānumānādibhaṅgaḥ
(1) anumānanirasanam
vaidikottamapūruṣeṇa pauruṣeyatvasya khaṇḍanam
vaidikayuṣmacchabdena
vaidikayattacchabdābhyām
mūlānukūlyam
samākhyayā pauruṣeyatvasya khaṇḍanam
anumāntaranirasanam
mūlāvalambaḥ
(2) śrutyādikaṃ na pramāṇam
mūlānukūtvam
anityatvanirasanam
īśvaravādaḥ
22. īśvarasyānumānikatvabhaṅgaḥ-
kāryatvahetukapūrvapakṣānumānam
kṣiteḥ pakṣatvam
vādasaṃkhyā viṣayaḥ
pūrvapakṣadūṣaṇam (1)
mūlasaṃvādaḥ
dūṣaṇam (2)
mūlasaṃvādaḥ
dūṣaṇam (3)
mūlasaṃpādaḥ
sādhyādipūrvapakṣoktāṃśānāṃ kramaśo dūṣaṇam
śarīrājanyatve vyāpyatvāsiddhiriti maṇyuktasya
niṣkṛṣyānuvādaḥ
asya samādhānam
vyarthaviśeṣaṇasya dūṣaṇatārūpam
kāryāyojanasyeśvarāsādhakatvam (2)
dhṛterīśvarāsādhakatvam (3)
padasyeśvarāsākatvam (4)
pratyayādīśvarasiddhanirasanam (5)
saṃkhyāviśeṣasyeśvarāsādhanam (6)
upasaṃhāraḥ
varṇavādaḥ
23. varṇānityatvasya pratyakṣatvaprabhaṅgaḥ
pūrvapakṣaḥ
abhyupetya samādhānam
svamatam
adhikakaraṇayogyatā abhāvapratyakṣatastratā
atrānuvyākhyānasaṃgatiḥ
24. varṇānityatvenumānabhaṅgaḥ (1)
" (2)
"(3)
25. varṇānityatve pratyabhijñāvirodhaḥ vādasaṃkhvyā viṣayaḥ pratyabhijñābhrāntitvāpādakabādhakhaṇḍanam
dhvanerevānityatvavyañjakatve
utpattyādidhiyo bādhakatvakhaṇḍanam varṇānāṃ nityatve anumānāni (nava)
varṇānāṃ pratiniyatavyañjakavyaṅgatvam
netyāśaṅkā
samādhānam
varṇotpattau kalpanāgauravam
mūlakārasaṃmatiḥ
varṇānāṃ nityatvepi kramopadānam
varṇānāmanityatvepi vedanityatvāhāniḥ
samavāyavādaḥ
samavāye pramāṇabhaṅgaḥ
āśaṅkā
āntarālikāśaṅkā
tatsamādhānam
mūlaśaṅkāsamādhānam
asya sūtrārūḍhatā
samavāyasādhamānumāne tarkaparihatiḥ
asya sūtrāllābhaḥ
samavāyānumāne vyabhiyāraḥ
hetoraprayojakatā
uktasya sūtrāllābhaḥ
maṇikṛtsiddhāntitānumānanirāsaḥ
asyasūtrāllābhaḥ
abhāvapratītyāpānaparihāraḥ 1
parihāraḥ 2
āpādanāntaraparihāraḥrapa samavāyasādhakamaṇyuktānumānāntaranirāsaḥ
ayutasiddhiviśiṣṭabuddhīnāṃ sājātyāya samavāya
itiśaṅkānirāsaḥ
samavāye bādhakam
samavāyasya saṃbandatvanirāsaḥ
samavāyasyaikatvanirākaraṇam
asya sūtrārūḍhatā
saṃmavāyasyānityatvoktiḥ
samavāyābhāve mānam
nirvikalpavādaḥ
pramāṇāśaṅkā
āntarāśaṅkā
asyottaram
prathamāśaṅkāsamādhānam
nānā pūrvapakṣasamādhānāni
viśeṣaṇajñānasya kāraṇatvamaṅgīkṛtyāpi
nirvikalpakāsiddhikathanam
kecinmatam
nirvakalpake bādhakam
iṣṭāpattiḥ

pramāṇavirodhaḥ
asya paddhatyārūḍhatā
paricchedārthopasaṃhāraḥ
tarkatāṇḍavaprathamasampuṭe granthakṛnnāmāni
maṇikāraḥ.
bhadavatpādāḥ ( madhvācāryāḥ )
"
"
"
"
"
"
"
"
"
ṭīkākārāḥ ( jayatīrthāḥ )
"
"
"
yajñapatiḥ
vyāsaḥ
"(sūtrakṛt )
prabhākaraḥ
"
nyāyasūtrabhāṣyakāraḥ
udayanaḥ
pakṣilaḥ
bhaṭṭaḥ
kālīdāsaḥ
tarkatāṇḍavaprathamasampuṭoddhṛtāni granthanāmāni.
sudhā--
maṇiḥ--
ṭīkā--
vādāvalī--
brahmatarkaḥ--
pramāṇalakṣaṇam--
bhāṣyaṭīkā --
viṣṇutatvanarṇayaṭīkā--
paddhatiḥ--
śrutiḥ--
smṛtiḥ--
bhāratam--
vedaḥ--
bhāṣyam (nyāyasya )--
sūtram ( vyākaraṇasya )--
bhāṣyam ( pakṣilasya )--
anuvyākhyānam--
pramāṇalakṣaṇaṭīkā--
tarkatāṇḍavaprathamasampuṭe dhṛtā granthānupūrvyaḥ
viṣayaḥ
sākṣyeva jñānaṃ tatpramāṇyaṃ ca ityādiḥ
jñānagatayāthārthyasya
tadaprāmāṇyāgrāhaka
pramāṇyaṃ ca svata eva anyathānavasthānāt
"
ṛṣibhirbahudāgītam ityādiḥ
tadetadṛcābhyuktam
anyathā
"
ākāṅkṣāyā eva buddhidoṣātmakatvāt
aprāmāṇyasaṃśayenārthaniścayam ityādi
anyathā
"
na parīkṣānavasthā ityādi
anumeyamevāprāmāṇyam
napunarjñānagrāhakamātragrāhakatvaṃ
aprāmāṇyasyānumetvāvasāyāt
na cāprāmāṇyaṃ ityādi
yatkvacidvyabhicāri syāt
sudṛḍho nirṇayo
anyathā
jñānajanakamātrādhīnajanmatvaṃ svatastvam
anyathā
"
"
adṛṣṭamindriyantvakṣam ityādi
nirdeṣārthendriya
doṣābhavasya kāraṇatve ca
indriyādīnāmautsargikī
doṣābhāvepi na prāmāṇyakāraṇam ityādi
tarhi doṣābhāvaḥ karaṇamityāyātam
tasmādguṇebhyo
anyathā
"
parato 'prāmāṇyam
"
kāraṇaprāmāṇyajñaptistu ityādi
kāraṇānāṃ tu jñaptau svatasatvaṃ nāstyeva
athavā jñānajanakatvaṃ ityādi
chandāṃsi jajñire
pratimanvantaram
tadabhāve sarvasamayābhimata
apairapaṣeyavīkyāṅgīkāre
avipralambhastvajñānam
kramasya kṛtakatvepi
niyataikaprakāramapauruṣeyatvam
gauravadoṣeṇa
"
"
"
"
"
"
"
yatastā hariṇā dṛṣṭā ityādi
vācā virūpanityayā ityādi
śrutirvāva nityā anityā vāva smṛtayo ityādi
anādinidhanā nityā ityādi
nityadevāḥ samastāśca
sargesarge 'munaivaite
tadutpattivacaścaiva
vijñeyaṃ paramaṃ brahma
yāvadbrahmaviṣṭhitam tāvatī vāk
"
śarīraṃ me vicarṣaṇam/ jihvā me madhumattama
"
"
kiṃ no rājyena govinda
śiṣyastehaṃ śādhi māṃ tvāṃ pramannam
tvāṃ prapannam
vācyastvayā madvanātsa rājā
sa rājā
"
māmupāsya
gṛbhṇāmi te saubhadatvāya hastam
vayaṃ syāma patayo rayīṇām
bhūyiṣṭāṃ te nama uktiṃ vidhema
yosmāndveṣṭi
chandāṃsi jajñire
tadutpattivacaścaiva bhavedvyaktimapekṣya tu
avāntarābhimānānāṃ ityādi
tatkrameṇaiva
ṛgveda evāgnerajāyata
yo brahmaṇaṃ vidadhāti
viparyayeṇāpyanumātuṃ śakyatvāt
viparyayeṇa
nityavīpsayoḥ
pakṣadharmatāsiddhyarthatvāt
prāguccāraṇādanupalabdhā ityādi
anupalabdhistvarjanīyasannidhireva
śāstragamyapareśānāt ityādi
yogyānupalabdheścaliṅgatvam
kvacitadghaṭādyabhāvopi,,
abhāvonumānapratyakṣaṃ ca,,
prāyeṇānumānentarbhāvajñāpanāya,,
naca sādṛśyātpratyabhijñā,,
pratyabhijñānantaraṃ,,
pradīpe vyajyate jātirna tu nīrajanīlimā
ata ākāśaguṇe śabde ityādi
vastitatvavicārakaṃ prati,,
samavāyābhyupagamācca sāmyādanavasthiteḥ
anavasthiteḥ
"
"
bhūdarasyāgnisaṃyogaḥ ityādi
samavāyaḥ
upādhijanyaṃ tadgamya
etajjanmani prāthamikam,,
dravyādivikalpānāṃ ,,
tarkatāṇḍavam
prathamaparicchedaḥ
// śrīmaddhanumadbhīmamadhvāntargatarāmakṛṣṇavodavyāsātmakalakṣmīhayagrīvāyanamaḥ //
// oṃ //
antakalyāṇaguṇaikarāśimaśeṣadoṣojjhitamaprameyam /
mumukṣubhiḥ sevyamanantasaukhyapradaṃ rameśaṃ praṇamāmi nityam

Original text: Tarkatāṇḍava with Rāghavendratīrtha's Nyāyadīpa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc