તર્કતાણ્ડવ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 1

॥ તર્કતાણ્ડવમ્ ॥
શ્રીરાઘવેન્દ્રતીર્થકૃતન્યાયદીપાખ્યાવ્યાખ્યાસમલઙ્કૃતમ્
મુખોપન્યાસઃ
વ્યાસત્રયનામ્ના પ્રથિતેષુ ચન્દ્રિકાન્યાયામૃતતર્કતાણ્ડવાખ્યેષુ ગ્રન્થેષુ કૃતવિમર્ષાનાં મહોદયાનાં વિચારચાતુરી સ્વસિદ્ધાન્તવૈખરી સુતત્વસાધુરી ચ સુગમતયા ભવતીતિ નાવિદિતમુદ્ધોષયામો વયમ્ । ત્રિષ્વપ્યેષુ તર્કતાણ્ડવાખ્યોયં વાદગ્રન્થાદિરાજઃ નિગમોપકારતયા શિષ્ટપ્રરિગૃહીતાસુ તર્કશાસ્ત્રપરમ્પરાસ્વાગન્તુકાનાં,"વેદાઃ કેનચિત્ કૃતાઃ । ન પ્રમાણમ્ । અપિ તુ સહકારિમહિન્મૈવ પ્રમાણમ્ । ઈશ્વરઃ પરિમિતગુણઃ । દુઃખધ્વંસો મોક્ષઃ"ઇત્યાદિમવિષયાન્ નિગમમહિમાપકર્ષકાન્ પ્રતિપાદયતાં પ્રબન્ધાનાં દૂષણીયતાં, નિગમવિરોધાકૂતાનામાદરણીયતાં ચ યુક્ત્યૈવ સમર્પયતિ । યદસ્ય નામ્નિ; તર્કે તાણ્ડવં, તર્કસ્ય તણ્ડવં, તર્કે તાણ્ડવમિતિ ચ ત્રિધા વિગ્રહીતવ્યમાસ્તે । તેન હિ સપ્તમ્યા અધઃકારસ્ય, ષષ્ટ્યા ભાવાવિષ્કરણચેષ્ટાવિશેષરૂપતાણ્ડવાન્વયિનઃ સમ્બન્ધસ્ય,
અનુમાર્તકતર્કશબ્દેન યુક્તેશ્ચ સુલભો લાભઃ ।
કથમસ્મિન્કલ્પનીવનાવનપથે નિઃશઙ્કસઞ્ચરણમાદરશ્ચેતિ શઙ્કા પરમવશિષ્યતે । તત્રૈતદ્વ્યાનસ્ય દિશં પ્રત્યઙ્ગુલિ પ્રસારયામઃ । વ્યાખ્યાનસ્યાસ્ય, તાત્પર્યચન્દ્રિકાયાઃ પ્રકશસ્યેવ, સુધાયાઃ પરિમલસ્યેવ ચ નર્તનોપકારકવસ્તુનામ્ના ન નામાભિહિતમ્ । અપિ તુ મુલનામ્નોપિ સ્વનામ્નૈવ વ્યાચિખ્યાસયા, શુષ્કન્યાયં દીપયતિ દહતીતિ, સન્ન્યાયં પ્રકાશયતીતિ, ન્યાયેન યુક્ત્યા પ્રકાશત ઇતિ ચ સુલભત્રિવિવારણં ન્યાયદીપનામૈવ । નૈતવદેવ સન્તિ ચ વાક્યાનિ। સમ્પુટેસ્મિન્ દ્વિતીયપુટે ચતુર્દશતમપઙ્કેઃ"અત્ર ન્યાયચિન્તાપરે ગ્રન્થે"ઇત્યારમ્ય"બ્રહ્મતન્ત્રોક્તપ્રમેયનિર્ણયોપયુક્તપ્રમાણન્યાયચિન્તાપરત્વાત્તદ્વિષયાદિનૈવાસ્ય વિષયાદિમત્તા"ઇતિ; તૃતીયસમ્પુટે નવમાઙ્કૌ"તાણ્ડવકરણસ્ય પ્રસઞ્જકં પૂર્વરઙ્ગં નિબધ્નાતિ"ઇતિ ચ । દ્વિતીયસમ્પુટે ઉપયુક્તચિન્તાપદાભ્યાં બ્રહ્મતન્ત્રા(વેદાન્તાના)નુકૂલાનનુકૂલન્યાયોર્યુક્તાયુક્તત્વાવિમર્શનસ્ય
તૃતીયપુટપઙ્ક્ત્યા નર્તનાર્થવિવક્ષાયાઃ, સર્વત્ર યુક્ત્યનુધાવનસ્ય ચાવગમઃ સુલભઃ॥
ઇદૃઙ્મહિમ્નોસ્ય ગ્રન્થસ્ય પ્રથમં સમ્પુટમિદાનીં પ્રકાશયામઃ । તત્ર પ્રથમતઃ ગ્રન્થં
ગ્રન્થકર્તારં ચાધિકૃત્ય કઞ્ચન મુખોવન્યાસમારચયેમ ॥ આસ્તામનન્તરં વિપુલા ગ્રન્થવિચારણા । કર્તુરપિ વિચારણે સઙ્કુચિતૈવાસ્મદીયા પ્રવૃત્તિઃ। યતઃ પ્રચીનઃ સોમનાથકવિવરેણ્યઃ વ્યાસવિજયાખ્યકાવ્યે સુવિશાલમુપાશ્લોકયત્ । ઉપલભમાહે
ચ મુદ્રિતં કાવ્યમિદમિદાનીમ્ ॥
સુવિચારવિચારણાવિવેકશૌણ્ડસ્યાસ્ય તર્કતાણડવસ્ય; અપરેષાં- 1. ન્યાયામૃતમ્,
2. તાત્પર્યચન્દ્રિકા, 3. તત્વવિવેકટીકામન્દારમઞ્જરી, 4. ઉપાધિકણ્ડનટીકામન્દારમઞ્જરી, 5. માયાવાદખણ્ડનટીકામન્દારમઞ્જરી, 6. મિથ્યાત્વાનુમાનખણ્ડનટીકામન્દારમઞ્જરી, 7. ભેદોજ્જીવનમ્, ઇત્યેષામપિ ગ્રન્થામનાં ગ્રથયિતારઃ પદવાક્યપ્રમાણજ્ઞાઃ સમ્પ્રદાયાર્થકોવિદાઃ વ્યાસરાજમુનયઃ ।
એભ્યઃ પારવ્રાજ્યપ્રદાતારઃ -
"કંસધ્વંસિપદામ્ભોજ સંસક્તો હંસપુઙ્ગવઃ ।
બ્રહ્મણ્યગુરુરાજાખ્યો વર્તતાં મમ માનસે"॥
ઇતિ તાત્પર્યચન્દ્રિકાદાવાદૃતા બ્રહ્મણ્યતીર્થમુનિવરેણ્યાઃ । વિદ્યાગુરવસ્તુ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ જ્ઞાનભક્તિવૈરાગ્યાદિગુણગુમ્ભિતાઃ શ્રીપાદરાજાઃ ઇતિ વિશ્રુતા લક્ષ્મીનારાયણમુનયઃ । ઇમમપ્યભિપ્રયન્તિગ્રન્થકારા એવ
ન્યાયામુતે -
"જ્ઞાનવૈરાગ્યભક્ત્યાદિ કલ્યાણગુણશાલિનઃ ।
લક્ષ્મીનારાયણમુનીન્ વન્દે વિદ્યાગૂરૂન્ મમ"॥ ઇતિ ॥
એતેષામન્તેવાસિન અનેકે અવર્તન્ત । તેષુ ચતુરધિકશતાનાં ગ્રન્થાનાં નિર્માતરો વિજયીન્દ્રસંયમીન્દ્રાઃ, ગુર્વર્થદીપિકાયુક્તિમાલ્લિકાદ્યનેકગ્રન્થકતારો વાદિરાજસ્વામિનશ્ચ સુપ્રસિદ્ધાઃ ॥
ક્રિસ્તશકષોડશશતમાને ભારતભૂમિમિમે મૂર્તિતોપ્યલમકુર્વન્નિતિ શાસનસંપાદિતો નિર્ણયઃ ।"વિજયનગરાધીશકૃષ્ણદેવરાજેન ગૌરપુરાભિદો ગ્રામઃ વ્યાસરાજસ્વામિભ્યઃ
નવચત્વારિંશતદધિકચતુઃશતોત્તરૈકસહસ્રતમે શકાબ્દે દત્તઃ"ઇતિ હિ શાસને પ
ઠન્તિ । ગ્રન્થૈરેભિરખિલાનુપકુર્વતામેષાં વિશેષતઃ સર્વે મધ્વમતાવલમ્બિન અધમર્ણા એવ ॥
અયમપિ તુ કથાસંગ્રહઃ પણ્ડિતરત્નબિરુદાઙ્કિતવિદ્વદ્વરગૌડગોરિ વેઙ્કટપમણાર્યરચિતચન્દ્રિકાપ્રકાશપ્રસરાખ્યગ્રન્થસ્ય ભૂમિકાત ઉદ્ધૃતઃ ॥
વ્યસતીર્થા એતે ગનશાસ્ત્રે કર્ણાટકકવિકર્મણિ ચ સુકૃતપરિચયા ઇતિ એભિઃકૃતગાનગાથાપરિશીલનેન નિશ્ચિનુમઃ। અત એષાં શિષ્યપરંપરે દ્વે । ગીર્વાણભાષયા દ્વૈતસિદ્ધાન્તપ્રચારકાણામેકા । કર્ણાટકભાષયા દ્વૈતસિદ્ધાન્તપ્રચારકાણામપરા । પ્રથમપરમ્પરાં વિજયીન્દ્રાદયાઃ પણ્ડિતપ્રકાણ્ડા પ્રથમપરિગણનાઃ । દ્વિતીયાયાં પ્રસિદ્ધતમપુરન્દરદાસાદયઃ । યૈઃ કૃતગીતિકામેવ સર્વે ગાનાભ્યાસિનઃ પ્રથમમવલમ્બન્તે । પુરન્દરદાસાદયોપિ નાનાધીતગીર્વાણપ્રબન્ધાઃ । અભ્યસ્તવેદાન્તશાસ્ત્રા એવ । પરંલોકોપકારાય કર્ણાટકભાષયા પ્રબન્ધાનબન્ધયન્ ॥
તતઃ પ્રકૃતગ્રન્થમિમમધિકૃત્ય વિચારયિષ્યામઃ । તર્કતાણ્ડવસ્યેત્થં નામકરેણ તદનુગુણત્વે ચ પૂર્વમેવ કિઞ્ચિદલિખામ । ઇદાનીમત્ર પ્રકરણવિભાગ, પ્રતિપાદનીયં,
પ્રતિપાદનાપારિપાટાં ચ નિરૂપણાયાનેષ્યામઃ ॥
વિભાગઃ - આદૌ પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ શબ્દપરિચ્છેદઃ અનુમાનપરિચ્છેદઃ ઇતિ ત્રિધા પરિચ્છેદનામ્ના વિભાગઃ કૃતઃ । 487 પુટે 7 પઙ્ક્ત્યૌ, 490 - 12 પઙ્ક્ત્યૌ 505 - 5 પઙ્ક્ત્યૌ ચ વ્યાખ્યાને પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયશબ્દૈઃ પરિચ્છેદશબ્દોત્તરાણ્યેવ નામાનિ વ્યક્તીભવન્તિ હાર્દં કિઞ્ચિદસ્તિ એવ સુવ્યક્તમિદમ્ ॥
પરિશીલિતેસ્મિન્ ગ્રન્થે પ્રાથો વિષ્ણુતત્વનિર્ણયસ્ય પ્રમાણનિરૂપણવાક્યાનાં નાનાવિવરણાન્યુપલભ્યન્તે । તત્ર"સદાગમૈક"ઇતિ શ્લોકેન હરિં સ્તુત્વા તત્રોક્તવિશેષણાનાં તત્કોટિપ્રવિષ્ટાનાં ચ સમર્થનાયોત્તરોદ્યોગઃ, પરિચ્છેદનામ્નૈવ વિભાગઃ, તેપિ ત્રય એવ હિ વર્તન્તે । અત્રાપિ પ્રથમતઃ"સ્વતપ્રમાણૈઃ"રિતિ શ્લોકઃ, તત્ર શ્રીરમણવિશેષણકોટિપ્રવિષ્ટાનાં સમર્થનાર્થામ્ભસ્ચ વર્તતે । પરિચ્છેદત્રયકૃતિરપિ તદ્વભાગકરણમનુરુણદ્ધીતિ વયમુત્પ્રેક્ષામહે । એતત્સમ્પુટાન્તિમગ્રન્થપર્યાલોચનયા"સ્વતઃ"ઇત્યાદિશ્લોકપૂર્વોર્ધોક્તસ્થાપનાયૈતાવાન્પ્રબન્ધ ઇતિ સુવ્યક્તં ભવિષ્યતિ ।"તદેવં વર્ણસ્ય ગુણત્વે ઉક્તરીત્યા ગ્રહણાસમ્ભવાત્ નિત્યવિભુદ્રવ્યાત્મકવર્ણસમુદાયાત્મકસ્ય
વેદસ્યાપૌરૂષેયત્વં યુક્તમિતિ"ઇતિ મૂલે ।"યુક્તમિતિ । તથાચામ્નાયૈરાદિવર્જિતૈરિત્યુક્તં સાધ્વિતિ ભાવઃ"ઇતિ વ્યાખ્યાયાં ચાસ્તિ ॥
પરિચ્છેદેષ્વપ્યેષ્વાન્તરાલિકાન્ ષડ્વિભાગાન્ તત્તદ્વિષયવિવેચનાનુગુણૈર્વાદશબ્દોત્તરૈર્નામભિરુપલભામહે । ત ઇમે -
1. પ્રામાણ્યવાદઃ
2.વેદાપૌરુષેયત્વવાદઃ
3. ઈશ્વરવાદઃ
4.વર્ણવાદઃ
5. સમવાયવાદઃ
6. નિર્વિકલ્પવાદઃ । ઇતિ ।

ષટ્સ્વપ્યેષુ દ્વાત્રિન્દ્વિભાગાઃ સન્તિ । તેષાં"સ્વમતે જ્ઞાપ્તૌ સ્વતસ્ત્વનિરુક્તિઃ"ઇતિરીત્યા વિષયાનુગુણાન્યેવ નામાનિ તત્તદન્તે લિખિતાન્યવલોક્યન્તે । વિષયાનુક્રમણિકાયાં તાનિ સ્પષ્ટાનિ । યથા મહાવિભાગાનાં નામસુ સમાનઃ પરિચ્છેગશબ્દઃ. યથા ચ તદલ્પાનાં મધ્યવિભાગાનાં નામસુ વાદશબ્દઃ, એવમેવાન્તિમવિભાગાનાં નામસ્વપિ
સમાનો ઽપ્રતિકૂલાર્થદઃ કશ્ચન શબ્દો ભવેદેવ । તેન પ્રથમાદ્વિતીયાદિસંખ્યાશબ્દાન્યોજયિત્વાહ્વયામેત્યપરમપ્યનુકૂલમ્ ।
ભગવાન્ બાદરાયણઃ મહાભારતેપર્વાન્તૈઃ પૌલોમાસ્તિકાદિશબ્દૈરલ્પવિભાગાન્, તાદૃશૈઃ આદિસભાદિશબ્દૈરનલ્પવિભાગાંશ્ચોરરીચકાર, ઇમે
વ્યાલમુનયોપ્યલ્પોભયગણઘટિતાનાં નામસ્વન્તમપ્રતિકૂલાર્થં વાદશબ્દમેવાનુમન્યત ઇત્યસ્માન્ પ્રતિભાતિ નાયમધ્વાસ્મદુપજ્ઞઃ । ન્યાયદીવકર્ત્રૈવ કૃતપદાઙ્કઃ । તત્ર ચતુર્થપુટે અષ્ટમાઙ્કૌ"અત્ર સ્વતઃ પ્રમાણ્યજ્ઞપ્તિવાદપર્યન્તં"ઇતિ; 108 તમપુટે 11 પઙ્ક્તૌ"અતીતવદોક્તદિશા નિઃશઙ્કપ્રવૃત્ત્યર્થં, અત્ર વાદે ઉક્તદિશા"ઇતિ; 378 તમપુટે 6 પઙ્ક્તૌ"વ્યક્તં ચૈતદ્વા (1) દાન્તે ગ્રન્થે એવ"ઇતિ ચ પશ્યામઃ ।
સ્વતન્ત્રવાદગ્રન્થે ન્યયામૃતેપ્યેષૈવ રીતિરિતિ, 459 તમપુટે 8 મપઙ્ક્તૌ"ન્યાયામૃતે અસતો નિષેદપ્રતિયોગિત્વસમર્થનવાદે"ઇતિ વ્યાખ્યાનસ્યાસ્ય વાક્યવિમર્શકા અભ્યુપગચ્છેયુઃ । મૂલેપિ કેષિચિત્પુસ્તકેષુ 184 તમપુટે 9 મપઙ્ક્તૌ"ઇત્યુત્પત્તિ સ્વતસ્ત્વવાદે"ઇત્યસ્તિ ॥
આસ્તામયં વિચારઃ । ઇત્થમસ્તિ મહાવાદેષુ વિન્યસ્તાનામણુવાદાનામિયત્તાનિર્ણયઃ॥
પ્રથમે પ્રામાણ્યવાદે ..... અષ્ટાદશ ..... 18
દ્વિતીયે ........ ઉત્તરાસ્ત્રયઃ ... 3
તૃતીયે .......... અનન્તર એક એવ 1
ચતુર્થે ......... તતઃ ષટ્ .... 6
પઞ્ચમે ......... ઉપરિ દ્વૌ ..... 2
ષષ્ટે ......... અવશિષ્ટૌ ...... 2 ઇતિ ।
પ્રતિપાદનીયઃ.
આદાવેવ નામાનિર્વચનાવ્યાજેન પ્રતિપાદનીયો વિષયઃ સામાન્યતઃ પ્રદર્શિતપ્રાય એવ। કેવલનૈયાયિકાભિધાનાનામનૃસૃતવેદાનાં ચ જ્ઞાનજ્ઞાનસાધનવિષયે યત્રયત્ર વિસંવાદસ્તત્સમીકરણ એવ ગ્રન્થકર્તુર્મુખ્યોભિપ્રાયઃ । તેષાંસ્તેષાં સંપુટાનાં પ્રકાશનવેલાયાં વિશેષતસ્તાંસ્તાન્વિષયાન્ પ્રતર્શયિષ્યામઃ ॥
પ્રકૃતસંપુટે અયં વિષયવિશેષઃ .
પ્રત્યક્ષખણ્ડપ્રત્યક્ષપરિચ્છેદશબ્દાભ્યામપિ સંકેતિતેસ્મિન્સંપુટે પ્રત્યક્ષજ્ઞાનાનાં, તત્સાધનાનાં, તત્પ્રામાણ્યાનાં, જ્ઞેયાનાં ચ નિરૂપણં ન્યાયતઃ સંપ્રાપ્તમ્ । જ્ઞાનાજ્ઞેયસાધનાનિ પ્રમાણલક્ષણપદ્ધત્યાદિભિરેવ સુખાવબોધનીતિ પ્રામાણ્યમેવોર્વરિતમ્ । તત્રાપિ પ્રામાણ્યસ્વરૂપવિષયે ન તાદૃશો વિવાદઃ । અપિ તુ
કથમસ્યોત્પત્તિઃ જ્ઞપ્તિશ્ચેત્યત્રૈવ । અતઃ સ એવ વિષયઃ સામાન્યરૂપેણ વિચારપથપાન્થ ઇતિ સુષ્ઠુ પશ્યામઃ નહિ સામાન્યાકારેણ ચર્ચિતં પ્રત્યક્ષપ્રામાણ્યત્વાદિરૂપવિશેષાકારેણ ન સિધ્યતિ ॥
પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદે પ્રત્યક્ષપ્રમાણ્યવિચાર એવાનુરૂપઃ । ન તુ શાબ્દપ્રમાણ્યાદેઃ । સત્યમ્ । તત્તત્પરિચ્છેદે તત્તત્પ્રમાણ્યમેવ યદિ ન્યરૂપયિષ્યન્ તદા, પ્રમાણ્યસામાન્યસ્ય ન સ્વતસ્ત્વમ્ કથં પ્રમાણ્યવિશેષસ્યેતિ શઙ્કાવશિષ્ટાભવિષ્યત્ । અતઃ પ્રથમ્યાત્સામાન્યવિચારેણૈવવિશેષશઙ્કાયા અપિ શાન્તેરત્રૈવ પ્રમાણ્યસામાન્યનિરૂપણં નાનુપપન્ન મિત્યુત્પશ્યામઃ -
તત્રાપિ ---
(ક) પામાણ્યં સ્વત ઇતિ વેદાન્તિનઃ
,, પરત ઇતિ નૈયાયિકાઃ
(ખ) વેદાઃ અપૌરુષેયા નિત્યાશ્ચેતિ વેદાન્તિનઃ
ઈશ્વરોચ્ચરિતા અનિત્યા ઇતિ નૈયાયિકાઃ
(ગ) ઈશ્વરસ્ય સાર્વજ્ઞ્યાદિકં વેદેનૈવ સિદ્ધ્યતીતિ વેદાન્તિનઃ
ધર્માગ્રાહકાનુમાનૈરિતિ નૈયાયિકાઃ
(ઘ) વર્ણાઃ નિત્યવિભુદ્રવ્યાણીતિ વેદાન્તિનઃ
અનિત્યા ગુણા ઇતિ નૈયાયિકાઃ
(ઙ) વર્ણઃ સંયોગેન જ્ઞેય ઇતિ વેદાન્તિનઃ
સમવાયેનેતિ નૈયાયિકાઃ
(ચ) નિર્વિકલ્પજ્ઞાનં નાસ્તીતિ વેદાન્તિનઃ
અસ્તીતિ નૈયાયિકાઃ
ઇતિ ષોડા વિપ્રતિપત્તયઃ સન્તિ । તત્ર નિર્ણયાયૈવ વાદાનામઙ્ગીકારઃ ॥
પ્રમાણ્યવિષયોયં પરિચ્છેદ ઇત્યુક્ત્વા વેદેશ્વરાદીનાં વિચારણે કઃ પ્રસઙ્ગઃ ઇતિ પરં શઙ્કોન્મીલતિ । તામેવં પ્રતિબ્રૂમઃ ॥
પ્રક્રાન્તે પ્રમાણ્યસ્વતસ્ત્વે યાયા બાધકાશઙ્કાઃ સમાપતન્તિ તાસામસમીકરણે સિદ્ધાન્તસ્ય ન સુસ્થાપના ભવિષ્યતીતિ વાદપઞ્ચકાનાં સમાશ્રયણમિતિ । તતશ્ચૈવં પૂર્વપૂર્વવાદાનામુત્તરોત્તરવાદાનુષઙ્ગિતા ॥
જ્ઞાનજ્ઞાનસાધનાનાં પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વે નિરૂપણીયે વેદેપિ તદનુવર્તમાનં વેદનિત્યત્વાપૌરુષેયત્વાભ્યાં સુવ્યવસ્થાપિતમ્ । વેદસ્ય પૌરુષેયત્વાદિદમસંગતમિતિ શઙ્કાપનોદાય દ્વિતીયસ્ય વેદાપૌરુષેયત્વવાદસ્ય રચના । પૌરુષેયત્વે યાનુપપત્તિસ્તામેવં પરિહરામીતિ પ્રતિવાદિનઃ પ્રત્યવસ્થાને તૃતીયસ્ય વાદસ્યારમ્ભઃ।
વર્ણાનામનિત્યત્વત્તત્સમુદાયરૂપવેદાનામપ્યનિત્યત્વમિતિ પ્રશ્ને; શબ્દોનિત્યવિભુદ્રવ્યં, ધ્વનિરાકાશગુણઃ, ઇતિ પ્રતિપાદયતશ્ચતુર્થસ્ય । યદિ શબ્દો નાકાશગુણઃ તર્હિ શ્રોત્રેણાકાશેન ન સમવાયસંબન્ધ ઇતિ કસ્તં શ્રોત્રેણ જાનીયાદિતિ કોલાહલપ્રશમનાય સમવાયનિષેધયિતુઃ પઞ્ચમસ્ય । સમવાયાભાવે નિર્વિકલ્પક સવિકલ્પકભેદેન પ્રત્યક્ષપ્રમાદ્વૈવિધ્યમુન્મૂલિતં ભવતીત્યુદ્ધોષસ્ય સ્વેષ્ટતાં પ્રથમતઃ ષષ્ઠસ્ય ચેતિ ॥
પ્રતિપાદનપરિપાટી.
વિષયાચલનરીતિમેકદેશે પ્રમાણ્યવાદે દિક્પ્રદર્શનેન પ્રદર્શયિષ્યામઃ ॥
"સ્વતઃપ્રમાણૈઃ"ઇતિશ્લોકે પ્રમાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વં પ્રકાન્તમ્ । પ્રમાણશબ્દઃ યદિ ભાવસાધનસ્તદા પ્રમાણ્યં જ્ઞનધર્મઃ । અથ કરણસાધનસ્તર્હિ જ્ઞાનસાધનધર્મઃ । દ્વિવિધેપ્યસ્મિન્ પ્રામાણ્યે જ્ઞ્પ્તૌ સ્વતસ્ત્વં, ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વં ચેતિ દ્વયીરિતિરસ્તિ ।
અન્તતો જ્ઞનગતસ્ય જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વં ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વં કરણગતસ્ય જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વં, ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વં ચેતિ ચીતુર્વિધ્યમાગતમ્ । ક્રમશ એષાં નિરૂમણમારચ્યતે ॥
તચ્ચ ---
કિં તત્સ્વતસ્ત્વં નામ ?
પ્રકારાન્તરે કાનુપપત્તિઃ ?
કિં પ્રમાણમ્ ?
અનુપપત્તીનાં કથં પરિહારઃ ?
પરતસ્ત્વં કુતો ન ?
ઇતિ શઙ્કોત્તરાભ્યાં સુરુચિરં ભવિષ્યતીતિ તથૈવાનુધાવતિ વિચારણાપ્રવાહઃ ॥
સર્વત્રાપિ સ્વતસ્ત્વં નામ સહજત્વં, ઔત્સર્ગિકત્વં વા, ન ત્વિતરાપેક્ષણેનાહિતત્વમિતિસારમ્ । અત એવ દ્વાદશતમે પુટે"સહજત્વાત્ પ્રમાણ્યગ્રહણસ્યૌત્સર્ગિકત્વરૂપસ્વતસ્ત્વાસિદ્ધિ"રિતિ, 203 તમપુટે,"પ્રમાજનકશક્તિઃ સહજા નતુ ભ્રમજનનશક્તિવદાધેયે"તિ ચાસ્તિ ॥
1. જ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્ય જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વમ્ ---
એતચ્ચ ત્રિધા નિરવક્ ।"યાથાર્થ્યરૂપસ્ય તત્તજ્જ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્ય ગ્રાહ્યપ્રમાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકસામગ્ર્યસમવહિતગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયતત્તજ્જ્ઞાનવિષયકસાક્ષિજ્ઞાનવિષયત્વનૈયત્યમ્"ઇત્યેકમ્ ।"તત્તજ્જ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્ય ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયતત્તજ્જ્ઞાનવિષયકસાક્ષિજ્ઞાનવિષયત્વયોગ્યત્વમ્"ઇત્યપરમ્ ।
નૈયાયિકા યદાકારં જ્ઞાનમનુવ્યવસાયં મન્યન્તે તદેવાત્ર સાક્ષિશબ્દિતમ્ । સ સાક્ષી યદિ જ્ઞાનં ગૃહ્ણીયાત્ તર્હિ તત્પ્રામાણ્યમપિ ગૃહ્ણાત્યેવ । યથા સ્વયં ગન્તુર્ગજસ્ય કણ્ટકાપસરણં પ્રયોજકમેવ ન તુ કરણં તથા

પ્રામાણ્યવિરોધ્યુપસ્થાપકનિવારણમપિ । ઇતિ પ્રથમનિરુક્ત્યા પર્યવસિતોર્થઃ । દ્વિતીયયા તુ અગ્નેર્દાહકશક્તિવત્ સાક્ષિણી પ્રામાણ્યગ્રહણશક્તિરસ્તિ । અગ્નેઃ પ્રતિબન્ધકાદદાહકત્વવત્ અસ્યાપિ પ્રામાણ્યાવિષયતા । તથાપિ કરતલાદૌ દાહ્યતવત્ પ્રામાણ્યેપિ સાક્ષિગ્રાહ્યતા । ઇતિ સાક્ષિવિષયતાયોગ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમિતિ ફલિતમ્ । તૃતીયા નિરુક્તિસ્તુ ન સ્વમતાસાધરણેત્યાસ્તામ્ ॥
2. પ્રકારાન્તરે અનુપપત્તિઃ ---
"તદપ્રામાણ્યગ્રાહકયાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમ્ । તદભાવશ્ચ પરતસ્ત્વમ્ । ઇતિ મણૌ પૂર્વપક્ષે મીમાંસકાનાં સ્વતસ્ત્વં નિરુક્તમ્ । તસ્યાત્રાન્તતો દૂષણમિદભિહિતમસ્તિ ।"તત્"ઇતિ શબ્દેન પ્રકરણપ્રાપ્તઘટજ્ઞાનં યત્ર જાયતે તત્ર તત્પ્રામાણ્યં
ન ભાસતે, જ્ઞાનં પરં પ્રતીયત ઇતિ બાધ ઇતિ ॥
તજ્જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનાજન્યજન્યજ્ઞાનવિષયત્વમિતિ પરિષ્કારોપિ કેનાપ્યજન્યેશ્વરજ્ઞાનેન સ્વેષ્ટસ્યાનુવ્યવસાયસ્યાપિ જન્યત્વાનુપપન્નાર્થકઃ॥
અતઃ તજ્જ્ઞાનવિષયક જન્યજ્ઞાનેત્યાદ્યુક્તૌ, ઉભયજ્ઞ જન્યપદત્યાગેન અજન્યત્વસ્ય સ્વાનુકૂલતયા નિર્વચને વા બાધાદિદોષ એવોક્તઃ । સર્વં જ્ઞાનં ગુણ ઇતિ વાક્યે પ્રયુક્તે તાદૃશમેવ શબ્દજ્ઞાનં જાયતે । તદનુવ્યવસાયેન તત્પ્રામાણ્યમવગાહ્યત ઇતિ સ્થિતિઃ । અયમનુવ્યવસાયઃ અત્ર યદ્વિશેષણમુક્તં તાદૃશો ન ભવતીતિ સારમ્ ॥
3. સ્વતસ્ત્વે પ્રમાણમ્ ---
"જ્ઞાનપ્રમાણ્યં સ્વતો ગ્રાહ્યં પરતો ઽગૃહ્યમાણત્વે સતિ ગૃહ્યમાણત્વાત્ યદ્યદન્યેનાગૃહ્યમાણત્વે સતિ ગ્રાહ્યં તત્તેન ગ્રાહ્યં યથા ચક્ષુરન્યેનાગૃહ્યમાણં રૂપં ચક્ષુર્ગ્રાહ્યમ્"ઇત્યાદિ પ્રથમસ્વતસ્ત્વનિરુક્ત્યનુરોધેન;"વિમતો ઽનુવ્યવસાયઃ સ્વગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રામાણ્યવિષયકિરણયોગ્યઃ અનુવ્યવસાયત્વાત્ ગૃહીતપ્રમાણ્યસમાનવિષયકજ્ઞાનાન્તરાનુવ્યવસાયવત્"ઇત્યાદિ દ્વિતીયાનુરોધેન ચોક્તમ્ ॥
કેવસતર્કસરણ્યા પ્રતિપાદિકાનાં વિષયાણાં લલિતવચનાનુવાદો ન સુકરઃ સૂપયુક્તેશ્ચેતિ તાંસ્તથૈવ પરિત્યજામઃ ॥
4. પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વે અનુપપત્તિપરિહારઃ ----
ઇદં રજતં જાનીમેત્યેકો ઽનુવ્યવસાયઃ । એતદનન્તરં રજતં જ્ઞાને પ્રકારો વા ન વેતિ ન સંદેહઃ । અતઃ રજતત્વપ્રકારકત્વં ન બહિરર્થઃ । અનુવ્યવસાયસ્ય વિષયશ્ચૈતત્ । રજતત્વવિશિષ્ટં ન વા સંદેહ ઉદેતિ । અતો રજતત્વવૈશિષ્ટ્યં બહિરર્થઃ । નાનુવ્યવસાયવિષયઃ । રજતત્વવૈશિષ્ટ્યાદિકં પ્રમાણ્યે પ્રવિષ્ટમાસ્તે । અતઃ કથં પ્રમાણ્યસ્વતસ્ત્વસાધકાનુમાનૈઃ પ્રમાણ્યમનુવ્યવસાયવિષય ઇતિ સાધનમ્? એવં બાધાદિતિ શઙ્કાયામ્; વ્યવસાયે રજતત્વવૈશિષ્ટ્યગ્રાહ્યહિત્વં કેન પ્રમાણેન સિદ્ધ્યતિ અનુવ્યવસાયેનેતિ બ્રૂયાત્ । યદ્યનુવ્યવસાયઃ તદવિષયઃ તસ્ય સિદ્ધિરેવ ? ન સ્યાદિતિ દિશા પરિહારઃ ॥
5. જ્ઞાને જાતે પ્રથમતઃ પ્રમાણં ન વેતિ સંશયો ભવતિ । સ નોદિયાત્ । જ્ઞાનગ્રહણવેલાયામેવ પ્રમાણ્યસ્થાપરિત્યાગાત્ । ઇત્યન્યાનુપપત્તિઃ । પ્રતિબન્ધકાભાવ એવ પ્રામાણ્યગ્રહણનિયમ ઉક્તઃ । ન તુ પ્રતિબન્ધકસત્વે । પ્રમાણ્યસંશયસ્થલે વિરોધી વર્તત ઇતિ ન પ્રમાણ્યં વિષયો ભવતિ, અતઃ સંશયઃ ઇત્યાદિદિશા પરહારઃ ॥
6. પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વે યે હેતવ ઉક્તાસ્તે સન્તુ, સાધ્યામાભૂવન્ ઇત્યપ્રયોજકશઙ્કાયા ઇત્થં પરિહારઃ ॥ મહતિ કાર્યે યાગાદૌ નિષ્કમ્પં પ્રવર્તિતું વેદાદૌ પ્રામાણ્યમવશ્યવેદ્યમ્ । તથાચૈકસ્મિન્ પ્રામાણ્યમિતરેણ, તત્રાન્યેન, તત્રાપરેણેત્યનવસ્થા સ્યાદિતિ પરતસ્ત્વં પ્રમાણ્યસ્ય પરિત્યજ્ય સ્વતસ્ત્વમેવાભ્યુપેયમિતિ ॥
પરતસ્ત્વં કુતો ન ?
7. પ્રમાણ્યપરતસ્ત્વે અપ્રામાણ્યશઙ્કાપરિહારણાય પ્રમાણ્યનિશ્ચયાવશ્યકતયા ઉક્તરીત્યાનવસ્થા એકો દોષઃ ॥
8. પ્રામાણ્યમનુમેયં ચેત્ કથં પ્રથમતઃ પ્રામાણ્યજ્ઞાનં, સાધ્યાપ્રસિદ્ધેરિત્યપરો દોષઃ ॥
9. "સ્વાશ્રયવિષયકનિશ્ચયાવધિકતૃતીયક્ષણવૃત્તિસમાનાધિકરણ્યસંશયવિષયી-
ભતં જ્ઞાનપ્રમાણ્યં, ગ્રાહ્યજ્ઞાનપ્રકારપ્રકારતયા તદ્વદ્વિશેષ્યતકતયા ચ સ્વાશ્રયગ્રાહકતયાવજ્જ્ઞાનાગ્રાહ્યં, સ્વાશ્રયવિષયાવધિકતૃતીયક્ષણવૃત્તિસમાનાધિકરણસંશયકોટિત્વાત્, અપ્રામાણ્યવત્"
ઇત્યસ્ય અપ્રામાણ્યં સ્વતો ન ગૃહ્યતે । જ્ઞનાનન્તરં તૃતીયક્ષણે અપ્રામાણ્યસંશયોદયાત્ । તથા પ્રમાનન્તરં તૃતીયક્ષણે ક્કચ્ત્પ્રામાણ્યસંશયોદયાત્પ્રામાણ્યમપિ ન સ્વતઃ ઇતિ સારમ્ । ઇત્યપરઃ પ્રત્યુદ્ગમઃ । તસ્યેત્થં પરાવર્તનમ્ । અત્ર
સાધ્યે સ્વાશ્રયગ્રાહકયાવજ્જ્ઞાનપદં સ્વેષ્ટામનુમિતિમપિ સઙ્ગૃહ્ણાતીતિ તદગ્રાહ્યત્વસાધનમપસિદ્ધાન્તદોષકબલિતમ્ ।
બાધો વ્યાઘાતશ્ચેતિ । રીત્યાનવૈનયૈવાનુમાનાન્તરાણ્યપિ દુષ્ટનીતિ જ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્ય જ્ઞપ્તૌ પરતસ્ત્વશઙ્કા ન સુસ્થિરા ॥
ઉત્પત્તૌ જ્ઞાનપ્રમાણ્યસ્વતસ્ત્વમ્.
અસ્મિન્ સ્વતસ્ત્વનિર્વચને ન તાદૃશઃ પ્રયાસઃ । પૂર્વપક્ષાનુમાનેનૈવ સાધ્યવિપરીતસ્ય તસ્ય સુખાવબોધો ભવિષ્યતીત્યત્ર તદનિરુચ્ય 154 તમપુટે અષ્ટમપઙ્ક્તૌ"જ્ઞાનજનકમાત્રાધીનજન્મત્વં સ્વતસ્ત્વ"મિત્યુક્તમ્ ॥
પૂર્વસ્મિન્ સ્વતસ્ત્વનિરૂપણે અનુકૂલાન્યુક્ત્વા પ્રતિકૂલાનાં પરિહરણમિત્યનુલોમ આદૃતઃ । ઇદીનીં પ્રતિકૂલાનિ પરિહૃત્યાનુકૂલાનાં નિરૂપણમિતિ પ્રતિલોમ આદ્રિયતે ॥
તથાચાદૌ પરતસ્ત્વનિરાસઃ.
10. અનિત્યપ્રમા જ્ઞાનહેત્વતિરિક્તહેતુજન્યા કાર્યત્વે સતિ તદ્વિશેષત્વાત્ અપ્રામાણ્યવત્ । ઇત્યાદીન્યનુમાનાનિ પરતસ્ત્વસાધકાનિ વર્તન્તે । યથા અપ્રમા કાર્યં જ્ઞાનવિશેષોપીતિ સા જ્ઞાનસામાન્યકારણાતિરિક્તદોષજન્યા તદ્વદનિત્યપ્રમાપિ ગુણાદિજન્યેતિ તદર્થઃ । ઇતિ શઙ્કા ॥
પ્રમા જ્ઞાનં હિ । તસ્યાં હેતુર્જ્ઞાનહેતુરિતિ નિર્વિવાદમ્ । એવમપિ તદતિરિક્તહેતુજન્યત્વં યદિ સાધ્યતે તર્હિ ભવદનુમાનેષુ વિરોધો બાધશ્ચ । પ્રમાયાઃ કાર્યતાં નિર્વહન્ કશ્ચનગુણોપિ નાસ્તિ । એવમેવેતરાણ્યનુમનાન્યપીતીદં દક્પ્રદર્શનમાત્રમ્ । ઇતિ પરિહારઃ ॥
11. યદ્યપિ પ્રમામાત્રે ગુણઃ સામાન્યો મા ભૂત્ । અનિત્યપ્રમામાત્રે અવિદ્યમાનાસંસર્ગ્રહાદિકં ગુણઃ । ઇતિ ચારુ દર્શયતે ॥ તથાપિ કેવલાસંસર્ગાગ્રહસ્ય ભ્રમેપિ સુલભતયા અવિદ્યમાનવિશેષણેન વિષયસત્વમેવાભિપ્રેતિ બ્રૂયાત્ । વિષયસત્વં તુ જ્ઞનસાધારણકારણમ્ । અતઃ ન તત્સ્વતસ્ત્વવિરોધિ ॥

12. માસ્ત્વેકો ઽનુગતો ગુણ અનિત્યપ્રમાસુ । અનનુગતૈરનેકૈરેવ પ્રમોત્પદ્યતામ્ ।"અનિત્યપ્રમાત્વં સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયમાત્રવૃત્તિ સ્વાશ્રયમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાપ્રતિયોગિકકારણત્વાશ્રયમાત્રાનુત્પાદ્યકાર્યમાત્રવૃત્ત્ ઇધર્મત્વાત્ અપ્રમાત્વવદિત્યનુમાનં તત્ર બલમસ્તિ । અપ્રમાત્વં અનિત્યજ્ઞાનસામાન્યકારણાપેક્ષયા અધિકં કારણમપેક્ષતે યત્કાર્યં તન્માત્રસ્થિતિકમ્ । અતસ્તત્ ; સ્વાશ્રયજન્યભ્રમવૃત્તયઃ યેયે ધર્માઃ જન્યપ્રત્યક્ષભ્રમત્વાદયઃ તત્તદવચ્છિન્નકાર્યતાશ્રયાઃ જન્યપ્રત્યક્ષભ્રમાદયઃ । તન્માત્રે વર્તતે । એવં ચ -- અનિત્યભ્રમ ઇતિ નૈકજાતીયં કાર્યમ્ । અપિતુ પ્રત્યક્ષાનુમિત્યાદિભેદેન નાના । તદનુરોધેન કારણાન્યપ્યનેકાન્યેવેતિ ફલિતમ્ । તથૈવાનિત્યપ્રમા અપિ નાના કાર્યાણિ । તત્ત્કારણાન્યપિ નાનૈવ । તત્તદનુરૂપા ગુણાસ્તત્રતત્ર કારણાનીતિ પર્યવસિતમ્ ॥
ઇયં યજ્ઞપત્યુક્તપઞ્ચમાત્રપદાનુમાનતઃ શઙ્કા । અસ્યા ઇત્થં પરિહરઃ ॥
સન્તુ નામાનિત્યપ્રમાકારણાનિ નાના । ન તાનિ ગુણાઃ । અપિતુ અસ્મદનુમતાસ્તત્તત્પ્રમાપ્રાગભાવા એવ। તથાપ્યુક્તાનુમાને સાધ્યહેતુસંગતેઃ । અતઃ સિદ્ધસાધનં દોષઃ । ઇતિ ॥
13. અનિત્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વં કાર્યતાવચ્છેગકમ્ બાધકં વિના કાર્યમાત્રવૃત્તિત્વાત્ ઘટત્વવત્ । ઘટત્વં કાર્યમાત્રે વર્તતે । અતસ્તત્ કાર્યતાવચ્છેદકમ્ । એવમાનિત્યપ્રત્યક્ષપ્રમાત્વમપિ સ્યાત્ । અનિત્યાનુમિતિપ્રમાત્વે શાબ્દપ્રમાત્વે ચાયમેવ ક્રમઃ । ઇત્યપરા શઙ્કા ॥
પ્રત્યક્ષપ્રમામાત્રે ઇન્દ્રિયસંનિકર્ષોર્ઽથશ્ચ ન હેતૂ । યદા શુક્તિં દૃષ્ટ્વા રજતમિતિ ભ્રમ્યતિ તદા સન્નિકર્ષસ્ય શુક્તિરૂપાર્થસ્ય ચ તત્ર સત્વેન શુક્તિરિયામિતિ પ્રમોદયાપત્તેઃ। દોષઃ શુક્તિં ન ભાસયતીતિ યદિ, તર્હિ દોષાભાવ એવ પ્રમાયામુપયોગી ભવતુ । અપરં કારણં માસ્તુ । ઇત્યુત્તરમ્ ॥
14. અનિત્યપ્રમાત્વં, અનિત્યજ્ઞાનત્વપ્રયોજકં યાવત્ તદધિકપ્રયોજકાપેક્ષં અધિકપ્રયોજકસત્વે ઉત્પત્તેઃ અધિકપ્રયોકાસત્વે અનુત્પત્તેઃ અપ્રમાત્વવત્ । ઇત્યનુમાનેન સ્થૂલાવયવતો વસ્તુનઃ પ્રત્યક્ષપ્રમાયાં ભૂયો ઽવયવેન્દ્રિસન્નિકર્ષઃ કારણમ્ । સંશયવિપર્યયોત્તરસ્મિન્ તસ્મિન્ વિશેષપ્રમા કારણમ્ । નિયમેન પ્રમારૂપાયામનુમિતૌ લિઙ્ગપરામર્શઃ કારણમ્ । તાદૃશાયાં શાબ્દપ્રતીતૌ વાક્યાર્થજ્ઞાનં કાસણમ્"ઇતિ ફલતિ ઇતિ પૂર્વપક્ષે ॥
કામિલારોગિણઃ શઙ્કે શઙ્કત્વશુક્લત્વજ્ઞાનં ભૂયો ઽવયવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષશ્ચ વર્તતે । તથાપિ શઙ્કં પીતં ભ્રામ્યતિ । ન તુ શુક્લં પ્રમિનોતિ । અતઃ કારણમસ્તિ કાર્યં નૈવેત્યન્વયવ્યભચારો દોષઃ । પુરોવર્તિનિ સ્થાણુર્વા પુરુષોવેતિ સંશયઃ । તતઃ
કરાદિકં ચરણાદિકં મત્વા પુરુષ એવેતિ નિશ્ચયો ભવતિ । સા પ્રમૈવ । સંશયોત્તરસ્મિન્નસ્મિન્પ્રમાજ્ઞાને ભવદભિમતસ્ય વિશેષપ્રમારૂપસ્ય કારણસ્ય ક્વ પ્રસક્તિઃ ? નાસ્તિ । અતઃ કારણં નાસ્તિ કાર્યમુત્પન્નમિતિ વ્યતિરેકવ્યભચારોપિ ।
ઇતિ સમાધાનમ્ ॥
15. દોષાભાવ એવ કારણમાસ્તામ્ । તથાપિ પ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વહાનોરિતિ ન સુસ્થાયિ । દણ્ડત્વદણ્ડગતદાર્ઢ્ય પ્રમુખાનાં કાર્યોપયોગિત્વેપિ કારણત્વાભાવવદિહાપિ નિર્વાહાત્ ॥
ઇયતા પ્રમાણ્યસ્યોત્પત્તૌસ્વતસ્ત્વે અનુપપત્તયોપિ પરિહૃતા એવ ॥
પ્રામાણ્યસ્યોત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વે કિં પ્રમાણમ્
16. અનિત્યયથાર્થજ્ઞાનત્વં અનિત્યજ્ઞાનત્વાનવચ્છિન્ન કાર્યતાનવચ્છેદકમ્ અનિત્યજ્ઞાનાવૃત્તિત્વરાહિત્વાત્ જ્ઞાનત્વવત્ । ઇત્યાદ્યનુમાનં માનમ્ । જ્ઞનત્વં અનિત્યજ્ઞાનાવૃત્તિ ન । અતસ્તદવૃત્તિત્વરહિતમ્ । તસ્માદનિત્યજ્ઞાનત્વવિશિષ્ટે સર્વત્ર વર્તતે યા
કાર્યતા તસ્યામનવચ્છેદકમ્ । જ્ઞાનત્વેન રૂપેણ જ્ઞાનમુત્પન્નમિતિ ન ભાષ્યત ઇત્યર્થઃ । એવમેવ અનિત્યયથાર્થજ્ઞાનત્વમપિ અનિત્યજ્ઞાને ન વર્તત ઇતિ નહિ । તતઃ અનિત્યજ્ઞાનસામાન્યે વર્તતે યા કાર્યતા તસ્યામનવચ્છેદકમ્ । અનિત્યયથાર્થજ્ઞાનત્વાદિના રૂપેણ જ્ઞાનં જાયત ઇતિ નાહ્વાયયતે । ઇતીદમસ્યોપપાદનમ્ । એવં ચ જ્ઞાનજનને યાવદપેક્ષિતં તદધિકં કારણં પ્રમા નાપેક્ષત ઇતિ ફલિતમ્ । તથા ચ 154 તમ પુટે અષ્ટમઙ્ક્તૌ"જ્ઞાનજનકમાત્રાધીનજન્મત્વં"ઇત્યુક્તસ્વતસ્ત્વસિદ્ધિઃ ॥
17. અપ્રમાત્વં ( ભ્રમત્વં ) મપિ સ્વત એવ સ્યાત્ । દોષસ્તુ પ્રમાયાં ગુણ એવ ભવતુ । ઇતિ પ્રતિબન્દીત્થં પરિહરણીયા । દોષસત્વે ભ્રમઃ, દોષાભાવે ન ભ્રમઃ; ઇત્યન્વયવ્યતિરેકયોર્ન કથં કથમપિ પરિત્યાજ્યતેતિ દોષો ઽપ્રમાકારણમિત્યવર્જનીયમેવ ।
કરણપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વમ્.
જ્ઞાનપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વે વાદપ્રતિવાદાભ્યામેવ કરણપ્રામાણ્યસ્વતસ્ત્વેપિ પ્રતિભટપરાવર્તનં સુશકમિતિ તદર્થમત્ર પૃથઙ્નાયાસઃ ॥
18. યથાર્થજ્ઞાનસાધનત્વમેવ કરણપ્રામાણ્યમ્ । તસ્ય જ્ઞાનજનકત્વગ્રાહકમાત્રગ્રાહ્યત્વમ્ જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વમ્ ॥ કરણેષુ જ્ઞાનજનનશક્તિર્યથા સહજા યથા યથાર્થજ્ઞાનજનનશક્તેરપિ સહજત્વમ્, તદભિન્નત્વં વા ઉત્પત્તૌ ॥
એતત્સર્વં"પ્રામાણ્યં સ્વત એવ અન્યથાનવસ્થાનાત્" "પરતો ઽપ્રમાણ્યમ્"ઇતિ તત્વનિર્ણયસ્ય વિવરણરૂપમેવ ॥
આદિત એતાવત્પ્રબન્ધેન --
"સ્વતઃ પ્રમાણૈરામ્નાયૈ રાદરેણાદિવર્જિતૈઃ ।
આખ્યાદનન્તકલ્યાણ ગુણ શ્રીરમણં ભજે"।
ઇતિ દેવતાગુરુનમનોત્તરમત્રોક્તપ્રસ્તાવનાશ્લોકેન આદિવર્જિતસ્વતઃ પ્રમાણવેદોદિતાનન્તકલ્યાણગુણઃ શ્રીરમણ ઇતિ યદુપદર્શિતં તન્નાનુપપન્નમ્ । અપૈરુષેયત્વેપિ વેદસ્ય સહજપ્રામાણ્યાનપાયાત્ । ઇતિ પર્યવસિતમ્ ॥
અતઃ પ્રમાણ્યવાદાન્તે તસ્માત્પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વાદપૌરુષેયોપિ વેદઃ પ્રમાણમેવ"ઇત્યુપસંહારમદર્શયત્ ॥
વ્યાખ્યાવિચારઃ.
અસ્ય ગ્રન્થસ્ય દ્વે વ્યાખ્યે હસ્તગતે ---
1. યુક્તિરત્નાકરાખ્યા એકા
2. ન્યાયદીપાખ્યા ઇયમપરા
યુક્તિરત્નાકરકારા વિજયીન્દ્રાઃ । મૂલકારણામન્તેવાસિનો ન્યાયદીપકારિણાં વિદ્યાગુરવઃ આશ્રમતઃ પરમગુરવશ્ચ । અયં વ્યાખ્યા શબ્દતેપિ વિશાલા । ન્યાદીપે ચતુર્થપુટે"અત્ર સ્વતઃપામાણ્યજ્ઞપ્તિવાદપર્યન્તં વિસ્તરસ્તુ ગુરુપાદકૃતયુક્તિરત્નાકરે દ્રષ્ટવ્યઃ"ઇત્યસ્તિ । ઇયં સમ્પુર્ણા ઉત ઇયત્યેવેતિ સન્દિહામહે । પૂર્ણોયં વિસ્તરસ્તુ
એતાવત્યેવેત્યનેનાપિ ન્યાયદીપોક્તિસંગીતર્ભવતિ હિ । નોપલભામહે ચ સમ્પૂર્ણામ્ । અતો ઽપૂર્ણેત્યત્રૈવ પક્ષપાતો ન્યાય્યઃ ॥
અત્ર ----
"ગુરુપાદકૃતાપ્યસ્તિ વ્યાખ્યા સાત્યન્તવિસ્તરા ।
વ્યાખ્યેયં મન્દબોધાય ક્રિયતે ઽશેષગોચરા"॥
ઇતિ । ન્યાયદીપાદિસ્થિતદ્વિતીયશ્લોકોપિ પ્રમાણમ્ ॥
અસ્યા ન્યાયદીપાખ્યાયાઃ કર્તારો રાઘવેન્દ્રસ્વામિનઃ । અત્ર ન કોપિ પ્રતિવાદઃ ॥
એતેષાં જીવનચારિત્રવિષયે રાઘવેન્દ્રવિજયાખ્યં કાવ્યં, ગુરુગુણસ્તવાખ્યં સ્તોત્રં ચ મુદ્ગિતમેવેદાનીમસ્તિ । ગુરુગુણસ્તવકર્તારો રઘવેન્દ્રસ્વામિનાં પૂર્વાશ્રમે પૌત્રાઃ યત્યાશ્રમે પ્રશિષ્યાઃ વાદીન્દ્રાઃ ॥

મૂલકારણાં છાત્રા વિજયીન્દ્રાઃ, તેષાં રાઘવેન્દ્રાઃ"ઇત્યનેનૈષાં કાલોપિ વિવૃતપ્રાય એવ । એષાં વૃન્દાવનં રાયચૂરુપુરસમીપવર્તિનિ મન્ત્રાલયાખ્યગ્રામે ભક્તેષ્ટવિકરણવિચક્ષણો વિરાજતે । ઇમે ઇતરસન્યાસિન ઇવ મરણાનન્તરં ન વૃન્દાવનં પ્રવેશિતાઃ । અપિ તુ
સર્વદૃગ્વિષયતાપીરતિત્યક્ષિષવો વૃન્દવનં કલ્પયિત્વાન્તરુપાવિશન્ । પ્યધાપયંશ્ચ । ઇતિ સાંપ્રદીયિકાનાં તથ્યવાદઃ ॥
મધ્વસિદ્ધાન્તસ્યૈભિઃ કૃતમુપકારમેવં સ્મરન્તિ --
"વ્યાસેન વ્યુપ્તબીજઃ શ્રુતિભુવિ ભગવત્પાદલબ્ધાઙ્કુરશ્રીઃ
પ્રત્નૈરીષત્પ્રભુન્નો ઽજનિ જયમુનિના સમ્યગુદ્ભિન્નશાખઃ ।
મૌનીશવ્યાસારાજાદુદિતકિસલયઃ પુષ્પિતોયં જયીન્દ્રા
દદ્ય શ્રીરાઘવેન્દ્રાદ્વિકસતિ ફલિતો મધ્વસિદ્ધાન્તશાખી । ઇતિ ॥
ઇતોપ્યધિકે એતદીયચરિતે નિર્દિષ્ટં કાવ્યં સ્તોત્રં ચાસ્તાં માર્ગદર્શીતિશમ્ ॥
વિષયાનુક્રમણિકા.
વાદસંખ્યા વિષયઃ
મઙ્ગલાચકણમ્
વિષયપ્રસઞ્જકઃ શ્લોકઃ
1. સ્વમતે જ્ઞપ્તૌ સ્વતસ્ત્વનરુક્તિઃ-
પ્રથમા
દ્વિતીયા
તૃતીયા
નિરુક્તિત્રયસ્યસુધારૂઢતા દર્શનમ્
2. પરોક્તસ્વતસ્ત્વનિરૂક્તિભઙ્ગઃ-
પ્રથમઃ
દ્વિતીયઃ
તૃતીયઃ
ચતુર્થઃ
3. સ્વતસ્ત્વે પ્રમાણમ્-
પ્રથમમ્
દ્વિતીયમ્
તૃતીયમ્
ચતુર્થમ્
પઞ્ચમમ્
અસ્ય મૂલલભ્યતોપપાદનમ્
4. સ્વતસ્ત્વાનુમાનેષુ બાધોદ્ધારઃ...
અનુવ્યવસાયસ્ય વૈશિષ્ટ્યવિષયકત્વસાધનમ્
અનુવ્યવસાયસ્ય તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વવિષયકત્સાધનમ્
અનુવ્યવસાયસ્ય અર્થસત્વવિષયત્વસાધનમ્
ઉક્તાર્થે મૂલકૃત્સંમતિઃ
5. સ્વતસ્ત્વે સંશયોપપાદનમ્
વાદસંખ્યા વિષયઃ
ઉક્તાર્થે મૂલાનુમતિઃ
6. પ્રમાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તમત્વમ્
સ્વતસ્ત્વહેતૂનાં સામાન્યતો ઽપ્રયોજનત્વપરિપરિહારઃ
અર્થનિશ્ચયસ્ય પ્રવર્તત્વખણ્ડનમ્
પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્યાપ્રામાણ્યશઙ્કાનિવર્તકત્વેનો-
પયોગખણ્ડનમ્
અત્ર મૂલાનુમતિઃ
7. પરતસ્ત્વે ઽનવસ્થોક્તિઃ
ધર્મ્યજ્ઞાનાદિનાપ્રામાણ્યશઙ્કાભાવસિદ્ધિખણડનમ્
વિશેષદર્શનેનાપ્રમાણ્યશઙ્કાભાવસિદ્ધિખણ્ડનમ્
અત્ર મૂલસંમતિઃ
સ્વમતે અનવસ્થાપરિહારઃ
અત્ર મૂલસંમતિઃ
8. પરતસ્ત્વે પ્રથમપ્રામાણ્યાનુમિત્યસંભવઃ
પરતસ્ત્વે અપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વમ્
પરતસ્ત્વે હેતોઃ પ્રમિત્યસિદ્ધિઃ
પરતસ્ત્વે સપ્તહેતુનિરાકરણમ્
સ્વમતે અપ્રમાણ્યપરતસ્ત્વે અનવસ્થાપરિહરઃ
મૂલાનુમતિઃ
9. જ્ઞપ્તૌ પરતસ્ત્વાનુમાન ભઙ્ગઃ
મણિપૂર્વપક્ષઃ
સમાધાનમ્
અનુમાન્તરનિરસનમ્
આદિતઃ કથિતાનાં નગમનમ્
મૂલારૂઢતાપ્રતર્શનમ્
10. ઉત્પત્તૌ પરતસ્ત્વે ચિરન્તનાનુમાનભઙ્ગઃ-
પ્રથમઃ
દ્વિતીયઃ
વાદસંખ્યા વિષયઃ
તૃતીયઃ
ચતુર્થઃ
પઞ્ચમઃ
મૂલાભિપ્રેતત્વમ્
11. અનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતગુણભઙ્ગઃ
મૂલાનુમતિઃ
12. યજ્ઞપ્રત્યુક્તવક્રાનુમાનભઙ્ગઃ
પૂર્વપક્ષઃ
સમાધાનમ્
13. પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાસુ પ્રત્યેકાનુગતગુણભઙ્ગઃ પૂર્વપક્ષઃ
સમાધાનમ્
પ્રચીનમતનિરાસઃ
મણ્યુક્તપક્ષાન્તરનિરાસઃ
ઉપસંહારઃ
મૂલાનુમતિઃ
14. સ્થૂલવયવિપ્રત્યક્ષપ્રમાદૌ ભૂયોવયવેન્દ્રિય
સન્નિકર્ષર્હેતુત્વભઙ્ગઃ
પૂર્વપક્ષઃ
અન્વયવ્યભિચારેણ સમાધાનમ્
વ્યતિરેકવ્યભચારેણ સમાધાનમ્
ઉપસંહરઃ
મૂલસંમતિઃ
15. પ્રમાયાં દોષાભાવસ્ય હેતુત્વભઙ્ગઃ
પ્રયોજકત્વે ઇષ્ટાપત્તિઃ
કારણત્વનિરાસઃ
મૂલસંમતિઃ
16. ઉત્પત્તૌ સ્વતસ્ત્વેન અનુમાનાનિ
અનિત્યપ્રમામાત્રાનુગતો ગુણ ઇતિપક્ષે
વાદસંખ્યા વિષયઃ
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાસુ પ્રત્યેકાનુગતા ગુણ ઇતિપક્ષે
યજ્ઞપતિમતે
ભ્રમે પિત્તાદિરિવ પ્રમાયામનુગતા ગુણાહેતવ ઇતિ મતે
મૂલાનુમતિઃ
17. અપ્રામાણ્ય પરતસ્ત્વમ્
મૂલાભ્યુપગમઃ
18. કારણપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતસ્ત્વમ્
જ્ઞપ્તૌ
અપામાણ્યપરતસ્ત્વમ્
મૂલાનુમતિઃ
આદિતઃ નગમનમ્
વેદાપૌરુષેત્વવાદઃ
19. વેદાપૌરુષેયત્વે અનુમાનાનિ
પૌરુષેયત્વે પ્રમાણમ્
(1) અપૌરુષેયત્વાનુમાનમ્
(2)......
(3)......
વેદાભાવે ધર્માદ્યસિદ્ધિકથનમ્
અત્ર મૂલાનુમતિઃ
અપૌરુષેયત્વે લાઘવમ્
અત્ર મૂલાવલમ્બઃ
પૌરુષેયત્વે ગૌરવમ્
અત્ર મૂલાનુકૂલ્યમ્
(4) ઈશ્વરજ્ઞાનં ન પ્રમોતિમતે ઽનુમા
પ્રમેતિમતે (ત્રીણિ)
અનુકૂલતયા મૂલોક્તિઃ
(5) અનુમાનાન્તરમ્
(6) અનુમાનાન્તરમ્
વાદસંખ્યા વિષયઃ
અનુકૂલતયા મૂલોક્તિઃ
(7) અનુમાનાન્તરમ્ (ત્રીણિ)
અપૌરુષેયત્વપર્યવસાનમ્
અત્ર મૂલાવલમ્બઃ
20. અપૌરુષેયત્વે અનુકૂલતર્કઃ--
(1) કર્તુપ્રસિદ્ધ્યભાવસ્મૃતિઃ
(2) કલ્પનાગૌરવમ્
(3)ધર્માદ્યસિદ્ધિઃ
(4) પ્રામાણ્યાસિદ્ધિઃ
અત્રમૂલાનુગ્રહઃ
(5) શ્રુતિસ્મૃતિવિરોધઃ
મૂલસંગમનમ્
21. વેદાપૌરુષેયત્વાનુમાનાદિભઙ્ગઃ
(1) અનુમાનનિરસનમ્
વૈદિકોત્તમપૂરુષેણ પૌરુષેયત્વસ્ય ખણ્ડનમ્
વૈદિકયુષ્મચ્છબ્દેન
વૈદિકયત્તચ્છબ્દાભ્યામ્
મૂલાનુકૂલ્યમ્
સમાખ્યયા પૌરુષેયત્વસ્ય ખણ્ડનમ્
અનુમાન્તરનિરસનમ્
મૂલાવલમ્બઃ
(2) શ્રુત્યાદિકં ન પ્રમાણમ્
મૂલાનુકૂત્વમ્
અનિત્યત્વનિરસનમ્
ઈશ્વરવાદઃ
22. ઈશ્વરસ્યાનુમાનિકત્વભઙ્ગઃ-
કાર્યત્વહેતુકપૂર્વપક્ષાનુમાનમ્
ક્ષિતેઃ પક્ષત્વમ્
વાદસંખ્યા વિષયઃ
પૂર્વપક્ષદૂષણમ્ (1)
મૂલસંવાદઃ
દૂષણમ્ (2)
મૂલસંવાદઃ
દૂષણમ્ (3)
મૂલસંપાદઃ
સાધ્યાદિપૂર્વપક્ષોક્તાંશાનાં ક્રમશો દૂષણમ્
શરીરાજન્યત્વે વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરિતિ મણ્યુક્તસ્ય
નિષ્કૃષ્યાનુવાદઃ
અસ્ય સમાધાનમ્
વ્યર્થવિશેષણસ્ય દૂષણતારૂપમ્
કાર્યાયોજનસ્યેશ્વરાસાધકત્વમ્ (2)
ધૃતેરીશ્વરાસાધકત્વમ્ (3)
પદસ્યેશ્વરાસાકત્વમ્ (4)
પ્રત્યયાદીશ્વરસિદ્ધનિરસનમ્ (5)
સંખ્યાવિશેષસ્યેશ્વરાસાધનમ્ (6)
ઉપસંહારઃ
વર્ણવાદઃ
23. વર્ણાનિત્યત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વપ્રભઙ્ગઃ
પૂર્વપક્ષઃ
અભ્યુપેત્ય સમાધાનમ્
સ્વમતમ્
અધિકકરણયોગ્યતા અભાવપ્રત્યક્ષતસ્ત્રતા
અત્રાનુવ્યાખ્યાનસંગતિઃ
24. વર્ણાનિત્યત્વેનુમાનભઙ્ગઃ (1)
" (2)
"(3)
25. વર્ણાનિત્યત્વે પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધઃ વાદસંખ્વ્યા વિષયઃ પ્રત્યભિજ્ઞાભ્રાન્તિત્વાપાદકબાધખણ્ડનમ્
ધ્વનેરેવાનિત્યત્વવ્યઞ્જકત્વે
ઉત્પત્ત્યાદિધિયો બાધકત્વખણ્ડનમ્ વર્ણાનાં નિત્યત્વે અનુમાનાનિ (નવ)
વર્ણાનાં પ્રતિનિયતવ્યઞ્જકવ્યઙ્ગત્વમ્
નેત્યાશઙ્કા
સમાધાનમ્
વર્ણોત્પત્તૌ કલ્પનાગૌરવમ્
મૂલકારસંમતિઃ
વર્ણાનાં નિત્યત્વેપિ ક્રમોપદાનમ્
વર્ણાનામનિત્યત્વેપિ વેદનિત્યત્વાહાનિઃ
સમવાયવાદઃ
સમવાયે પ્રમાણભઙ્ગઃ
આશઙ્કા
આન્તરાલિકાશઙ્કા
તત્સમાધાનમ્
મૂલશઙ્કાસમાધાનમ્
અસ્ય સૂત્રારૂઢતા
સમવાયસાધમાનુમાને તર્કપરિહતિઃ
અસ્ય સૂત્રાલ્લાભઃ
સમવાયાનુમાને વ્યભિયારઃ
હેતોરપ્રયોજકતા
ઉક્તસ્ય સૂત્રાલ્લાભઃ
મણિકૃત્સિદ્ધાન્તિતાનુમાનનિરાસઃ
અસ્યસૂત્રાલ્લાભઃ
અભાવપ્રતીત્યાપાનપરિહારઃ 1
પરિહારઃ 2
આપાદનાન્તરપરિહારઃરપ સમવાયસાધકમણ્યુક્તાનુમાનાન્તરનિરાસઃ
અયુતસિદ્ધિવિશિષ્ટબુદ્ધીનાં સાજાત્યાય સમવાય
ઇતિશઙ્કાનિરાસઃ
સમવાયે બાધકમ્
સમવાયસ્ય સંબન્દત્વનિરાસઃ
સમવાયસ્યૈકત્વનિરાકરણમ્
અસ્ય સૂત્રારૂઢતા
સંમવાયસ્યાનિત્યત્વોક્તિઃ
સમવાયાભાવે માનમ્
નિર્વિકલ્પવાદઃ
પ્રમાણાશઙ્કા
આન્તરાશઙ્કા
અસ્યોત્તરમ્
પ્રથમાશઙ્કાસમાધાનમ્
નાના પૂર્વપક્ષસમાધાનાનિ
વિશેષણજ્ઞાનસ્ય કારણત્વમઙ્ગીકૃત્યાપિ
નિર્વિકલ્પકાસિદ્ધિકથનમ્
કેચિન્મતમ્
નિર્વકલ્પકે બાધકમ્
ઇષ્ટાપત્તિઃ

પ્રમાણવિરોધઃ
અસ્ય પદ્ધત્યારૂઢતા
પરિચ્છેદાર્થોપસંહારઃ
તર્કતાણ્ડવપ્રથમસમ્પુટે ગ્રન્થકૃન્નામાનિ
મણિકારઃ.
ભદવત્પાદાઃ ( મધ્વાચાર્યાઃ )
"
"
"
"
"
"
"
"
"
ટીકાકારાઃ ( જયતીર્થાઃ )
"
"
"
યજ્ઞપતિઃ
વ્યાસઃ
"(સૂત્રકૃત્ )
પ્રભાકરઃ
"
ન્યાયસૂત્રભાષ્યકારઃ
ઉદયનઃ
પક્ષિલઃ
ભટ્ટઃ
કાલીદાસઃ
તર્કતાણ્ડવપ્રથમસમ્પુટોદ્ધૃતાનિ ગ્રન્થનામાનિ.
સુધા--
મણિઃ--
ટીકા--
વાદાવલી--
બ્રહ્મતર્કઃ--
પ્રમાણલક્ષણમ્--
ભાષ્યટીકા --
વિષ્ણુતત્વનર્ણયટીકા--
પદ્ધતિઃ--
શ્રુતિઃ--
સ્મૃતિઃ--
ભારતમ્--
વેદઃ--
ભાષ્યમ્ (ન્યાયસ્ય )--
સૂત્રમ્ ( વ્યાકરણસ્ય )--
ભાષ્યમ્ ( પક્ષિલસ્ય )--
અનુવ્યાખ્યાનમ્--
પ્રમાણલક્ષણટીકા--
તર્કતાણ્ડવપ્રથમસમ્પુટે ધૃતા ગ્રન્થાનુપૂર્વ્યઃ
વિષયઃ
સાક્ષ્યેવ જ્ઞાનં તત્પ્રમાણ્યં ચ ઇત્યાદિઃ
જ્ઞાનગતયાથાર્થ્યસ્ય
તદપ્રામાણ્યાગ્રાહક
પ્રમાણ્યં ચ સ્વત એવ અન્યથાનવસ્થાનાત્
"
ઋષિભિર્બહુદાગીતમ્ ઇત્યાદિઃ
તદેતદૃચાભ્યુક્તમ્
અન્યથા
"
આકાઙ્ક્ષાયા એવ બુદ્ધિદોષાત્મકત્વાત્
અપ્રામાણ્યસંશયેનાર્થનિશ્ચયમ્ ઇત્યાદિ
અન્યથા
"
ન પરીક્ષાનવસ્થા ઇત્યાદિ
અનુમેયમેવાપ્રામાણ્યમ્
નપુનર્જ્ઞાનગ્રાહકમાત્રગ્રાહકત્વં
અપ્રામાણ્યસ્યાનુમેત્વાવસાયાત્
ન ચાપ્રામાણ્યં ઇત્યાદિ
યત્ક્વચિદ્વ્યભિચારિ સ્યાત્
સુદૃઢો નિર્ણયો
અન્યથા
જ્ઞાનજનકમાત્રાધીનજન્મત્વં સ્વતસ્ત્વમ્
અન્યથા
"
"
અદૃષ્ટમિન્દ્રિયન્ત્વક્ષમ્ ઇત્યાદિ
નિર્દેષાર્થેન્દ્રિય
દોષાભવસ્ય કારણત્વે ચ
ઇન્દ્રિયાદીનામૌત્સર્ગિકી
દોષાભાવેપિ ન પ્રામાણ્યકારણમ્ ઇત્યાદિ
તર્હિ દોષાભાવઃ કરણમિત્યાયાતમ્
તસ્માદ્ગુણેભ્યો
અન્યથા
"
પરતો ઽપ્રામાણ્યમ્
"
કારણપ્રામાણ્યજ્ઞપ્તિસ્તુ ઇત્યાદિ
કારણાનાં તુ જ્ઞપ્તૌ સ્વતસત્વં નાસ્ત્યેવ
અથવા જ્ઞાનજનકત્વં ઇત્યાદિ
છન્દાંસિ જજ્ઞિરે
પ્રતિમન્વન્તરમ્
તદભાવે સર્વસમયાભિમત
અપૈરપષેયવીક્યાઙ્ગીકારે
અવિપ્રલમ્ભસ્ત્વજ્ઞાનમ્
ક્રમસ્ય કૃતકત્વેપિ
નિયતૈકપ્રકારમપૌરુષેયત્વમ્
ગૌરવદોષેણ
"
"
"
"
"
"
"
યતસ્તા હરિણા દૃષ્ટા ઇત્યાદિ
વાચા વિરૂપનિત્યયા ઇત્યાદિ
શ્રુતિર્વાવ નિત્યા અનિત્યા વાવ સ્મૃતયો ઇત્યાદિ
અનાદિનિધના નિત્યા ઇત્યાદિ
નિત્યદેવાઃ સમસ્તાશ્ચ
સર્ગેસર્ગે ઽમુનૈવૈતે
તદુત્પત્તિવચશ્ચૈવ
વિજ્ઞેયં પરમં બ્રહ્મ
યાવદ્બ્રહ્મવિષ્ઠિતમ્ તાવતી વાક્
"
શરીરં મે વિચર્ષણમ્। જિહ્વા મે મધુમત્તમ
"
"
કિં નો રાજ્યેન ગોવિન્દ
શિષ્યસ્તેહં શાધિ માં ત્વાં પ્રમન્નમ્
ત્વાં પ્રપન્નમ્
વાચ્યસ્ત્વયા મદ્વનાત્સ રાજા
સ રાજા
"
મામુપાસ્ય
ગૃભ્ણામિ તે સૌભદત્વાય હસ્તમ્
વયં સ્યામ પતયો રયીણામ્
ભૂયિષ્ટાં તે નમ ઉક્તિં વિધેમ
યોસ્માન્દ્વેષ્ટિ
છન્દાંસિ જજ્ઞિરે
તદુત્પત્તિવચશ્ચૈવ ભવેદ્વ્યક્તિમપેક્ષ્ય તુ
અવાન્તરાભિમાનાનાં ઇત્યાદિ
તત્ક્રમેણૈવ
ઋગ્વેદ એવાગ્નેરજાયત
યો બ્રહ્મણં વિદધાતિ
વિપર્યયેણાપ્યનુમાતું શક્યત્વાત્
વિપર્યયેણ
નિત્યવીપ્સયોઃ
પક્ષધર્મતાસિદ્ધ્યર્થત્વાત્
પ્રાગુચ્ચારણાદનુપલબ્ધા ઇત્યાદિ
અનુપલબ્ધિસ્ત્વર્જનીયસન્નિધિરેવ
શાસ્ત્રગમ્યપરેશાનાત્ ઇત્યાદિ
યોગ્યાનુપલબ્ધેશ્ચલિઙ્ગત્વમ્
ક્વચિતદ્ઘટાદ્યભાવોપિ,,
અભાવોનુમાનપ્રત્યક્ષં ચ,,
પ્રાયેણાનુમાનેન્તર્ભાવજ્ઞાપનાય,,
નચ સાદૃશ્યાત્પ્રત્યભિજ્ઞા,,
પ્રત્યભિજ્ઞાનન્તરં,,
પ્રદીપે વ્યજ્યતે જાતિર્ન તુ નીરજનીલિમા
અત આકાશગુણે શબ્દે ઇત્યાદિ
વસ્તિતત્વવિચારકં પ્રતિ,,
સમવાયાભ્યુપગમાચ્ચ સામ્યાદનવસ્થિતેઃ
અનવસ્થિતેઃ
"
"
ભૂદરસ્યાગ્નિસંયોગઃ ઇત્યાદિ
સમવાયઃ
ઉપાધિજન્યં તદ્ગમ્ય
એતજ્જન્મનિ પ્રાથમિકમ્,,
દ્રવ્યાદિવિકલ્પાનાં ,,
તર્કતાણ્ડવમ્
પ્રથમપરિચ્છેદઃ
॥ શ્રીમદ્ધનુમદ્ભીમમધ્વાન્તર્ગતરામકૃષ્ણવોદવ્યાસાત્મકલક્ષ્મીહયગ્રીવાયનમઃ ॥
॥ ઓં ॥
અન્તકલ્યાણગુણૈકરાશિમશેષદોષોજ્ઝિતમપ્રમેયમ્ ।
મુમુક્ષુભિઃ સેવ્યમનન્તસૌખ્યપ્રદં રમેશં પ્રણમામિ નિત્યમ્