તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 3

અથ પરૌપયિકં પ્રણિગદ્યતે પદમનુત્તરમેવ મહેશિતુઃ ॥ 0બ્

પ્રકાશમાત્રં યત્પ્રોક્તં ભૈરવીયં પરં મહઃ ।
તત્ર સ્વતન્ત્રતામાત્રમધિકં પ્રવિવિચ્યતે ॥ 1

યઃ પ્રકાશઃ સ સર્વસ્ય પ્રકાશત્વં પ્રયચ્છતિ ।
ન ચ તદ્વ્યતિરેક્યસ્તિ વિશ્વં સદ્વાવભાસતે ॥ 2

અતો@સૌ પરમેશાનઃ સ્વાત્મવ્યોમન્યનર્ગલઃ ।
ઇયતઃ સૃષ્ટિસંહારાડમ્બરસ્ય પ્રદર્શકઃ ॥ 3

નિર્મલે મકુરે યદ્વદ્ભાન્તિ ભૂમિજલાદયઃ ।
અમિશ્રાસ્તદ્વદેકસ્મિંશ્ચિન્નાથે વિશ્વવૃત્તયઃ ॥ 4

સદૃશં ભાતિ નયનદર્પણામ્બરવારિષુ ।
તથા હિ નિર્મલે રૂપે રૂપમેવાવભાસતે ॥ 5

પ્રચ્છન્નરાગિણી કાન્તપ્રતિબિમ્બિતસુન્દરમ્ ।
દર્પણં કુચકુમ્ભાભ્યાં સ્પૃશન્ત્યપિ ન તૃપ્યતિ ॥ 6

ન હિ સ્પર્શો@સ્ય વિમલો રૂપમેવ તથા યતઃ ।
નૈર્મલ્યં ચાતિનિવિડસજાતીયૈકસંગતિઃ ॥ 7

સ્વસ્મિન્નભેદાદ્ભિન્નસ્ય દર્શનક્ષમતૈવ યા ।
અત્યક્તસ્વપ્રકાશસ્ય નૈર્મલ્યં તદ્ગુરૂદિતમ્ ॥ 8

નૈર્મલ્યં મુખ્યમેકસ્ય સંવિન્નાથસ્ય સર્વતઃ ।
અંશાંશિકાતઃ ક્વાપ્યન્યદ્વિમલં તત્તદિચ્છયા ॥ 9

ભાવાનાં યત્પ્રતીઘાતિ વપુર્માયાત્મકં હિ તત્ ।
તેષામેવાસ્તિ સદ્વિદ્યામયં ત્વપ્રતિઘાતકમ્ ॥ 10

તદેવમુભયાકારમવભાસં પ્રકાશયન્ ।
વિભાતિ વરદો બિમ્બપ્રતિબિમ્બદૃશાખિલે ॥ 11

યસ્ત્વાહ નેત્રતેજાંસિ સ્વચ્છાત્પ્રતિફલન્ત્યલમ્ ।
વિપર્યસ્ય સ્વકં વક્ત્રં ગૃહ્ણન્તીતિ સ પૃચ્છ્યતે ॥ 12

દેહાદન્યત્ર યત્તેજસ્તદધિષ્ઠાતુરાત્મનઃ ।
તેનૈવ તેજસા જ્ઞત્વે કો@ર્થઃ સ્યાદ્દર્પણેન તુ ॥ 13

વિપર્યસ્તૈસ્તુ તેજોભિર્ગ્રાહકાત્મત્વમાગતૈઃ ।
રૂપં દૃશ્યેત વદને નિજે ન મકુરાન્તરે ॥ 14

સ્વમુખે સ્પર્શવચ્ચૈતદ્રૂપં ભાયાન્મમેત્યલમ્ ।
ન ત્વસ્ય સ્પૃશ્યભિન્નસ્ય વેદ્યૈકાન્તસ્વરૂપિણઃ ॥ 15

રૂપસંસ્થાનમાત્રં તત્સ્પર્શગન્ધરસાદિભિઃ ।
ન્યગ્ભૂતૈરેવ તદ્યુક્તં વસ્તુ તત્પ્રતિબિમ્બિતમ્ ॥ 16

ન્યગ્ભાવો ગ્રાહ્યતાભાવાત્તદભાવો@પ્રમાણતઃ ।
સ ચાર્થસંગમાભાવાત્સો@પ્યાદર્શે@નવસ્થિતેઃ ॥ 17

અત એવ ગુરુત્વાદિર્ધર્મો નૈતસ્ય લક્ષ્યતે ।
નહ્યાદર્શે સંસ્થિતો@સૌ તદ્દૃષ્ટૌ સ ઉપાયકઃ ॥ 18

તસ્માત્તુ નૈષ ભેદેન યદ્ભાતિ તત ઉચ્યતે ।
આધારસ્તત્ર તૂપાયા દીપદૃક્સંવિદઃ ક્રમાત્ ॥ 19

દીપચક્ષુર્વિબોધાનાં કાઠિન્યાભાવતઃ પરમ્ ।
સર્વતશ્ચાપિ નૈર્મલ્યાન્ન વિભાદર્શવત્પૃથક્ ॥ 20

એતચ્ચ દેવદેવેન દર્શિતં બોધવૃદ્ધયે ।
મૂઢાનાં વસ્તુ ભવતિ તતો@પ્યન્યત્ર નાપ્યલમ્ ॥ 21

પ્રતીઘાતિ સ્વતન્ત્રં નો ન સ્થાય્યસ્થાયિ ચાપિ ન ।
સ્વચ્છસ્યૈવૈષ કસ્યાપિ મહિમેતિ કૃપાલુના ॥ 22

ન દેશોં નો રૂપં ન ચ સમયયોગો ન પરિમા ન ચાન્યોન્યાસંગો ન ચ તદપહાનિર્ન ઘનતા ।
ન ચાવસ્તુત્વં સ્યાન્ન ચ કિમપિ સારં નિજમિતિ ધ્રુવં મોહઃ શામ્યેદિતિ નિરદિશદ્દર્પણવિધિઃ ॥ 23

ઇત્થં પ્રદર્શિતે@મુત્ર પ્રતિબિમ્બનવર્ત્મનિ ।
શબ્દસ્ય પ્રતિબિમ્બં યત્ પ્રતિશ્રુત્કેતિ ભણ્યતે ॥ 24

ન ચાસૌ શબ્દજઃ શબ્દ આગચ્છત્ત્વેન સંશ્રવાત્ ।
તેનૈવ વક્ત્રા દૂરસ્થૈઃ શબ્દસ્યાશ્રવણાદપિ ॥ 25

પિઠિરાદિપિધાનાંશવિશિષ્ટછિદ્રસંગતૌ ।
ચિત્રત્વાચ્ચાસ્ય શબ્દસ્ય પ્રતિબિમ્બં મુખાદિવત્ ॥ 26

ઇદમન્યસ્ય વેદ્યસ્ય રૂપમિત્યવભાસતે ।
યથાદર્શે તથા કેનાપ્યુક્તમાકર્ણયે ત્વિતિ ॥ 27

નિયમાદ્બિમ્બસાંમુખ્યં પ્રતિબિમ્બસ્ય યત્તતઃ ।
તન્મધ્યગાઃ પ્રમાતારઃ શૃણ્વન્તિ પ્રતિશબ્દકમ્ ॥ 28

મુખ્યગ્રહં ત્વપિ વિના પ્રતિબિમ્બગ્રહો ભવેત્ ।
સ્વપશ્ચાત્સ્થં પ્રિયં પશ્યેટ્ટઙ્કિતં મુકુરે વપુઃ ॥ 29

સાંમુખ્યં ચોચ્યતે તાદૃગ્દર્પણાભેદસંસ્થિતેઃ ॥ 30

અતઃ કૂપાદિપિઠિરાકાશે તત્પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
વક્ત્રાકાશં સશબ્દં સદ્ભાતિ તત્પરવક્તવત્ ॥ 31

યથા ચાદર્શપાશ્ચાત્યભાગસ્થો વેત્તિ નો મુખમ્ ।
તથા તથાવિધાકાશપશ્ચાત્સ્થો વેત્તિ ન ધ્વનિમ્ ॥ 32

શબ્દો ન ચાનભિવ્યક્તઃ પ્રતિબિમ્બતિ તદ્ધ્રુવમ્ ।
અભિવ્યક્તિશ્રુતી તસ્ય સમકાલં દ્વિતીયકે ॥ 33

ક્ષણે તુ પ્રતિબિમ્બત્વં શ્રુતિશ્ચ સમકાલિકા ।
તુલ્યકાલં હિ નો હસ્તતચ્છાયારૂપનિશ્ચયઃ ॥ 34

ઇત્થં પ્રદર્શિતે@મુત્ર પ્રતિબિમ્બસતત્ત્વકે ।
પ્રકૃતં બ્રૂમહે તત્ર પ્રતિબિમ્બનમર્હતિ ॥ 35

શબ્દો નભસિ સાનન્દે સ્પર્શધામનિ સુન્દરઃ ।
સ્પર્શો@ન્યો@પિ દૃઢાઘાતશૂલશીતાદિકોદ્ભવઃ ।
પરસ્થઃ પ્રતિબિમ્બત્વાત્સ્વદેહોદ્ધૂલનાકરઃ ॥ 36

ન ચૈષ મુખ્યસ્તત્કાર્યપારમ્પર્યાપ્રકાશનાત્ ॥ 37

એવં ઘ્રાણાન્તરે ગન્ધો રસો દન્તોદકે સ્ફુટઃ ॥ 38

યથા ચ રૂપં પ્રતિબિમ્બિતં દૃશોર્ન ચક્ષુષાન્યેન વિના હિ લક્ષ્યતે ।
તથા રસસ્પર્શનસૌરભાદિકં ન લક્ષ્યતે@ક્ષેણ વિના સ્થિતં ત્વપિ ॥ 39

ન ચાન્તરે સ્પર્શનધામનિ સ્થિતં બહિઃસ્પૃશોન્યાક્ષધિયઃ સ ગોચરઃ ॥ 40

અતો@ન્તિકસ્થસ્વકતાદૃગિન્દ્રિયપ્રયોજનાન્તઃકરણૈર્યદા કૃતા ।
તદા તદાત્તં પ્રતિબિમ્બમિન્દ્રિયે સ્વકાં ક્રિયાં સૂયત એવ તાદૃશીમ્ ॥ 41

ન તુ સ્મૃતાન્માનસગોચરાદૃતા ભવેત્ક્રિયા સા કિલ વર્તમાનતઃ ।
અતઃ સ્થિતઃ સ્પર્શવરસ્તદિન્દ્રિયે સમાગતઃ સન્વિદિતસ્તથાક્રિયઃ ॥ 42

અસંભવે બાહ્યગતસ્ય તાદૃશઃ સ્વ એવ તસ્મિન્પ્રતિબિમ્બિતસ્તથા ।
કરોતિ તાં સ્પર્શવરઃ સુખાત્મિકાં સ ચાપિ કસ્યામપિ નાડિસંતતૌ ॥ 43

તેન સંવિત્તિમકુરે વિશ્વમાત્માનમર્પયત્ ।
નાથસ્ય વદતે@મુષ્ય વિમલાં વિશ્વરૂપતામ્ ॥ 44

યથા ચ ગન્ધરૂપસ્પૃગ્રસાદ્યાઃ પ્રતિબિમ્બિતાઃ ।
તદાધારોપરાગેણ ભાન્તિ ખઙ્ગે મુખાદિવત્ ॥ 45

તથા વિશ્વમિદં બોધે પ્રતિબિમ્બિતમાશ્રયેત્ ।
પ્રકાશત્વસ્વતન્ત્રત્વપ્રભૃતિં ધર્મવિસ્તરમ્ ॥ 46

યથા ચ સર્વતઃ સ્વચ્છે સ્ફટિકે સર્વતો ભવેત્ ।
પ્રતિબિમ્બં તથા બોધે સર્વતઃ સ્વચ્છતાજુષિ ॥ 47

અત્યન્તસ્વચ્છતા સા યત્સ્વાકૃત્યનવભાસનમ્ ।
અતઃ સ્વચ્છતમો બોધો ન રત્નં ત્વાકૃતિગ્રહાત્ ॥ 48

પ્રતિબિમ્બં ચ બિમ્બેન બાહ્યસ્થેન સમર્પ્યતે ।
તસ્યૈવ પ્રતિબિમ્બત્વે કિં બિમ્બમવશિષ્યતામ્ ॥ 49

યદ્વાપિ કારણં કિંચિદ્બિમ્બત્વેનાભિષિચ્યતે ।
તદપિ પ્રતિબિમ્બત્વમેતિ બોધે@ન્યથા ત્વસત્ ॥ 50

ઇત્થમેતત્સ્વસંવિત્તિદૃઢન્યાયાસ્ત્રરક્ષિતમ્ ।
સામ્રાજ્યમેવ વિશ્વત્ર પ્રતિબિમ્બસ્ય જૃમ્ભતે ॥ 51

નનુ બિમ્બસ્ય વિરહે પ્રતિબિમ્બં કથં ભવેત્ ।
કિં કુર્મો દૃશ્યતે તદ્ધિ નનુ તદ્બિમ્બમુચ્યતામ્ ॥ 52

નૈવં તલ્લક્ષણાભાવાદ્બિમ્બં કિલ કિમુચ્યતે ।
અન્યામિશ્રં સ્વતન્ત્રં સદ્ભાસમાનં મુખં યથા ॥ 53

સ્વરૂપાનપહાનેન પરરૂપસદૃક્ષતામ્ ।
પ્રતિબિમ્બાત્મતામાહુઃ ખડ્ગાદર્શતલાદિવત્ ॥ 54

ઉક્તં ચ સતિ બાહ્યે@પિ ધીરેકાનેકવેદનાત્ ।
અનેકસદૃશાકારા ન ત્વનેકેતિ સૌગતૈઃ ॥ 55

નન્વિત્થં પ્રતિબિમ્બસ્ય લક્ષણં કિં તદુચ્યતે ।
અન્યવ્યામિશ્રણાયોગાત્તદ્ભેદાશક્યભાસનમ્ ।
પ્રતિબિમ્બમિતિ પ્રાહુર્દર્પણે વદનં યથા ॥ 56

બોધમિશ્રમિદં બોધાદ્ભેદેનાશક્યભાસનમ્ ।
પરતત્ત્વાદિ બોધે કિં પ્રતિબિમ્બં ન ભણ્યતે ॥ 57

લક્ષણસ્ય વ્યવસ્થૈષાકસ્માચ્ચેદ્બિમ્બમુચ્યતામ્ ।
પ્રાજ્ઞા વસ્તુનિ યુજ્યન્તે ન તુ સામયિકે ધ્વનૌ ॥ 58

નનુ ન પ્રતિબિમ્બસ્ય વિના બિમ્બં ભવેત્સ્થિતિઃ ।
કિં તતઃ પ્રતિબિમ્બે હિ બિમ્બં તાદાત્મ્યવૃત્તિ ન ॥ 59

અતશ્ચ લક્ષણસ્યાસ્ય પ્રોક્તસ્ય તદસંભવે ।
ન હાનિર્હેતુમાત્રે તુ પ્રશ્નો@યં પર્યવસ્યતિ ॥ 60

તત્રાપિ ચ નિમિત્તાખ્યે નોપાદાને કથંચન ।
નિમિત્તકારણાનાં ચ કદાચિત્ક્વાપિ સંભવઃ ॥ 61

અત એવ પુરોવર્તિન્યાલોકે સ્મરણાદિના ।
નિમિત્તેન ઘનેનાસ્તુ સંક્રાન્તદયિતાકૃતિઃ ॥ 62

અન્યથા સંવિદારૂઢા કાન્તા વિચ્છેદયોગિની ।
કસ્માદ્ભાતિ ન વૈ સંવિદ્ વિચ્છેદં પુરતો ગતા ॥ 63

અત એવાન્તરં કિંચિદ્ધીસંજ્ઞં ભવતુ સ્ફુટમ્ ।
યત્રાસ્ય વિચ્છિદા ભાનં સંકલ્પસ્વપ્નદર્શને ॥ 64

અતો નિમિત્તં દેવસ્ય શક્તયઃ સન્તુ તાદૃશે ।
ઇત્થં વિશ્વમિદં નાથે ભૈરવીયચિદમ્બરે ।
પ્રતિબિમ્બમલં સ્વચ્છે ન ખલ્વન્યપ્રસાદતઃ ॥ 65

અનન્યાપેક્ષિતા યાસ્ય વિશ્વાત્મત્વં પ્રતિ પ્રભોઃ ।
તાં પરાં પ્રતિભાં દેવીં સંગિરન્તે હ્યનુત્તરામ્ ॥ 66

અકુલસ્યાસ્ય દેવસ્ય કુલપ્રથનશાલિની ।
કૌલિકી સા પરા શક્તિરવિયુક્તો યયા પ્રભુઃ ॥ 67

તયોર્યદ્યામલં રૂપં સ સંઘટ્ટ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
આનન્દશક્તિઃ સૈવોક્તા યતો વિશ્વં વિસૃજ્યતે ॥ 68

પરાપરાત્પરં તત્ત્વં સૈષા દેવી નિગદ્યતે ।
તત્સારં તચ્ચ હૃદયં સ વિસર્ગઃ પરઃ પ્રભુઃ ॥ 69

દેવીયામલશાસ્ત્રે સા કથિતા કાલકર્ષિણી ।
મહાડામરકે યાગે શ્રીપરા મસ્તકે તથા ॥ 70

શ્રીપૂર્વશાસ્ત્રે સા માતૃસદ્ભાવત્વેન વર્ણિતા ।
સંઘટ્ટે@સ્મિંશ્ચિદાત્મત્વાદ્યત્તત્પ્રત્યવમર્શનમ્ ॥ 71

ઇચ્છાશક્તિરઘોરાણાં શક્તીનાં સા પરા પ્રભુઃ ।
સૈવ પ્રક્ષુબ્ધરૂપા ચેદીશિત્રી સંપ્રજાયતે ॥ 72

તદા ઘોરાઃ પરા દેવ્યો જાતાઃ શૈવાધ્વદૈશિકાઃ ।
સ્વાત્મપ્રત્યવમર્શો યઃ પ્રાગભૂદેકવીરકઃ ॥ 73

જ્ઞાતવ્યવિશ્વોન્મેષાત્મા જ્ઞાનશક્તિતયા સ્થિતઃ ।
ઇયં પરાપરા દેવી ઘોરાં યા માતૃમણ્ડલીમ્ ॥ 74

સૃજત્યવિરતં શુદ્ધાશુદ્ધમાર્ગૈકદીપિકામ્ ।
જ્ઞેયાંશઃ પ્રોન્મિષન્ક્ષોભં યદૈતિ બલવત્ત્વતઃ ॥ 75

ઊનતાભાસનં સંવિન્માત્રત્વે જાયતે તદા ।
રૂઢં તજ્જ્ઞેયવર્ગસ્ય સ્થિતિપ્રારમ્ભ ઉચ્યતે ॥ 76

રૂઢિરેષા વિબોધાબ્ધેશ્ચિત્રાકારપરિગ્રહઃ ।
ઇદં તદ્બીજસંદર્ભબીજં ચિન્વન્તિ યોગિનઃ ॥ 77

ઇચ્છાશક્તિર્દ્વિરૂપોક્તા ક્ષુભિતાક્ષુભિતા ચ યા ।
ઇષ્યમાણં હિ સા વસ્તુદ્વૈરૂપ્યેણાત્મનિ શ્રયેત્ ॥ 78

અચિરદ્યુતિભાસિન્યા શક્ત્યા જ્વલનરૂપયા ।
ઇષ્યમાણસમાપત્તિઃ સ્થૈર્યેણાથ ધરાત્મના ॥ 79

ઉન્મેષશક્તાવસ્ત્યેતજ્જ્ઞેયં યદ્યપિ ભૂયસા ।
તથાપિ વિભવસ્થાનં સા ન તુ પ્રાચ્યજન્મભૂઃ ॥ 80

ઇચ્છાશક્તેરતઃ પ્રાહુશ્ચાતૂરૂપ્યં પરામૃતમ્ ।
ક્ષોભાન્તરસ્યાસદ્ભાવાન્નેદં બીજં ચ કસ્યચિત્ ॥ 81

પ્રક્ષોભકત્વં બીજત્વં ક્ષોભાધારશ્ચ યોનિતા ।
ક્ષોભકં સંવિદો રૂપં ક્ષુભ્યતિ ક્ષોભયત્યપિ ॥ 82

ક્ષોભઃ સ્યાજ્જ્ઞેયધર્મત્વં ક્ષોભણા તદ્બહિષ્કૃતિઃ ।
અન્તઃસ્થવિશ્વાભિન્નૈકબીજાંશવિસિસૃક્ષુતા ॥ 83

ક્ષોભો@તદિચ્છે તત્ત્વેચ્છાભાસનં ક્ષોભણાં વિદુઃ ।
યદૈક્યાપત્તિમાસાદ્ય તદિચ્છા કૃતિની ભવેત્ ॥ 84

ક્ષોભાધારમિમં પ્રાહુઃ શ્રીસોમાનન્દપુત્રકાઃ ।
સંવિદામીષણાદીનામનુદ્ભિન્નવિશેષકમ્ ॥ 85

યજ્જ્ઞેયમાત્રં તદ્બીજં યદ્યોગાદ્બીજતા સ્વરે ।
તસ્ય બીજસ્ય સૈવોક્તા વિસિસૃક્ષા ય ઉદ્ભવઃ ।
યતો ગ્રાહ્યમિદં ભાસ્યદ્ભિન્નકલ્પં ચિદાત્મનઃ ॥ 86

એષ ક્ષોભઃ ક્ષોભણા તુ તૂષ્ણીંભૂતાન્યમાતૃગમ્ ।
હઠાદ્યદૌદાસીન્યાંશચ્યાવનં સંવિદો બલાત્ ॥ 87

જાતાપિ વિસિસૃક્ષાસૌ યદ્વિમર્શાન્તરૈક્યતઃ ।
કૃતાર્થા જાયતે ક્ષોભાધારો@ત્રૈતત્પ્રકીર્તિતમ્ ॥ 88

તતસ્તદાન્તરં જ્ઞેયં ભિન્નકલ્પત્વમિચ્છતિ ।
વિશ્વબીજાદતઃ સર્વ બાહ્યં બિમ્બં વિવર્ત્સ્યતિ ॥ 89

ક્ષોભ્યક્ષોભકભાવસ્ય સતત્ત્વં દર્શિતં મયા ।
શ્રીમન્મહેશ્વરેણોક્તં ગુરુણા યત્પ્રસાદતઃ ॥ 90

પ્રકૃતં બ્રૂમહે નેદં બીજં વર્ણચતુષ્ટયમ્ ।
નાપિ યોનિર્યતો નૈતત્ક્ષોભાધારત્વમૃચ્છતિ ॥ 91

આત્મન્યેવ ચ વિશ્રાન્ત્યા તત્પ્રોક્તમમૃતાત્મકમ્ ।
ઇત્થં પ્રાગુદિતં યત્તત્પઞ્ચકં તત્પરસ્પરમ્ ॥ 92

ઉચ્છલદ્વિવિધાકારમન્યોન્યવ્યતિમિશ્રણાત્ ।
યો@નુત્તરઃ પરઃ સ્પન્દો યશ્ચાનન્દઃ સમુચ્છલન્ ॥ 93

તાવિચ્છોન્મેષસંઘટ્ટાદ્ગચ્છતો@તિવિચિત્રતામ્ ।
અનુત્તરાનન્દચિતી ઇચ્છાશક્તૌ નિયોજિતે ॥ 94

ત્રિકોણમિતિ તત્પ્રાહુર્વિસર્ગામોદસુન્દરમ્ ।
અનુત્તરાનન્દશક્તી તત્ર રૂઢિમુપાગતે ॥ 95

ત્રિકોણદ્વિત્વયોગેન વ્રજતઃ ષડરસ્થિતિમ્ ।
ત એવોન્મેષયોગે@પિ પુનસ્તન્મયતાં ગતે ॥ 96

ક્રિયાશક્તેઃ સ્ફુટં રૂપમભિવ્યઙ્ક્તઃ પરસ્પરમ્ ।
ઇચ્છોન્મેષગતઃ ક્ષોભો યઃ પ્રોક્તસ્તદ્ગતેરપિ ॥ 97

તે એવ શક્તી તાદ્રૂપ્યભાગિન્યૌ નાન્યથાસ્થિતે ।
નન્વનુત્તરતાનન્દૌ સ્વાત્મના ભેદવર્જિતૌ ॥ 98

કથમેતાવતીમેનાં વૈચિત્રીં સ્વાત્મનિ શ્રિતૌ ।
શૃણુ તાવદયં સંવિન્નાથો@પરિમિતાત્મકઃ ॥ 99

અનન્તશક્તિવૈચિત્ર્યલયોદયકલેશ્વરઃ ।
અસ્થાસ્યદેકરૂપેણ વપુષા ચેન્મહેશ્વરઃ ॥ 100

મહેશ્વરત્વં સંવિત્ત્વં તદત્યક્ષ્યદ્ધટાદિવત્ ।
પરિચ્છિન્નપ્રકાશત્વં જડસ્ય કિલ લક્ષણમ્ ॥ 101

જડાદ્વિલક્ષણો બોધો યતો ન પરિમીયતે ।
તેન બોધમહસિન્ધોરુલ્લાસિન્યઃ સ્વશક્તયઃ ॥ 102

આશ્રયન્ત્યૂર્મય ઇવ સ્વાત્મસંઘટ્ટચિત્રતામ્ ।
સ્વાત્મસંઘટ્ટવૈચિત્ર્યં શક્તીનાં યત્પરસ્પરમ્ ॥ 103

એતદેવ પરં પ્રાહુઃ ક્રિયાશક્તેઃ સ્ફુટં વપુઃ ।
અસ્મિંશ્ચતુર્દશે ધામ્નિ સ્ફુટીભૂતત્રિશક્તિકે ॥ 104

ત્રિશૂલત્વમતઃ પ્રાહ શાસ્તા શ્રીપૂર્વશાસને ।
નિરઞ્જનમિદં ચોક્તં ગુરુભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ ॥ 105

શક્તિમાનઞ્જ્યતે યસ્માન્ન શક્તિર્જાતુ કેનચિત્ ।
ઇચ્છા જ્ઞાનં ક્રિયા ચેતિ યત્પૃથક્પૃથગઞ્જ્યતે ॥ 106

તદેવ શક્તિમત્સ્વૈઃ સ્વૈરિષ્યમાણાદિકૈઃ સ્ફુટમ્ ।
એતત્ત્રિતયમૈક્યેન યદા તુ પ્રસ્ફુરેત્તદા ॥ 107

ન કેનચિદુપાધેયં સ્વસ્વવિપ્રતિષેધતઃ ।
લોલીભૂતમતઃ શક્તિત્રિતયં તત્ત્રિશૂલકમ્ ।
યસ્મિન્નાશુ સમાવેશાદ્ભવેદ્યોગી નિરઞ્જનઃ ॥ 108

ઇત્થં પરામૃતપદાદારભ્યાષ્ટકમીદૃશમ્ ।
બ્રાહ્મ્યાદિરૂપસંભેદાદ્યાત્યષ્ટાષ્ટકતાં સ્ફુટમ્ ॥ 109

અત્રાનુત્તરશક્તિઃ સા સ્વં વપુઃ પ્રકટસ્થિતમ્ ।
કુર્વન્ત્યપિ જ્ઞેયકલાકાલુષ્યાદ્વિન્દુરૂપિણી ॥ 110

ઉદિતાયાં ક્રિયાશક્તૌ સોમસૂર્યાગ્નિધામનિ ।
અવિભાગઃ પ્રકાશો યઃ સ બિન્દુઃ પરમો હિ નઃ ॥ 111

તત્ત્વરક્ષાવિધાને ચ તદુક્તં પરમેશિના ।
હૃત્પદ્મમણ્ડલાન્તઃસ્થો નરશક્તિશિવાત્મકઃ ॥ 112

બોદ્ધવ્યો લયભેદેન વિન્દુર્વિમલતારકઃ ।
યો@સૌ નાદાત્મકઃ શબ્દઃ સર્વપ્રાણિષ્વવસ્થિતઃ ॥ 113

અધ+ઊર્ધ્વવિભાગેન નિષ્ક્રિયેણાવતિષ્ઠતે ।
હ્લાદતૈક્ષ્ણ્યાદિ વૈચિત્ર્યં સિતરક્તાદિકં ચ યત્ ॥ 114

સ્વયં તન્નિરપેક્ષો@સૌ પ્રકાશો ગુરુરાહ ચ ।
યન્ન સૂર્યો ન વા સોમો નાગ્નિર્ભાસયતે@પિ ચ ॥ 115

ન ચાર્કસોમવહ્નીનાં તત્પ્રકાશાદ્વિના મહઃ ।
કિમપ્યસ્તિ નિજં કિં તુ સંવિદિત્થં પ્રકાશતે ॥ 116

સ્વસ્વાતન્ત્ર્યપ્રભાવોદ્યદ્વિચિત્રોપાધિસંગતઃ ।
પ્રકાશો યાતિ તૈક્ષ્ણ્યાદિમવાન્તરવિચિત્રતામ્ ॥ 117

દુર્દર્શનો@પિ ઘર્માંશુઃ પતિતઃ પાથસાં પથિ ।
નેત્રાનન્દત્વમભ્યેતિ પશ્યોપાધેઃ પ્રભાવિતામ્ ॥ 118

સૂર્યાદિષુ પ્રકાશો@સાવુપાધિકલુષીકૃતઃ ।
સંવિત્પ્રકાશં માહેશમત એવ હ્યપેક્ષતે ॥ 119

પ્રકાશમાત્રં સુવ્યક્તં સૂર્ય ઇત્યુચ્યતે સ્ફુટમ્ ।
પ્રકાશ્યવસ્તુસારાંશવર્ષિ તત્સોમ ઉચ્યતે ॥ 120

સૂર્ય પ્રમાણમિત્યાહુઃ સોમં મેયં પ્રચક્ષતે ।
અન્યોન્યમવિયુક્તૌ તૌ સ્વતન્ત્રાવપ્યુભૌ સ્થિતૌ ॥ 121

ભોક્તૃભોગ્યોભયાત્મૈતદન્યોન્યોન્મુખતાં ગતમ્ ।
તતો જ્વલનચિદ્રૂપં ચિત્રભાનુઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥ 122

યો@યં વહ્નેઃ પરં તત્ત્વં પ્રમાતુરિદમેવ તત્ ।
સંવિદેવ તુ વિજ્ઞેયતાદાત્મ્યાદનપેક્ષિણી ॥ 123

સ્વતન્ત્રત્વાત્પ્રમાતોક્તા વિચિત્રો જ્ઞેયભેદતઃ ।
સોમાંશદાહ્યવસ્તૂત્થવૈચિત્ર્યાભાસબૃંહિતઃ ॥ 124

તત એવાગ્નિરુદિતશ્ચિત્રભાનુર્મહેશિના ।
જ્ઞેયાદ્યુપાયસંઘાતનિરપેક્ષૈવ સંવિદઃ ॥ 125

સ્થિતિર્માતાહમસ્મીતિ જ્ઞાતા શાસ્ત્રજ્ઞવદ્યતઃ ।
અજ્ઞ એવ યતો જ્ઞાતાનુભવાત્મા ન રૂપતઃ ॥ 126

ન તુ સા જ્ઞાતૃતા યસ્યાં શુદ્ધજ્ઞેયાદ્યપેક્ષતે ।
તસ્યાં દશાયાં જ્ઞાતૃત્વમુચ્યતે યોગ્યતાવશાત્ ॥ 127

માનતૈવ તુ સા પ્રાચ્યપ્રમાતૃપરિકલ્પિતા ।
ઉચ્છલન્ત્યપિ સંવિત્તિઃ કાલક્રમવિવર્જનાત્ ॥ 128

ઉદિતૈવ સતી પૂર્ણા માતૃમેયાદિરૂપિણી ।
પાકાદિસ્તુ ક્રિયા કાલપરિચ્છેદાત્ક્રમોચિતા ॥ 129

મતાન્ત્યક્ષણવન્ધ્યાપિ ન પાકત્વં પ્રપદ્યતે ।
ઇત્થં પ્રકાશતત્ત્વસ્ય સોમસૂર્યાગ્નિતા સ્થિતા ॥ 130

અપિ મુખ્યં તત્પ્રકાશમાત્રત્વં ન વ્યપોહ્યતે ।
એષાં યત્પ્રથમં રૂપં હ્રસ્વં તત્સૂર્ય ઉચ્યતે ॥ 131

ક્ષોભાનન્દવશાદ્દીર્ઘવિશ્રાન્ત્યા સોમ ઉચ્યતે ।
યત્તત્પરં પ્લુતં નામ સોમાનન્દાત્પરં સ્થિતમ્ ॥ 132

પ્રકાશરૂપં તત્પ્રાહુરાગ્નેયં શાસ્ત્રકોવિદાઃ ।
અત્ર પ્રકાશમાત્રં યત્સ્થિતે ધામત્રયે સતિ ॥ 133

ઉક્તં વિન્દુતયા શાસ્ત્રે શિવવિન્દુરસૌ મતઃ ।
મકારાદન્ય એવાયં તચ્છાયામાત્રધૃદ્યથા ॥ 134

રલહાઃ ષણ્ઠવૈસર્ગવર્ણરૂપત્વસંસ્થિતાઃ ।
ઇકાર એવ રેફાંશચ્છાયયાન્યો યથા સ્વરઃ ॥ 135

તથૈવ મહલેશાદઃ સો@ન્યો દ્વેધાસ્વરો@પિ સન્ ।
અસ્યાન્તર્વિસિસૃક્ષાસૌ યા પ્રોક્તા કૌલિકી પરા ॥ 136

સૈવ ક્ષોભવશાદેતિ વિસર્ગાત્મકતાં ધ્રુવમ્ ।
ઉક્તં ચ ત્રિશિરઃશાસ્ત્રે કલાવ્યાપ્ત્યન્તચર્ચને ॥ 137

કલા સપ્તદશી તસ્માદમૃતાકારરૂપિણી ।
પરાપરસ્વસ્વરૂપબિન્દુગત્યા વિસર્પિતા ॥ 138

પ્રકાશ્યં સર્વવસ્તૂનાં વિસર્ગરહિતા તુ સા ।
શક્તિકુણ્ડલિકા ચૈવ પ્રાણકુણ્ડલિકા તથા ॥ 139

વિસર્ગપ્રાન્તદેશે તુ પરા કુણ્ડલિનીતિ ચ ।
શિવવ્યોમેતિ પરમં બ્રહ્માત્મસ્થાનમુચ્યતે ॥ 140

વિસર્ગમાત્રં નાથસ્ય સૃષ્ટિસંહારવિભ્રમાઃ ।
સ્વાત્મનઃ સ્વાત્મનિ સ્વાત્મક્ષેપો વૈસર્ગિકી સ્થિતિઃ ॥ 141

વિસર્ગ એવમુત્સૃષ્ટ આશ્યાનત્વમુપાગતઃ ।
હંસઃ પ્રાણો વ્યઞ્જનં ચ સ્પર્શશ્ચ પરિભાષ્યતે ॥ 142

અનુત્તરં પરં ધામ તદેવાકુલમુચ્યતે ।
વિસર્ગસ્તસ્ય નાથસ્ય કૌલિકી શક્તિરુચ્યતે ॥ 143

વિસર્ગતા ચ સૈવાસ્યા યદાનન્દોદયક્રમાત્ ।
સ્પષ્ટીભૂતક્રિયાશક્તિપર્યન્તા પ્રોચ્છલત્સ્થિતિઃ ॥ 144

વિસર્ગ એવ તાવાન્યદાક્ષિપ્તૈતાવદાત્મકઃ ।
ઇયદ્રૂપં સાગરસ્ય યદનન્તોર્મિસંતતિઃ ॥ 145

અત એવ વિસર્ગો@યમવ્યક્તહકલાત્મકઃ ।
કામતત્ત્વમિતિ શ્રીમત્કુલગુહ્વર ઉચ્યતે ॥ 146

યત્તદક્ષરમવ્યક્ત કાન્તાકણ્ઠે વ્યવસ્થિતમ્ ।
ધ્વનિરૂપમનિચ્છં તુ ધ્યાનધારણવર્જિતમ્ ॥ 147

તત્ર ચિત્તં સમાધાય વશયેદ્યુગપજ્જગત્ ।
અત એવ વિસર્ગસ્ય હંસે યદ્વત્સ્ફુટા સ્થિતિઃ ॥ 148

તદ્વત્સાનુત્તરાદીનાં કાદિસાન્તતયા સ્થિતિઃ ।
અનુત્તરાત્કવર્ગસ્ય સૂતિઃ પઞ્ચાત્મનઃ સ્ફુટમ્ ॥ 149

પઞ્ચશક્ત્યાત્મતોવશ એકૈકત્ર યથા સ્ફુટઃ ।
ઇચ્છાશક્તેઃ સ્વસ્વરૂપસંસ્થાયા એકરૂપતઃ ॥ 150

ચવર્ગઃ પઞ્ચશક્ત્યાત્મા ક્રમપ્રસ્ફુટતાત્મકઃ ।
યા તૂક્તા જ્ઞેયકાલુષ્યભાક્ક્ષિપ્રચરયોગતઃ ॥ 151

દ્વિરૂપાયાસ્તતો જાતં ટ-તાદ્યં વર્ગયુગ્મકમ્ ।
ઉન્મેષાત્પાદિવર્ગસ્તુ યતો વિશ્વં સમાપ્યતે ॥ 152

જ્ઞેયરૂપમિદં પઞ્ચવિંશત્યન્તં યતઃ સ્ફુટમ્ ।
જ્ઞેયત્વાત્સ્ફુટતઃ પ્રોક્તમેતાવત્સ્પર્શરૂપકમ્ ॥ 153

ઇચ્છાશક્તિશ્ચ યા દ્વેધા ક્ષુભિતાક્ષુભિતત્વતઃ ।
સા વિજાતીયશક્ત્યંશપ્રોન્મુખી યાતિ યાત્મતામ્ ॥ 154

સૈવ શીઘ્રતરોપાત્તજ્ઞેયકાલુષ્યરૂષિતા ।
વિજાતીયોન્મુખત્વેન રત્વં લત્વં ચ ગચ્છતિ ॥ 155

તદ્વદુન્મેષશક્તિર્દ્વિરૂપા વૈજાત્યશક્તિગા ।
વકારત્વં પ્રપદ્યેત સૃષ્ટિસારપ્રવર્ષકમ્ ॥ 156

ઇચ્છૈવાનુત્તરાનન્દયાતા શીઘ્રત્વયોગતઃ ।
વાયુરિત્યુચ્યતે વહ્નિર્ભાસનાત્સ્થૈર્યતો ધરા ॥ 157

ઇદં ચતુષ્કમન્તઃસ્થમત એવ નિગદ્યતે ।
ઇચ્છાદ્યન્તર્ગતત્વેન સ્વસમાપ્તૌ ચ સંસ્થિતેઃ ॥ 158

સજાતીયકશક્તીનામિચ્છાદ્યાનાં ચ યોજનમ્ ।
ક્ષોભાત્મકમિદં પ્રાહુઃ ક્ષોભાક્ષોભાત્મનામપિ ॥ 159

અનુત્તરસ્ય સાજાત્યે ભવેત્તુ દ્વિતયી ગતિઃ ।
અનુત્તરં યત્તત્રૈકં તચ્ચેદાનન્દસૂતયે ॥ 160

પ્રભવિષ્યતિ તદ્યોગે યોગઃ ક્ષોભાત્મકઃ સ્ફુટઃ ।
અત્રાપ્યનુત્તરં ધામ દ્વિતીયમપિ સૂતયે ॥ 161

ન પર્યાપ્તં તદા ક્ષોભં વિનૈવાનુત્તરાત્મતા ।
ઇચ્છા યા કર્મણા હીના યા ચૈષ્ટવ્યેન રૂષિતા ॥ 162

શીઘ્રસ્થૈર્યપ્રભિન્નેન ત્રિધા ભાવમુપાગતા ।
અનુન્મિષિતમુન્મીલત્પ્રોન્મીલિતમિતિ સ્થિતમ્ ॥ 163

ઇષ્યમાણં ત્રિધૈતસ્યાં તાદ્રૂપ્યસ્યાપરિચ્યુતેઃ ।
તદેવ સ્વોષ્મણા સ્વાત્મસ્વાતન્ત્ર્યપ્રેરણાત્મના ॥ 164

બહિર્ભાવ્ય સ્ફુટં ક્ષિપ્તં શ-ષ-સત્રિતયં સ્થિતમ્ ।
તત એવ સકારે@સ્મિન્સ્ફુટં વિશ્વં પ્રકાશતે ॥ 165

અમૃતં ચ પરં ધામ યોગિનસ્તત્પ્રચક્ષતે ।
ક્ષોભાદ્યન્તવિરામેષુ તદેવ ચ પરામૃતમ્ ॥ 166

સીત્કારસુખસદ્ભાવસમાવેશસમાધિષુ ।
તદેવ બ્રહ્મ પરમમવિભક્તં પ્રચક્ષતે ॥ 167

ઉવાચ ભગવાનેવ તચ્છ્રીમત્કુલગુહ્કરે ।
શક્તિશક્તિમદૈકાત્મ્યલબ્ધાન્વર્થાભિધાનકે ॥ 168

કાકચઞ્ચુપુટાકારં ધ્યાનધારણવર્જિતમ્ ।
વિષતત્ત્વમનચ્કાખ્યં તવ સ્નેહાત્પ્રકાશિતમ્ ॥ 169

કામસ્ય પૂર્ણતા તત્ત્વં સંઘટ્ટે પ્રવિભાવ્યતે ।
વિષસ્ય ચામૃતં તત્ત્વં છાદ્યત્વે@ણોશ્ચ્યુતે સતિ ॥ 170

વ્યાપ્ત્રી શક્તિર્વિષં યસ્માદવ્યાપ્તુશ્છાદયેન્મહઃ ।
નિરઞ્જનં પરં ધામ તત્ત્વં તસ્ય તુ સાઞ્જનમ્ ॥ 171

ક્રિયાશક્ત્યાત્મકં વિશ્વમયં તસ્માત્સ્ફુરેદ્યતઃ ।
ઇચ્છા કામો વિષં જ્ઞાનં ક્રિયા દેવી નિરઞ્જનમ્ ॥ 172

એતત્ત્રયસમાવેશઃ શિવો ભૈરવ ઉચ્યતે ।
અત્ર રૂઢિં સદા કુર્યાદિતિ નો ગુરવો જગુઃ ॥ 173

વિષતત્ત્વે સંપ્રવિશ્ય ન ભૂતં ન વિષં ન ચ ।
ગ્રહઃ કેવલ એવાહમિતિ ભાવનયા સ્ફુરેત્ ॥ 174

નન્વત્ર ષણ્ઠવર્ણેભ્યો જન્મોક્તં તેન ષણ્ઠતા ।
કથં સ્યાદિતિ ચેદ્બ્રૂમો નાત્ર ષણ્ઠસ્ય સોતૃતા ॥ 175

તથાહિ તત્રગા યાસાવિચ્છાશક્તિરુદીરિતા ।
સૈવ સૂતે સ્વકર્તવ્યમન્તઃસ્થં સ્વેષ્ટરૂપકમ્ ॥ 176

યત્ત્વત્ર રૂષણાહેતુરેષિતવ્યં સ્થિતં તતઃ ।
ભાગાન્ન પ્રસવસ્તજ્જં કાલુષ્યં તદ્વપુશ્ચ તત્ ॥ 177

જ્ઞેયારૂષણયા યુક્તં સમુદાયાત્મકં વિદુઃ ।
ષણ્ઠં ક્ષોભકતાક્ષોભધામત્વાભાવયોગતઃ ॥ 178

એતદ્વર્ણચતુષ્કસ્ય સ્વોષ્મણાભાસનાવશાત્ ।
ઊષ્મેતિ કથિતં નામ ભૈરવેણામલાત્મના ॥ 179

કાદિ-હાન્તમિદં પ્રહુઃ ક્ષોભાધારતયા બુધાઃ ।
યોનિરૂપેણ તસ્યાપિ યોગે ક્ષોભાન્તરં વ્રજેત્ ॥ 180

તન્નિદર્શનયોગેન પઞ્ચાશત્તમવર્ણતા ।
પઞ્ચવિંશકસંજ્ઞેયપ્રાગ્વદ્ભૂમિસુસંસ્થિતમ્ ॥ 181

ચતુષ્કં ચ ચતુષ્કં ચ ભેદાભેદગતં ક્રમાત્ ।
આદ્યં ચતુષ્કં સંવિત્તેર્ભેદસંધાનકોવિદમ્ ॥ 182

ભેદસ્યાભેદરૂઢ્યેકહેતુરન્યચ્ચતુષ્ટયમ્ ।
ઇત્થં યદ્વર્ણજાતં તત્સર્વ સ્વરમયં પુરા ॥ 183

વ્યક્તિયોગાદ્વ્યઞ્જનં તત્સ્વરપ્રાણં યતઃ કિલ ।
સ્વરાણાં ષટ્કમેવેહ મૂલં સ્યાદ્વર્ણસંતતૌ ॥ 184

ષડ્દેવતાસ્તુ તા એવ યે મુખ્યાઃ સૂર્યરશ્મયઃ ।
સૌરાણામેવ રશ્મીનામન્તશ્ચાન્દ્રકલા યતઃ ॥ 185

અતો@ત્ર દીર્ઘત્રિતયં સ્ફુટં ચાન્દ્રમસં વપુઃ ।
ચન્દ્રશ્ચ નામ નૈવાન્યો ભોગ્યં ભોક્તુશ્ચ નાપરમ્ ॥ 186

ભોક્તૈવ ભોગ્યભાવેન દ્વૈવિધ્યાત્સંવ્યવસ્થિતઃ ।
ઘટસ્ય ન હિ ભોગ્યત્વં સ્વં વપુર્માતૃગં હિ તત્ ॥ 187

અતો માતરિ યા રૂઢિઃ સાસ્ય ભોગ્યત્વમુચ્યતે ।
અનુત્તરં પરામૃશ્યપરામર્શકભાવતઃ ॥ 188

સંઘટ્ટરૂપતાં પ્રાપ્તં ભોગ્યમિચ્છાદિકં તથા ।
અનુત્તરાનન્દભુવામિચ્છાદ્યે ભોગ્યતાં ગતે ॥ 189

સંધ્યક્ષરાણામુદયો ભોક્તૃરૂપં ચ કથ્યતે ।
અનુત્તરાનન્દમયો દેવો ભોક્તૈવ કથ્યતે ॥ 190

ઇચ્છાદિકં ભોગ્યમેવ તત એવાસ્ય શક્તિતા ।
ભોગ્યં ભોક્તરિ લીનં ચેદ્ ભોક્તા તદ્વસ્તુતઃ સ્ફુટઃ ॥ 191

અતઃ ષણ્ણાં ત્રિકં સારં ચિદિષ્યુન્મેષણાત્મકમ્ ।
તદેવ ત્રિતયં પ્રાહુર્ભૈરવસ્ય પરં મહઃ ॥ 192

તત્ત્રિકં પરમેશસ્ય પૂર્ણા શક્તિઃ પ્રગીયતે ।
તેનાક્ષિપ્તં યતો વિશ્વમતો@સ્મિન્સમુપાસિતે ॥ 193

વિશ્વશક્તાવવચ્છેદવન્ધ્યે જાતમુપાસનમ્ ।
ઇત્યેષ મહિમૈતાવાનિતિ તાવન્ન શક્યતે ॥ 194

અપરિચ્છિન્નશક્તેઃ કઃ કુર્યાચ્છક્તિપરિચ્છિદામ્ ।
તસ્માદનુત્તરો દેવઃ સ્વાચ્છન્દ્યાનુત્તરત્વતઃ ॥ 195

વિસર્ગશક્તિયુક્તત્વાત્સંપન્નો વિશ્વરૂપકઃ ।
એવં પઞ્ચાશદામર્શપૂર્ણશક્તિર્મહેશ્વરઃ ॥ 196

વિમર્શાત્મૈક એવાન્યાઃ શક્તયો@ત્રૈવ નિષ્ઠિતાઃ ।
એકાશીતિપદા દેવી હ્યત્રાન્તર્ભાવયિષ્યતે ॥ 197

એકામર્શસ્વભાવત્વે શબ્દરાશિઃ સ ભૈરવઃ ।
આમૃશ્યચ્છાયયા યોગાત્સૈવ શક્તિશ્ચ માતૃકા ॥ 198

સા શબ્દરાશિસંઘટ્ટાદ્ભિન્નયોનિસ્તુ માલિની ।
પ્રાગ્વન્નવતયામર્શાત્પૃથગ્વર્ગસ્વરૂપિણી ॥ 199

એકૈકામર્શરૂઢૌ તુ સૈવ પઞ્ચાશદાત્મિકા ।
ઇત્થં નાદાનુવેધેન પરામર્શસ્વભાવકઃ ॥ 200

શિવો માતાપિતૃત્વેન કર્તા વિશ્વત્ર સંસ્થિતઃ ।
વિસર્ગ એવ શાક્તો@યં શિવબિન્દુતયા પુનઃ ॥ 201

ગર્ભીકૃતાનન્તવિશ્વઃ શ્રયતે@નુત્તરાત્મતામ્ ।
અપરિચ્છિન્નવિશ્વાન્તઃસારે સ્વાત્મનિ યઃ પ્રભોઃ ॥ 202

પરામર્શઃ સ એવોક્તો દ્વયસંપત્તિલક્ષણઃ ।
અનુત્તરવિસર્ગાત્મશિવશક્ત્યદ્વયાત્મનિ ॥ 203

પરામર્શો નિર્ભરત્વાદહમિત્યુચ્યતે વિભોઃ ।
અનુત્તરાદ્યા પ્રસૃતિર્હાન્તા શક્તિસ્વરૂપિણી ॥ 204

પ્રત્યાહૃતાશેષવિશ્વાનુત્તરે સા નિલીયતે ।
તદિદં વિશ્વમન્તઃસ્થં શક્તૌ સાનુત્તરે પરે ॥ 205

તત્તસ્યામિતિ યત્સત્યં વિભુના સંપુટીકૃતિઃ ।
તેન શ્રીત્રીશિકાશાસ્ત્રે શક્તેઃ સંપુટિતાકૃતિઃ ॥ 206

સંવિત્તૌ ભાતિ યદ્વિશ્વં તત્રાપિ ખલુ સંવિદા ।
તદેતત્ત્રિતયં દ્વન્દ્વયોગાત્સંઘાતતાં ગતમ્ ॥ 207

એકમેવ પરં રૂપં ભૈરવસ્યાહમાત્મકમ્ ।
વિસર્ગશક્તિર્યા શંભોઃ સેત્થં સર્વત્ર વર્તતે ॥ 208

તત એવસમસ્તો@યમાનન્દરસવિભ્રમઃ ।
તથાહિ મધુરે ગીતે સ્પર્શે વા ચન્દનાદિકે ॥ 209

માધ્યસ્થ્યવિગમે યાસૌ હૃદયે સ્પન્દમાનતા ।
આનન્દશક્તિઃ સૈવોક્તા યતઃ સહૃદયો જનઃ ॥ 210

પૂર્વ વિસૃજ્યસકલં કર્તવ્યં શૂન્યતાનલે ।
ચિત્તવિશ્રાન્તિસંજ્ઞો@યમાણવસ્તદનન્તરમ્ ॥ 211

દૃષ્ટશ્રુતાદિતદ્વસ્તુપ્રોન્મુખત્વં સ્વસંવિદિ ।
ચિત્તસંબોધનામોક્તઃ શાક્તોલ્લાસભરાત્મકઃ ॥ 212

તત્રોન્મુખત્વતદ્વસ્તુસંઘટ્ટાદ્વસ્તુનો હૃદિ ।
રૂઢેઃ પૂર્ણતયાવેશાન્મિતચિત્તલયાચ્છિવે ॥ 213

પ્રાગ્વદ્ભવિષ્યદૌન્મુખ્યસંભાવ્યમિતતાલયાત્ ।
ચિત્તપ્રલયનામાસૌ વિસર્ગઃ શામ્ભવઃ પરઃ ॥ 214

તત્ત્વરક્ષાવિધાને@તો વિસર્ગત્રૈધમુચ્યતે ।
હૃત્પદ્મકોશમધ્યસ્થસ્તયોઃ સંઘટ્ટ ઇષ્યતે ॥ 215

વિસર્ગો@ન્તઃ સ ચ પ્રોક્તશ્ચિત્તવિશ્રાન્તિલક્ષણઃ ।
દ્વિતીયઃ સ વિસર્ગસ્તુ ચિત્તસંબોધલક્ષણઃ ॥ 216

એકીભૂતં વિભાત્યત્ર જગદેતચ્ચરાચરમ્ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકભેદો વૈ કિંચિદત્રેષ્યતે યદા ॥ 217

તદાસૌ સકલઃ પ્રોક્તો નિષ્કલઃ શિવયોગતઃ ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકવિચ્છિત્તિસંપૂર્ણગ્રહણાત્મકઃ ॥ 218

તૃતીયઃ સ વિસર્ગસ્તુ ચિત્તપ્રલયલક્ષણઃ ।
એકીભાવાત્મકઃ સૂક્ષ્મો વિજ્ઞાનાત્માત્મનિર્વૃતઃ ॥ 219

નિરૂપિતો@યમર્થઃ શ્રીસિદ્ધયોગીશ્વરીમતે ।
સાત્ર કુણ્ડલિની બીજં જીવભૂતા ચિદાત્મિકા ॥ 220

તજ્જં ધ્રુવેચ્છોન્મેષાખ્યં ત્રિકં વર્ણાસ્તતઃ પુનઃ ।
આ ઇત્યવર્ણાદિત્યાદિયાવદ્વૈસર્ગિકી કલા ॥ 221

કકારાદિસકારાન્તા વિસર્ગાત્પઞ્ચધા સ ચ ।
બહિશ્ચાન્તશ્ચ હૃદયે નાદે@થ પરમે પદે ॥ 222

બિન્દુરાત્મનિ મૂર્ધાન્તં હૃદયાદ્વ્યાપકો હિ સઃ ।
આદિમાન્ત્યવિહીનાસ્તુ મન્ત્રાઃ સ્યુઃ શરદભ્રવત્ ॥ 223

ગુરોર્લક્ષણમેતાવદાદિમાન્ત્યં ચ વેદયેત્ ।
પૂજ્યઃ સો@હમિવ જ્ઞાની ભૈરવો દેવતાત્મકઃ ॥ 224

શ્લોકગાથાદિ યત્કિંચિદાદિમાન્ત્યયુતં તતઃ ।
તસ્માદ્વિદંસ્તથા સર્વં મન્ત્રત્વેનૈવ પશ્યતિ ॥ 225

વિસર્ગશક્તિર્વિશ્વસ્ય કારણં ચ નિરૂપિતા ।
ઐતરેયાખ્યવેદાન્તે પરમેશેન વિસ્તરાત્ ॥ 226

યલ્લોહિતં તદગ્નિર્યદ્વીર્યં સૂર્યેન્દુવિગ્રહમ્ ।
અ ઇતિ બ્રહ્મ પરમં તત્સંઘટ્ટોદયાત્મકમ્ ॥ 227

તસ્યાપિ ચ પરં વીર્ય પઞ્ચભૂતકલાત્મકમ્ ।
ભોગ્યત્વેનાન્નરૂપં ચ શબ્દસ્પર્શરસાત્મકમ્ ॥ 228

શબ્દો@પિ મધુરો યસ્માદ્વીર્યોપચયકારકઃ ।
તદ્ધિ વીર્યં પરં શુદ્ધં વિસિસૃક્ષાત્મકં મતમ્ ॥ 229

તદ્બલં ચ તદોજશ્ચ તે પ્રાણાઃ સા ચ કાન્તતા ।
તસ્માદ્વીર્યાત્પ્રજાસ્તાશ્ચ વીર્ય કર્મસુ કથ્યતે ॥ 230

યજ્ઞાદિકેષુ તદ્વૃષ્ટૌ સૌષધીષ્વથ તાઃ પુનઃ ।
વીર્યે તચ્ચ પ્રજાસ્વેવં વિસર્ગે વિશ્વરૂપતા ॥ 231

શબ્દરાશિઃ સ એવોક્તો માતૃકા સાચ કીર્તિતા ।
ક્ષોભ્યક્ષોભકતાવેશાન્માલિનીં તાં પ્રચક્ષતે ॥ 232

બીજયોનિસમાપત્તિવિસર્ગોદયસુન્દરા ।
માલિની હિ પરા શક્તિર્નિર્ણીતા વિશ્વરૂપિણી ॥ 233

એષા વસ્તુત એકૈવ પરા કાલસ્ય કર્ષિણી ।
શક્તિમદ્ભેદયોગેન યામલત્વં પ્રપદ્યતે ॥ 234

તસ્ય પ્રત્યવમર્શો યઃ પરિપૂર્ણો@હમાત્મકઃ ।
સ સ્વાત્મનિ સ્વતન્ત્રત્વાદ્વિભાગમવભાસયેત્ ॥ 235

વિભાગાભાસને ચાસ્ય ત્રિધા વપુરુદાહૃતમ્ ।
પશ્યન્તી મધ્યમા સ્થૂલા વૈખરીત્યભિશબ્દિતમ્ ॥ 236

તાસામપિ ત્રિધા રૂપં સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વતઃ ।
તત્ર યા સ્વરસન્દર્ભસુભગા નાદરૂપિણી ॥ 237

સા સ્થૂલા ખલુ પશ્યન્તી વર્ણાદ્યપ્રવિભાગતઃ ।
અવિભાગૈકરૂપત્વં માધુર્યં શક્તિરુચ્યતે ॥ 238

સ્થાનવાય્વાદિઘર્ષોત્થા સ્ફુટતૈવ ચ પારુષી ।
તદસ્યાં નાદરૂપાયાં સંવિત્સવિધવૃત્તિતઃ ॥ 239

સાજાત્યાન્તર્મ[ત્તમ] યીભૂતિર્ઝગિત્યેવોપલભ્યતે ।
યેષાં ન તન્મયીભૂતિસ્તે દેહાદિનિમજ્જનમ્ ॥ 240

અવિદન્તો મગ્નસંવિન્માનાસ્ત્વહૃદયા ઇતિ ।
યત્તુચર્માવનદ્ધાદિ કિંચિત્તત્રૈષ યો ધ્વનિઃ ॥ 241

સ સ્ફુટાસ્ફુટરૂપત્વાન્મધ્યમા સ્થૂલરૂપિણી ।
મધ્યાયાશ્ચાવિભાગાંશસદ્ભાવ ઇતિ રક્તતા ॥ 242

અવિભાગસ્વરમયી યત્ર સ્યાત્તત્સુરઞ્જકમ્ ।
અવિભાગો હિ નિર્વૃત્યૈ દૃશ્યતાં તાલપાઠતઃ ॥ 243

કિલાવ્યક્તધ્વનૌ તસ્મિન્વાદને પરિતુષ્યતિ ।
યા તુ સ્ફુટાનાં વર્ણાનામુત્પત્તૌ કારણં ભવેત્ ॥ 244

સા સ્થૂલા વૈખરી યસ્યાઃ કાર્યં વાક્યાદિ ભૂયસા ।
અસ્મિન્સ્થૂલત્રયે યત્તદનુસન્ધાનમાદિવત્ ॥ 245

પૃથક્પૃથક્તત્ત્રિતયં સૂક્ષ્મમિત્યભિશબ્દ્યતે ।
ષડ્જં કરોમિ મધુરં વાદયામિ બ્રુવે વચઃ ॥ 246

પૃથગેવાનુસન્ધાનત્રયં સંવેદ્યતે કિલ ।
એતસ્યાપિ ત્રયસ્યાદ્યં યદ્રુપમનુપાધિમત્ ॥ 247

તત્પરં ત્રિતયં તત્ર શિવઃ પરચિદાત્મકઃ ।
વિભાગાભાસનાયાં ચ મુખ્યાસ્તિસ્રો@ત્ર શક્તયઃ ॥ 248

અનુત્તરા પરેચ્છા ચ પરાપરતયા સ્થિતા ।
ઉન્મેષશક્તિર્જ્ઞાનાખ્યા ત્વપરેતિ નિગદ્યતે ॥ 249

ક્ષોભરૂપાત્પુનસ્તાસામુક્તાઃ ષટ્ સંવિદો@મલાઃ ।
આસામેવ સમાવેશાત્ક્રિયાશક્તિતયોદિતાત્ ॥ 250

સંવિદો દ્વાદશ પ્રોક્તા યાસુ સર્વં સમાપ્યતે ।
એતાવદ્દેવદેવસ્ય મુખ્યં તચ્છક્તિચક્રકમ્ ॥ 251

એતાવતા દેવદેવઃ પૂર્ણશક્તિઃ સ ભૈરવઃ ।
પરામર્શાત્મકત્વેન વિસર્ગાક્ષેપયોગતઃ ॥ 252

ઇયત્તાકલનાજ્જ્ઞાનાત્તાઃ પ્રોક્તાઃ કાલિકાઃ ક્વચિત્ ।
શ્રીસારશાસ્ત્રે ચાપ્યુક્તં મધ્ય એકાક્ષરાં પરામ્ ॥ 253

પૂજયેદ્ભૈરવાત્માખ્યાં યોગિનીદ્વાદશાવૃતામ્ ।
તાભ્ય એવ ચતુઃષષ્ટિપર્યન્તં શક્તિચક્રકમ્ ॥ 254

એકારતઃ સમારભ્ય સહસ્રારં પ્રવર્તતે ।
તાસાં ચ કૃત્યભેદેન નામાનિ બહુધાગમે ॥ 255

ઉપાસાશ્ચ દ્વયાદ્વૈતવ્યામિશ્રાકારયોગતઃ ।
શ્રીમત્ત્રૈશિરમે તચ્ચ કથિતં વિસ્તરાદ્બહુ ॥ 256

ઇહ નો લિખિતં વ્યાસભયાચ્ચાનુપયોગતઃ ।
તા એવ નિર્મલાઃ શુદ્ધા અઘોરાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥ 257

ઘોરઘોરતરાણાં તુ સોતૃત્વાચ્ચ તદાત્મિકાઃ ।
સૃષ્ટૌ સ્થિતૌ ચ સંહારે તદુપાધિત્રયાત્યયે ॥ 258

તાસામેવ સ્થિતં રૂપં બહુધા પ્રવિભજ્યતે ।
ઉપાધ્યતીતં યદ્રૂપં તદ્દ્વિધા ગુરવો જગુઃ ॥ 259

અનુલ્લાસાદુપાધીનાં યદ્વા પ્રશમયોગતઃ ।
પ્રશમશ્ચ દ્વિધા શાન્ત્યા હઠપાકક્રમેણ તુ ॥ 260

અલં ગ્રાસરસાખ્યેન સતતં જ્વલનાત્મના ।
હઠપાકપ્રશમનં યત્તૃતીયં તદેવ ચ ।
ઉપદેશાય યુજ્યેત ભેદેન્ધનવિદાહકમ્ ॥ 261

નિજબોધજઠરહુતભુજિ ભાવાઃ સર્વે સમર્પિતા હઠતઃ ।
વિજહતિ ભેદવિભાગં નિજશક્ત્યા તં સમિન્ધાનાઃ ॥ 262

હઠપાકેન ભાવાનાં રૂપે ભિન્ને વિલાપિતે ।
અશ્નન્ત્યમૃતસાદ્ભૂતં વિશ્વં સંવિત્તિદેવતાઃ ॥ 263

તાસ્તૃપ્તાઃ સ્વાત્મનઃ પૂર્ણ હૃદયૈકાન્તશાયિનમ્ ।
ચિદ્વ્યોમભૈરવં દેવમભેદેનાધિશેરતે ॥ 264

એવં કૃત્યક્રિયાવેશાન્નામોપાસાબહુત્વતઃ ।
આસાં બહુવિધં રૂપમભેદે@પ્યવભાસતે ॥ 265

આસામેવ ચ દેવીનામાવાપોદ્વાપયોગતઃ ।
એકદ્વિત્રિચતુષ્પઞ્ચષટ્સપ્તાષ્ટનવોત્તરૈઃ ॥ 266

રુદ્રાર્કાન્યકલાસેનાપ્રભૃતિર્ભેદવિસ્તરઃ ।
અલમન્યેન બહુના પ્રકૃતે@થ નિયુજ્યતે ॥ 267

સંવિદાત્મનિ વિશ્વો@યં ભાવવર્ગઃ પ્રપઞ્ચવાન્ ।
પ્રતિબિમ્બતયા ભાતિ યસ્ય વિશ્વેશ્વરો હિ સઃ ॥ 268

એવમાત્મનિ યસ્યેદૃગવિકલ્પઃ સદોદયઃ ।
પરામર્શઃ સ એવાસૌ શાંભવોપાયમુદ્રિતઃ ॥ 269

પૂર્ણાહન્તાપરામર્શો યો@સ્યાયં પ્રવિવેચિતઃ ।
મન્ત્રમુદ્રાક્રિયોપાસાસ્તદન્યા નાત્ર કાશ્ચન ॥ 270

ભૂયોભૂયઃ સમાવેશં નિર્વિકલ્પમિમં શ્રિતઃ ।
અભ્યેતિ ભૈરવીભાવં જીવન્મુક્ત્યપરાભિધમ્ ॥ 271

ઇત એવ પ્રભૃત્યેષા જીવન્મુક્તિર્વિચાર્યતે ।
યત્ર સૂત્રણયાપીયમુપાયોપેયકલ્પના ॥ 272

પ્રાક્તને ત્વાહ્નિકે કાચિદ્ભેદસ્ય કલનાપિ નો ।
તેનાનુપાયે તસ્મિન્કો મુચ્યતે વા કથં કુતઃ ॥ 273

નિર્વિકલ્પે પરામર્શે શામ્ભવોપાયનામનિ ।
પઞ્ચાશદ્ભેદતાં પૂર્વસૂત્રિતાં યોજયેદ્બુધઃ ॥ 274

ધરામેવાવિકલ્પેન સ્વાત્મનિ પ્રતિબિમ્બિતામ્ ।
પશ્યન્ભૈરવતાં યાતિ જલાદિષ્વપ્યયં વિધિઃ ॥ 275

યાવદન્તે પરં તત્ત્વં સમસ્તાવરણોર્ધ્વગમ્ ।
વ્યાપિ સ્વતન્ત્રં સર્વજ્ઞં યચ્છિવં પરિકલ્પિતમ્ ॥ 276

તદપ્યકલ્પિતોદારસંવિદ્દર્પણબિમ્બિતમ્ ।
પશ્યન્વિકલ્પવિકલો ભૈરવીભવતિ સ્વયમ્ ॥ 277

યથા રક્તં પુરઃ પશ્યન્નિર્વિકલ્પકસંવિદા ।
તત્તદ્દ્વારનિરંશૈકઘટસંવિત્તિસુસ્થિતઃ ॥ 278

તદ્વદ્ધરાદિકૈકૈકસંઘાતસમુદાયતઃ ।
પરામૃશન્સ્વમાત્માનં પૂર્ણ એવાવભાસતે ॥ 279

મત્ત એવોદિતમિદં મય્યેવ પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
મદભિન્નમિદં ચેતિ ત્રિધોપાયઃ સ શામ્ભવઃ ॥ 280

સૃષ્ટેઃ સ્થિતેઃ સંહૃતેશ્ચ તદેતત્સૂત્રણં કૃતમ્ ।
યત્ર સ્થિતં યતશ્ચેતિ તદાહ સ્પન્દશાસને ॥ 281

એતાવતૈવ હ્યૈશ્વર્ય સંવિદઃ ખ્યાપિતં પરમ્ ।
વિશ્વાત્મકત્વં ચેત્યન્યલ્લક્ષણં કિં નુ કથ્યતામ્ ॥ 282

સ્વાત્મન્યેવ ચિદાકાશે વિશ્વમસ્મ્યવભાસયન્ ।
સ્રષ્ટા વિશ્વાત્મક ઇતિ પ્રથયા ભૈરવાત્મતા ॥ 283

ષડધ્વજાતં નિખિલં મય્યેવ પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
સ્થિતિકર્તાહમસ્મીતિ સ્ફુટેયં વિશ્વરૂપતા ॥ 284

સદોદિતમહાબોધજ્વાલાજટિલતાત્મનિ ।
વિશ્વં દ્રવતિ મય્યેતદિતિ પશ્યન્પ્રશામ્યતિ ॥ 285

અનન્તચિત્રસદ્ગર્ભસંસારસ્વપ્નસદ્મનઃ ।
પ્લોષકઃ શિવ એવાહમિત્યુલ્લાસી હુતાશનઃ ॥ 286

જગત્સર્વં મત્તઃ પ્રભવતિ વિભેદેન બહુધા તથાપ્યેતદ્રૂઢં મયિ વિગલિતે ત્વત્ર ન પરઃ ।
તદિત્થં યઃ સૃષ્ટિસ્થિતિવિલયભેકીકૃતિવશાદનંશં પશ્યેત્સ સ્ફુરતિ હિ તુરીયં પદભિતઃ ॥ 287

તદસ્મિન્પરમોપાયે શામ્ભવાદ્વૈતશાલિનિ ।
કે@પ્યેવ યાન્તિ વિશ્વાસં પસ્મેશેન ભાવિતાઃ ॥ 288

સ્નાનં વ્રતં દેહશુદ્ધિર્ધારણા મન્ત્રયોજના ।
અધ્વક્લૃપ્તિર્યાગવિધિર્હોમજપ્યસમાધયઃ ॥ 289

ઇત્યાદિકલ્પના કાપિ નાત્ર ભેદેન યુજ્યતે ।
પરાનુગ્રહકારિત્વમત્રસ્થસ્ય સ્ફુટં સ્થિતમ્ ॥ 290

યદિ તાદૃગનુગ્રાહ્યો દૈશિકસ્યોપસર્પતિ ।
અથાસૌ તાદૃશો ન સ્યાદ્ભવભક્ત્યા ચ ભાવિતઃ ॥ 291

તં ચારાધયતે ભાવિતાદૃશાનુગ્રહેરિતઃ ।
તદા વિચિત્રં દીક્ષાદિવિધિં શિક્ષેત કોવિંદઃ ॥ 292

ભાવિન્યો@પિ હ્યુપાસાસ્તા સ્ત્રૈવાયાન્તિ નિષ્ઠિતિમ્ ।
એતન્મયત્વં પરમં પ્રાપ્યં નિર્વર્ણ્યતેશિવમ્ ॥ 293

ઇતિ કથિતમિદં સુવિસ્તરં પરમં શામ્ભવમાત્મવેદનમ્ ॥ 294અ