Scripture Library

Tantraloka · Chapter 11

11.1

kalādhvā vakṣyate śrīmacchāṃbhavājñānusārataḥ // 1b

11.2

yathā pūrvoktabhuvanamadhye nijanijaṃ gaṇam /
anuyatparato bhinnaṃ tattvaṃ nāmeti bhaṇyate // 2

11.3

tathā teṣvapi tattveṣu svavarge@nugamātmakam /
vyāvṛttaṃ paravargācca kaleti śivaśāsane // 3

11.4

kecidāhuḥ punaryāsau śaktirantaḥ susūkṣmikā /
tattvānāṃ sā kaletyuktā dharaṇyāṃ dhārikā yathā // 4

11.5

atra pakṣadvaye vastu na bhinnaṃ bhāsate yataḥ /
anugāmi na sāmānyamiṣṭaṃ naiyāyikādivat // 5

11.6

anye vadanti dīkṣādau sukhasaṃgrahaṇārthataḥ /
śivena kalpito vargaḥ kaleti samayāśrayaḥ // 6

11.7

kṛtaśca devadevena samayo@paramārthatām /
na gacchatīti nāsatyo na cānyasamayodayaḥ // 7

11.8

nivṛttiḥ pṛthivītattve pratiṣṭhāvyaktagocare /
vidyā niśānte śāntā ca śaktyante@ṇḍamidaṃ catuḥ // 8

11.9

śāntātītā śive tattve kalātītaḥ paraḥ śivaḥ /
nahyatra vargīkaraṇaṃ samayaḥ kalanāpi vā // 9

11.10

yujyate sarvatodikkaṃ svātantryollāsadhāmani /
svātantryāttu nijaṃ rūpaṃ boddhṛdharmādavicyutam // 10

11.11

upadeśatadāveśaparamārthatvasiddhaye /
bodhyatāmānayandevaḥ sphuṭameva vibhāvyate // 11

11.12

yato@taḥ śivatattve@pi kalāsaṃgatirucyate /
aṇḍaṃ ca nāma bhuvanavibhāgasthitikāraṇam // 12

11.13

prāhurāvaraṇaṃ tacca śaktyantaṃ yāvadasti hi /
yadyapi prāk śivākhye@pi tattve bhuvanapaddhatiḥ // 13

11.14

uktā tathāpyapratighe nāsminnāvṛtisaṃbhavaḥ /
nanvevaṃ dharaṇīṃ muktvā śaktau prakṛtimāyayoḥ // 14

11.15

api cāpratighatve@pi kathamaṇḍasya saṃbhavaḥ /
atrāsmadguravaḥ prāhuryatpṛthivyādipañcakam // 15

11.16

pratyakṣamidamābhāti tato@nyannāsti kiṃcana /
meyatve sthūlasūkṣmatvānmānatve karaṇatvataḥ // 16

11.17

kartṛtollāsataḥ kartṛbhāve sphuṭatayoditam /
triṃśattattvaṃ vibhedātma tadabhedo niśā matā // 17

11.18

kāryatvakaraṇatvādivibhāgagalane sati /
vikāsotkasvatantratve śivāntaṃ pañcakaṃ jaguḥ // 18

11.19

śrīmatkālottarādau ca kathitaṃ bhūyasā tathā /
pañcaitāni tu tattvāni yairvyāptamakhilaṃ jagat // 19

11.20

pañcamantratanau tena sadyojātādi bhaṇyate /
īśānāntaṃ tatra tatra dharādigaganāntakam // 20

11.21

śivatattvamataḥ śūnyātiśūnyaṃ syādanāśri[vṛ]tam /
yattu sarvāvibhāgātma svatantraṃ bodhasundaram // 21

11.22

saptatriṃśaṃ tu tatprāhustattvaṃ paraśivābhidham /
tasyāpyuktanayādvedyabhāve@tra parikalpite // 22

11.23

yadāste hyanavacchinnaṃ tadaṣṭātriṃśamucyate /
na cānavasthā hyevaṃ syāddṛśyatāṃ hi mahātmabhiḥ // 23

11.24

yadvedyaṃ kiṃcidābhāti tatkṣaye yatprakāśate /
tattattvamiti nirṇītaṃ ṣaṭtriṃśaṃ hṛdi bhāsate // 24

11.25

tatkiṃ na kiṃcidvā kiṃcidityākāṅkṣāvaśe vapuḥ /
cidānandasvatantraikarūpaṃ taditi deśane // 25

11.26

saptatriṃśaṃ samābhāti tatrākāṅkṣā ca nāparā /
taccāpi klṛptavedyatvaṃ yatra bhāti sa cinmayaḥ // 26

11.27

aṣṭātriṃśattamaḥ so@pi bhāvanāyopadiśyate /
yadi nāma tataḥ saptatriṃśa eva punarbhavet // 27

11.28

avibhāgasvatantratvacinmayatvādidharmatā /
samaiva vedyīkaraṇaṃ kevalaṃ tvadhikaṃ yataḥ // 28

11.29

dharāyāṃ guṇatattvānte māyānte kramaśaḥ sthitāḥ /
gandho raso rūpamantaḥ sūkṣmabhāvakrameṇa tu // 29

11.30

iti sthite naye śaktitattvānte@pyasti saukṣmyabhāk /
sparśaḥ ko@pi sadā yasmai yoginaḥ spṛhayālavaḥ // 30

11.31

tatsparśānte tu saṃvittiḥ śuddhacidvyomarūpiṇī /
yasyāṃ rūḍhaḥ samabhyeti svaprakāśātmikāṃ parām // 31

11.32

ato vindurato nādo rūpamasmādato rasaḥ /
ityuktaṃ kṣobhakatvena spande sparśastu no tathā // 32

11.33

mataṃ caitanmaheśasya śrīpūrve yadabhāṣata /
dhārikāpyāyinī boddhrī pavitrī cāvakāśadā // 33

11.34

ebhiḥ śabdairvyavaharan nivṛttyādernijaṃ vapuḥ /
pañcatattvavidhiḥ proktastritattvamadhunocyate // 34

11.35

vijñānākalaparyantamātmā vidyeśvarāntakam /
śeṣe śivastritattve syādekatattve śivaḥ param // 35

11.36

imau bhedāvubhau tattvabhedamātrakṛtāviti /
tattvādhvaivāyamitthaṃ ca na ṣaḍadhvasthiteḥ kṣatiḥ // 36

11.37

prakṛt pumānyatiḥ kālo māyā vidyeśasauśivau /
śivaśca navatattve@pi vidhau tattvādhvarūpatā // 37

11.38

evamaṣṭādaśākhye@pi vidhau nyāyaṃ vadetsudhīḥ /
yatra yatra hi bhogecchā tatprādhānyopayogataḥ // 38

11.39

anyāntarbhāvanātaśca dīkṣānantavibhedabhāk /
tena ṣaṭtriṃśato yāvadekatattvavidhirbhavet // 39

11.40

tattvādhvaiva sa devena prokto vyāsasamāsataḥ /
ekatattvavidhiścaiṣa suprabuddhaṃ guruṃ prati // 40

11.41

śiṣyaṃ ca gatabhogāśamuditaḥ śaṃbhunā yataḥ /
bhedaṃ visphārya visphārya śaktyā svacchandarūpayā // 41

11.42

svātmanyabhinne bhagavānnityaṃ viśramayan sthitaḥ /
itthaṃ tryātmādhvano bhedaḥ sthūlasūkṣmaparatvataḥ // 42

11.43

meyabhāgagataḥ proktaḥ puratattvakalātmakaḥ /
adhunā mātṛbhāgasthaṃ rūpaṃ tredhā nirūpyate // 43

11.44

yatpramāṇātmakaṃ rūpamadhvano mātṛbhāgagam /
padaṃ hyavagamātmatvasamāveśāttaducyate // 44

11.45

tadeva ca padaṃ mantraḥ prakṣobhātpracyutaṃ yadā /
guptabhāṣī yato mātā tūṣṇīṃbhūto vyavasthitaḥ // 45

11.46

tathāpi na vimarśātma rūpaṃ tyajati tena saḥ /
pramāṇātmavimarśātmā mānavatkṣobhabhāṅnatu // 46

11.47

mantrāṇāṃ ca padānāṃ ca tenoktaṃ trikaśāsane /
abhinnameva svaṃ rūpaṃ niḥspandakṣobhite param // 47

11.48

audāsīnyaparityāge prakṣobhānavarohaṇe /
varṇādhvā mātṛbhāge syāt pūrvaṃ yā kathitā pramā // 48

11.49

sā tu pūrṇasvarūpatvādavibhāgamayī yataḥ /
tata ekaikavarṇatvaṃ tattve tattve kṣamāditaḥ // 49

11.50

kṛtvā śaive pare proktāḥ ṣoḍaśārṇā visargataḥ /
tatra śaktiparispandastāvān prāk ca nirūpitaḥ // 50

11.51

saṃkalayyocyate sarvamadhunā sukhasaṃvide /
padamantravarṇamekaṃ puraṣoḍaśakaṃ dhareti ca nivṛttiḥ /
tattvārṇamagninayanaṃ rasaśarapuramastramantrapadamanyā // 51

11.52

munitattvārṇaṃ dvikapadamantraṃ vasvakṣibhuvanamaparakalā /
agnyarṇatattvamekakapadamantraṃ sainyabhuvanamiti turyā // 52

11.53

ṣoḍaśa varṇāḥ padamantratattvamekaṃ ca śāntyatīteyam /
abhinavaguptenāryātrayamuktaṃ saṃgrahāya śiṣyebhyaḥ // 53

11.54

so@yaṃ samasta evādhvā bhairavābhedavṛttimān /
tatsvātantryātsvatantratvamaśnuvāno@vabhāsate // 54

11.55

tathāhi mātṛrūpastho mantrādhveti nirūpitaḥ /
tathāhi cidvimarśena grastā vācyadaśā yadā // 55

11.56

śivajñānakriyāyattamananatrāṇatatparā /
aśeṣaśaktipaṭalīlīlālāmpaṭyapāṭavāt // 56

11.57

cyutā mānamayādrūpāt saṃvinmantrādhvatāṃ gatā /
pramāṇarūpatāmetya prayātyadhvā padātmatām // 57

11.58

tathā hi māturviśrāntirvarṇānsaṃghaṭya tānbahūn /
saṃghaṭṭanaṃ ca kramikaṃ saṃjalpātmakameva tat // 58

11.59

vikalpasya svakaṃ rūpaṃ bhogāveśamayaṃ sphuṭam /
ataḥ pramāṇatārūpaṃ padamasmadgururjagau // 59

11.60

pramāṇarūpatāveśamaparityajya meyatām // 60

11.61

gacchankalanayā yogādadhvā proktaḥ kalātmakaḥ /
śuddhe prameyatāyoge sūkṣmasthūlatvabhāgini // 61

11.62

tattvādhvabhuvanādhvatve krameṇānusaredguruḥ /
prameyamānamātṝṇāṃ yadrūpamupari sthitam // 62

11.63

pramātmātra sthito@dhvāyaṃ varṇātmā dṛśyatāṃ kila /
ucchalatsaṃvidāmātraviśrāntyāsvādayoginaḥ // 63

11.64

sarvābhidhānasāmarthyādaniyantritaśaktayaḥ /
sṛṣṭāḥ svātmasahotthe@rthe dharāparyantabhāgini // 64

11.65

āmṛśantaḥ svacidbhūmau tāvato@rthānabhedataḥ /
varṇaughāste pramārūpāṃ satyāṃ bibhrati saṃvidam // 65

11.66

bālāstiryakpramātāro ye@pyasaṃketabhāginaḥ /
te@pyakṛtrimasaṃskārasārāmenāṃ svasaṃvidam // 66

11.67

bhinnabhinnāmupāśritya yānti citrāṃ pramātṛtām /
asyā cākṛtrimānantavarṇasaṃvidi rūḍhatām // 67

11.68

saṃketā yānti cette@pi yāntyasaṃketavṛttitām /
anayā tu vinā sarve saṃketā bahuśaḥ kṛtāḥ // 68

11.69

aviśrāntatayā kuryuranavasthāṃ duruttarām /
bālo vyutpādyate yena tatra saṃketamārgaṇāt // 69

11.70

aṅgulyādeśane@pyasya nāvikalpā tathā matiḥ /
vikalpaḥ śabdamūlaśca śabdaḥ saṃketajīvitaḥ // 70

11.71

tenānanto hyamāyīyo yo varṇagrāma īdṛśaḥ /
saṃvidvimarśasacivaḥ sadaiva sa hi jṛmbhate // 71

11.72

yata eva ca māyīyā varṇāḥ sūtiṃ vitenire /
ye ca māyīyavarṇeṣu vīryatvena nirūpitāḥ // 72

11.73

saṃketanirapekṣāste prameti parigṛhyatām /
tathā hi paravākyeṣu śruteṣvāvriyate nijā // 73

11.74

pramā yasya jaḍo@sau no tatrārthe@bhyeti mātṛtām /
śukavatsa paṭhatyeva paraṃ tatkramitaikabhāk // 74

11.75

svātantryalābhataḥ svākyapramālābhe tu boddhṛtā /
yasya hi svapramābodho vipakṣodbhedanigrahāt // 75

11.76

vākyādivarṇapuñje sve sa pramātā vaśībhavet /
yathā yathā cākṛtakaṃ tadrūpamatiricyate // 76

11.77

tathā tathā camatkāratāratamyaṃ vibhāvyate /
ādyāmāyīyavarṇāntarnimagne cottarottare // 77

11.78

sakete pūrvapūrvāṃśamajjane pratibhābhidaḥ /
ādyodrekamahattve@pi pratibhātmani niṣṭhitāḥ // 78

11.79

dhruvaṃ kavitvavaktṛtvaśālitāṃ yānti sarvataḥ /
yāvaddhāmani saṃketanikārakalanojjhite // 79

11.80

viśrāntaścinmaye kiṃ kiṃ na vetti kurute na vā /
ata eva hi vāksiddhau varṇānāṃ samupāsyatā // 80

11.81

sarvajñatvādisiddhau vā kā siddhiryā na tanmayī /
taduktaṃ varadena śrīsiddhayogīśvarīmate // 81

11.82

tena guptena guptāste śeṣā varṇāstviti sphuṭam /
evaṃ māmātṛmānatvameyatvairyo@vabhāsate // 82

11.83

ṣaḍvidhaḥ svavapuḥśuddhau śuddhiṃ so@dhvādhigacchati /
ekena vapuṣā śuddhau tatraivānyaprakāratām // 83

11.84

antarbhāvyācarecchuddhimanusaṃdhānavān guruḥ /
anantarbhāvaśaktau tu sūkṣmaṃ sūkṣmaṃ tu śodhayet // 84

11.85

tadviśuddhaṃ bījabhāvāt sūte nottarasaṃtatim /
śodhanaṃ bahudhā tattadbhogaprāptyekatānatā // 85

11.86

tadādhipatyaṃ tattyāgastacchivātmatvavedanam /
tallīnatā tannirāsaḥ sarvaṃ caitatkramākramāt // 86

11.87

ata eva ca te mantrāḥ śodhakāścitrarūpiṇaḥ /
siddhāntavāmadakṣādau citrāṃ śuddhiṃ vitanvate // 87

11.88

anuttaratrikānāmakramamantrāstu ye kila /
te sarve sarvadāḥ kintu kasyācit kvāpi mukhyatā // 88

11.89

ataḥ śodhakabhāvena śāstre śrīpūrvasaṃjñite /
parāparādimantrāṇāmadhvanyuktā vyavasthitiḥ // 89

11.90

śodhakatvaṃ ca mālinyā devīnāṃ tritayasya ca /
devatrayasya vaktrāṇāmaṅgānāmaṣṭakasya ca // 90

11.91

kiṃ vātibahunā dvāravāstvādhāragurukrame /
lokapāstravidhau mantrān muktvā sarvaṃ viśodhakam // 91

11.92

yaccaitadadhvanaḥ proktaṃ śodhyatvaṃ śoddhṛtā ca yā /
sā svātantryācchivābhede yuktetyuktaṃ ca śāsane // 92

11.93

sarvametadvibhātyeva parameśitari dhruve /
pratibimbasvarūpeṇa na tu bāhyatayā yataḥ // 93

11.94

cidvyomnyeva śive tattaddehādimatirīdṛśī /
bhinnā saṃsāriṇāṃ rajjau sarpasragvīcibuddhivat // 94

11.95

yataḥ prāgdehamaraṇasiddhāntaḥ svapnagocaraḥ /
dehāntarādirmaraṇe kīdṛgvā dehasaṃbhavaḥ // 95

11.96

svapne@pi pratibhāmātrasāmānyaprathanābalāt /
viśeṣāḥ pratibhāsante na bhāvyante@pi te yathā // 96

11.97

śālagrāmopalāḥ keciccitrākṛtibhṛto yathā /
tathā māyādibhūmyantalekhācitrahṛdaścitaḥ // 97

11.98

nagarārṇavaśailādyāstadicchānuvidhāyinaḥ /
na svayaṃ sadasanto no kāraṇākāraṇātmakāḥ // 98

11.99

niyateścirarūḍhāyāḥ samucchedātpravartanāt /
arūḍhāyāḥ svatantro@yaṃ sthitaścidvyomabhairavaḥ // 99

11.100

ekacinmātrasaṃpūrṇabhairavābhedabhāgini /
evamasmītyanāmarśo bhedako bhāvamaṇḍale // 100

11.101

sarvapramāṇairno siddhaṃ svapne kartrantaraṃ yathā /
svasaṃvidaḥ svasiddhāyāstathā sarvatra buddhyatām // 101

11.102

cittacitrapurodyāne krīḍedevaṃ hi vetti yaḥ /
ahameva sthito bhūtabhāvatattvapurairiti // 102

11.103

evaṃ jāto mṛto@smīti janmamṛtyuvicitratāḥ /
ajanmanyamṛtau bhānti cittabhittau svanirmitāḥ // 103

11.104

parehasaṃvidāmātraṃ paralokehalokate /
vastutaḥ saṃvido deśaḥ kālo vā naiva kiṃcana // 104

11.105

abhaviṣyadayaṃ sargo mūrtaścenna tu cinmayaḥ /
tadavekṣyata tanmadhyāt kenaiko@pi dharādharaḥ // 105

11.106

bhūtatanmātravargāderādhārādheyatākrame /
ante saṃvinmayī śaktiḥ śivarūpaiva dhāriṇī // 106

11.107

tasmātpratītirevetthaṃ kartrī dhartrī ca sā śivaḥ /
tato bhāvāstatra bhāvāḥ śaktirādhārikā tataḥ // 107

11.108

sāṃkalpikaṃ nirādhāramapi naiva patatyadhaḥ /
svādhāraśaktau viśrāntaṃ viśvamitthaṃ vimṛśyatām // 108

11.109

asyā ghanāhamityādirūḍhireva dharāditā /
yāvadante cidasmīti nirvṛttā bhairavātmatā // 109

11.110

maṇāvindrāyudhe bhāsa iva nīlādayaḥ śive /
paramārthata eṣāṃ tu nodayo na vyayaḥ kvacit // 110

11.111

deśe kāle@tra vā sṛṣṭirityetadasamañjasam /
cidātmanā hi devena sṛṣṭirdikkālayorapi // 111

11.112

jāgarābhimate sārdhahastatritayagocare /
prahare ca pṛthak svapnāścitradikkālamāninaḥ // 112

11.113

ata eva kṣaṇaṃ nāma na kiṃcidapi manmahe /
kriyākṣaṇe vāpyekasmin bahvyaḥ saṃsyurdrutāḥ kriyāḥ // 113

11.114

tena ye bhāvasaṃkocaṃ kṣaṇāntaṃ pratipedire /
te nūnamenayā nāḍyā śūnyadṛṣṭyavalambinaḥ // 114

11.115

tadya eṣa sato bhāvāñ śūnyīkartuṃ tathāsataḥ /
sphuṭīkartuṃ svatantratvādīśaḥ so@smatprabhuḥ śivaḥ // 115

11.116

taditthaṃ parameśāno viśvarūpaḥ pragīyate /
na tu bhinnasya kasyāpi dharāderupapannatā // 116

11.117

uktaṃ caitatpuraiveti na bhūyaḥ pravivicyate /
bhūyobhiścāpi bāhyārthadūṣaṇaiḥ pravyaramyata // 117

11.118

taditthameṣa nirṇītaḥ kalādervistaro@dhvanaḥ // 118

Original text: Tantrāloka · Edition: The Tantraloka of Abhinavagupta With commentary of Rajanaka Jayaratha, Kashmir Series of Texts and Studies, No. 23, 28, 30, 36, 35, 29, 41, 47, 59, 52, 57, 58 (1918-1938) · Data entry Jun Takashima · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0