તન્ત્રાલોક · અધ્યાય 11

કલાધ્વા વક્ષ્યતે શ્રીમચ્છાંભવાજ્ઞાનુસારતઃ ॥ 1બ્

યથા પૂર્વોક્તભુવનમધ્યે નિજનિજં ગણમ્ ।
અનુયત્પરતો ભિન્નં તત્ત્વં નામેતિ ભણ્યતે ॥ 2

તથા તેષ્વપિ તત્ત્વેષુ સ્વવર્ગે@નુગમાત્મકમ્ ।
વ્યાવૃત્તં પરવર્ગાચ્ચ કલેતિ શિવશાસને ॥ 3

કેચિદાહુઃ પુનર્યાસૌ શક્તિરન્તઃ સુસૂક્ષ્મિકા ।
તત્ત્વાનાં સા કલેત્યુક્તા ધરણ્યાં ધારિકા યથા ॥ 4

અત્ર પક્ષદ્વયે વસ્તુ ન ભિન્નં ભાસતે યતઃ ।
અનુગામિ ન સામાન્યમિષ્ટં નૈયાયિકાદિવત્ ॥ 5

અન્યે વદન્તિ દીક્ષાદૌ સુખસંગ્રહણાર્થતઃ ।
શિવેન કલ્પિતો વર્ગઃ કલેતિ સમયાશ્રયઃ ॥ 6

કૃતશ્ચ દેવદેવેન સમયો@પરમાર્થતામ્ ।
ન ગચ્છતીતિ નાસત્યો ન ચાન્યસમયોદયઃ ॥ 7

નિવૃત્તિઃ પૃથિવીતત્ત્વે પ્રતિષ્ઠાવ્યક્તગોચરે ।
વિદ્યા નિશાન્તે શાન્તા ચ શક્ત્યન્તે@ણ્ડમિદં ચતુઃ ॥ 8

શાન્તાતીતા શિવે તત્ત્વે કલાતીતઃ પરઃ શિવઃ ।
નહ્યત્ર વર્ગીકરણં સમયઃ કલનાપિ વા ॥ 9

યુજ્યતે સર્વતોદિક્કં સ્વાતન્ત્ર્યોલ્લાસધામનિ ।
સ્વાતન્ત્ર્યાત્તુ નિજં રૂપં બોદ્ધૃધર્માદવિચ્યુતમ્ ॥ 10

ઉપદેશતદાવેશપરમાર્થત્વસિદ્ધયે ।
બોધ્યતામાનયન્દેવઃ સ્ફુટમેવ વિભાવ્યતે ॥ 11

યતો@તઃ શિવતત્ત્વે@પિ કલાસંગતિરુચ્યતે ।
અણ્ડં ચ નામ ભુવનવિભાગસ્થિતિકારણમ્ ॥ 12

પ્રાહુરાવરણં તચ્ચ શક્ત્યન્તં યાવદસ્તિ હિ ।
યદ્યપિ પ્રાક્ શિવાખ્યે@પિ તત્ત્વે ભુવનપદ્ધતિઃ ॥ 13

ઉક્તા તથાપ્યપ્રતિઘે નાસ્મિન્નાવૃતિસંભવઃ ।
નન્વેવં ધરણીં મુક્ત્વા શક્તૌ પ્રકૃતિમાયયોઃ ॥ 14

અપિ ચાપ્રતિઘત્વે@પિ કથમણ્ડસ્ય સંભવઃ ।
અત્રાસ્મદ્ગુરવઃ પ્રાહુર્યત્પૃથિવ્યાદિપઞ્ચકમ્ ॥ 15

પ્રત્યક્ષમિદમાભાતિ તતો@ન્યન્નાસ્તિ કિંચન ।
મેયત્વે સ્થૂલસૂક્ષ્મત્વાન્માનત્વે કરણત્વતઃ ॥ 16

કર્તૃતોલ્લાસતઃ કર્તૃભાવે સ્ફુટતયોદિતમ્ ।
ત્રિંશત્તત્ત્વં વિભેદાત્મ તદભેદો નિશા મતા ॥ 17

કાર્યત્વકરણત્વાદિવિભાગગલને સતિ ।
વિકાસોત્કસ્વતન્ત્રત્વે શિવાન્તં પઞ્ચકં જગુઃ ॥ 18

શ્રીમત્કાલોત્તરાદૌ ચ કથિતં ભૂયસા તથા ।
પઞ્ચૈતાનિ તુ તત્ત્વાનિ યૈર્વ્યાપ્તમખિલં જગત્ ॥ 19

પઞ્ચમન્ત્રતનૌ તેન સદ્યોજાતાદિ ભણ્યતે ।
ઈશાનાન્તં તત્ર તત્ર ધરાદિગગનાન્તકમ્ ॥ 20

શિવતત્ત્વમતઃ શૂન્યાતિશૂન્યં સ્યાદનાશ્રિ[વૃ]તમ્ ।
યત્તુ સર્વાવિભાગાત્મ સ્વતન્ત્રં બોધસુન્દરમ્ ॥ 21

સપ્તત્રિંશં તુ તત્પ્રાહુસ્તત્ત્વં પરશિવાભિધમ્ ।
તસ્યાપ્યુક્તનયાદ્વેદ્યભાવે@ત્ર પરિકલ્પિતે ॥ 22

યદાસ્તે હ્યનવચ્છિન્નં તદષ્ટાત્રિંશમુચ્યતે ।
ન ચાનવસ્થા હ્યેવં સ્યાદ્દૃશ્યતાં હિ મહાત્મભિઃ ॥ 23

યદ્વેદ્યં કિંચિદાભાતિ તત્ક્ષયે યત્પ્રકાશતે ।
તત્તત્ત્વમિતિ નિર્ણીતં ષટ્ત્રિંશં હૃદિ ભાસતે ॥ 24

તત્કિં ન કિંચિદ્વા કિંચિદિત્યાકાઙ્ક્ષાવશે વપુઃ ।
ચિદાનન્દસ્વતન્ત્રૈકરૂપં તદિતિ દેશને ॥ 25

સપ્તત્રિંશં સમાભાતિ તત્રાકાઙ્ક્ષા ચ નાપરા ।
તચ્ચાપિ ક્લૃપ્તવેદ્યત્વં યત્ર ભાતિ સ ચિન્મયઃ ॥ 26

અષ્ટાત્રિંશત્તમઃ સો@પિ ભાવનાયોપદિશ્યતે ।
યદિ નામ તતઃ સપ્તત્રિંશ એવ પુનર્ભવેત્ ॥ 27

અવિભાગસ્વતન્ત્રત્વચિન્મયત્વાદિધર્મતા ।
સમૈવ વેદ્યીકરણં કેવલં ત્વધિકં યતઃ ॥ 28

ધરાયાં ગુણતત્ત્વાન્તે માયાન્તે ક્રમશઃ સ્થિતાઃ ।
ગન્ધો રસો રૂપમન્તઃ સૂક્ષ્મભાવક્રમેણ તુ ॥ 29

ઇતિ સ્થિતે નયે શક્તિતત્ત્વાન્તે@પ્યસ્તિ સૌક્ષ્મ્યભાક્ ।
સ્પર્શઃ કો@પિ સદા યસ્મૈ યોગિનઃ સ્પૃહયાલવઃ ॥ 30

તત્સ્પર્શાન્તે તુ સંવિત્તિઃ શુદ્ધચિદ્વ્યોમરૂપિણી ।
યસ્યાં રૂઢઃ સમભ્યેતિ સ્વપ્રકાશાત્મિકાં પરામ્ ॥ 31

અતો વિન્દુરતો નાદો રૂપમસ્માદતો રસઃ ।
ઇત્યુક્તં ક્ષોભકત્વેન સ્પન્દે સ્પર્શસ્તુ નો તથા ॥ 32

મતં ચૈતન્મહેશસ્ય શ્રીપૂર્વે યદભાષત ।
ધારિકાપ્યાયિની બોદ્ધ્રી પવિત્રી ચાવકાશદા ॥ 33

એભિઃ શબ્દૈર્વ્યવહરન્ નિવૃત્ત્યાદેર્નિજં વપુઃ ।
પઞ્ચતત્ત્વવિધિઃ પ્રોક્તસ્ત્રિતત્ત્વમધુનોચ્યતે ॥ 34

વિજ્ઞાનાકલપર્યન્તમાત્મા વિદ્યેશ્વરાન્તકમ્ ।
શેષે શિવસ્ત્રિતત્ત્વે સ્યાદેકતત્ત્વે શિવઃ પરમ્ ॥ 35

ઇમૌ ભેદાવુભૌ તત્ત્વભેદમાત્રકૃતાવિતિ ।
તત્ત્વાધ્વૈવાયમિત્થં ચ ન ષડધ્વસ્થિતેઃ ક્ષતિઃ ॥ 36

પ્રકૃત્ પુમાન્યતિઃ કાલો માયા વિદ્યેશસૌશિવૌ ।
શિવશ્ચ નવતત્ત્વે@પિ વિધૌ તત્ત્વાધ્વરૂપતા ॥ 37

એવમષ્ટાદશાખ્યે@પિ વિધૌ ન્યાયં વદેત્સુધીઃ ।
યત્ર યત્ર હિ ભોગેચ્છા તત્પ્રાધાન્યોપયોગતઃ ॥ 38

અન્યાન્તર્ભાવનાતશ્ચ દીક્ષાનન્તવિભેદભાક્ ।
તેન ષટ્ત્રિંશતો યાવદેકતત્ત્વવિધિર્ભવેત્ ॥ 39

તત્ત્વાધ્વૈવ સ દેવેન પ્રોક્તો વ્યાસસમાસતઃ ।
એકતત્ત્વવિધિશ્ચૈષ સુપ્રબુદ્ધં ગુરું પ્રતિ ॥ 40

શિષ્યં ચ ગતભોગાશમુદિતઃ શંભુના યતઃ ।
ભેદં વિસ્ફાર્ય વિસ્ફાર્ય શક્ત્યા સ્વચ્છન્દરૂપયા ॥ 41

સ્વાત્મન્યભિન્ને ભગવાન્નિત્યં વિશ્રમયન્ સ્થિતઃ ।
ઇત્થં ત્ર્યાત્માધ્વનો ભેદઃ સ્થૂલસૂક્ષ્મપરત્વતઃ ॥ 42

મેયભાગગતઃ પ્રોક્તઃ પુરતત્ત્વકલાત્મકઃ ।
અધુના માતૃભાગસ્થં રૂપં ત્રેધા નિરૂપ્યતે ॥ 43

યત્પ્રમાણાત્મકં રૂપમધ્વનો માતૃભાગગમ્ ।
પદં હ્યવગમાત્મત્વસમાવેશાત્તદુચ્યતે ॥ 44

તદેવ ચ પદં મન્ત્રઃ પ્રક્ષોભાત્પ્રચ્યુતં યદા ।
ગુપ્તભાષી યતો માતા તૂષ્ણીંભૂતો વ્યવસ્થિતઃ ॥ 45

તથાપિ ન વિમર્શાત્મ રૂપં ત્યજતિ તેન સઃ ।
પ્રમાણાત્મવિમર્શાત્મા માનવત્ક્ષોભભાઙ્નતુ ॥ 46

મન્ત્રાણાં ચ પદાનાં ચ તેનોક્તં ત્રિકશાસને ।
અભિન્નમેવ સ્વં રૂપં નિઃસ્પન્દક્ષોભિતે પરમ્ ॥ 47

ઔદાસીન્યપરિત્યાગે પ્રક્ષોભાનવરોહણે ।
વર્ણાધ્વા માતૃભાગે સ્યાત્ પૂર્વં યા કથિતા પ્રમા ॥ 48

સા તુ પૂર્ણસ્વરૂપત્વાદવિભાગમયી યતઃ ।
તત એકૈકવર્ણત્વં તત્ત્વે તત્ત્વે ક્ષમાદિતઃ ॥ 49

કૃત્વા શૈવે પરે પ્રોક્તાઃ ષોડશાર્ણા વિસર્ગતઃ ।
તત્ર શક્તિપરિસ્પન્દસ્તાવાન્ પ્રાક્ ચ નિરૂપિતઃ ॥ 50

સંકલય્યોચ્યતે સર્વમધુના સુખસંવિદે ।
પદમન્ત્રવર્ણમેકં પુરષોડશકં ધરેતિ ચ નિવૃત્તિઃ ।
તત્ત્વાર્ણમગ્નિનયનં રસશરપુરમસ્ત્રમન્ત્રપદમન્યા ॥ 51

મુનિતત્ત્વાર્ણં દ્વિકપદમન્ત્રં વસ્વક્ષિભુવનમપરકલા ।
અગ્ન્યર્ણતત્ત્વમેકકપદમન્ત્રં સૈન્યભુવનમિતિ તુર્યા ॥ 52

ષોડશ વર્ણાઃ પદમન્ત્રતત્ત્વમેકં ચ શાન્ત્યતીતેયમ્ ।
અભિનવગુપ્તેનાર્યાત્રયમુક્તં સંગ્રહાય શિષ્યેભ્યઃ ॥ 53

સો@યં સમસ્ત એવાધ્વા ભૈરવાભેદવૃત્તિમાન્ ।
તત્સ્વાતન્ત્ર્યાત્સ્વતન્ત્રત્વમશ્નુવાનો@વભાસતે ॥ 54

તથાહિ માતૃરૂપસ્થો મન્ત્રાધ્વેતિ નિરૂપિતઃ ।
તથાહિ ચિદ્વિમર્શેન ગ્રસ્તા વાચ્યદશા યદા ॥ 55

શિવજ્ઞાનક્રિયાયત્તમનનત્રાણતત્પરા ।
અશેષશક્તિપટલીલીલાલામ્પટ્યપાટવાત્ ॥ 56

ચ્યુતા માનમયાદ્રૂપાત્ સંવિન્મન્ત્રાધ્વતાં ગતા ।
પ્રમાણરૂપતામેત્ય પ્રયાત્યધ્વા પદાત્મતામ્ ॥ 57

તથા હિ માતુર્વિશ્રાન્તિર્વર્ણાન્સંઘટ્ય તાન્બહૂન્ ।
સંઘટ્ટનં ચ ક્રમિકં સંજલ્પાત્મકમેવ તત્ ॥ 58

વિકલ્પસ્ય સ્વકં રૂપં ભોગાવેશમયં સ્ફુટમ્ ।
અતઃ પ્રમાણતારૂપં પદમસ્મદ્ગુરુર્જગૌ ॥ 59

પ્રમાણરૂપતાવેશમપરિત્યજ્ય મેયતામ્ ॥ 60

ગચ્છન્કલનયા યોગાદધ્વા પ્રોક્તઃ કલાત્મકઃ ।
શુદ્ધે પ્રમેયતાયોગે સૂક્ષ્મસ્થૂલત્વભાગિનિ ॥ 61

તત્ત્વાધ્વભુવનાધ્વત્વે ક્રમેણાનુસરેદ્ગુરુઃ ।
પ્રમેયમાનમાતૄણાં યદ્રૂપમુપરિ સ્થિતમ્ ॥ 62

પ્રમાત્માત્ર સ્થિતો@ધ્વાયં વર્ણાત્મા દૃશ્યતાં કિલ ।
ઉચ્છલત્સંવિદામાત્રવિશ્રાન્ત્યાસ્વાદયોગિનઃ ॥ 63

સર્વાભિધાનસામર્થ્યાદનિયન્ત્રિતશક્તયઃ ।
સૃષ્ટાઃ સ્વાત્મસહોત્થે@ર્થે ધરાપર્યન્તભાગિનિ ॥ 64

આમૃશન્તઃ સ્વચિદ્ભૂમૌ તાવતો@ર્થાનભેદતઃ ।
વર્ણૌઘાસ્તે પ્રમારૂપાં સત્યાં બિભ્રતિ સંવિદમ્ ॥ 65

બાલાસ્તિર્યક્પ્રમાતારો યે@પ્યસંકેતભાગિનઃ ।
તે@પ્યકૃત્રિમસંસ્કારસારામેનાં સ્વસંવિદમ્ ॥ 66

ભિન્નભિન્નામુપાશ્રિત્ય યાન્તિ ચિત્રાં પ્રમાતૃતામ્ ।
અસ્યા ચાકૃત્રિમાનન્તવર્ણસંવિદિ રૂઢતામ્ ॥ 67

સંકેતા યાન્તિ ચેત્તે@પિ યાન્ત્યસંકેતવૃત્તિતામ્ ।
અનયા તુ વિના સર્વે સંકેતા બહુશઃ કૃતાઃ ॥ 68

અવિશ્રાન્તતયા કુર્યુરનવસ્થાં દુરુત્તરામ્ ।
બાલો વ્યુત્પાદ્યતે યેન તત્ર સંકેતમાર્ગણાત્ ॥ 69

અઙ્ગુલ્યાદેશને@પ્યસ્ય નાવિકલ્પા તથા મતિઃ ।
વિકલ્પઃ શબ્દમૂલશ્ચ શબ્દઃ સંકેતજીવિતઃ ॥ 70

તેનાનન્તો હ્યમાયીયો યો વર્ણગ્રામ ઈદૃશઃ ।
સંવિદ્વિમર્શસચિવઃ સદૈવ સ હિ જૃમ્ભતે ॥ 71

યત એવ ચ માયીયા વર્ણાઃ સૂતિં વિતેનિરે ।
યે ચ માયીયવર્ણેષુ વીર્યત્વેન નિરૂપિતાઃ ॥ 72

સંકેતનિરપેક્ષાસ્તે પ્રમેતિ પરિગૃહ્યતામ્ ।
તથા હિ પરવાક્યેષુ શ્રુતેષ્વાવ્રિયતે નિજા ॥ 73

પ્રમા યસ્ય જડો@સૌ નો તત્રાર્થે@ભ્યેતિ માતૃતામ્ ।
શુકવત્સ પઠત્યેવ પરં તત્ક્રમિતૈકભાક્ ॥ 74

સ્વાતન્ત્ર્યલાભતઃ સ્વાક્યપ્રમાલાભે તુ બોદ્ધૃતા ।
યસ્ય હિ સ્વપ્રમાબોધો વિપક્ષોદ્ભેદનિગ્રહાત્ ॥ 75

વાક્યાદિવર્ણપુઞ્જે સ્વે સ પ્રમાતા વશીભવેત્ ।
યથા યથા ચાકૃતકં તદ્રૂપમતિરિચ્યતે ॥ 76

તથા તથા ચમત્કારતારતમ્યં વિભાવ્યતે ।
આદ્યામાયીયવર્ણાન્તર્નિમગ્ને ચોત્તરોત્તરે ॥ 77

સકેતે પૂર્વપૂર્વાંશમજ્જને પ્રતિભાભિદઃ ।
આદ્યોદ્રેકમહત્ત્વે@પિ પ્રતિભાત્મનિ નિષ્ઠિતાઃ ॥ 78

ધ્રુવં કવિત્વવક્તૃત્વશાલિતાં યાન્તિ સર્વતઃ ।
યાવદ્ધામનિ સંકેતનિકારકલનોજ્ઝિતે ॥ 79

વિશ્રાન્તશ્ચિન્મયે કિં કિં ન વેત્તિ કુરુતે ન વા ।
અત એવ હિ વાક્સિદ્ધૌ વર્ણાનાં સમુપાસ્યતા ॥ 80

સર્વજ્ઞત્વાદિસિદ્ધૌ વા કા સિદ્ધિર્યા ન તન્મયી ।
તદુક્તં વરદેન શ્રીસિદ્ધયોગીશ્વરીમતે ॥ 81

તેન ગુપ્તેન ગુપ્તાસ્તે શેષા વર્ણાસ્ત્વિતિ સ્ફુટમ્ ।
એવં મામાતૃમાનત્વમેયત્વૈર્યો@વભાસતે ॥ 82

ષડ્વિધઃ સ્વવપુઃશુદ્ધૌ શુદ્ધિં સો@ધ્વાધિગચ્છતિ ।
એકેન વપુષા શુદ્ધૌ તત્રૈવાન્યપ્રકારતામ્ ॥ 83

અન્તર્ભાવ્યાચરેચ્છુદ્ધિમનુસંધાનવાન્ ગુરુઃ ।
અનન્તર્ભાવશક્તૌ તુ સૂક્ષ્મં સૂક્ષ્મં તુ શોધયેત્ ॥ 84

તદ્વિશુદ્ધં બીજભાવાત્ સૂતે નોત્તરસંતતિમ્ ।
શોધનં બહુધા તત્તદ્ભોગપ્રાપ્ત્યેકતાનતા ॥ 85

તદાધિપત્યં તત્ત્યાગસ્તચ્છિવાત્મત્વવેદનમ્ ।
તલ્લીનતા તન્નિરાસઃ સર્વં ચૈતત્ક્રમાક્રમાત્ ॥ 86

અત એવ ચ તે મન્ત્રાઃ શોધકાશ્ચિત્રરૂપિણઃ ।
સિદ્ધાન્તવામદક્ષાદૌ ચિત્રાં શુદ્ધિં વિતન્વતે ॥ 87

અનુત્તરત્રિકાનામક્રમમન્ત્રાસ્તુ યે કિલ ।
તે સર્વે સર્વદાઃ કિન્તુ કસ્યાચિત્ ક્વાપિ મુખ્યતા ॥ 88

અતઃ શોધકભાવેન શાસ્ત્રે શ્રીપૂર્વસંજ્ઞિતે ।
પરાપરાદિમન્ત્રાણામધ્વન્યુક્તા વ્યવસ્થિતિઃ ॥ 89

શોધકત્વં ચ માલિન્યા દેવીનાં ત્રિતયસ્ય ચ ।
દેવત્રયસ્ય વક્ત્રાણામઙ્ગાનામષ્ટકસ્ય ચ ॥ 90

કિં વાતિબહુના દ્વારવાસ્ત્વાધારગુરુક્રમે ।
લોકપાસ્ત્રવિધૌ મન્ત્રાન્ મુક્ત્વા સર્વં વિશોધકમ્ ॥ 91

યચ્ચૈતદધ્વનઃ પ્રોક્તં શોધ્યત્વં શોદ્ધૃતા ચ યા ।
સા સ્વાતન્ત્ર્યાચ્છિવાભેદે યુક્તેત્યુક્તં ચ શાસને ॥ 92

સર્વમેતદ્વિભાત્યેવ પરમેશિતરિ ધ્રુવે ।
પ્રતિબિમ્બસ્વરૂપેણ ન તુ બાહ્યતયા યતઃ ॥ 93

ચિદ્વ્યોમ્ન્યેવ શિવે તત્તદ્દેહાદિમતિરીદૃશી ।
ભિન્ના સંસારિણાં રજ્જૌ સર્પસ્રગ્વીચિબુદ્ધિવત્ ॥ 94

યતઃ પ્રાગ્દેહમરણસિદ્ધાન્તઃ સ્વપ્નગોચરઃ ।
દેહાન્તરાદિર્મરણે કીદૃગ્વા દેહસંભવઃ ॥ 95

સ્વપ્ને@પિ પ્રતિભામાત્રસામાન્યપ્રથનાબલાત્ ।
વિશેષાઃ પ્રતિભાસન્તે ન ભાવ્યન્તે@પિ તે યથા ॥ 96

શાલગ્રામોપલાઃ કેચિચ્ચિત્રાકૃતિભૃતો યથા ।
તથા માયાદિભૂમ્યન્તલેખાચિત્રહૃદશ્ચિતઃ ॥ 97

નગરાર્ણવશૈલાદ્યાસ્તદિચ્છાનુવિધાયિનઃ ।
ન સ્વયં સદસન્તો નો કારણાકારણાત્મકાઃ ॥ 98

નિયતેશ્ચિરરૂઢાયાઃ સમુચ્છેદાત્પ્રવર્તનાત્ ।
અરૂઢાયાઃ સ્વતન્ત્રો@યં સ્થિતશ્ચિદ્વ્યોમભૈરવઃ ॥ 99

એકચિન્માત્રસંપૂર્ણભૈરવાભેદભાગિનિ ।
એવમસ્મીત્યનામર્શો ભેદકો ભાવમણ્ડલે ॥ 100

સર્વપ્રમાણૈર્નો સિદ્ધં સ્વપ્ને કર્ત્રન્તરં યથા ।
સ્વસંવિદઃ સ્વસિદ્ધાયાસ્તથા સર્વત્ર બુદ્ધ્યતામ્ ॥ 101

ચિત્તચિત્રપુરોદ્યાને ક્રીડેદેવં હિ વેત્તિ યઃ ।
અહમેવ સ્થિતો ભૂતભાવતત્ત્વપુરૈરિતિ ॥ 102

એવં જાતો મૃતો@સ્મીતિ જન્મમૃત્યુવિચિત્રતાઃ ।
અજન્મન્યમૃતૌ ભાન્તિ ચિત્તભિત્તૌ સ્વનિર્મિતાઃ ॥ 103

પરેહસંવિદામાત્રં પરલોકેહલોકતે ।
વસ્તુતઃ સંવિદો દેશઃ કાલો વા નૈવ કિંચન ॥ 104

અભવિષ્યદયં સર્ગો મૂર્તશ્ચેન્ન તુ ચિન્મયઃ ।
તદવેક્ષ્યત તન્મધ્યાત્ કેનૈકો@પિ ધરાધરઃ ॥ 105

ભૂતતન્માત્રવર્ગાદેરાધારાધેયતાક્રમે ।
અન્તે સંવિન્મયી શક્તિઃ શિવરૂપૈવ ધારિણી ॥ 106

તસ્માત્પ્રતીતિરેવેત્થં કર્ત્રી ધર્ત્રી ચ સા શિવઃ ।
તતો ભાવાસ્તત્ર ભાવાઃ શક્તિરાધારિકા તતઃ ॥ 107

સાંકલ્પિકં નિરાધારમપિ નૈવ પતત્યધઃ ।
સ્વાધારશક્તૌ વિશ્રાન્તં વિશ્વમિત્થં વિમૃશ્યતામ્ ॥ 108

અસ્યા ઘનાહમિત્યાદિરૂઢિરેવ ધરાદિતા ।
યાવદન્તે ચિદસ્મીતિ નિર્વૃત્તા ભૈરવાત્મતા ॥ 109

મણાવિન્દ્રાયુધે ભાસ ઇવ નીલાદયઃ શિવે ।
પરમાર્થત એષાં તુ નોદયો ન વ્યયઃ ક્વચિત્ ॥ 110

દેશે કાલે@ત્ર વા સૃષ્ટિરિત્યેતદસમઞ્જસમ્ ।
ચિદાત્મના હિ દેવેન સૃષ્ટિર્દિક્કાલયોરપિ ॥ 111

જાગરાભિમતે સાર્ધહસ્તત્રિતયગોચરે ।
પ્રહરે ચ પૃથક્ સ્વપ્નાશ્ચિત્રદિક્કાલમાનિનઃ ॥ 112

અત એવ ક્ષણં નામ ન કિંચિદપિ મન્મહે ।
ક્રિયાક્ષણે વાપ્યેકસ્મિન્ બહ્વ્યઃ સંસ્યુર્દ્રુતાઃ ક્રિયાઃ ॥ 113

તેન યે ભાવસંકોચં ક્ષણાન્તં પ્રતિપેદિરે ।
તે નૂનમેનયા નાડ્યા શૂન્યદૃષ્ટ્યવલમ્બિનઃ ॥ 114

તદ્ય એષ સતો ભાવાઞ્ શૂન્યીકર્તું તથાસતઃ ।
સ્ફુટીકર્તું સ્વતન્ત્રત્વાદીશઃ સો@સ્મત્પ્રભુઃ શિવઃ ॥ 115

તદિત્થં પરમેશાનો વિશ્વરૂપઃ પ્રગીયતે ।
ન તુ ભિન્નસ્ય કસ્યાપિ ધરાદેરુપપન્નતા ॥ 116

ઉક્તં ચૈતત્પુરૈવેતિ ન ભૂયઃ પ્રવિવિચ્યતે ।
ભૂયોભિશ્ચાપિ બાહ્યાર્થદૂષણૈઃ પ્રવ્યરમ્યત ॥ 117

તદિત્થમેષ નિર્ણીતઃ કલાદેર્વિસ્તરો@ધ્વનઃ ॥ 118