તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 7.5

7.5.1 અનુવાક 1 સંવત્સરસત્રકથનમ્
1 ગાવો વા એતત્ સત્ત્રમ્ આસતાશૃઙ્ગાઃ સતીઃ શૃઙ્ગાણિ નો જાયન્તા ઇતિ કામેન તાસાં દશ માસા નિષણ્ણા આસન્ન્ અથ શૃઙ્ગાણ્ય્ અજાયન્ત તા ઉદ્ અતિષ્ઠન્ । અરાત્સ્મેતિ । અથ યાસાં નાજાયન્ત તાઃ સંવત્સરમ્ આપ્ત્વોદ્ અતિષ્ઠન્ । અરાત્સ્મેતિ યાસાં ચાજાયન્ત યાસાં ચ ન તા ઉભયીર્ ઉદ્ અતિષ્ઠન્ । અરાત્સ્મેતિ ગોસત્ત્રં વૈ
2 સંવત્સરઃ । ય એવં વિદ્વાꣳસઃ સંવત્સરમ્ ઉપયન્ત્ય્ ઋધ્નુવન્ત્ય્ એવ તસ્માત્ તૂપરા વાર્ષિકૌ માસૌ પર્ત્વા ચરતિ સત્ત્રાભિજિતꣳ હ્ય્ અસ્યૈ તસ્માત્ સંવત્સરસદો યત્ કિં ચ ગૃહે ક્રિયતે તદ્ આપ્તમ્ અવરુદ્ધમ્ અભિજિતં ક્રિયતે સમુદ્રં વા એતે પ્ર પ્લવન્તે યે સંવત્સરમ્ ઉપયન્તિ યો વૈ સમુદ્રસ્ય પારં ન પશ્યતિ ન વૈ સ તત ઉદેતિ સંવત્સરઃ
3 વૈ સમુદ્રસ્ તસ્યૈતત્ પારં યદ્ અતિરાત્રૌ ય એવં વિદ્વાꣳસઃ સંવત્સરમ્ ઉપયન્ત્ય્ અનાર્તા એવોદૃચમ્ ગચ્છન્તિ । ઇયં વૈ પૂર્વો ઽતિરાત્રો ઽસાવ્ ઉત્તરઃ । મનઃ પૂર્વો વાગ્ ઉત્તરઃ પ્રાણઃ પૂર્વો ઽપાન ઉત્તરઃ પ્રરોધનમ્ પૂર્વ ઉદયનમ્ ઉત્તરઃ । જ્યોતિષ્ટોમો વૈશ્વાનરો ઽતિરાત્રો ભવતિ જ્યોતિર્ એવ પુરસ્તાદ્ દધતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ ચતુર્વિꣳશઃ પ્રાયણીયો ભવતિ ચતુર્વિꣳશતિર્ અર્ધમાસાઃ
4 સંવત્સરઃ પ્રયન્ત એવ સંવત્સરે પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ તસ્ય ત્રીણિ ચ શતાનિ ષષ્ટિશ્ ચ સ્તોત્રીયસ્ તાવતીઃ સંવત્સરસ્ય રાત્રયઃ । ઉભે એવ સંવત્સરસ્ય રૂપે આપ્નુવન્તિ તે સꣳસ્થિત્યા અરિષ્ટ્યા ઉત્તરૈર્ અહોભિશ્ ચરન્તિ ષડહા ભવન્તિ ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ । ઋતુષ્વ્ એવ સંવત્સરે પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ગૌશ્ ચાયુશ્ ચ મધ્યત સ્તોમૌ ભવતઃ સંવત્સરસ્યૈવ તન્ મિથુનમ્ મધ્યતઃ
5 દધતિ પ્રજનનાય જ્યોતિર્ અભિતો ભવતિ વિમોચનમ્ એવ તત્ । છન્દાꣳસ્ય્ એવ તદ્ વિમોકં યન્તિ । અથો ઉભયતોજ્યોતિષૈવ ષડહેન સુવર્ગં લોકં યન્તિ બ્રહ્મવદિનો વદન્તિ । આસતે કેન યન્તીતિ દેવયાનેન પથેતિ બ્રૂયાત્ । છન્દાꣳસિ વૈ દેવયાનઃ પન્થા ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગતી જ્યોતિર્ વૈ ગાયત્રી ગૌસ્ ત્રિષ્ટુગ્ આયુર્ જગતી યદ્ એતે સ્તોમા ભવન્તિ દેવયાનેનૈવ
6 તત્ પથા યન્તિ સમાનꣳ સામ ભવતિ દેવલોકો વૈ સામ દેવલોકાદ્ એવ ન યન્તિ । અન્યાઅન્યા ઋચો ભવન્તિ મનુષ્યલોકો વા ઋચઃ । મનુષ્યલોકાદ્ એવાન્યમન્યં દેવલોકમ્ અભ્યારોહન્તો યન્તિ । અભિવર્તો બ્રહ્મસામમ્ ભવતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિવૃત્ત્યૈ । અભિજિદ્ ભવતિ સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ વિશ્વજિદ્ ભવતિ વિશ્વસ્ય જિત્યૈ માસિમાસિ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપ યન્તિ માસિમાસ્ય્ અતિગ્રાહ્યા ગૃહ્યન્તે માસિમાસ્ય્ એવ વીર્યં દધતિ માસામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । ઉપરિષ્ટાન્ માસામ્ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપ યન્તિ તસ્માદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઓષધયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ ॥
7.5.2 અનુવાક 2 સંવત્સરસત્રસ્ય દશમાસસાધ્યપ્રયોગેણ સહ વિકલ્પકથનમ્
1 ગાવો વા એતત્ સત્ત્રમ્ આસતાશૃઙ્ગાઃ સતીઃ શૃઙ્ગાણિ સિષાસન્તીસ્ તાસાં દશ માસા નિષણ્ણા આસન્ । અથ શૃઙ્ગાણ્ય્ અજાયન્ત તા અબ્રુવન્ । અરાત્સ્મોત્ તિષ્ઠામાવ તં કામમ્ અરુત્સ્મહિ યેન કામેન ન્યષદામેતિ તાસામ્ ઉ ત્વા અબ્રુવન્ન્ અર્ધા વા યાવતીર્ વા । આસમહા એવેમૌ દ્વાદશૌ માસૌ સંવત્સરꣳ સમ્પાદ્યોત્ તિષ્ઠામેતિ તાસામ્
2 દ્વાદશે માસિ શૃઙ્ગાણિ પ્રાવર્તન્ત શ્રદ્ધયા વાઽશ્રદ્ધયા વા તા ઇમા યાસ્ તૂપરાઃ । ઉભય્યો વાવ તા આર્ધ્નુવન્ યાશ્ ચ શૃઙ્ગાણ્ય્ અસન્વન્ યાશ્ ચોર્જમ્ અવારુન્ધત । ઋધ્નોતિ દશસુ માસૂત્તિષ્ઠન્ન્ ઋધ્નોતિ દ્વાદશસુ ય એવં વેદ પદેન ખલુ વા એતે યન્તિ વિન્દતિ ખલુ વૈ પદેન યન્ તદ્ વા એતદ્ ઋદ્ધમ્ અયનમ્ । તસ્માદ્ એતદ્ ગોસનિ ॥
7.5.3 અનુવાક 3 પૃષ્ઠ્યષડહવિકલ્પાભિધાનમ્
1 પ્રથમે માસિ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપ યન્તિ મધ્યમ ઉપ યન્ત્ય્ ઉત્તમ ઉપ યન્તિ તદ્ આહુઃ । યાં વૈ ત્રિર્ એકસ્યાહ્ન ઉપસીદન્તિ દહ્રં વૈ સાઽપરાભ્યાં દોહાભ્યાં દુહે ઽથ કુતઃ સા ધોક્ષ્યતે યાં દ્વાદશ કૃત્વ ઉપસીદન્તીતિ સંવત્સરꣳ સમ્પાદ્યોત્તમે માસિ સકૃત્ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપેયુસ્ તદ્ યજમાના યજ્ઞમ્ પશૂન્ અવ રુન્ધતે સમુદ્રં વૈ
2 એતે ઽનવારમ્ અપારમ્ પ્ર પ્લવન્તે યે સંવત્સરમ્ ઉપયન્તિ યદ્ બૃહદ્રથંતરે અન્વર્જેયુર્ યથા મધ્યે સમુદ્રસ્ય પ્લવમ્ અન્વર્જેયુસ્ તાદૃક્ તત્ । અનુત્સર્ગમ્ બૃહદ્રથંતરાભ્યામ્ ઇત્વા પ્રતિષ્ઠાં ગચ્છન્તિ સર્વેભ્યો વૈ કામેભ્યઃ સંધિર્ દુહે તદ્ યજમાનાઃ સર્વાન્ કામાન્ અવ રુન્ધતે ॥
7.5.4 અનુવાક 4 ઉત્તરપક્ષપ્રકારવિશેષાભિધાનમ્
1 સમાન્ય ઋચો ભવન્તિ મનુષ્યલોકો વા ઋચઃ । મનુષ્યલોકાદ્ એવ ન યન્તિ । અન્યદન્યત્ સામ ભવતિ દેવલોકો વૈ સામ દેવલોકાદ્ એવાન્યમન્યમ્ મનુષ્યલોકમ્ પ્રત્યવરોહન્તો યન્તિ જગતીમ્ અગ્રે ઉપ યન્તિ જગતીં વૈ છન્દાꣳસિ પ્રત્યવરોહન્ત્ય્ આગ્રયણં ગ્રહા બૃહત્ પૃષ્ઠાનિ ત્રયસ્ત્રિꣳશꣳ સ્તોમાસ્ તસ્માજ્ જ્યાયાꣳસં કનીયાન્ પ્રત્યવરોહતિ વૈશ્વકર્મણો ગૃહ્યતે વિશ્વાન્ય્ એવ તેન કર્માણિ યજમાના અવ રુન્ધતે । આદિત્યઃ
2 ગૃહ્યતે । ઇયં વા અદિતિઃ । અસ્યામ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । અન્યોઽન્યો ગૃહ્યેતે મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ । અવાન્તરં વૈ દશરાત્રેણ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત યદ્ દશરાત્રો ભવતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનાઃ સૃજન્તે । એતાꣳ હ વા ઉદઙ્કઃ શૌલ્બાયનઃ સત્ત્રસ્યર્દ્ધિમ્ ઉવાચ યદ્ દશરાત્રઃ । યદ્ દશરાત્રો ભવતિ સત્ત્રસ્યર્દ્ધ્યૈ । અથો યદ્ એવ પૂર્વેષ્વ્ અહઃસુ વિલોમ ક્રિયતે તસ્યૈવૈષા શાન્તિઃ ॥
7.5.5 અનુવાક 5 માત્સર્યપ્રવૃત્તગવામયનદ્વય વિશેષાભિધાનમ્
1 યદિ સોમૌ સꣳસુતૌ સ્યાતામ્ મહતિ રાત્રિયૈ પ્રાતરનુવાકમ્ ઉપાકુર્યાત્ પૂર્વો વાચમ્ પૂર્વો દેવતાઃ પૂર્વશ્ છન્દાꣳસિ વૃઙ્ક્તે વૃષણ્વતીમ્ પ્રતિપદં કુર્યાત્ પ્રાતઃસવનાદ્ એવૈષામ્ ઇન્દ્રં વૃઙ્ક્તે । અથો ખલ્વ્ આહુઃ સવનમુખેસવનમુખે કાર્યેતિ સવનમુખાત્સવનમુખાદ્ એવૈષામ્ ઇન્દ્રં વૃઙ્ક્તે સંવેશાયોપવેશાય ગાયત્રિયાસ્ ત્રિષ્ટુભો જગત્યા અનુષ્ટુભઃ પઙ્ક્ત્યા અભિભૂત્યૈ સ્વાહા
છન્દાꣳસિ વૈ સંવેશ ઉપવેશઃ । છન્દોભિર્ એવૈષાં
2 છન્દાꣳસિ વૃઙ્ક્તે સજનીયꣳ શસ્યમ્ । વિહવ્યꣳ શસ્યમ્ અગસ્ત્યસ્ય કયાશુભીયꣳ શસ્યમ્ એતાવદ્ વા અસ્તિ યાવદ્ એતત્ । યાવદ્ એવાસ્તિ તદ્ એષાં વૃઙ્ક્તે યદિ પ્રાતઃસવને કલશો દીર્યેત વૈષ્ણવીષુ શિપિવિષ્ટવતીષુ સ્તુવીરન્ યદ્ વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતે વિષ્ણું તચ્ છિપિવિષ્ટમ્ અભ્ય્ અતિ રિચ્યતે તદ્ વિષ્ણુઃ શિપિવિષ્ટો ઽતિરિક્ત એવાતિરિક્તં દધાતિ । અથો અતિરિક્તેનૈવાતિરિક્તમ્ આપ્ત્વાવ રુન્ધતે યદિ મધ્યંદિને દીર્યેત વષટ્કારનિધનꣳ સામ કુર્યુઃ । વષટ્કારો વૈ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠામ્ એવૈનદ્ ગમયન્તિ યદિ તૃતીયસવન એતદ્ એવ ॥
7.5.6 અનુવાક 6 ગવામયનગુણવિકારરૂપોત્સર્ગાભિધાનમ્
1 ષડહૈર્ માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્ સૃજન્તિ ષડહૈર્ હિ માસાન્ત્ સમ્પશ્યન્તિ । અર્ધમાસૈર્ માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્ સૃજન્તિ । અર્ધમાસૈર્ હિ માસાન્ત્ સમ્પશ્યન્તિ । અમાવાસ્યયા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્ સૃજન્તિ । અમાવાસ્યયા હિ માસાન્ત્ સમ્પશ્યન્તિ પૌર્ણમાસ્યા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્ સૃજન્તિ પૌર્ણમાસ્યા હિ માસાન્ત્ સમ્પશ્યન્તિ યો વૈ પૂર્ણ આસિઞ્ચતિ પરા સ સિઞ્ચતિ યઃ પૂર્ણાદ્ ઉદચતિ
2 પ્રાણમ્ અસ્મિન્ત્ સ દધાતિ યત્ પૌર્ણમાસ્યા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્સૃજન્તિ સંવત્સરાયૈવ તત્ પ્રાણં દધતિ તદ્ અનુ સત્ત્રિણઃ પ્રાણન્તિ યદ્ અહર્ નોત્સૃજેયુર્ યથા દૃતિર્ ઉપનદ્ધો વિપતત્ય્ એવꣳ સંવત્સરો વિ પતેત્ । આર્તિમ્ આર્છેયુઃ । યત્ પૌર્ણમાસ્યા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્સૃજન્તિ સંવત્સરાયૈવ તદ્ ઉદાનં દધતિ તદ્ અનુ સત્ત્રિણ ઉત્

3 અનન્તિ નાર્તિમ્ આર્છન્તિ પૂર્ણમાસે વૈ દેવાનાꣳ સુતઃ । યત્ પૌર્ણમાસ્યા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્સૃજન્તિ દેવાનામ્ એવ તદ્ યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ પ્રત્યવરોહન્તિ વિ વા એતદ્ યજ્ઞં છિન્દન્તિ યત્ ષડહસંતતꣳ સન્તમ્ અથાહર્ ઉત્સૃજન્તિ પ્રાજાપત્યમ્ પશુમ્ આલભન્તે પ્રજાપતિઃ સર્વા દેવતાઃ । દેવતાભિર્ એવ યજ્ઞꣳ સં તન્વન્તિ યન્તિ વા એતે સવનાદ્ યે ઽહઃ
4 ઉત્સૃજન્તિ તુરીયં ખલુ વા એતત્ સવનં યત્ સાંનાય્યમ્ । યત્ સાંનાય્યમ્ ભવતિ તેનૈવ સવનાન્ ન યન્તિ સમુપહૂય ભક્ષયન્તિ । એતત્સોમપીથા હ્ય્ એતર્હિ યથાયતનં વા એતેષાꣳ સવનભાજો દેવતા ગચ્છન્તિ યે ઽહર્ ઉત્સૃજન્તિ । અનુસવનમ્ પુરોડાશાન્ નિર્ વપન્તિ યથાયતનાદ્ એવ સવનભાજો દેવતા અવ રુન્ધતે । ઽષ્ટાકપાલાન્ પ્રાતઃસવન એકાદશકપાલાન્ માધ્યંદિને સવને દ્વાદશકપાલાꣳસ્ તૃતીયસવને છન્દાꣳસ્ય્ એવાપ્ત્વાવ રુન્ધતે વૈશ્વદેવં ચરું તૃતીયસવને નિર્ વપન્તિ વૈશ્વદેવં વૈ તૃતીયસવનમ્ । તેનૈવ તૃતીયસવનાન્ ન યન્તિ ॥
7.5.7 અનુવાક 7 અહરુત્સર્ગવિશેષાભિધાનમ્
1 ઉત્સૃજ્યા3ં નોત્સૃજ્યા3મ્ ઇતિ મીમાꣳસન્તે બ્રહ્મવાદિનસ્ તદ્ વ્ આહુઃ । ઉત્સૃજ્યમ્ એવેતિ । અમાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચોત્સૃજ્યમ્ ઇત્ય્ આહુઃ । એતે હિ યજ્ઞં વહત ઇતિ તે ત્વાવ નોત્સૃજ્યે ઇત્ય્ આહુર્ યે અવાન્તરં યજ્ઞમ્ ભેજાતે ઇતિ યા પ્રથમા વ્યષ્ટકા તસ્યામ્ ઉત્સૃજ્યમ્ ઇત્ય્ આહુઃ । એષ વૈ માસો વિશર ઇતિ નાઽઽદિષ્ટમ્ ॥
2 ઉત્ સૃજેયુઃ । યદ્ આદિષ્ટમ્ ઉત્સૃજેયુર્ યાદૃશે પુનઃ પર્યાપ્લાવે મધ્યે ષડહસ્ય સમ્પદ્યેત ષડહૈર્ માસાન્ત્ સમ્પાદ્ય યત્ સપ્તમમ્ અહસ્ તસ્મિન્ન્ ઉત્ સૃજ્યેયુસ્ તદ્ અગ્નયે વસુમતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેયુર્ ઐન્દ્રં દધીન્દ્રાય મરુત્વતે પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં વૈશ્વદેવં દ્વાદશકપાલમ્ અગ્નેર્ વૈ વસુમતઃ પ્રાતઃસવનમ્ । યદ્ અગ્નયે વસુમતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્વપતિ દેવતામ્ એવ તદ્ ભાગિનીં કુર્વન્તિ ।
3 સવનમ્ અષ્ટાભિર્ ઉપ યન્તિ યદ્ ઐન્દ્રં દધિ ભવતીન્દ્રમ્ એવ તદ્ ભાગધેયાન્ ન ચ્યાવયન્તિ । ઇન્દ્રસ્ય વૈ મરુત્વતો માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ । યદ્ ઇન્દ્રાય મરુત્વતે પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપન્તિ દેવતામ્ એવ તદ્ ભાગિનીં કુર્વન્તિ સવનમ્ એકાદશભિર્ ઉપ યન્તિ વિશ્વેષાં વૈ દેવાનામ્ ઋભુમતાં તૃતીયસવનમ્ । યદ્ વૈશ્વદેવં દ્વાદશકપાલં નિર્વપન્તિ દેવતા એવ તદ્ ભાગિનીઃ કુર્વન્તિ સવનં દ્વાદશભિઃ
4 ઉપ યન્તિ પ્રાજાપત્યમ્ પશુમ્ આ લભન્તે યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞસ્યાનનુસર્ગાય । અભિવર્ત ઇતઃ ષણ્ માસો બ્રહ્મસામમ્ ભવતિ બ્રહ્મ વા અભિવર્તઃ । બ્રહ્મણૈવ તત્ સુવર્ગં લોકમ્ અભિવર્તયન્તો યન્તિ પ્રતિકૂલમ્ ઇવ હીતઃ સુવર્ગો લોકઃ । ઇન્દ્ર ક્રતું ન આ ભર પિતા પુત્રેભ્યો યથા । શિક્ષા નો અસ્મિન્ પુરુહૂત યામનિ જીવા જ્યોતિર્ અશીમહીત્ય્ અમુત આયતાꣳ ષણ્ માસો બ્રહ્મસામમ્ ભવતિ । અયં વૈ લોકો જ્યોતિઃ પ્રજા જ્યોતિઃ । ઇમમ્ એવ તલ્ લોકમ્ પશ્યન્તો ઽભિવદન્ત આ યન્તિ ॥
7.5.8 અનુવાક 8 સામવિશેષકથનમ્
1 દેવાનાં વા અન્તં જગ્મુષામ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ અપાક્રામત્ તત્ ક્રોશેનાવારુન્ધત તત્ ક્રોશસ્ય ક્રોશત્વમ્ । યત્ ક્રોશેન ચાત્વાલસ્યાન્તે સ્તુવન્તિ યજ્ઞસ્યૈવાન્તં ગત્વેન્દ્રિયં વીર્યમ્ અવ રુન્ધતે સત્ત્રસ્યર્દ્ધ્યાઽઽહવનીયસ્યાન્તે સ્તુવન્તિ । અગ્નિમ્ એવોપદ્રષ્ટારં કૃત્વર્દ્ધિમ્ ઉપ યન્તિ પ્રજાપતેર્હૃદયેન હવિર્ધાને ઽન્તઃ સ્તુવન્તિ પ્રેમાણમ્ એવાસ્ય ગચ્છન્તિ શ્લોકેન પુરસ્તાત્ સદસઃ
2 સ્તુવન્ત્ય્ અનુશ્લોકેન પશ્ચાત્ । યજ્ઞસ્યૈવાન્તં ગત્વા શ્લોકભાજો ભવન્તિ નવભિર્ અધ્વર્યુર્ ઉદ્ ગાયતિ નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ પ્રાણાન્ એવ યજમાનેષુ દધાતિ સર્વા ઐન્દ્રિયો ભવન્તિ પ્રાણેષ્વ્ એવેન્દ્રિયં દધતિ । અપ્રતિહૃતાભિર્ ઉદ્ ગાયતિ તસ્માત્ પુરુષઃ સર્વાણ્ય્ અન્યાનિ શીર્ષ્ણો ઽઙ્ગાનિ પ્રત્ય્ અચતિ શિર એવ ન પઞ્ચદશꣳ રથંતરમ્ ભવતીન્દ્રિયમ્ એવાવ રુન્ધતે સપ્તદશમ્
3 બૃહદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । અથો પ્રૈવ તેન જાયન્તે । એકવિꣳશમ્ ભદ્રં દ્વિપદાસુ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ પત્નય ઉપ ગાયન્તિ મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત સો ઽકામયત । આસામ્ અહꣳ રાજ્યમ્ પરીયામ્ ઇતિ તાસાꣳ રાજનેનૈવ રાજ્યમ્ પર્ય્ ઐત્ તદ્ રાજનસ્ય રાજનત્વમ્ । યદ્ રાજનમ્ ભવતિ પ્રજાનામ્ એવ તદ્ યજમાના રાજ્યમ્ પરિ યન્તિ પઞ્ચવિꣳશમ્ ભવતિ પ્રજાપતેઃ
4 આપ્ત્યૈ પઞ્ચભિસ્ તિષ્ઠન્ત સ્તુવન્તિ દેવલોકમ્ એવાભિ જયન્તિ પઞ્ચભિર્ આસીના મનુષ્યલોકમ્ એવાભિ જયન્તિ દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્ધતે પઞ્ચધા વિનિષદ્ય સ્તુવન્તિ પઞ્ચ દિશઃ । દિક્ષ્વેવ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । એકૈકયાઽસ્તુતયા સમાયન્તિ દિગ્ભ્ય એવાન્નાદ્યꣳ સમ્ ભરન્તિ તાભિર્ ઉદ્ગાતોદ્ ગાયતિ દિગ્ભ્ય એવાન્નાદ્યમ્
5 સમ્ભૃત્ય તેજ આત્મન્ દધતે તસ્માદ્ એકઃ પ્રાણઃ સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અવતિ । અથો યથા સુપર્ણ ઉત્પતિષ્યઞ્ છિર ઉત્તમં કુરુત એવમ્ એવ તદ્ યજમાનાઃ પ્રજાનામ્ ઉત્તમા ભવન્તિ । આસન્દીમ્ ઉદ્ગાતા રોહતિ સામ્રાજ્યમ્ એવ ગચ્છન્તિ પ્લેઙ્ખꣳ હોતા નાકસ્યૈવ પૃષ્ઠꣳ રોહન્તિ કૂર્ચાવ્ અધ્વર્યુર્ બ્રધ્નસ્યૈવ વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ । એતાવન્તો વૈ દેવલોકાસ્ તેષ્વ્ એવ યથાપૂર્વમ્ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । અથો આક્રમણમ્ એવ તત્ સેતું યજમાનાઃ કુર્વતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥
7.5.9 અનુવાક 9 શતતન્તુવીણાદિકથનમ્
1 અર્ક્યેણ વૈ સહસ્રશઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત તાભ્ય ઇલાંદેનેરાં લૂતામ્ અવારુન્દ્ધ યદ્ અર્ક્યમ્ ભવતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનાઃ સૃજન્તે । ઇલાંદમ્ ભવતિ પ્રજાભ્ય એવ સૃષ્ટાભ્ય ઇરાં લૂતામ્ અવ રુન્ધતે તસ્માદ્ યાꣳ સમાꣳ સત્ત્રꣳ સમૃદ્ધં ક્ષોધુકાસ્ તાꣳ સમામ્ પ્રજા ઇષꣳ હ્ય્ આસામૂર્જમ્ આદદતે યાꣳ સમાં વ્યૃદ્ધમ્ અક્ષોધુકાસ્ તાꣳ સમામ્ પ્રજાઃ
2 ન હ્ય્ આસામ્ ઇષમૂર્જમ્ આદદતે । ઉત્ક્રોદં કુર્વતે યથા બન્ધાન્ મુમુચાના ઉત્ક્રોદં કુર્વત એવમ્ એવ તદ્ યજમાના દેવબન્ધાન્ મુમુચાના ઉત્ક્રોદં કુર્વત ઇષમૂર્જં આત્મન્ દધાનાઃ । વાણઃ શતતન્તુર્ ભવતિ શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિયઃ । આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ । આજિં ધાવન્ત્ય્ અનભિજિતસ્યાભિજિત્યૈ દુન્દુભીન્ત્ સમાઘ્નન્તિ પરમા વા એષા વાગ્ યા દુન્દુભૌ પરમામ્ એવ
3 વાચમ્ અવ રુન્ધતે ભૂમિદુન્દુભિમ્ આ ઘ્નન્તિ યૈવેમાં વાક્ પ્રવિષ્ટા તામ્ એવાવ રુન્ધતે । અથો ઇમામ્ એવ જયન્તિ સર્વા વાચો વદન્તિ સર્વાસાં વાચામ્ અવરુદ્ધ્યૈ । આર્દ્રે ચર્મન્ વ્યાયચ્છેતે ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ । આન્યઃ ક્રોશતિ પ્રાન્યઃ શꣳસતિ ય આક્રોશતિ પુનાત્ય્ એવૈનાન્ત્ સ યઃ પ્રશꣳસતિ પૂતેષ્વ્ એવાન્નાદ્યં દધાતિ । 22઼ ઋષિકૃતં ચ
4 વા એતે દેવકૃતં ચ પૂર્વૈર્ માસૈર્ અવ રુન્ધતે યદ્ ભૂતેચ્છદાꣳ સામાનિ ભવન્ત્ય્ ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ યન્તિ વા એતે મિથુનાદ્ યે સંવત્સરમ્ ઉપયન્તિ । અન્તર્વેદિ મિથુનૌ સમ્ ભવતસ્ તેનૈવ મિથુનાન્ ન યન્તિ ॥
7.5.10 અનુવાક 10 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 ચર્માવ ભિન્દન્તિ પાપ્માનમ્ એવૈષામ્ અવ ભિન્દન્તિ માઽપ રાત્સીર્ માઽતિ વ્યાત્સીર્ ઇત્ય્ આહ સમ્પ્રત્ય્ એવૈષામ્ પાપ્માનમ્ અવ ભિન્દન્તિ । ઉદકુમ્ભાન્ અધિનિધાય દાસ્યો માર્જાલીયમ્ પરિ નૃત્યન્તિ પદો નિઘ્નતીર્ ઇદમ્મધું ગાયન્ત્યઃ । મધુ વૈ દેવાનામ્ પરમમ્ અન્નાદ્યમ્ પરમમ્ એવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્ધતે પદો નિ ઘ્નન્તિ મહીયામ્ એવૈષુ દધતિ ॥
7.5.11 અનુવાક 11 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

1 પૃથિવ્યૈ સ્વાહાન્તરિક્ષાય સ્વાહા દિવે સ્વાહા સમ્પ્લોષ્યતે સ્વાહા સમ્પ્લવમાનાય સ્વાહા સમ્પ્લુતાય સ્વાહા મેઘાયિષ્યતે સ્વાહા મેઘાયતે સ્વાહા મેઘિતાય સ્વાહા મેઘાય સ્વાહા નીહારાય સ્વાહા નિહાકાયૈ સ્વાહા પ્રાસચાય સ્વાહા પ્રચલાકાયૈ સ્વાહા વિદ્યોતિષ્યતે સ્વાહા વિદ્યોતમાનાય સ્વાહા સંવિદ્યોતમાનાય સ્વાહા સ્તનયિષ્યતે સ્વાહા સ્તનયતે સ્વાહોગ્રꣳ સ્તનયતે સ્વાહા વર્ષિષ્યતે સ્વાહા વર્ષતે સ્વાહાભિવર્ષતે સ્વાહા પરિવર્ષતે સ્વાહા સંવર્ષતે
2 સ્વાહાનુવર્ષતે સ્વાહા શીકાયિષ્યતે સ્વાહા શીકાયતે સ્વાહા શીકિતાય સ્વાહા પ્રોષિષ્યતે સ્વાહા પ્રુષ્ણતે સ્વાહા પરિપ્રુષ્ણતે સ્વાહા । ઉદ્ગ્રહીષ્યતે સ્વાહોદ્ગ્રૃહ્ણતે સ્વાહોદ્ગ્રૃહીતાય સ્વાહા વિપ્લોષ્યતે સ્વાહા વિપ્લવમાનાય સ્વાહા વિપ્લુતાય સ્વાહા । આતપ્સ્યતે સ્વાહાઽઽતપતે સ્વાહોગ્રમ્ આતપતે સ્વાહા । ઋગ્ભ્યઃ સ્વાહા યજુર્ભ્યઃ સ્વાહા સામભ્યઃ સ્વાહાઙ્ગિરોભ્યઃ સ્વાહા વેદેભ્યઃ સ્વાહા ગાથાભ્યઃ સ્વાહા નારાશꣳસીભ્યઃ સ્વાહા રૈભીભ્યઃ સ્વાહા સર્વસ્મૈ સ્વાહા ॥
7.5.12 અનુવાક 12 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 દત્વતે સ્વાહાઽદન્તકાય સ્વાહા પ્રાણિને સ્વાહાઽપ્રાણાય સ્વાહા મુખવતે સ્વાહાઽમુખાય સ્વાહા નાસિકવતે સ્વાહાઽનાસિકાય સ્વાહા । અક્ષણ્વતે સ્વાહાઽનક્ષિકાય સ્વાહા કર્ણિને સ્વાહાઽકર્ણકાય સ્વાહા શીર્ષણ્વતે સ્વાહાઽશીર્ષકાય સ્વાહા પદ્વતે સ્વાહાઽપાદકાય સ્વાહા પ્રાણતે સ્વાહાઽપ્રાણતે સ્વાહા વદતે સ્વાહાઽવદતે સ્વાહા પશ્યતે સ્વાહાઽપશ્યતે સ્વાહા શૃણ્વતે સ્વાહાઽશૃણ્વતે સ્વાહા મનસ્વિને સ્વાહા
2 અમનસે સ્વાહા રેતસ્વિને સ્વાહાઽરેતસ્કાય સ્વાહા પ્રજાભ્યઃ સ્વાહા પ્રજનનાય સ્વાહા લોમવતે સ્વાહાઽલોમકાય સ્વાહા ત્વચે સ્વાહાઽત્વક્કાય સ્વાહા ચર્મણ્વતે સ્વાહાઽચર્મકાય સ્વાહા લોહિતવતે સ્વાહાઽલોહિતાય સ્વાહા માꣳસન્વતે સ્વાહાઽમાꣳસકાય સ્વાહા સ્નાવભ્યઃ સ્વાહાઽસ્નાવકાય સ્વાહા । અસ્થન્વતે સ્વાહાઽનસ્થિકાય સ્વાહા મજ્જન્વતે સ્વાહાઽમજ્જકાય સ્વાહા । અઙ્ગિને સ્વાહાઽનઙ્ગાય સ્વાહા । આત્મને સ્વાહાઽનાત્મને સ્વાહા સર્વસ્મૈ સ્વાહા ॥
7.5.13 અનુવાક 13 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા યુનક્તુ વિષ્ણુસ્ ત્વા યુનક્તુ । અસ્ય યજ્ઞસ્યર્દ્ધ્યૈ મહ્યꣳ સંનત્યૈ । અમુષ્મૈ કામાય । આયુષે ત્વા પ્રાણાય ત્વાઽપાનાય ત્વા વ્યાનાય ત્વા વ્યુષ્ટ્યૈ ત્વા રય્યૈ ત્વા રાધસે ત્વા ઘોષાય ત્વા પોષાય ત્વાઽઽરાદ્ઘોષાય ત્વા પ્રચ્યુત્યૈ ત્વા ॥
7.5.14 અનુવાક 14 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 અગ્નયે ગાયત્રાય ત્રિવૃતે રાથંતરાય વાસન્તાયાષ્ટાકપાલઃ । ઇન્દ્રાય ત્રૈષ્ટુભાય પઞ્ચદશાય બાર્હતાય ગ્રીષ્માયૈકાદશકપાલઃ । વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો જાગતેભ્યઃ સપ્તદશેભ્યો વૈરૂપેભ્યો વાર્ષિકેભ્યો દ્વાદશકપાલઃ । મિત્રાવરુણાભ્યામ્ આનુષ્ટુભાભ્યામ્ એકવિꣳશાભ્યાં વૈરાજાભ્યાꣳ શારદાભ્યામ્ પયસ્યા બૃહસ્પતયે પાઙ્ક્તાય ત્રિણવાય શાક્વરાય હૈમન્તિકાય ચરુઃ સવિત્ર આતિચ્છન્દસાય ત્રયસ્ત્રિꣳશાય રૈવતાય શૈશિરાય દ્વાદશકપાલઃ । અદિત્યૈ વિષ્ણુપત્ન્યૈ ચરુઃ । અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલઃ । અનુમત્યૈ ચરુઃ કાય એકકપાલઃ ॥
7.5.15 અનુવાક 15 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 યો વા અગ્નાવ્ અગ્નિઃ પ્રહ્રિયતે યશ્ ચ સોમો રાજા તયોર્ એષ આતિથ્યં યદ્ અગ્નીષોમીયઃ । અથૈષ રુદ્રો યશ્ ચીયતે યત્ સંચિતે ઽગ્નાવ્ એતાનિ હવીꣳષિ ન નિર્વપેત્ । એષ એવ રુદ્રો ઽશાન્ત ઉપોત્થાય પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનસ્યાભિ મન્યેત યત્ સંચિતે ઽગ્નાવ્ એતાનિ હવીꣳષિ નિર્વપતિ ભાગધેયેનૈવૈનꣳ શમયતિ નાસ્ય રુદ્રો ઽશાન્તઃ
2 ઉપોત્થાય પ્રજામ્ પશૂન્ અભિ મન્યતે દશ હવીꣳષિ ભવન્તિ નવ વૈ પુરુષે પ્રાણા નાભિર્ દશમી પ્રાણાન્ એવ યજમાને દધાતિ । અથો દશાક્ષરા વિરાડ્ અન્નં વિરાડ્ વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ । ઋતુભિર્ વા એષ છન્દોભિઃ સ્તોમૈઃ પૃષ્ઠૈશ્ ચેતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ । યદ્ એતાનિ હવીꣳષિ નિર્વપત્ય્ ઋતુભિર્ એવૈનં છન્દોભિઃ સ્તોમૈઃ પૃષ્ઠૈશ્ ચિનુતે દિશઃ સુષુવાણેન
3 અભિજિત્યા ઇત્ય્ આહુઃ । યદ્ એતાનિ હવીꣳષિ નિર્વપતિ દિશામ્ અભિજિત્યૈ । એતયા વા ઇન્દ્રં દેવા અયાજયન્ તસ્માદ્ ઇન્દ્રસવઃ । એતયા મનુમ્ મનુષ્યાસ્ તસ્માન્ મનુસવઃ । યથેન્દ્રો દેવાનાં યથા મનુર્ મનુષ્યાણામ્ એવમ્ ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ એતયેષ્ટ્યા યજતે દિગ્વતીઃ પુરોઽનુવાક્યા ભવન્તિ સર્વાસાં દિશામ્ અભિજિત્યૈ ॥
7.5.16 અનુવાક 16 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઇદ્ રાજા જગતો બભૂવ । ય ઈશે અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ તસ્ય તે દ્યૌર્ મહિમા નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ આદિત્યસ્ તે તેજસ્ તસ્મૈ ત્વા મહિમ્ને પ્રજાપતયે સ્વાહા ॥
7.5.17 અનુવાક 17 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યસ્ય છાયાઽમૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥ ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ તસ્ય તે પૃથિવી મહિમૌષધયો વનસ્પતયો રૂપમ્ અગ્નિસ્ તે તેજસ્ તસ્મૈ ત્વા મહિમ્ને પ્રજાપતયે સ્વાહા ॥
7.5.18 અનુવાક 18 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 આ બ્રહ્મન્ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવર્ચસી જાયતામ્ આઽસ્મિન્ રાષ્ટ્રે રાજન્ય ઇષવ્યઃ શૂરો મહારથો જાયતામ્ । દોગ્ધ્રી ધેનુઃ । વોઢાઽનડ્વાન્ આશુઃ સપ્તિઃ પુરંધિર્ યોષા જિષ્ણૂ રથેષ્ઠાઃ સભેયો યુવા । આઽસ્ય યજમાનસ્ય વીરો જાયતામ્ । નિકામેનિકામે નઃ પર્જન્યો વર્ષતુ ફલિન્યો ન ઓષધયઃ પચ્યન્તામ્ । યોગક્ષેમો નઃ કલ્પતામ્ ॥
7.5.19 અનુવાક 19 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 આઽક્રાન્ વાજી પૃથિવીમ્ અગ્નિં યુજમ્ અકૃત વાજ્ય્ અર્વાઽક્રાન્ વાજ્ય્ અન્તરિક્ષં વાયું યુજમ્ અકૃત વાજ્ય્ અર્વા દ્યાં વાજ્ય્ આઽક્રꣳસ્ત સૂર્યં યુજમ્ અકૃત વાજ્ય્ અર્વા । અગ્નિસ્ તે વાજિન્ યુઙ્ઙ્ અનુ ત્વા રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય વાયુસ્ તે વાજિન્ યુઙ્ઙ્ અનુ ત્વાઽઽ રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ 2 પારયાઽઽદિત્યસ્ તે વાજિન્ યુઙ્ઙ્ અનુ ત્વા રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય પ્રાણધૃગ્ અસિ પ્રાણમ્ મે દૃꣳહ વ્યાનધૃગ્ અસિ વ્યાનમ્ મે દૃꣳહાપાનધૃગ્ અસ્ય્ અપાનમ્ મે દૃꣳહ ચક્ષુર્ અસિ ચક્ષુર્ મયિ ધેહિ શ્રોત્રમ્ અસિ શ્રોત્રમ્ મયિ ધેહ્ય્ આયુર્ અસ્ય્ આયુર્ મયિ ધેહિ ॥
7.5.20 અનુવાક 20 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 જજ્ઞિ બીજમ્ । વર્ષ્ટા પર્જન્યઃ પક્તા સસ્યમ્ । સુપિપ્પલા ઓષધયઃ સ્વધિચરણેયમ્ । સૂપસદનો ઽગ્નિઃ સ્વધ્યક્ષમ્ અન્તરિક્ષમ્ । સુપાવઃ પવમાનઃ સૂપસ્થાના દ્યૌઃ શિવમ્ અસૌ તપન્ યથાપૂર્વમ્ અહોરાત્રે પઞ્ચદશિનો ઽર્ધમાસાસ્ ત્રિꣳશિનો માસાઃ ક્લૃપ્તા ઋતવઃ શાન્તઃ સંવત્સરઃ ॥
7.5.21 અનુવાક 21 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃ સૌમ્યશ્ ચરુઃ સાવિત્રો ઽષ્ટાકપાલઃ પૌષ્ણશ્ ચરુઃ । રૌદ્રશ્ ચરુઃ । અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલો મૃગાખરે યદિ નાઽઽગચ્છેત્ । અગ્નયે ઽꣳહોમુચે ઽષ્ટાકપાલઃ સૌર્યમ્ પયઃ । વાયવ્ય આજ્યભાગઃ ॥
7.5.22 અનુવાક 22 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 અગ્નયે ઽꣳહોમુચે ઽષ્ટાકપાલઃ । ઇન્દ્રાયાꣳહોમુચ એકાદશકપાલઃ । મિત્રાવરુણાભ્યામ્ આગોમુગ્ભ્યામ્ પયસ્યા વાયોસાવિત્ર આગોમુગ્ભ્યાં ચરુઃ । અશ્વિભ્યામ્ આગોમુગ્ભ્યાં ધાનાઃ । મરુદ્ભ્ય એનોમુગ્ભ્યઃ સપ્તકપાલઃ । વિશ્વેભ્યો દેવેભ્ય એનોમુગ્ભ્યો દ્વાદશકપાલઃ । અનુમત્યૈ ચરુઃ । અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલઃ । દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ અꣳહોમુગ્ભ્યાં દ્વિકપાલઃ ॥
7.5.23 અનુવાક 23 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

1 અગ્નયે સમનમત્ પૃથિવ્યૈ સમનમત્ । યથાગ્નિઃ પૃથિવ્યા સમનમદ્ એવમ્ મહ્યમ્ ભદ્રાઃ સંનતયઃ સં નમન્તુ વાયવે સમનમદ્ અન્તરિક્ષાય સમનમત્ । યથા વાયુર્ અન્તરિક્ષેણ સૂર્યાય સમનમદ્ દિવે સમનમત્ । યથા સૂર્યો દિવા ચન્દ્રમસે સમનમન્ નક્ષત્રેભ્યઃ સમનમત્ । યથા ચન્દ્રમા નક્ષત્રૈઃ વરુણાય સમનમદ્ અદ્ભ્યઃ સમનમત્ । યથા
2 વરુણો ઽદ્ભિઃ સામ્ને સમનમદ્ ઋચે સમનમત્ । યથા સામર્ચા બ્રહ્મણે સમનમત્ ક્ષત્રાય સમનમત્ । યથા બ્રહ્મ ક્ષત્રેણ રાજ્ઞે સમનમદ્ વિશે સમનમત્ । યથા રાજા વિશા રથાય સમનમદ્ અશ્વેભ્યઃ સમનમત્ । યથા રથો ઽશ્વૈઃ પ્રજાપતયે સમનમદ્ ભૂતેભ્યઃ સમનમત્ । યથા પ્રજાપતિર્ ભૂતૈઃ સમનમદ્ એવમ્ મહ્યમ્ ભદ્રાઃ સંનતયઃ સં નમન્તુ ॥
7.5.24 અનુવાક 24 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 યે તે પન્થાનઃ સવિતઃ પૂર્વ્યાસો ઽરેણવો વિતતા અન્તરિક્ષે । તેભિર્ નો અદ્ય પથિભિઃ સુગેભી રક્ષા ચ નો અધિ ચ દેવ બ્રૂહિ ॥ નમો ઽગ્નયે પૃથિવિક્ષિતે લોકસ્પૃતે લોકમ્ અસ્મૈ યજમાનાય દેહિ નમો વાયવે ઽન્તરિક્ષક્ષિતે લોકસ્પૃતે લોકમ્ અસ્મૈ યજમાનાય દેહિ નમઃ સૂર્યાય દિવિક્ષિતે લોકસ્પૃતે લોકમ્ અસ્મૈ યજમાનાય દેહિ ॥
7.5.25 અનુવાક 25 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્
1 યો વા અશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય શિરો વેદ શીર્ષણ્વાન્ મેધ્યો ભવતિ । ઉષા વા અશ્વસ્ય મેધ્યસ્ય શિરઃ સૂર્યશ્ ચક્ષુઃ । વાતઃ પ્રાણઃ । ચન્દ્રમાઃ શ્રોત્રમ્ । દિશઃ પાદૌ । અવાન્તરદિશાઃ પર્શવઃ । અહોરાત્રે નિમેષઃ । અર્ધમાસાઃ પર્વાણિ માસાઃ સંધાનાનિ । ઋતવો ઽઙ્ગાનિ સંવત્સર આત્મા રશ્મયઃ કેશાઃ । નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ । તારકા અસ્થાનિ નભો માꣳસાનિ । ઓષધયો લોમાનિ વનસ્પતયો વાલાઃ । અગ્નિર્ મુખમ્ । વૈશ્વાનરો વ્યાત્તમ્ ।
2 સમુદ્ર ઉદરમ્ અન્તરિક્ષમ્ પાયુઃ । દ્યાવાપૃથિવી આણ્ડૌ ગ્રાવા શેપઃ સોમો રેતઃ । યજ્ જઞ્જભ્યતે તદ્ વિ દ્યોતતે યદ્ વિધૂનુતે તત્ સ્તનયતિ યન્ મેહતિ તદ્ વર્ષતિ વાગ્ એવાસ્ય વાગ્ અહર્ વા અશ્વસ્ય જાયમાનસ્ય મહિમા પુરસ્તાજ્ જાયતે રાત્રિર્ એનમ્ મહિમા પશ્ચાદ્ અનુ જાયતે । એતૌ વૈ મહિમાનાવ્ અશ્વમ્ અભિતઃ સમ્ બભૂવતુઃ । હયો દેવાન્ અવહદ્ અર્વાઽસુરાન્ વાજી ગન્ધર્વાન્ અશ્વો મનુષ્યાન્ । સમુદ્રો વા અશ્વસ્ય યોનિઃ સમુદ્રો બન્ધુઃ ॥
7.5.1 અનુવાક 1 સંવત્સરસત્રકથનમ્

ગાવો વા એતત્ સત્ત્રમ્ આસતાશૃઙ્ગાઃ સતીઃ
શૃઙ્ગાણિ નો જાયન્તા ઇતિ કામેન
તાસાં દશ માસા નિષણ્ણા આસન્ન્ અથ શૃઙ્ગાણ્ય્ અજાયન્ત
તા ઉદ્ અતિષ્ઠન્ ।
અરાત્સ્મેતિ ।
અથ યાસાં નાજાયન્ત તાઃ સંવત્સરમ્ આપ્ત્વોદ્ અતિષ્ઠન્ ।
અરાત્સ્મેતિ
યાસાં ચાજાયન્ત યાસાં ચ ન તા ઉભયીર્ ઉદ્ અતિષ્ઠન્ ।
અરાત્સ્મેતિ
ગોસત્ત્રં વૈ

સંવત્સરઃ ।
ય એવં વિદ્વાꣳસઃ સંવત્સરમ્ ઉપયન્ત્ય્ ઋધ્નુવન્ત્ય્ એવ
તસ્માત્ તૂપરા વાર્ષિકૌ માસૌ પર્ત્વા ચરતિ
સત્ત્રાભિજિતꣳ હ્ય્ અસ્યૈ
તસ્માત્ સંવત્સરસદો યત્ કિં ચ ગૃહે ક્રિયતે તદ્ આપ્તમ્ અવરુદ્ધમ્ અભિજિતં ક્રિયતે
સમુદ્રં વા એતે પ્ર પ્લવન્તે યે સંવત્સરમ્ ઉપયન્તિ
યો વૈ સમુદ્રસ્ય પારં ન પશ્યતિ ન વૈ સ તત ઉદેતિ
સંવત્સરઃ

વૈ સમુદ્રસ્
તસ્યૈતત્ પારં યદ્ અતિરાત્રૌ
ય એવં વિદ્વાꣳસઃ સંવત્સરમ્ ઉપયન્ત્ય્ અનાર્તા એવોદૃચમ્ ગચ્છન્તિ ।
ઇયં વૈ પૂર્વો ઽતિરાત્રો ઽસાવ્ ઉત્તરઃ ।
મનઃ પૂર્વો વાગ્ ઉત્તરઃ
પ્રાણઃ પૂર્વો ઽપાન ઉત્તરઃ
પ્રરોધનમ્ પૂર્વ ઉદયનમ્ ઉત્તરઃ ।
જ્યોતિષ્ટોમો વૈશ્વાનરો ઽતિરાત્રો ભવતિ
જ્યોતિર્ એવ પુરસ્તાદ્ દધતે
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાનુખ્યાત્યૈ
ચતુર્વિꣳશઃ પ્રાયણીયો ભવતિ
ચતુર્વિꣳશતિર્ અર્ધમાસાઃ

7.5.5

સંવત્સરઃ
પ્રયન્ત એવ સંવત્સરે પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ
તસ્ય ત્રીણિ ચ શતાનિ ષષ્ટિશ્ ચ સ્તોત્રીયસ્
તાવતીઃ સંવત્સરસ્ય રાત્રયઃ ।
ઉભે એવ સંવત્સરસ્ય રૂપે આપ્નુવન્તિ
તે સꣳસ્થિત્યા અરિષ્ટ્યા ઉત્તરૈર્ અહોભિશ્ ચરન્તિ
ષડહા ભવન્તિ
ષડ્ વા ઋતવઃ સંવત્સરઃ ।
ઋતુષ્વ્ એવ સંવત્સરે પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ
ગૌશ્ ચાયુશ્ ચ મધ્યત સ્તોમૌ ભવતઃ
સંવત્સરસ્યૈવ તન્ મિથુનમ્ મધ્યતઃ

7.5.6

દધતિ
પ્રજનનાય
જ્યોતિર્ અભિતો ભવતિ
વિમોચનમ્ એવ તત્ ।
છન્દાꣳસ્ય્ એવ તદ્ વિમોકં યન્તિ ।
અથો ઉભયતોજ્યોતિષૈવ ષડહેન સુવર્ગં લોકં યન્તિ
બ્રહ્મવદિનો વદન્તિ ।
આસતે કેન યન્તીતિ
દેવયાનેન પથેતિ બ્રૂયાત્ ।
છન્દાꣳસિ વૈ દેવયાનઃ પન્થા ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગતી
જ્યોતિર્ વૈ ગાયત્રી ગૌસ્ ત્રિષ્ટુગ્ આયુર્ જગતી
યદ્ એતે સ્તોમા ભવન્તિ
દેવયાનેનૈવ

તત્ પથા યન્તિ
સમાનꣳ સામ ભવતિ
દેવલોકો વૈ સામ
દેવલોકાદ્ એવ ન યન્તિ ।
અન્યાઅન્યા ઋચો ભવન્તિ
મનુષ્યલોકો વા ઋચઃ ।
મનુષ્યલોકાદ્ એવાન્યમન્યં દેવલોકમ્ અભ્યારોહન્તો યન્તિ ।
અભિવર્તો બ્રહ્મસામમ્ ભવતિ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિવૃત્ત્યૈ ।
અભિજિદ્ ભવતિ
સુવર્ગસ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ
વિશ્વજિદ્ ભવતિ વિશ્વસ્ય જિત્યૈ
માસિમાસિ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપ યન્તિ
માસિમાસ્ય્ અતિગ્રાહ્યા ગૃહ્યન્તે
માસિમાસ્ય્ એવ વીર્યં દધતિ
માસામ્ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
ઉપરિષ્ટાન્ માસામ્ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપ યન્તિ
તસ્માદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઓષધયઃ ફલં ગૃહ્ણન્તિ ॥
7.5.2 અનુવાક 2 સંવત્સરસત્રસ્ય દશમાસસાધ્યપ્રયોગેણ સહ વિકલ્પકથનમ્

ગાવો વા એતત્ સત્ત્રમ્ આસતાશૃઙ્ગાઃ સતીઃ શૃઙ્ગાણિ સિષાસન્તીસ્
તાસાં દશ માસા નિષણ્ણા આસન્ ।
અથ શૃઙ્ગાણ્ય્ અજાયન્ત
તા અબ્રુવન્ ।
અરાત્સ્મોત્ તિષ્ઠામાવ તં કામમ્ અરુત્સ્મહિ યેન કામેન ન્યષદામેતિ
તાસામ્ ઉ ત્વા અબ્રુવન્ન્ અર્ધા વા યાવતીર્ વા ।
આસમહા એવેમૌ દ્વાદશૌ માસૌ સંવત્સરꣳ સમ્પાદ્યોત્ તિષ્ઠામેતિ
તાસામ્

દ્વાદશે માસિ શૃઙ્ગાણિ પ્રાવર્તન્ત શ્રદ્ધયા વાઽશ્રદ્ધયા વા
તા ઇમા યાસ્ તૂપરાઃ ।
ઉભય્યો વાવ તા આર્ધ્નુવન્ યાશ્ ચ શૃઙ્ગાણ્ય્ અસન્વન્ યાશ્ ચોર્જમ્ અવારુન્ધત ।
ઋધ્નોતિ દશસુ માસૂત્તિષ્ઠન્ન્ ઋધ્નોતિ દ્વાદશસુ ય એવં વેદ
પદેન ખલુ વા એતે યન્તિ વિન્દતિ ખલુ વૈ પદેન યન્
તદ્ વા એતદ્ ઋદ્ધમ્ અયનમ્ ।
તસ્માદ્ એતદ્ ગોસનિ ॥
7.5.3 અનુવાક 3 પૃષ્ઠ્યષડહવિકલ્પાભિધાનમ્

પ્રથમે માસિ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપ યન્તિ મધ્યમ ઉપ યન્ત્ય્ ઉત્તમ ઉપ યન્તિ
તદ્ આહુઃ ।
યાં વૈ ત્રિર્ એકસ્યાહ્ન ઉપસીદન્તિ દહ્રં વૈ સાઽપરાભ્યાં દોહાભ્યાં દુહે ઽથ કુતઃ સા ધોક્ષ્યતે યાં દ્વાદશ કૃત્વ ઉપસીદન્તીતિ
સંવત્સરꣳ સમ્પાદ્યોત્તમે માસિ સકૃત્ પૃષ્ઠાન્ય્ ઉપેયુસ્
તદ્ યજમાના યજ્ઞમ્ પશૂન્ અવ રુન્ધતે
સમુદ્રં વૈ

એતે ઽનવારમ્ અપારમ્ પ્ર પ્લવન્તે યે સંવત્સરમ્ ઉપયન્તિ
યદ્ બૃહદ્રથંતરે અન્વર્જેયુર્ યથા મધ્યે સમુદ્રસ્ય પ્લવમ્ અન્વર્જેયુસ્ તાદૃક્ તત્ ।
અનુત્સર્ગમ્ બૃહદ્રથંતરાભ્યામ્ ઇત્વા પ્રતિષ્ઠાં ગચ્છન્તિ
સર્વેભ્યો વૈ કામેભ્યઃ સંધિર્ દુહે
તદ્ યજમાનાઃ સર્વાન્ કામાન્ અવ રુન્ધતે ॥
7.5.4 અનુવાક 4 ઉત્તરપક્ષપ્રકારવિશેષાભિધાનમ્

સમાન્ય ઋચો ભવન્તિ
મનુષ્યલોકો વા ઋચઃ ।
મનુષ્યલોકાદ્ એવ ન યન્તિ ।
અન્યદન્યત્ સામ ભવતિ
દેવલોકો વૈ સામ
દેવલોકાદ્ એવાન્યમન્યમ્ મનુષ્યલોકમ્ પ્રત્યવરોહન્તો યન્તિ
જગતીમ્ અગ્રે ઉપ યન્તિ
જગતીં વૈ છન્દાꣳસિ પ્રત્યવરોહન્ત્ય્ આગ્રયણં ગ્રહા બૃહત્ પૃષ્ઠાનિ ત્રયસ્ત્રિꣳશꣳ સ્તોમાસ્
તસ્માજ્ જ્યાયાꣳસં કનીયાન્ પ્રત્યવરોહતિ
વૈશ્વકર્મણો ગૃહ્યતે
વિશ્વાન્ય્ એવ તેન કર્માણિ યજમાના અવ રુન્ધતે ।
આદિત્યઃ

ગૃહ્યતે ।
ઇયં વા અદિતિઃ ।
અસ્યામ્ એવ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ।
અન્યોઽન્યો ગૃહ્યેતે મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ ।
અવાન્તરં વૈ દશરાત્રેણ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
યદ્ દશરાત્રો ભવતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનાઃ સૃજન્તે ।
એતાꣳ હ વા ઉદઙ્કઃ શૌલ્બાયનઃ સત્ત્રસ્યદ્ધિમ્ ઉવાચ યદ્ દશરાત્રઃ ।
યદ્ દશરાત્રો ભવતિ સત્ત્રસ્યદ્ધ્યૈ ।
અથો યદ્ એવ પૂર્વેષ્વ્ અહઃસુ વિલોમ ક્રિયતે તસ્યૈવૈષા શાન્તિઃ ॥
7.5.5 અનુવાક 5 માત્સર્યપ્રવૃત્તગવામયનદ્વય વિશેષાભિધાનમ્

યદિ સોમૌ સꣳસુતૌ સ્યાતામ્ મહતિ રાત્રિયૈ પ્રાતરનુવાકમ્ ઉપાકુર્યાત્
પૂર્વો વાચમ્ પૂર્વો દેવતાઃ પૂર્વશ્ છન્દાꣳસિ વૃઙ્ક્તે વૃષણ્વતીમ્ પ્રતિપદં કુર્યાત્
પ્રાતઃસવનાદ્ એવૈષામ્ ઇન્દ્રં વૃઙ્ક્તે ।
અથો ખલ્વ્ આહુઃ
સવનમુખેસવનમુખે કાર્યેતિ
સવનમુખાત્સવનમુખાદ્ એવૈષામ્ ઇન્દ્રં વૃઙ્ક્તે
સંવેશાયોપવેશાય ગાયત્રિયાસ્ ત્રિષ્ટુભો જગત્યા અનુષ્ટુભઃ પઙ્ક્ત્યા અભિભૂત્યૈ સ્વાહા
છન્દાꣳસિ વૈ સંવેશ ઉપવેશઃ ।
છન્દોભિર્ એવૈષાં

છન્દાꣳસિ વૃઙ્ક્તે
સજનીયꣳ શસ્યમ્ ।
વિહવ્યꣳ શસ્યમ્
અગસ્ત્યસ્ય કયાશુભીયꣳ શસ્યમ્
એતાવદ્ વા અસ્તિ યાવદ્ એતત્ ।
યાવદ્ એવાસ્તિ તદ્ એષાં વૃઙ્ક્તે
યદિ પ્રાતઃસવને કલશો દીર્યેત વૈષ્ણવીષુ શિપિવિષ્ટવતીષુ સ્તુવીરન્
યદ્ વૈ યજ્ઞસ્યાતિરિચ્યતે વિષ્ણું તચ્ છિપિવિષ્ટમ્ અભ્ય્ અતિ રિચ્યતે
તદ્ વિષ્ણુઃ શિપિવિષ્ટો ઽતિરિક્ત એવાતિરિક્તં દધાતિ ।
અથો અતિરિક્તેનૈવાતિરિક્તમ્ આપ્ત્વાવ રુન્ધતે
યદિ મધ્યંદિને દીર્યેત વષટ્કારનિધનꣳ સામ કુર્યુઃ ।
વષટ્કારો વૈ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠા
પ્રતિષ્ઠામ્ એવૈનદ્ ગમયન્તિ
યદિ તૃતીયસવન એતદ્ એવ ॥
અનુવાક 6 ગવામયનગુણવિકારરૂપોત્સર્ગાભિધાનમ્

ષડહૈર્ માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્ સૃજન્તિ
ષડહૈર્ હિ માસાન્ત્ સમ્પશ્યન્તિ ।
અર્ધમાસૈર્ માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્ સૃજન્તિ ।
અર્ધમાસૈર્ હિ માસાન્ત્ સમ્પશ્યન્તિ ।
અમાવાસ્યયા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્ સૃજન્તિ ।
અમાવાસ્યયા હિ માસાન્ત્ સમ્પશ્યન્તિ
પૌર્ણમાસ્યા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્ સૃજન્તિ
પૌર્ણમાસ્યા હિ માસાન્ત્ સમ્પશ્યન્તિ
યો વૈ પૂર્ણ આસિઞ્ચતિ પરા સ સિઞ્ચતિ
યઃ પૂર્ણાદ્ ઉદચતિ

પ્રાણમ્ અસ્મિન્ત્ સ દધાતિ
યત્ પૌર્ણમાસ્યા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્સૃજન્તિ સંવત્સરાયૈવ તત્ પ્રાણં દધતિ
તદ્ અનુ સત્ત્રિણઃ પ્રાણન્તિ
યદ્ અહર્ નોત્સૃજેયુર્ યથા દૃતિર્ ઉપનદ્ધો વિપતત્ય્ એવꣳ સંવત્સરો વિ પતેત્ ।
આર્તિમ્ આર્છેયુઃ ।
યત્ પૌર્ણમાસ્યા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્સૃજન્તિ સંવત્સરાયૈવ તદ્ ઉદાનં દધતિ
તદ્ અનુ સત્ત્રિણ ઉત્

અનન્તિ
નાર્તિમ્ આર્છન્તિ
પૂર્ણમાસે વૈ દેવાનાꣳ સુતઃ ।
યત્ પૌર્ણમાસ્યા માસાન્ત્ સમ્પાદ્યાહર્ ઉત્સૃજન્તિ દેવાનામ્ એવ તદ્ યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ પ્રત્યવરોહન્તિ
વિ વા એતદ્ યજ્ઞં છિન્દન્તિ યત્ ષડહસંતતꣳ સન્તમ્ અથાહર્ ઉત્સૃજન્તિ
પ્રાજાપત્યમ્ પશુમ્ આલભન્તે
પ્રજાપતિઃ સર્વા દેવતાઃ ।
દેવતાભિર્ એવ યજ્ઞꣳ સં તન્વન્તિ
યન્તિ વા એતે સવનાદ્ યે ઽહઃ

ઉત્સૃજન્તિ
તુરીયં ખલુ વા એતત્ સવનં યત્ સાંનાય્યમ્ ।
યત્ સાંનાય્યમ્ ભવતિ તેનૈવ સવનાન્ ન યન્તિ
સમુપહૂય ભક્ષયન્તિ ।
એતત્સોમપીથા હ્ય્ એતર્હિ
યથાયતનં વા એતેષાꣳ સવનભાજો દેવતા ગચ્છન્તિ યે ઽહર્ ઉત્સૃજન્તિ ।
અનુસવનમ્ પુરોડાશાન્ નિર્ વપન્તિ
યથાયતનાદ્ એવ સવનભાજો દેવતા અવ રુન્ધતે ।
ઽષ્ટાકપાલાન્ પ્રાતઃસવન એકાદશકપાલાન્ માધ્યંદિને સવને દ્વાદશકપાલાꣳસ્ તૃતીયસવને
છન્દાꣳસ્ય્ એવાપ્ત્વાવ રુન્ધતે
વૈશ્વદેવં ચરું તૃતીયસવને નિર્ વપન્તિ
વૈશ્વદેવં વૈ તૃતીયસવનમ્ ।
તેનૈવ તૃતીયસવનાન્ ન યન્તિ ॥
7.5.7 અનુવાક 7 અહરુત્સર્ગવિશેષાભિધાનમ્

ઉત્સૃજ્યા3ં નોત્સૃજ્યા3મ્ ઇતિ મીમાꣳસન્તે બ્રહ્મવાદિનસ્
તદ્ વ્ આહુઃ ।
ઉત્સૃજ્યમ્ એવેતિ ।
અમાવાસ્યાયાં ચ પૌર્ણમાસ્યાં ચોત્સૃજ્યમ્ ઇત્ય્ આહુઃ ।
એતે હિ યજ્ઞં વહત ઇતિ
તે ત્વાવ નોત્સૃજ્યે ઇત્ય્ આહુર્ યે અવાન્તરં યજ્ઞમ્ ભેજાતે ઇતિ
યા પ્રથમા વ્યષ્ટકા તસ્યામ્ ઉત્સૃજ્યમ્ ઇત્ય્ આહુઃ ।
એષ વૈ માસો વિશર ઇતિ
નાઽઽદિષ્ટમ્

ઉત્ સૃજેયુઃ ।
યદ્ આદિષ્ટમ્ ઉત્સૃજેયુર્ યાદૃશે પુનઃ પર્યાપ્લાવે મધ્યે ષડહસ્ય સમ્પદ્યેત ષડહૈર્ માસાન્ત્ સમ્પાદ્ય યત્ સપ્તમમ્ અહસ્ તસ્મિન્ન્ ઉત્ સૃજ્યેયુસ્
તદ્ અગ્નયે વસુમતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્ વપેયુર્ ઐન્દ્રં દધીન્દ્રાય મરુત્વતે પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં વૈશ્વદેવં દ્વાદશકપાલમ્
અગ્નેર્ વૈ વસુમતઃ પ્રાતઃસવનમ્ ।
યદ્ અગ્નયે વસુમતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્વપતિ દેવતામ્ એવ તદ્ ભાગિનીં કુર્વન્તિ

સવનમ્ અષ્ટાભિર્ ઉપ યન્તિ
યદ્ ઐન્દ્રં દધિ ભવતીન્દ્રમ્ એવ તદ્ ભાગધેયાન્ ન ચ્યાવયન્તિ ।
ઇન્દ્રસ્ય વૈ મરુત્વતો માધ્યંદિનꣳ સવનમ્ ।
યદ્ ઇન્દ્રાય મરુત્વતે પુરોડાશમ્ એકાદશકપાલં નિર્વપન્તિ દેવતામ્ એવ તદ્ ભાગિનીં કુર્વન્તિ સવનમ્ એકાદશભિર્ ઉપ યન્તિ
વિશ્વેષાં વૈ દેવાનામ્ ઋભુમતાં તૃતીયસવનમ્ ।
યદ્ વૈશ્વદેવં દ્વાદશકપાલં નિર્વપન્તિ દેવતા એવ તદ્ ભાગિનીઃ કુર્વન્તિ સવનં દ્વાદશભિઃ

ઉપ યન્તિ
પ્રાજાપત્યમ્ પશુમ્ આ લભન્તે
યજ્ઞો વૈ પ્રજાપતિર્ યજ્ઞસ્યાનનુસર્ગાય ।
અભિવર્ત ઇતઃ ષણ્ માસો બ્રહ્મસામમ્ ભવતિ
બ્રહ્મ વા અભિવર્તઃ ।
બ્રહ્મણૈવ તત્ સુવર્ગં લોકમ્ અભિવર્તયન્તો યન્તિ
પ્રતિકૂલમ્ ઇવ હીતઃ સુવર્ગો લોકઃ ।
ઇન્દ્ર ક્રતું ન આ ભર પિતા પુત્રેભ્યો યથા ।
શિક્ષા નો અસ્મિન્ પુરુહૂત યામનિ જીવા જ્યોતિર્ અશીમહીત્ય્ અમુત આયતાꣳ ષણ્ માસો બ્રહ્મસામમ્ ભવતિ ।
અયં વૈ લોકો જ્યોતિઃ પ્રજા જ્યોતિઃ ।
ઇમમ્ એવ તલ્ લોકમ્ પશ્યન્તો ઽભિવદન્ત આ યન્તિ ॥
7.5.8 અનુવાક 8 સામવિશેષકથનમ્

દેવાનાં વા અન્તં જગ્મુષામ્ ઇન્દ્રિયં વીર્યમ્ અપાક્રામત્
તત્ ક્રોશેનાવારુન્ધત
તત્ ક્રોશસ્ય ક્રોશત્વમ્ ।
યત્ ક્રોશેન ચાત્વાલસ્યાન્તે સ્તુવન્તિ યજ્ઞસ્યૈવાન્તં ગત્વેન્દ્રિયં વીર્યમ્ અવ રુન્ધતે
સત્ત્રસ્યર્દ્ધ્યાઽઽહવનીયસ્યાન્તે સ્તુવન્તિ ।
અગ્નિમ્ એવોપદ્રષ્ટારં કૃત્વર્દ્ધિમ્ ઉપ યન્તિ
પ્રજાપતેર્હૃદયેન હવિર્ધાને ઽન્તઃ સ્તુવન્તિ
પ્રેમાણમ્ એવાસ્ય ગચ્છન્તિ
શ્લોકેન પુરસ્તાત્ સદસઃ

સ્તુવન્ત્ય્ અનુશ્લોકેન પશ્ચાત્ ।
યજ્ઞસ્યૈવાન્તં ગત્વા શ્લોકભાજો ભવન્તિ
નવભિર્ અધ્વર્યુર્ ઉદ્ ગાયતિ
નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ
પ્રાણાન્ એવ યજમાનેષુ દધાતિ
સર્વા ઐન્દ્રિયો ભવન્તિ
પ્રાણેષ્વ્ એવેન્દ્રિયં દધતિ ।
અપ્રતિહૃતાભિર્ ઉદ્ ગાયતિ
તસ્માત્ પુરુષઃ સર્વાણ્ય્ અન્યાનિ શીર્ષ્ણો ઽઙ્ગાનિ પ્રત્ય્ અચતિ
શિર એવ ન
પઞ્ચદશꣳ રથંતરમ્ ભવતીન્દ્રિયમ્ એવાવ રુન્ધતે
સપ્તદશમ્

બૃહદ્ અન્નાદ્યસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ।
અથો પ્રૈવ તેન જાયન્તે ।
એકવિꣳશમ્ ભદ્રં દ્વિપદાસુ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
પત્નય ઉપ ગાયન્તિ
મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ
પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
સો ઽકામયત ।
આસામ્ અહꣳ રાજ્યમ્ પરીયામ્ ઇતિ
તાસાꣳ રાજનેનૈવ રાજ્યમ્ પર્ય્ ઐત્
તદ્ રાજનસ્ય રાજનત્વમ્ ।
યદ્ રાજનમ્ ભવતિ પ્રજાનામ્ એવ તદ્ યજમાના રાજ્યમ્ પરિ યન્તિ
પઞ્ચવિꣳશમ્ ભવતિ પ્રજાપતેઃ

7.5.5

આપ્ત્યૈ
પઞ્ચભિસ્ તિષ્ઠન્ત સ્તુવન્તિ દેવલોકમ્ એવાભિ જયન્તિ
પઞ્ચભિર્ આસીના મનુષ્યલોકમ્ એવાભિ જયન્તિ
દશ સમ્ પદ્યન્તે દશાક્ષરા વિરાડ્
અન્નં વિરાડ્
વિરાજૈવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્ધતે
પઞ્ચધા વિનિષદ્ય સ્તુવન્તિ
પઞ્ચ દિશઃ ।
દિક્ષ્વેવ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ।
એકૈકયાઽસ્તુતયા સમાયન્તિ દિગ્ભ્ય એવાન્નાદ્યꣳ સમ્ ભરન્તિ
તાભિર્ ઉદ્ગાતોદ્ ગાયતિ
દિગ્ભ્ય એવાન્નાદ્યમ્

સમ્ભૃત્ય તેજ આત્મન્ દધતે
તસ્માદ્ એકઃ પ્રાણઃ સર્વાણ્ય્ અઙ્ગાન્ય્ અવતિ ।
અથો યથા સુપર્ણ ઉત્પતિષ્યઞ્ છિર ઉત્તમં કુરુત એવમ્ એવ તદ્ યજમાનાઃ પ્રજાનામ્ ઉત્તમા ભવન્તિ ।
આસન્દીમ્ ઉદ્ગાતા રોહતિ સામ્રાજ્યમ્ એવ ગચ્છન્તિ
પ્લેઙ્ખꣳ હોતા નાકસ્યૈવ પૃષ્ઠꣳ રોહન્તિ
કૂર્ચાવ્ અધ્વર્યુર્ બ્રધ્નસ્યૈવ વિષ્ટપં ગચ્છન્તિ ।
એતાવન્તો વૈ દેવલોકાસ્ તેષ્વ્ એવ યથાપૂર્વમ્ પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ।
અથો આક્રમણમ્ એવ તત્ સેતું યજમાનાઃ કુર્વતે સુવર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ ॥
7.5.9 અનુવાક 9 શતતન્તુવીણાદિકથનમ્

અર્ક્યેણ વૈ સહસ્રશઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજત
તાભ્ય ઇલાંદેનેરાં લૂતામ્ અવારુન્દ્ધ
યદ્ અર્ક્યમ્ ભવતિ પ્રજા એવ તદ્ યજમાનાઃ સૃજન્તે ।
ઇલાંદમ્ ભવતિ પ્રજાભ્ય એવ સૃષ્ટાભ્ય ઇરાં લૂતામ્ અવ રુન્ધતે
તસ્માદ્ યાꣳ સમાꣳ સત્ત્રꣳ સમૃદ્ધં ક્ષોધુકાસ્ તાꣳ સમામ્ પ્રજા ઇષꣳ હ્ય્ આસામૂર્જમ્ આદદતે
યાꣳ સમાં વ્યૃદ્ધમ્ અક્ષોધુકાસ્ તાꣳ સમામ્ પ્રજાઃ

ન હ્ય્ આસામ્ ઇષમૂર્જમ્ આદદતે ।
ઉત્ક્રોદં કુર્વતે
યથા બન્ધાન્ મુમુચાના ઉત્ક્રોદં કુર્વત એવમ્ એવ તદ્ યજમાના દેવબન્ધાન્ મુમુચાના ઉત્ક્રોદં કુર્વત ઇષમૂર્જં આત્મન્ દધાનાઃ ।
વાણઃ શતતન્તુર્ ભવતિ
શતાયુઃ પુરુષઃ શતેન્દ્રિયઃ ।
આયુષ્ય્ એવેન્દ્રિયે પ્રતિ તિષ્ઠન્તિ ।
આજિં ધાવન્ત્ય્ અનભિજિતસ્યાભિજિત્યૈ
દુન્દુભીન્ત્ સમાઘ્નન્તિ
પરમા વા એષા વાગ્ યા દુન્દુભૌ
પરમામ્ એવ

વાચમ્ અવ રુન્ધતે
ભૂમિદુન્દુભિમ્ આ ઘ્નન્તિ
યૈવેમાં વાક્ પ્રવિષ્ટા તામ્ એવાવ રુન્ધતે ।
અથો ઇમામ્ એવ જયન્તિ
સર્વા વાચો વદન્તિ
સર્વાસાં વાચામ્ અવરુદ્ધ્યૈ ।
આર્દ્રે ચર્મન્ વ્યાયચ્છેતે
ઇન્દ્રિયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ ।
આન્યઃ ક્રોશતિ પ્રાન્યઃ શꣳસતિ
ય આક્રોશતિ પુનાત્ય્ એવૈનાન્ત્ સ
યઃ પ્રશꣳસતિ પૂતેષ્વ્ એવાન્નાદ્યં દધાતિ ।
22઼ ઋષિકૃતં ચ

વા એતે દેવકૃતં ચ પૂર્વૈર્ માસૈર્ અવ રુન્ધતે
યદ્ ભૂતેચ્છદાꣳ સામાનિ ભવન્ત્ય્ ઉભયસ્યાવરુદ્ધ્યૈ
યન્તિ વા એતે મિથુનાદ્ યે સંવત્સરમ્ ઉપયન્તિ ।
અન્તર્વેદિ મિથુનૌ સમ્ ભવતસ્
તેનૈવ મિથુનાન્ ન યન્તિ ॥
7.5.10 અનુવાક 10 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

ચર્માવ ભિન્દન્તિ
પાપ્માનમ્ એવૈષામ્ અવ ભિન્દન્તિ
માઽપ રાત્સીર્ માઽતિ વ્યાત્સીર્ ઇત્ય્ આહ
સમ્પ્રત્ય્ એવૈષામ્ પાપ્માનમ્ અવ ભિન્દન્તિ ।
ઉદકુમ્ભાન્ અધિનિધાય દાસ્યો માર્જાલીયમ્ પરિ નૃત્યન્તિ પદો નિઘ્નતીર્ ઇદમ્મધું ગાયન્ત્યઃ ।
મધુ વૈ દેવાનામ્ પરમમ્ અન્નાદ્યમ્
પરમમ્ એવાન્નાદ્યમ્ અવ રુન્ધતે
પદો નિ ઘ્નન્તિ
મહીયામ્ એવૈષુ દધતિ ॥
7.5.11 અનુવાક 11 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

પૃથિવ્યૈ સ્વાહાન્તરિક્ષાય સ્વાહા દિવે સ્વાહા
સમ્પ્લોષ્યતે સ્વાહા સમ્પ્લવમાનાય સ્વાહા સમ્પ્લુતાય સ્વાહા
મેઘાયિષ્યતે સ્વાહા મેઘાયતે સ્વાહા મેઘિતાય સ્વાહા મેઘાય સ્વાહા
નીહારાય સ્વાહા નિહાકાયૈ સ્વાહા
પ્રાસચાય સ્વાહા પ્રચલાકાયૈ સ્વાહા
વિદ્યોતિષ્યતે સ્વાહા વિદ્યોતમાનાય સ્વાહા સંવિદ્યોતમાનાય સ્વાહા
સ્તનયિષ્યતે સ્વાહા સ્તનયતે સ્વાહોગ્રꣳ સ્તનયતે સ્વાહા
વર્ષિષ્યતે સ્વાહા વર્ષતે સ્વાહાભિવર્ષતે સ્વાહા પરિવર્ષતે સ્વાહા સંવર્ષતે

સ્વાહાનુવર્ષતે સ્વાહા
શીકાયિષ્યતે સ્વાહા શીકાયતે સ્વાહા શીકિતાય સ્વાહા
પ્રોષિષ્યતે સ્વાહા પ્રુષ્ણતે સ્વાહા પરિપ્રુષ્ણતે સ્વાહા ।
ઉદ્ગ્રહીષ્યતે સ્વાહોદ્ગ્રૃહ્ણતે સ્વાહોદ્ગ્રૃહીતાય સ્વાહા
વિપ્લોષ્યતે સ્વાહા વિપ્લવમાનાય સ્વાહા વિપ્લુતાય સ્વાહા ।
આતપ્સ્યતે સ્વાહાઽઽતપતે સ્વાહોગ્રમ્ આતપતે સ્વાહા ।
ઋગ્ભ્યઃ સ્વાહા યજુર્ભ્યઃ સ્વાહા સામભ્યઃ સ્વાહાઙ્ગિરોભ્યઃ સ્વાહા
વેદેભ્યઃ સ્વાહા ગાથાભ્યઃ સ્વાહા નારાશꣳસીભ્યઃ સ્વાહા રૈભીભ્યઃ સ્વાહા
સર્વસ્મૈ સ્વાહા ॥
7.5.12 અનુવાક 12 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

દત્વતે સ્વાહાઽદન્તકાય સ્વાહા
પ્રાણિને સ્વાહાઽપ્રાણાય સ્વાહા
મુખવતે સ્વાહાઽમુખાય સ્વાહા
નાસિકવતે સ્વાહાઽનાસિકાય સ્વાહા ।
અક્ષણ્વતે સ્વાહાઽનક્ષિકાય સ્વાહા
કર્ણિને સ્વાહાઽકર્ણકાય સ્વાહા
શીર્ષણ્વતે સ્વાહાઽશીર્ષકાય સ્વાહા
પદ્વતે સ્વાહાઽપાદકાય સ્વાહા
પ્રાણતે સ્વાહાઽપ્રાણતે સ્વાહા
વદતે સ્વાહાઽવદતે સ્વાહા
પશ્યતે સ્વાહાઽપશ્યતે સ્વાહા
શૃણ્વતે સ્વાહાઽશૃણ્વતે સ્વાહા
મનસ્વિને સ્વાહા

અમનસે સ્વાહા
રેતસ્વિને સ્વાહાઽરેતસ્કાય સ્વાહા
પ્રજાભ્યઃ સ્વાહા પ્રજનનાય સ્વાહા
લોમવતે સ્વાહાઽલોમકાય સ્વાહા
ત્વચે સ્વાહાઽત્વક્કાય સ્વાહા
ચર્મણ્વતે સ્વાહાઽચર્મકાય સ્વાહા
લોહિતવતે સ્વાહાઽલોહિતાય સ્વાહા
માꣳસન્વતે સ્વાહાઽમાꣳસકાય સ્વાહા
સ્નાવભ્યઃ સ્વાહાઽસ્નાવકાય સ્વાહા ।
અસ્થન્વતે સ્વાહાઽનસ્થિકાય સ્વાહા
મજ્જન્વતે સ્વાહાઽમજ્જકાય સ્વાહા ।
અઙ્ગિને સ્વાહાઽનઙ્ગાય સ્વાહા ।
આત્મને સ્વાહાઽનાત્મને સ્વાહા
સર્વસ્મૈ સ્વાહા ॥
7.5.13 અનુવાક 13 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

કસ્ ત્વા યુનક્તિ સ ત્વા યુનક્તુ
વિષ્ણુસ્ ત્વા યુનક્તુ ।
અસ્ય યજ્ઞસ્યર્દ્ધ્યૈ મહ્યꣳ સંનત્યૈ ।
અમુષ્મૈ કામાય ।
આયુષે ત્વા પ્રાણાય ત્વાઽપાનાય ત્વા વ્યાનાય ત્વા
વ્યુષ્ટ્યૈ ત્વા
રય્યૈ ત્વા રાધસે ત્વા
ઘોષાય ત્વા પોષાય ત્વાઽઽરાદ્ઘોષાય ત્વા
પ્રચ્યુત્યૈ ત્વા ॥
7.5.14 અનુવાક 14 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

અગ્નયે ગાયત્રાય ત્રિવૃતે રાથંતરાય વાસન્તાયાષ્ટાકપાલઃ ।
ઇન્દ્રાય ત્રૈષ્ટુભાય પઞ્ચદશાય બાર્હતાય ગ્રીષ્માયૈકાદશકપાલઃ ।
વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો જાગતેભ્યઃ સપ્તદશેભ્યો વૈરૂપેભ્યો વાર્ષિકેભ્યો દ્વાદશકપાલઃ ।
મિત્રાવરુણાભ્યામ્ આનુષ્ટુભાભ્યામ્ એકવિꣳશાભ્યાં વૈરાજાભ્યાꣳ શારદાભ્યામ્ પયસ્યા
બૃહસ્પતયે પાઙ્ક્તાય ત્રિણવાય શાક્વરાય હૈમન્તિકાય ચરુઃ
સવિત્ર આતિચ્છન્દસાય ત્રયસ્ત્રિꣳશાય રૈવતાય શૈશિરાય દ્વાદશકપાલઃ ।
અદિત્યૈ વિષ્ણુપત્ન્યૈ ચરુઃ ।
અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલઃ ।
અનુમત્યૈ ચરુઃ
કાય એકકપાલઃ ॥
7.5.15 અનુવાક 15 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

યો વા અગ્નાવ્ અગ્નિઃ પ્રહ્રિયતે યશ્ ચ સોમો રાજા તયોર્ એષ આતિથ્યં યદ્ અગ્નીષોમીયઃ ।
અથૈષ રુદ્રો યશ્ ચીયતે
યત્ સંચિતે ઽગ્નાવ્ એતાનિ હવીꣳષિ ન નિર્વપેત્ ।
એષ એવ રુદ્રો ઽશાન્ત ઉપોત્થાય પ્રજામ્ પશૂન્ યજમાનસ્યાભિ મન્યેત
યત્ સંચિતે ઽગ્નાવ્ એતાનિ હવીꣳષિ નિર્વપતિ ભાગધેયેનૈવૈનꣳ શમયતિ નાસ્ય રુદ્રો ઽશાન્તઃ

ઉપોત્થાય પ્રજામ્ પશૂન્ અભિ મન્યતે
દશ હવીꣳષિ ભવન્તિ
નવ વૈ પુરુષે પ્રાણા નાભિર્ દશમી
પ્રાણાન્ એવ યજમાને દધાતિ ।
અથો દશાક્ષરા વિરાડ્
અન્નં વિરાડ્
વિરાજ્ય્ એવાન્નાદ્યે પ્રતિ તિષ્ઠતિ ।
ઋતુભિર્ વા એષ છન્દોભિઃ સ્તોમૈઃ પૃષ્ઠૈશ્ ચેતવ્ય ઇત્ય્ આહુઃ ।
યદ્ એતાનિ હવીꣳષિ નિર્વપત્ય્ ઋતુભિર્ એવૈનં છન્દોભિઃ સ્તોમૈઃ પૃષ્ઠૈશ્ ચિનુતે
દિશઃ સુષુવાણેન

અભિજિત્યા ઇત્ય્ આહુઃ ।
યદ્ એતાનિ હવીꣳષિ નિર્વપતિ દિશામ્ અભિજિત્યૈ ।
એતયા વા ઇન્દ્રં દેવા અયાજયન્ તસ્માદ્ ઇન્દ્રસવઃ ।
એતયા મનુમ્ મનુષ્યાસ્ તસ્માન્ મનુસવઃ ।
યથેન્દ્રો દેવાનાં યથા મનુર્ મનુષ્યાણામ્ એવમ્ ભવતિ ય એવં વિદ્વાન્ એતયેષ્ટ્યા યજતે
દિગ્વતીઃ પુરોઽનુવાક્યા ભવન્તિ
સર્વાસાં દિશામ્ અભિજિત્યૈ ॥
7.5.16 અનુવાક 16 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઇદ્ રાજા જગતો બભૂવ । ય ઈશે અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ તસ્ય તે દ્યૌર્ મહિમા નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ આદિત્યસ્ તે તેજસ્ તસ્મૈ ત્વા મહિમ્ને પ્રજાપતયે સ્વાહા ॥
7.5.17 અનુવાક 17 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યસ્ય છાયાઽમૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ ॥
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ તસ્ય તે પૃથિવી મહિમૌષધયો વનસ્પતયો રૂપમ્ અગ્નિસ્ તે તેજસ્ તસ્મૈ ત્વા મહિમ્ને પ્રજાપતયે સ્વાહા ॥
7.5.18 અનુવાક 18 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

આ બ્રહ્મન્ બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવર્ચસી જાયતામ્
આઽસ્મિન્ રાષ્ટ્રે રાજન્ય ઇષવ્યઃ શૂરો મહારથો જાયતામ્ ।
દોગ્ધ્રી ધેનુઃ ।
વોઢાઽનડ્વાન્
આશુઃ સપ્તિઃ
પુરંધિર્ યોષા
જિષ્ણૂ રથેષ્ઠાઃ
સભેયો યુવા ।
આઽસ્ય યજમાનસ્ય વીરો જાયતામ્ ।
નિકામેનિકામે નઃ પર્જન્યો વર્ષતુ
ફલિન્યો ન ઓષધયઃ પચ્યન્તામ્ ।
યોગક્ષેમો નઃ કલ્પતામ્ ॥
7.5.19 અનુવાક 19 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

આઽક્રાન્ વાજી પૃથિવીમ્ અગ્નિં યુજમ્ અકૃત વાજ્ય્ અર્વાઽક્રાન્ વાજ્ય્ અન્તરિક્ષં વાયું યુજમ્ અકૃત વાજ્ય્ અર્વા દ્યાં વાજ્ય્ આઽક્રꣳસ્ત સૂર્યં યુજમ્ અકૃત વાજ્ય્ અર્વા ।
અગ્નિસ્ તે વાજિન્ યુઙ્ઙ્ અનુ ત્વા રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય વાયુસ્ તે વાજિન્ યુઙ્ઙ્ અનુ ત્વાઽઽ રભે સ્વસ્તિ મા સમ્

પારયાઽઽદિત્યસ્ તે વાજિન્ યુઙ્ઙ્ અનુ ત્વા રભે સ્વસ્તિ મા સમ્ પારય પ્રાણધૃગ્ અસિ પ્રાણમ્ મે દૃꣳહ વ્યાનધૃગ્ અસિ વ્યાનમ્ મે દૃꣳહાપાનધૃગ્ અસ્ય્ અપાનમ્ મે દૃꣳહ ચક્ષુર્ અસિ ચક્ષુર્ મયિ ધેહિ શ્રોત્રમ્ અસિ શ્રોત્રમ્ મયિ ધેહ્ય્ આયુર્ અસ્ય્ આયુર્ મયિ ધેહિ ॥
7.5.20 અનુવાક 20 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

જજ્ઞિ બીજમ્ ।
વર્ષ્ટા પર્જન્યઃ
પક્તા સસ્યમ્ ।
સુપિપ્પલા ઓષધયઃ
સ્વધિચરણેયમ્ ।
સૂપસદનો ઽગ્નિઃ
સ્વધ્યક્ષમ્ અન્તરિક્ષમ્ ।
સુપાવઃ પવમાનઃ
સૂપસ્થાના દ્યૌઃ
શિવમ્ અસૌ તપન્
યથાપૂર્વમ્ અહોરાત્રે
પઞ્ચદશિનો ઽર્ધમાસાસ્
ત્રિꣳશિનો માસાઃ
ક્લૃપ્તા ઋતવઃ
શાન્તઃ સંવત્સરઃ ॥
7.5.21 અનુવાક 21 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલઃ
સૌમ્યશ્ ચરુઃ
સાવિત્રો ઽષ્ટાકપાલઃ
પૌષ્ણશ્ ચરુઃ ।
રૌદ્રશ્ ચરુઃ ।
અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલો મૃગાખરે યદિ નાઽઽગચ્છેત્ ।
અગ્નયે ઽꣳહોમુચે ઽષ્ટાકપાલઃ
સૌર્યમ્ પયઃ ।
વાયવ્ય આજ્યભાગઃ ॥
7.5.22 અનુવાક 22 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

અગ્નયે ઽꣳહોમુચે ઽષ્ટાકપાલઃ ।
ઇન્દ્રાયાꣳહોમુચ એકાદશકપાલઃ ।
મિત્રાવરુણાભ્યામ્ આગોમુગ્ભ્યામ્ પયસ્યા
વાયોસાવિત્ર આગોમુગ્ભ્યાં ચરુઃ ।
અશ્વિભ્યામ્ આગોમુગ્ભ્યાં ધાનાઃ ।
મરુદ્ભ્ય એનોમુગ્ભ્યઃ સપ્તકપાલઃ ।
વિશ્વેભ્યો દેવેભ્ય એનોમુગ્ભ્યો દ્વાદશકપાલઃ ।
અનુમત્યૈ ચરુઃ ।
અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલઃ ।
દ્યાવાપૃથિવીભ્યામ્ અꣳહોમુગ્ભ્યાં દ્વિકપાલઃ ॥
7.5.23 અનુવાક 23 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

અગ્નયે સમનમત્ પૃથિવ્યૈ સમનમત્ ।
યથાગ્નિઃ પૃથિવ્યા સમનમદ્ એવમ્ મહ્યમ્ ભદ્રાઃ સંનતયઃ સં નમન્તુ
વાયવે સમનમદ્ અન્તરિક્ષાય સમનમત્ ।
યથા વાયુર્ અન્તરિક્ષેણ
સૂર્યાય સમનમદ્ દિવે સમનમત્ ।
યથા સૂર્યો દિવા
ચન્દ્રમસે સમનમન્ નક્ષત્રેભ્યઃ સમનમત્ ।
યથા ચન્દ્રમા નક્ષત્રૈઃ
વરુણાય સમનમદ્ અદ્ભ્યઃ સમનમત્ ।
યથા

વરુણો ઽદ્ભિઃ
સામ્ને સમનમદ્ ઋચે સમનમત્ ।
યથા સામર્ચા
બ્રહ્મણે સમનમત્ ક્ષત્રાય સમનમત્ ।
યથા બ્રહ્મ ક્ષત્રેણ
રાજ્ઞે સમનમદ્ વિશે સમનમત્ ।
યથા રાજા વિશા
રથાય સમનમદ્ અશ્વેભ્યઃ સમનમત્ ।
યથા રથો ઽશ્વૈઃ
પ્રજાપતયે સમનમદ્ ભૂતેભ્યઃ સમનમત્ ।
યથા પ્રજાપતિર્ ભૂતૈઃ સમનમદ્ એવમ્ મહ્યમ્ ભદ્રાઃ સંનતયઃ સં નમન્તુ ॥
7.5.24 અનુવાક 24 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્

યે તે પન્થાનઃ સવિતઃ પૂર્વ્યાસો ઽરેણવો વિતતા અન્તરિક્ષે । તેભિર્ નો અદ્ય પથિભિઃ સુગેભી રક્ષા ચ નો અધિ ચ દેવ બ્રૂહિ ॥
નમો ઽગ્નયે પૃથિવિક્ષિતે લોકસ્પૃતે લોકમ્ અસ્મૈ યજમાનાય દેહિ નમો વાયવે ઽન્તરિક્ષક્ષિતે લોકસ્પૃતે લોકમ્ અસ્મૈ યજમાનાય દેહિ નમઃ સૂર્યાય દિવિક્ષિતે લોકસ્પૃતે લોકમ્ અસ્મૈ યજમાનાય દેહિ ॥
7.5.25 અનુવાક 25 અશ્વમેધાઙ્ગમન્ત્રકથનમ્