તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 4.4

4.4 પ્રપાઠક:

4.4.1 અનુવાક 1 સ્તોમભાગા ઇષ્ટકાઃ
1 રશ્મિર્ અસિ ક્ષયાય ત્વા ક્ષયં જિન્વ પ્રેતિર્ અસિ ધર્માય ત્વા ધર્મં જિન્વાન્વિતિર્ અસિ દિવે ત્વા દિવં જિન્વ સંધિર્ અસ્ય્ અન્તરિક્ષાય ત્વાઽન્તરિક્ષં જિન્વ પ્રતિધિર્ અસિ પૃથિવ્યૈ ત્વા પૃથિવીં જિન્વ વિષ્ટમ્ભો ઽસિ વૃષ્ટ્યૈ ત્વા વૃષ્ટિં જિન્વ પ્રવાઽસ્ય્ અહ્ને ત્વાઽહર્ જિન્વ । અનુવાઽસિ રાત્રિયૈ ત્વા રાત્રિં જિન્વોશિગ્ અસિ
2 વસુભ્યસ્ ત્વા વસૂઞ્ જિન્વ પ્રકેતોઽસિ રુદ્રેભ્યસ્ત્વા રુદ્રાઞ્જિન્વ સુદીતિરસ્યાદિત્યેભ્યસ્ત્વાઽઽદિત્યાઞ્જિન્વૌજોઽસિ પિતૃભ્યસ્ત્વા પિતૄઞ્જિન્વ તન્તુર્ અસિ પ્રજાભ્યસ્ ત્વા પ્રજા જિન્વ પૃતનાષાડ્ અસિ પશુભ્યસ્ ત્વા પશૂઞ્ જિન્વ રેવદ્ અસ્ય્ ઓષધીભ્યસ્ ત્વૌષધીર્ જિન્વાભિજિદ્ અસિ યુક્તગ્રાવેન્દ્રાય ત્વેન્દ્રં જિન્વાધિપતિર્ અસિ પ્રાણાય
3 ત્વા પ્રાણં જિન્વ યન્તાઽસ્ય્ અપાનાય ત્વાઽપાનં જિન્વ સꣳસર્પો ઽસિ ચક્ષુષે ત્વા ચક્ષુર્ જિન્વ વયોધા અસિ શ્રોત્રાય ત્વા શ્રોત્રં જિન્વ ત્રિવૃદ્ અસિ પ્રવૃદ્ અસિ સંવૃદ્ અસિ વિવૃદ્ અસિ સꣳરોહો ઽસિ નીરોહો ઽસિ પ્રરોહો ઽસિ અનુરોહો ઽસિ વસુકો ઽસિ વેષશ્રિર્ અસિ વસ્યષ્ટિર્ અસિ ॥
4.4.2 અનુવાક 2 નાકસદા ઇષ્ટકાઃ
1 રાજ્ઞ્ય્ અસિ પ્રાચી દિગ્ વસવસ્ તે દેવા અધિપતયો ઽગ્નિર્ હેતીનામ્ પ્રતિધર્તા ત્રિવૃત્ ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયત્વ્ આજ્યમ્ ઉક્થમ્ અવ્યથયત્ સ્તભ્નાતુ રથંતરꣳ સામ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ વિરાડ્ અસિ દક્ષિણા દિગ્ રુદ્રાસ્ તે દેવા અધિપતય ઇન્દ્રો હેતીનામ્ પ્રતિધર્તા પઞ્ચદશસ્ ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયતુ પ્રૌગમ્ ઉક્થમ્ અવ્યથયત્ સ્તભ્નાતુ બૃહત્ સામ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ સમ્રાડ્ અસિ પ્રતીચી દિક્
2 આદિત્યાસ્ તે દેવા અધિપતયઃ સોમો હેતીનામ્ પ્રતિધર્તા સપ્તદશસ્ ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયતુ મરુત્વતીયમ્ ઉક્થમ્ અવ્યથયત્ સ્તભ્નાતુ વૈરૂપꣳ સામ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ સ્વરાડ્ અસ્ય્ ઉદીચી દિગ્ વિશ્વે તે દેવા અધિપતયો વરુણો હેતીનામ્ પ્રતિધર્તૈકવિꣳશસ્ ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયતુ નિષ્કેવલ્યમ્ ઉક્થમ્ અવ્યથયત્ સ્તભ્નાતુ વૈરાજꣳ સામ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અધિપત્ન્ય્ અસિ બૃહતી દિઙ્ મરુતસ્ તે દેવા અધિપતયઃ
3 બૃહસ્પતિર્ હેતીનામ્ પ્રતિધર્તા ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશૌ ત્વા સ્તોમૌ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયતાં વૈશ્વદેવાગ્નિમારુતે ઉક્થે અવ્યથયન્તી સ્તભ્નીતાꣳ શાક્વરરૈવતે સામની પ્રતિષ્ઠિત્યૈ । અન્તરિક્ષાયર્ષયસ્ ત્વા પ્રથમજા દેવેષુ દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથન્તુ વિધર્તા ચાયમ્ અધિપતિશ્ ચ તે ત્વા સર્વે સંવિદાના નાકસ્ય પૃષ્ઠે સુવર્ગે લોકે યજમાનં ચ સાદયન્તુ ॥
4.4.3 અનુવાક 3 ચોડા ઇષ્ટકાઃ
1 અયમ્ પુરો હરિકેશઃ સૂર્યરશ્મિસ્ તસ્ય રથગૃત્સશ્ચ રથૌજાશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યૌ પુઞ્જિકસ્થલા ચ કૃતસ્થલા ચાપ્સરસૌ યાતુધાના હેતી રક્ષાꣳસિ પ્રહેતિઃ । અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મા તસ્ય રથસ્વનશ્ ચ રથેચિત્રશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યૌ મેનકા ચ સહજન્યા ચાપ્સરસૌ દઙ્ક્ષ્ણવઃ પશવો હેતિઃ પૌરુષેયો વધઃ પ્રહેતિઃ । અયમ્ પશ્ચાદ્ વિશ્વવ્યચાસ્ તસ્ય રથેપ્રોતશ્ ચાસમરથશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યૌ પ્રમ્લોચન્તી ચ
2 અનુમ્લોચન્તી ચાપ્સરસૌ સર્પા હેતિર્ વ્યાઘ્રાઃ પ્રહેતિઃ । અયમ્ ઉત્તરાત્ સંયદ્વસુસ્ તસ્ય સેનજિચ્ ચ સુષેણશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યૌ વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચાપ્સરસાવ્ આપો હેતિર્ વાતઃ પ્રહેતિઃ । અયમ્ ઉપર્ય્ અર્વાગ્વસુસ્ તસ્ય તાર્ક્ષ્યશ્ ચારિષ્ટનેમિશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યાવ્ ઉર્વશી ચ પૂર્વચિત્તિશ્ ચાપ્સરસૌ વિદ્યુદ્ ધેતિર્ અવસ્ફૂર્જન્ પ્રહેતિસ્ તેભ્યો નમસ્ તે નો મૃડયન્તુ તે યં
3 દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તં વો જમ્ભે દધામિ । આયોસ્ ત્વા સદને સાદયામ્ય્ અવતશ્ છાયાયાં નમઃ સમુદ્રાય નમઃ સમુદ્રસ્ય ચક્ષસે પરમેષ્ઠી ત્વા સાદયતુ દિવઃ પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતીમ્ પ્રથસ્વતીં વિભૂમતીમ્ પ્રભૂમતીમ્ પરિભૂમતીં દિવં યચ્છ દિવં દૃꣳહ દિવમ્ મા હિꣳસીર્ વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાય સૂર્યસ્ ત્વાઽભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા
3 છર્દિષા શંતમેન તયા દેવતયાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ પ્રોથદ્ અશ્વો ન યવસે અવિષ્યન્ યદા મહઃ સંવરણાદ્ વ્યસ્થા । આદ્ અસ્ય્ વાતો અનુ વાતિ શોચિર્ અધ સ્મ તે વ્રજનં કૃષ્ણમ્ અસ્તિ ॥
4.4.4 અનુવાક 4 છન્દ ઇષ્ટકાઃ
1 અગ્નિર્ મૂર્ધા દિવઃ કકુત્ પતિઃ પૃથિવ્યા અયમ્ । અપાꣳ રેતાꣳસિ જિન્વતિ ॥ ત્વામ્ અગ્ને પુષ્કરાદ્ અધ્ય્ અથર્વા નિર્ અમન્થત । મૂર્ધ્નો વિશ્વસ્ય વાઘતઃ ॥ અયમ્ અગ્નિઃ સહસ્રિણો વાજસ્ય શતિનસ્ પતિઃ । મૂર્ધા કવી રયીણામ્ ॥ ભુવો યજ્ઞસ્ય રજસશ્ ચ નેતા યત્રા નિયુદ્ભિઃ સચસે શિવાભિઃ । દિવિ મૂર્ધાનં દધિષે સુવર્ષાં જિહ્વામ્ અગ્ને ચકૃષે હવ્યવાહમ્ ॥ અબોધ્ય્ અગ્નિઃ સમિધા જનાનામ્
2 પ્રતિ ધેનુમ્ ઇવાયતીમ્ ઉષાસમ્ । યહ્વા ઇવ પ્ર વયામ્ ઉજ્જિહાનાઃ પ્ર ભાનવઃ સિસ્રતે નાકમ્ અચ્છ ॥ અવોચામ કવયે મેધ્યાય વચો વન્દારુ વૃષભાય વૃષ્ણે । ગવિષ્ઠિરો નમસા સ્તોમમ્ અગ્નૌ દિવીવ રુક્મમ્ ઉર્વ્યઞ્ચમ્ અશ્રેત્ ॥ જનસ્ય ગોપા અજનિષ્ટ જાગૃવિર્ અગ્નિઃ સુદક્ષઃ સુવિતાય નવ્યસે । ઘૃતપ્રતીકો બૃહતા દિવિસ્પૃશા દ્યુમદ્ વિ ભાતિ ભરતેભ્યઃ શુચિઃ ॥ ત્વામ્ અગ્ને અઙ્ગિરસઃ ॥
3 ગુહા હિતમ્ અન્વ્ અવિન્દઞ્ છિશ્રિયાણં વનેવને । સ જાયસે મથ્યમાનઃ સહો મહત્ ત્વામ્ આહુઃ સહસસ્ પુત્રમ્ અઙ્ગિરઃ ॥ યજ્ઞસ્ય કેતુમ્ પ્રથમમ્ પુરોહિતમ્ અગ્નિં નરસ્ ત્રિષધસ્થે સમ્ ઇન્ધતે । ઇન્દ્રેણ દેવૈઃ સરથꣳ સ બર્હિષિ સીદન્ નિ હોતા યજથાય સુક્રતુઃ ॥ ત્વાં ચિત્રશ્રવસ્તમ હવન્તે વિક્ષુ જન્તવઃ । શોચિષ્કેશમ્ પુરુપ્રિયાગ્ને હવ્યાય વોઢવે ॥ સખાયઃ સં વઃ સમ્યઞ્ચમ્ ઇષમ્
4 સ્તોમં ચાગ્નયે । વર્ષિષ્ઠાય ક્ષિતીનામૂર્જો નપ્ત્રે સહસ્વતે ॥ સꣳસમ્ ઇદ્ યુવસે વૃષન્ન્ અગ્ને વિશ્વાન્ય્ અર્ય આ । ઇડસ્ પદે સમ્ ઇધ્યસે સ નો વસૂન્ય્ આ ભર ॥ એના વો અગ્નિં નમસોર્જો નપાતમ્ આ હુવે । પ્રિયં ચેતિષ્ઠમ્ અરતિꣳ સ્વધ્વરં વિશ્વસ્ય દૂતમ્ અમૃતમ્ ॥ સ યોજતે અરુષો વિશ્વભોજસા સ દુદ્રવત્ સ્વાહુતઃ । સુબ્રહ્મા યજ્ઞઃ સુશમી
5 વસૂનાં દેવꣳ રાધો જનાનામ્ ॥ ઉદ્ અસ્ય શોચિર્ અસ્થાદ્ આજુહ્વાનસ્ય મીઢુષઃ । ઉદ્ ધૂમાસો અરુષાસો દિવિસ્પૃશઃ સમ્ અગ્નિમ્ ઇન્ધતે નરઃ ॥ અગ્ને વાજસ્ય ગોમત ઈશાનઃ સહસો યહો । અસ્મે ધેહિ જાતવેદો મહિ શ્રવઃ ॥ સ ઇધાનો વસુષ્ કવિર્ અગ્નિર્ ઈડેન્યો ગિરા । રેવદ્ અસ્મભ્યમ્ પુર્વણીક દીદિહિ ॥ ક્ષપો રાજન્ન્ ઉત ત્મનાગ્ને વસ્તોર્ ઉતોષસઃ । સ તિગ્મજમ્ભ
6 રક્ષસો દહ પ્રતિ ॥ આ તે અગ્ન ઇધીમહિ દ્યુમન્તં દેવાજરમ્ । યદ્ ધ સ્યા તે પનીયસી સમિદ્ દીદયતિ દ્યવીષꣳ સ્તોતૃભ્ય આ ભર ॥ આ તે અગ્ન ઋચા હવિઃ શુક્રસ્ય જ્યોતિષસ્ પતે । સુશ્ચન્દ્ર દસ્મ વિશ્પતે હવ્યવાટ્ તુભ્યꣳ હૂયત ઇષꣳ સ્તોતૃભ્ય આ ભર ॥ ઉભે સુશ્ચન્દ્ર સર્પિષો દર્વી શ્રીણીષ આસનિ । ઉતો ન ઉત્ પુપૂર્યાઃ
7 ઉક્થેષુ શવસસ્ પત ઇષꣳ સ્તોતૃભ્ય આ ભર ॥ અગ્ને તમ્ અદ્યાશ્વં ન સ્તોમૈઃ ક્રતું ન ભદ્રꣳ હૃદિસ્પૃશમ્ । ઋધ્યામા ત ઓહૈઃ ॥ અધા હ્ય્ અગ્ને ક્રતોર્ ભદ્રસ્ય દક્ષસ્ય સાધોઃ । રથીર્ ઋતસ્ય બૃહતો બભૂથ ॥ આભિષ્ ટે અદ્ય ગીર્ભિર્ ગૃણન્તો ઽગ્ને દાશેમ । પ્ર તે દિવો ન સ્તનયન્તિ શુષ્માઃ ॥ એભિર્ નો અર્કૈર્ ભવા નો અર્વાઙ્

8 સુવર્ ન જ્યોતિઃ । અગ્ને વિશ્વેભિઃ સુમના અનીકૈઃ ॥ અગ્નિꣳ હોતારમ્ મન્યે દાસ્વન્તમ્ વસોઃ સૂનુꣳ સહસો જાતવેદસમ્ । વિપ્રં ન જાતવેદસમ્ ॥ ય ઊર્ધ્વયા સ્વધ્વરો દેવો દેવાચ્યા કૃપા । ઘૃતસ્ય વિભ્રાષ્ટિમ્ અનુ શુક્રશોચિષ આજુહ્વાનસ્ય સર્પિષઃ ॥ અગ્ને ત્વમ્ નો અન્તમઃ । ઉત ત્રાતા શિવો ભવ વરૂથ્યઃ ॥ તં ત્વા શોચિષ્ઠ દીદિવઃ । સુમ્નાય નૂનમ્ ઈમહે સખિભ્યઃ ॥ વસુર્ અગ્નિર્ વસુશ્રવાઃ । અચ્છા નક્ષિ દ્યુમત્તમો રયિં દાઃ ॥
4.4.5 અનુવાક 5 સયુજાદય ઇષ્ટકાઃ
1 ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં ત્વા સયુજા યુજા યુનજ્મ્ય્ આઘારાભ્યાં તેજસા વર્ચસોક્થેભિઃ સ્તોમેભિશ્ છન્દોભી રય્યૈ પોષાય સજાતાનામ્ મધ્યમસ્થેયાય મયા ત્વા સયુજા યુજા યુનજ્મિ । અમ્બા દુલા નિતત્નિર્ અભ્રયન્તી મેઘયન્તી વર્ષયન્તી ચુપુણીકા નામાસિ પ્રજાપતિના ત્વા વિશ્વાભિર્ ધીભિર્ ઉપ દધામિ પૃથિવ્ય્ ઉદપુરમ્ અન્નેન વિષ્ટા મનુષ્યાસ્ તે ગોપ્તારો ઽગ્નિર્ વિયત્તો ઽસ્યાં તામ્ અહમ્ પ્ર પદ્યે સા
2 મે શર્મ ચ વર્મ ચાસ્તુ । અધિદ્યૌર્ અન્તરિક્ષમ્ બ્રહ્મણા વિષ્ટા મરુતસ્ તે ગોપ્તારો વાયુર્ વિયત્તો ઽસ્યાં તામ્ અહમ્ પ્ર પદ્યે સા મે શર્મ ચ વર્મ ચાસ્તુ દ્યૌર્ અપરાજિતાઽમૃતેન વિષ્ટાઽઽદિત્યાસ્ તે ગોપ્તારઃ સૂર્યો વિયત્તો ઽસ્યાં તામ્ અહમ્ પ્ર પદ્યે સા મે શર્મ ચ વર્મ ચાસ્તુ ॥
4.4.6 અનુવાક 6 વિશ્વજ્યોતિરાદ્યા ઇષ્ટકાઃ
1 બૃહસ્પતિસ્ ત્વા સાદયતુ પૃથિવ્યાઃ પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીં વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વિશ્વં જ્યોતિર્ યચ્છાગ્નિસ્ તે ઽધિપતિઃ । વિશ્વકર્મા ત્વા સાદયત્વ્ અન્તરિક્ષસ્ય પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીં વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વિશ્વં જ્યોતિર્ યચ્છ વાયુસ્ તે ઽધિપતિઃ પ્રજાપતિસ્ ત્વા સાદયતુ દિવઃ પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીં વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વિશ્વં જ્યોતિર્ યચ્છ પરમેષ્ઠી તે ઽધિપતિઃ પુરોવાતસનિર્ અસ્ય્ અભ્રસનિર્ અસિ વિદ્યુત્સનિઃ
2 અસિ સ્તનયિત્નુસનિર્ અસિ વૃષ્ટિસનિર્ અસિ । અગ્નેર્ યાન્ય્ અસિ દેવાનામ્ અગ્નેયાન્ય્ અસિ વાયોર્ યાન્ય્ અસિ દેવાનાં વાયોયાન્ય્ અસિ । અન્તરિક્ષસ્ય યાન્ય્ અસિ દેવાનામ્ અન્તરિક્ષયાન્ય્ અસિ । અન્તરિક્ષમ્ અસ્ય્ અન્તરિક્ષાય ત્વા સલિલાય ત્વા સર્ણીકાય ત્વા સતીકાય ત્વા કેતાય ત્વા પ્રચેતસે ત્વા વિવસ્વતે ત્વા દિવસ્ ત્વા જ્યોતિષ આદિત્યેભ્યસ્ ત્વા । ઋચે ત્વા રુચે ત્વા દ્યુતે ત્વા ભાસે ત્વા જ્યોતિષે ત્વા યશોદાં ત્વા યશસિ તેજોદાં ત્વા તેજસિ પયોદાં ત્વા પયસિ વર્ચોદાં ત્વા વર્ચસિ દ્રવિણોદાં ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ તેનર્ષિણા તેન બ્રહ્મણા તયા દેવતયાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
4.4.7 અનુવાક 7 ભૂયસ્કૃદાદીષ્ટકાઃ
1 ભૂયસ્કૃદ્ અસિ વરિવસ્કૃદ્ અસિ પ્રાચ્ય્ અસ્ય્ ઊર્ધ્વાસ્ય્ અન્તરિક્ષસદ્ અસ્ય્ અન્તરિક્ષે સીદ । અપ્સુષદ્ અસિ શ્યેનસદ્ અસિ ગૃધ્રસદ્ અસિ સુપર્ણસદ્ અસિ નાકસદ્ અસિ પૃથિવ્યાસ્ ત્વા દ્રવિણે સાદયામ્ય્ અન્તરિક્ષસ્ય ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ દિવસ્ ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ દિશાં ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ દ્રવિણોદાં ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ પ્રાણમ્ મે પાહ્ય્ અપાનમ્ મે પાહિ વ્યાનમ્ મે
2 પાહ્ય્ આયુર્ મે પાહિ વિશ્વાયુર્ મે પાહિ સર્વાયુર્ મે પાહિ । અગ્ને યત્ તે પરꣳ હૃન્ નામ તાવ્ એહિ સꣳ રભાવહૈ પાઞ્ચજન્યેષ્વ્ અપ્ય્ એધ્ય્ અગ્ને યાવા અયાવા એવા ઊમાઃ સબ્દઃ સગરઃ સુમેકઃ ॥
4.4.8 અનુવાક 8 ઇન્દ્રતન્વાખ્યા ઇષ્ટકાઃ
1 અગ્નિના વિશ્વાષાટ્ સૂર્યેણ સ્વરાટ્ ક્રત્વા શચીપતિઃ । ઋષભેણ ત્વષ્ટા યજ્ઞેન મઘવાન્ દક્ષિણયા સુવર્ગઃ । મન્યુના વૃત્રહા સૌહાર્દ્યેન તનૂધા । અન્નેન ગયઃ પૃથિવ્યાઽસનોત્ । ઋગ્ભિર્ અન્નાદઃ । વષટ્કારેણ ઋદ્ધઃ સામ્ના તનૂપાઃ । વિરાજા જ્યોતિષ્માન્ બ્રહ્મણા સોમપાઃ । ગોભિર્ યજ્ઞં દાધાર ક્ષત્રેણ મનુષ્યાન્ અશ્વેન ચ રથેન ચ વજ્રી । ઋતુભિઃ પ્રભુઃ સંવત્સરેણ પરિભૂસ્ તપસાઽનાધૃષ્ટઃ સૂર્યઃ સન્ તનૂભિઃ ॥
4.4.9 અનુવાક 9 યજ્ઞતન્વાખ્યા ઇષ્ટકાઃ
1 પ્રજાપતિર્ મનસા । અન્ધો ઽચ્છેતઃ । ધાતા દીક્ષાયામ્ । સવિતા ભૃત્યામ્ પૂષા સોમક્રયણ્યામ્ । વરુણ ઉપનદ્ધઃ । અસુરઃ ક્રીયમાણઃ । મિત્રઃ ક્રીતઃ શિપિવિષ્ટ આસાદિતઃ । નરંધિષઃ પ્રોહ્યમાણઃ । અધિપતિર્ આગતઃ પ્રજાપતિઃ પ્રણીયમાનઃ । અગ્નિર્ આગ્નીધ્રે બૃહસ્પતિર્ આગ્નીધ્રાત્ પ્રણીયમાનઃ । ઇન્દ્રો હવિર્ધાને । અદિતિર્ આસાદિતઃ । વિષ્ણુર્ ઉપાવહ્રિયમાણઃ । અથર્વોપોત્તઃ । યમો ઽભિષુતઃ । અપૂતપા આધૂયમાનઃ । વાયુઃ પૂયમાનઃ । મિત્રઃ ક્ષીરશ્રીઃ । મન્થી સક્તુશ્રીઃ । વૈશ્વદેવ ઉન્નીતઃ । રુદ્ર
2 આહુતઃ । વાયુર્ આવૃત્તઃ । નૃચક્ષાઃ પ્રતિખ્યાતઃ । ભક્ષ આગતઃ પિતૃણાં નારાશꣳસઃ । અસુર્ આત્તઃ સિન્ધુર્ અવભૃથમ્ અવપ્રયન્ । સમુદ્રો ઽવગતઃ સલિલઃ પ્રપ્લુતઃ સુવર્ ઉદૃચં ગતઃ ॥
4.4.10 અનુવાક 10 નક્ષત્રેષ્ટકાઃ
1 કૃત્તિકા નક્ષત્રમ્ અગ્નિર્ દેવતાઽગ્ને રુચઃ સ્થ પ્રજાપતેર્ ધાતુઃ સોમસ્યર્ચે ત્વા રુચે ત્વા દ્યુતે ત્વા ભાસે ત્વા જ્યોતિષે ત્વા રોહિણી નક્ષત્રમ્ પ્રજાપતિર્ દેવતા મૃગશીર્ષં નક્ષત્રꣳ સોમો દેવતાઽઽર્દ્રા નક્ષત્રꣳ રુદ્રો દેવતા પુનર્વસૂ નક્ષત્રમ્ અદિતિર્ દેવતા તિષ્યો નક્ષત્રમ્ બૃહસ્પતિર્ દેવતાઽઽશ્રેષા નક્ષત્રꣳ સર્પા દેવતા મઘા નક્ષત્રમ્ પિતરો દેવતા ફલ્ગુની નક્ષત્રમ્
2 અર્યમા દેવતા ફલ્ગુની નક્ષત્રમ્ ભગો દેવતા હસ્તો નક્ષત્રꣳ સવિતા દેવતા ચિત્રા નક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રો દેવતા સ્વાતી નક્ષત્રં વાયુર્ દેવતા વિશાખે નક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રાગ્ની દેવતા અનૂરાધા નક્ષત્રમ્ મિત્રો દેવતા રોહિણી નક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રો દેવતા વિચૃતૌ નક્ષત્રમ્ પિતરો દેવતાઽષાઢા નક્ષત્રમ્ આપો દેવતાઽષાઢા નક્ષત્રં વિશ્વે દેવા દેવતા શ્રોણા નક્ષત્ત્રં વિષ્ણુર્ દેવતા શ્રવિષ્ઠા નક્ષત્રં વસવઃ
3 દેવતા શતભિષઙ્ નક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રો દેવતા પ્રોષ્ઠપદા નક્ષત્રમ્ અજ એકપાદ્ દેવતા પ્રોષ્ઠપદા નક્ષત્રમ્ અહિર્ બુધ્નિયો દેવતા રેવતી નક્ષત્રમ્ પૂષા દેવતાઽશ્વયુજૌ નક્ષત્રમ્ અશ્વિનૌ દેવતાઽપભરણીર્ નક્ષત્રં યમો દેવતા પૂર્ણા પશ્ચાદ્ યત્ તે દેવા અદધુઃ ॥
4.4.11 અનુવાક 11 ઋતવ્યા ઇષ્ટકાઃ
1 મધુશ્ ચ માધવશ્ ચ વાસન્તિકાવ્ ઋતૂ શુક્રશ્ ચ શુચિશ્ ચ ગ્રીષ્માવ્ ઋતૂ નભશ્ ચ નભસ્યશ્ ચ વાર્ષિકાવ્ ઋતૂ ઇષશ્ ચોર્જશ્ ચ શારદાવ્ ઋતૂ સહશ્ ચ સહસ્યશ્ ચ હૈમન્તિકાવ્ ઋતૂ તપશ્ ચ તપસ્યશ્ ચ શૈશિરાવ્ ઋતૂ અગ્નેર્ અન્તઃશ્લેષો ઽસિ કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામ્ આપ ઓષધીઃ કલ્પન્તામ્ અગ્નયઃ પૃથઙ્ મમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ
2 યે ઽગ્નયઃ સમનસો ઽન્તરા દ્યાવાપૃથિવી શૈશિરાવ્ ઋતૂ અભિ કલ્પમાના ઇન્દ્રમ્ ઇવ દેવા અભિ સં વિશન્તુ સંયચ્ ચ પ્રચેતાશ્ ચાગ્નેઃ સોમસ્ય સૂર્યસ્ય । ઉગ્રા ચ ભીમા ચ પિતૃણાં યમસ્યેન્દ્રસ્ય ધ્રુવા ચ પૃથિવી ચ દેવસ્ય સવિતુર્ મરુતાં વરુણસ્ય ધર્ત્રી ચ ધરિત્રી ચ મિત્રાવરુણયોર્ મિત્રસ્ય ધાતુઃ પ્રાચી ચ પ્રતીચી ચ વસૂનાꣳ રુદ્રાણામ્
3 આદિત્યાનામ્ । તે તે ઽધિપતયસ્ તેભ્યો નમસ્ તે નો મૃડયન્તુ તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તં વો જમ્ભે દધામિ સહસ્રસ્ય પ્રમા અસિ સહસ્રસ્ય પ્રતિમા અસિ સહસ્રસ્ય વિમા અસિ સહસ્રસ્યોન્મા અસિ સાહસ્રો ઽસિ સહસ્રાય ત્વા । ઇમા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્ત્વ્ એકા ચ શતં ચ સહસ્રં ચાયુતં ચ
4 નિયુતં ચ પ્રયુતં ચાર્બુદં ચ ન્યર્બુદં ચ સમુદ્રશ્ ચ મધ્યં ચાન્તશ્ ચ પરાર્ધશ્ ચેમા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્તુ ષષ્ટિઃ સહસ્રમ્ અયુતમ્ અક્ષીયમાણા ઋતસ્થા સ્થર્તાવૃધો ઘૃતશ્ચુતો મધુશ્ચુત ઊર્જસ્વતીઃ સ્વધાવિનીસ્ તા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્તુ વિરાજો નામ કામદુઘા અમુત્રામુષ્મિઁ લોકે ॥
4.4.12 અનુવાક 12 અશ્વમેધે યાજ્યાનુવાક્યાઃ

1 સમિદ્ દિશામ્ આશયા નઃ સુવર્વિન્ મધોર્ અતો માધવઃ પાત્વ્ અસ્માન્ । અગ્નિર્ દેવો દુષ્ટરીતુર્ અદાભ્ય ઇદં ક્ષત્રꣳ રક્ષતુ પાત્વ્ અસ્માન્ ॥ રથંતરꣳ સામભિઃ પાત્વ્ અસ્માન્ ગાયત્રી છન્દસાં વિશ્વરૂપા । ત્રિવૃન્ નો વિષ્ઠયા સ્તોમો અહ્નાꣳ સમુદ્રો વાત ઇદમ્ ઓજઃ પિપર્તુ ॥ ઉગ્રા દિશામ્ અભિભૂતિર્ વયોધાઃ શુચિઃ શુક્રે અહન્ય્ ઓજસીના । ઇન્દ્રાધિપતિઃ પિપૃતાદ્ અતો નો મહિ
2 ક્ષત્રં વિશ્વતો ધારયેદમ્ ॥ બૃહત્ સામ ક્ષત્રભૃદ્ વૃદ્ધવૃષ્ણિયં ત્રિષ્ટુભૌજઃ શુભિતમ્ ઉગ્રવીરમ્ । ઇન્દ્ર સ્તોમેન પઞ્ચદશેન મધ્યમ્ ઇદં વાતેન સગરેણ રક્ષ ॥ પ્રાચી દિશાꣳ સહયશા યશસ્વતી વિશ્વે દેવાઃ પ્રાવૃષાહ્નાꣳ સુવર્વતી । ઇદં ક્ષત્રં દુષ્ટરમ્ અસ્ત્વ્ ઓજો ઽનાધૃષ્ટꣳ સહસ્રિયꣳ સહસ્વત્ ॥ વૈરૂપે સામન્ન્ ઇહ તચ્ છકેમ જગત્યૈનં વિક્ષ્વ્ આ વેશયામઃ । વિશ્વે દેવાઃ સપ્તદશેન
3 વર્ચ ઇદં ક્ષત્રꣳ સલિલવાતમ્ ઉગ્રમ્ ॥ ધર્ત્રી દિશાં ક્ષત્રમ્ ઇદં દાધારોપસ્થાઽઽશાનામ્ મિત્રવદ્ અસ્ત્વ્ ઓજઃ । મિત્રાવરુણા શરદાઽહ્નાં ચિકિત્નૂ અસ્મૈ રાષ્ટ્રાય મહિ શર્મ યચ્છતમ્ ॥ વૈરાજે સામન્ન્ અધિ મે મનીષાઽનુષ્ટુભા સમ્ભૃતં વીર્યꣳ સહઃ । ઇદં ક્ષત્રમ્ મિત્રવદ્ આર્દ્રદાનુ મિત્રાવરુણા રક્ષતમ્ આધિપત્યૈઃ ॥ સમ્રાડ્ દિશાꣳ સહસામ્ની સહસ્વત્ય્ ઋતુર્ હેમન્તો વિષ્ઠયા નઃ પિપર્તુ । અવસ્યુવાતાઃ
4 બૃહતીર્ નુ શક્વરીર્ ઇમં યજ્ઞમ્ અવન્તુ નો ઘૃતાચીઃ ॥ સુવર્વતી સુદુઘા નઃ પયસ્વતી દિશાં દેવ્યવતુ નો ઘૃતાચી । ત્વં ગોપાઃ પુરએતોત પશ્ચાદ્ બૃહસ્પતે યામ્યાં યુઙ્ગ્ધિ વાચમ્ ॥ ઊર્ધ્વા દિશાꣳ રન્તિર્ આશૌષધીનાꣳ સંવત્સરેણ સવિતા નો અહ્નામ્ । રેવત્ સામાતિછન્દા ઉ છન્દોઽજાતશત્રુઃ સ્યોના નો અસ્તુ ॥ સ્તોમત્રયસ્ત્રિꣳશે ભુવનસ્ય પત્નિ વિવસ્વદ્વાતે અભિ નઃ
5 ગૃણાહિ । ઘૃતવતી સવિતર્ આધિપત્યૈઃ પયસ્વતી રન્તિર્ આશા નો અસ્તુ ॥ ધ્રુવા દિશાં વિષ્ણુપત્ન્ય્ અઘોરાઽસ્યેશાના સહસો યા મનોતા । બૃહસ્પતિર્ માતરિશ્વોત વાયુઃ સંધુવાના વાતા અભિ નો ગૃણન્તુ ॥ વિષ્ટમ્ભો દિવો ધરુણઃ પૃથિવ્યા અસ્યેશાના જગતો વિષ્ણુપત્ની । વિશ્વવ્યચા ઇષયન્તી સુભૂતિઃ શિવા નો અસ્ત્વ્ અદિતિર્ ઉપસ્થે ॥ વૈશ્વાનરો ન ઊત્યા પૃષ્ટો દિવિ । અનુ નો ઽદ્યાનુમતિઃ । અન્વ્ ઇદ્ અનુમતે ત્વમ્ । કયા નશ્ ચિત્ર આ ભુવત્ કો અદ્ય યુઙ્ક્તે ॥
4.4.1 અનુવાક

સ્તોમભાગા ઇષ્ટકાઃ

રશ્મિર્ અસિ ક્ષયાય ત્વા ક્ષયં જિન્વ પ્રેતિર્ અસિ ધર્માય ત્વા ધર્મં જિન્વાન્વિતિર્ અસિ દિવે ત્વા દિવં જિન્વ સંધિર્ અસ્ય્ અન્તરિક્ષાય ત્વાઽન્તરિક્ષં જિન્વ પ્રતિધિર્ અસિ પૃથિવ્યૈ ત્વા પૃથિવીં જિન્વ વિષ્ટમ્ભો ઽસિ વૃષ્ટ્યૈ ત્વા વૃષ્ટિં જિન્વ પ્રવાઽસ્ય્ અહ્ને ત્વાઽહર્ જિન્વ ।
અનુવાઽસિ રાત્રિયૈ ત્વા રાત્રિં જિન્વોશિગ્ અસિ

વસુભ્યસ્ ત્વા વસૂઞ્ જિન્વ પ્રકેતોઽસિ રુદ્રેભ્યસ્ત્વા રુદ્રાઞ્જિન્વ સુદીતિરસ્યાદિત્યેભ્યસ્ત્વાઽઽદિત્યાઞ્જિનવૌજોઽસિ પિતૃભ્યસ્ત્વા પિતૄઞ્જિન્વ તન્તુર્ અસિ પ્રજાભ્યસ્ ત્વા પ્રજા જિન્વ પૃતનાષાડ્ અસિ પશુભ્યસ્ ત્વા પશૂઞ્ જિન્વ
રેવદ્ અસ્ય્ ઓષધીભ્યસ્ ત્વૌષધીર્ જિન્વાભિજિદ્ અસિ યુક્તગ્રાવેન્દ્રાય ત્વેન્દ્રં જિન્વાધિપતિર્ અસિ પ્રાણાય

ત્વા પ્રાણં જિન્વ યન્તાઽસ્ય્ અપાનાય ત્વાઽપાનં જિન્વ સꣳસર્પો ઽસિ ચક્ષુષે ત્વા ચક્ષુર્ જિન્વ વયોધા અસિ શ્રોત્રાય ત્વા શ્રોત્રં જિન્વ ત્રિવૃદ્ અસિ
પ્રવૃદ્ અસિ સંવૃદ્ અસિ વિવૃદ્ અસિ સꣳરોહો ઽસિ નીરોહો ઽસિ પ્રરોહો ઽસિ અનુરોહો ઽસિ
વસુકો ઽસિ વેષશ્રિર્ અસિ વસ્યષ્ટિર્ અસિ ॥
4.4.2 અનુવાક

નાકસદા ઇષ્ટકાઃ

રાજ્ઞ્ય્ અસિ પ્રાચી દિગ્ વસવસ્ તે દેવા અધિપતયો ઽગ્નિર્ હેતીનામ્ પ્રતિધર્તા ત્રિવૃત્ ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયત્વ્ આજ્યમ્ ઉક્થમ્ અવ્યથયત્ સ્તભ્નાતુ રથંતરꣳ સામ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
વિરાડ્ અસિ દક્ષિણા દિગ્ રુદ્રાસ્ તે દેવા અધિપતય ઇન્દ્રો હેતીનામ્ પ્રતિધર્તા પઞ્ચદશસ્ ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયતુ પ્રૌગમ્ ઉક્થમ્ અવ્યથયત્ સ્તભ્નાતુ બૃહત્ સામ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
સમ્રાડ્ અસિ પ્રતીચી દિક્

આદિત્યાસ્ તે દેવા અધિપતયઃ સોમો હેતીનામ્ પ્રતિધર્તા સપ્તદશસ્ ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયતુ મરુત્વતીયમ્ ઉક્થમ્ અવ્યથયત્ સ્તભ્નાતુ વૈરૂપꣳ સામ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ
સ્વરાડ્ અસ્ય્ ઉદીચી દિગ્ વિશ્વે તે દેવા અધિપતયો વરુણો હેતીનામ્ પ્રતિધર્તૈકવિꣳશસ્ ત્વા સ્તોમઃ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયતુ નિષ્કેવલ્યમ્ ઉક્થમ્ અવ્યથયત્ સ્તભ્નાતુ વૈરાજꣳ સામ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અધિપત્ન્ય્ અસિ બૃહતી દિઙ્ મરુતસ્ તે દેવા અધિપતયઃ

બૃહસ્પતિર્ હેતીનામ્ પ્રતિધર્તા ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશૌ ત્વા સ્તોમૌ પૃથિવ્યાꣳ શ્રયતાં વૈશ્વદેવાગ્નિમારુતે ઉક્થે અવ્યથયન્તી સ્તભ્નીતાꣳ શાક્વરરૈવતે સામની પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ।
અન્તરિક્ષાયર્ષયસ્ ત્વા પ્રથમજા દેવેષુ દિવો માત્રયા વરિણા પ્રથન્તુ વિધર્તા ચાયમ્ અધિપતિશ્ ચ તે ત્વા સર્વે સંવિદાના નાકસ્ય પૃષ્ઠે સુવર્ગે લોકે યજમાનં ચ સાદયન્તુ ॥
4.4.3 અનુવાક

ચોડા ઇષ્ટકાઃ

અયમ્ પુરો હરિકેશઃ સૂર્યરશ્મિસ્ તસ્ય રથગૃત્સશ્ચ રથૌજાશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યૌ પુઞ્જિકસ્થલા ચ કૃતસ્થલા ચાપ્સરસૌ યાતુધાના હેતી રક્ષાꣳસિ પ્રહેતિઃ ।
અયં દક્ષિણા વિશ્વકર્મા તસ્ય રથસ્વનશ્ ચ રથેચિત્રશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યૌ મેનકા ચ સહજન્યા ચાપ્સરસૌ દઙ્ક્ષ્ણવઃ પશવો હેતિઃ પૌરુષેયો વધઃ પ્રહેતિઃ ।
અયમ્ પશ્ચાદ્ વિશ્વવ્યચાસ્ તસ્ય રથેપ્રોતશ્ ચાસમરથશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યૌ પ્રમ્લોચન્તી ચ

અનુમ્લોચન્તી ચાપ્સરસૌ સર્પા હેતિર્ વ્યાઘ્રાઃ પ્રહેતિઃ ।
અયમ્ ઉત્તરાત્ સંયદ્વસુસ્ તસ્ય સેનજિચ્ ચ સુષેણશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યૌ વિશ્વાચી ચ ઘૃતાચી ચાપ્સરસાવ્ આપો હેતિર્ વાતઃ પ્રહેતિઃ ।
અયમ્ ઉપર્ય્ અર્વાગ્વસુસ્ તસ્ય તાર્ક્ષ્યશ્ ચારિષ્ટનેમિશ્ ચ સેનાનિગ્રામણ્યાવ્ ઉર્વશી ચ પૂર્વચિત્તિશ્ ચાપ્સરસૌ વિદ્યુદ્ ધેતિર્ અવસ્ફૂર્જન્ પ્રહેતિસ્
તેભ્યો નમસ્ તે નો મૃડયન્તુ તે યં

દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તં વો જમ્ભે દધામિ ।
આયોસ્ ત્વા સદને સાદયામ્ય્ અવતશ્ છાયાયાં નમઃ સમુદ્રાય નમઃ સમુદ્રસ્ય ચક્ષસે
પરમેષ્ઠી ત્વા સાદયતુ દિવઃ પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતીમ્ પ્રથસ્વતીં વિભૂમતીમ્ પ્રભૂમતીમ્ પરિભૂમતીં દિવં યચ્છ દિવં દૃꣳહ દિવમ્ મા હિꣳસીર્ વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાય સૂર્યસ્ ત્વાઽભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા

છર્દિષા શંતમેન તયા દેવતયાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ
પ્રોથદ્ અશ્વો ન યવસે અવિષ્યન્ યદા મહઃ સંવરણાદ્ વ્યસ્થા । આદ્ અસ્ય્ વાતો અનુ વાતિ શોચિર્ અધ સ્મ તે વ્રજનં કૃષ્ણમ્ અસ્તિ ॥
4.4.4 અનુવાક

છન્દ ઇષ્ટકાઃ

અગ્નિર્ મૂર્ધા દિવઃ કકુત્ પતિઃ પૃથિવ્યા અયમ્ । અપાꣳ રેતાꣳસિ જિન્વતિ ॥
ત્વામ્ અગ્ને પુષ્કરાદ્ અધ્ય્ અથર્વા નિર્ અમન્થત । મૂર્ધ્નો વિશ્વસ્ય વાઘતઃ ॥
અયમ્ અગ્નિઃ સહસ્રિણો વાજસ્ય શતિનસ્ પતિઃ । મૂર્ધા કવી રયીણામ્ ॥
ભુવો યજ્ઞસ્ય રજસશ્ ચ નેતા યત્રા નિયુદ્ભિઃ સચસે શિવાભિઃ । દિવિ મૂર્ધાનં દધિષે સુવર્ષાં જિહ્વામ્ અગ્ને ચકૃષે હવ્યવાહમ્ ॥
અબોધ્ય્ અગ્નિઃ સમિધા જનાનામ્

પ્રતિ ધેનુમ્ ઇવાયતીમ્ ઉષાસમ્ । યહ્વા ઇવ પ્ર વયામ્ ઉજ્જિહાનાઃ પ્ર ભાનવઃ સિસ્રતે નાકમ્ અચ્છ ॥
અવોચામ કવયે મેધ્યાય વચો વન્દારુ વૃષભાય વૃષ્ણે । ગવિષ્ઠિરો નમસા સ્તોમમ્ અગ્નૌ દિવીવ રુક્મમ્ ઉર્વ્યઞ્ચમ્ અશ્રેત્ ॥
જનસ્ય ગોપા અજનિષ્ટ જાગૃવિર્ અગ્નિઃ સુદક્ષઃ સુવિતાય નવ્યસે । ઘૃતપ્રતીકો બૃહતા દિવિસ્પૃશા દ્યુમદ્ વિ ભાતિ ભરતેભ્યઃ શુચિઃ ॥
ત્વામ્ અગ્ને અઙ્ગિરસઃ

ગુહા હિતમ્ અન્વ્ અવિન્દઞ્ છિશ્રિયાણં વનેવને । સ જાયસે મથ્યમાનઃ સહો મહત્ ત્વામ્ આહુઃ સહસસ્ પુત્રમ્ અઙ્ગિરઃ ॥
યજ્ઞસ્ય કેતુમ્ પ્રથમમ્ પુરોહિતમ્ અગ્નિં નરસ્ ત્રિષધસ્થે સમ્ ઇન્ધતે । ઇન્દ્રેણ દેવૈઃ સરથꣳ સ બર્હિષિ સીદન્ નિ હોતા યજથાય સુક્રતુઃ ॥
ત્વાં ચિત્રશ્રવસ્તમ હવન્તે વિક્ષુ જન્તવઃ । શોચિષ્કેશમ્ પુરુપ્રિયાગ્ને હવ્યાય વોઢવે ॥
સખાયઃ સં વઃ સમ્યઞ્ચમ્ ઇષમ્

સ્તોમં ચાગ્નયે । વર્ષિષ્ઠાય ક્ષિતીનામૂર્જો નપ્ત્રે સહસ્વતે ॥
સꣳસમ્ ઇદ્ યુવસે વૃષન્ન્ અગ્ને વિશ્વાન્ય્ અર્ય આ । ઇડસ્ પદે સમ્ ઇધ્યસે સ નો વસૂન્ય્ આ ભર ॥
એના વો અગ્નિં નમસોર્જો નપાતમ્ આ હુવે । પ્રિયં ચેતિષ્ઠમ્ અરતિꣳ સ્વધ્વરં વિશ્વસ્ય દૂતમ્ અમૃતમ્ ॥
સ યોજતે અરુષો વિશ્વભોજસા સ દુદ્રવત્ સ્વાહુતઃ । સુબ્રહ્મા યજ્ઞઃ સુશમી

વસૂનાં દેવꣳ રાધો જનાનામ્ ॥
ઉદ્ અસ્ય શોચિર્ અસ્થાદ્ આજુહ્વાનસ્ય મીઢુષઃ । ઉદ્ ધૂમાસો અરુષાસો દિવિસ્પૃશઃ સમ્ અગ્નિમ્ ઇન્ધતે નરઃ ॥
અગ્ને વાજસ્ય ગોમત ઈશાનઃ સહસો યહો । અસ્મે ધેહિ જાતવેદો મહિ શ્રવઃ ॥
સ ઇધાનો વસુષ્ કવિર્ અગ્નિર્ ઈડેન્યો ગિરા । રેવદ્ અસ્મભ્યમ્ પુર્વણીક દીદિહિ ॥
ક્ષપો રાજન્ન્ ઉત ત્મનાગ્ને વસ્તોર્ ઉતોષસઃ । સ તિગ્મજમ્ભ

રક્ષસો દહ પ્રતિ ॥
આ તે અગ્ન ઇધીમહિ દ્યુમન્તં દેવાજરમ્ । યદ્ ધ સ્યા તે પનીયસી સમિદ્ દીદયતિ દ્યવીષꣳ સ્તોતૃભ્ય આ ભર ॥
આ તે અગ્ન ઋચા હવિઃ શુક્રસ્ય જ્યોતિષસ્ પતે । સુશ્ચન્દ્ર દસ્મ વિશ્પતે હવ્યવાટ્ તુભ્યꣳ હૂયત ઇષꣳ સ્તોતૃભ્ય આ ભર ॥
ઉભે સુશ્ચન્દ્ર સર્પિષો દર્વી શ્રીણીષ આસનિ । ઉતો ન ઉત્ પુપૂર્યાઃ

ઉક્થેષુ શવસસ્ પત ઇષꣳ સ્તોતૃભ્ય આ ભર ॥
અગ્ને તમ્ અદ્યાશ્વં ન સ્તોમૈઃ ક્રતું ન ભદ્રꣳ હૃદિસ્પૃશમ્ । ઋધ્યામા ત ઓહૈઃ ॥
અધા હ્ય્ અગ્ને ક્રતોર્ ભદ્રસ્ય દક્ષસ્ય સાધોઃ । રથીર્ ઋતસ્ય બૃહતો બભૂથ ॥
આભિષ્ ટે અદ્ય ગીર્ભિર્ ગૃણન્તો ઽગ્ને દાશેમ । પ્ર તે દિવો ન સ્તનયન્તિ શુષ્માઃ ॥
એભિર્ નો અર્કૈર્ ભવા નો અર્વાઙ્

સુવર્ ન જ્યોતિઃ । અગ્ને વિશ્વેભિઃ સુમના અનીકૈઃ ॥
અગ્નિꣳ હોતારમ્ મન્યે દાસ્વન્તમ્ વસોઃ સૂનુꣳ સહસો જાતવેદસમ્ । વિપ્રં ન જાતવેદસમ્ ॥
ય ઊર્ધ્વયા સ્વધ્વરો દેવો દેવાચ્યા કૃપા । ઘૃતસ્ય વિભ્રાષ્ટિમ્ અનુ શુક્રશોચિષ આજુહ્વાનસ્ય સર્પિષઃ ॥
અગ્ને ત્વમ્ નો અન્તમઃ । ઉત ત્રાતા શિવો ભવ વરૂથ્યઃ ॥
તં ત્વા શોચિષ્ઠ દીદિવઃ । સુમ્નાય નૂનમ્ ઈમહે સખિભ્યઃ ॥
વસુર્ અગ્નિર્ વસુશ્રવાઃ । અચ્છા નક્ષિ દ્યુમત્તમો રયિં દાઃ ॥
4.4.5 અનુવાક

સયુજાદય ઇષ્ટકાઃ

ઇન્દ્રાગ્નિભ્યાં ત્વા સયુજા યુજા યુનજ્મ્ય્ આઘારાભ્યાં તેજસા વર્ચસોક્થેભિઃ સ્તોમેભિશ્ છન્દોભી રય્યૈ પોષાય સજાતાનામ્ મધ્યમસ્થેયાય મયા ત્વા સયુજા યુજા યુનજ્મિ ।
અમ્બા દુલા નિતત્નિર્ અભ્રયન્તી મેઘયન્તી વર્ષયન્તી ચુપુણીકા નામાસિ પ્રજાપતિના ત્વા વિશ્વાભિર્ ધીભિર્ ઉપ દધામિ
પૃથિવ્ય્ ઉદપુરમ્ અન્નેન વિષ્ટા મનુષ્યાસ્ તે ગોપ્તારો ઽગ્નિર્ વિયત્તો ઽસ્યાં તામ્ અહમ્ પ્ર પદ્યે સા

મે શર્મ ચ વર્મ ચાસ્તુ ।
અધિદ્યૌર્ અન્તરિક્ષમ્ બ્રહ્મણા વિષ્ટા મરુતસ્ તે ગોપ્તારો વાયુર્ વિયત્તો ઽસ્યાં તામ્ અહમ્ પ્ર પદ્યે સા મે શર્મ ચ વર્મ ચાસ્તુ
દ્યૌર્ અપરાજિતાઽમૃતેન વિષ્ટાઽઽદિત્યાસ્ તે ગોપ્તારઃ સૂર્યો વિયત્તો ઽસ્યાં તામ્ અહમ્ પ્ર પદ્યે સા મે શર્મ ચ વર્મ ચાસ્તુ ॥
4.4.6 અનુવાક

વિશ્વજ્યોતિરાદ્યા ઇષ્ટકાઃ

બૃહસ્પતિસ્ ત્વા સાદયતુ પૃથિવ્યાઃ પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીં વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વિશ્વં જ્યોતિર્ યચ્છાગ્નિસ્ તે ઽધિપતિઃ ।
વિશ્વકર્મા ત્વા સાદયત્વ્ અન્તરિક્ષસ્ય પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીં વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વિશ્વં જ્યોતિર્ યચ્છ વાયુસ્ તે ઽધિપતિઃ
પ્રજાપતિસ્ ત્વા સાદયતુ દિવઃ પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીં વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વિશ્વં જ્યોતિર્ યચ્છ પરમેષ્ઠી તે ઽધિપતિઃ
પુરોવાતસનિર્ અસ્ય્ અભ્રસનિર્ અસિ વિદ્યુત્સનિઃ

અસિ સ્તનયિત્નુસનિર્ અસિ વૃષ્ટિસનિર્ અસિ ।
અગ્નેર્ યાન્ય્ અસિ દેવાનામ્ અગ્નેયાન્ય્ અસિ
વાયોર્ યાન્ય્ અસિ દેવાનાં વાયોયાન્ય્ અસિ ।
અન્તરિક્ષસ્ય યાન્ય્ અસિ દેવાનામ્ અન્તરિક્ષયાન્ય્ અસિ ।
અન્તરિક્ષમ્ અસ્ય્ અન્તરિક્ષાય ત્વા
સલિલાય ત્વા સર્ણીકાય ત્વા સતીકાય ત્વા કેતાય ત્વા પ્રચેતસે ત્વા વિવસ્વતે ત્વા દિવસ્ ત્વા જ્યોતિષ આદિત્યેભ્યસ્ ત્વા ।
ઋચે ત્વા રુચે ત્વા દ્યુતે ત્વા ભાસે ત્વા જ્યોતિષે ત્વા
યશોદાં ત્વા યશસિ તેજોદાં ત્વા તેજસિ પયોદાં ત્વા પયસિ વર્ચોદાં ત્વા વર્ચસિ દ્રવિણોદાં ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ તેનર્ષિણા તેન બ્રહ્મણા તયા દેવતયાઽઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ ॥
4.4.7 અનુવાક

ભૂયસ્કૃદાદીષ્ટકાઃ

ભૂયસ્કૃદ્ અસિ વરિવસ્કૃદ્ અસિ પ્રાચ્ય્ અસ્ય્ ઊર્ધ્વાસ્ય્ અન્તરિક્ષસદ્ અસ્ય્ અન્તરિક્ષે સીદ ।
અપ્સુષદ્ અસિ શ્યેનસદ્ અસિ ગૃધ્રસદ્ અસિ સુપર્ણસદ્ અસિ નાકસદ્ અસિ
પૃથિવ્યાસ્ ત્વા દ્રવિણે સાદયામ્ય્ અન્તરિક્ષસ્ય ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ દિવસ્ ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ દિશાં ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ દ્રવિણોદાં ત્વા દ્રવિણે સાદયામિ
પ્રાણમ્ મે પાહ્ય્ અપાનમ્ મે પાહિ વ્યાનમ્ મે

પાહ્ય્ આયુર્ મે પાહિ વિશ્વાયુર્ મે પાહિ સર્વાયુર્ મે પાહિ ।
અગ્ને યત્ તે પરꣳ હૃન્ નામ તાવ્ એહિ સꣳ રભાવહૈ પાઞ્ચજન્યેષ્વ્ અપ્ય્ એધ્ય્ અગ્ને
યાવા અયાવા એવા ઊમાઃ સબ્દઃ સગરઃ સુમેકઃ ॥
4.4.8 અનુવાક

ઇન્દ્રતન્વાખ્યા ઇષ્ટકાઃ

અગ્નિના વિશ્વાષાટ્
સૂર્યેણ સ્વરાટ્
ક્રત્વા શચીપતિઃ ।
ઋષભેણ ત્વષ્ટા
યજ્ઞેન મઘવાન્
દક્ષિણયા સુવર્ગઃ ।
મન્યુના વૃત્રહા
સૌહાર્દ્યેન તનૂધા ।
અન્નેન ગયઃ
પૃથિવ્યાઽસનોત્ ।
ઋગ્ભિર્ અન્નાદઃ ।
વષટ્કારેણ ઋદ્ધઃ
સામ્ના તનૂપાઃ ।
વિરાજા જ્યોતિષ્માન્
બ્રહ્મણા સોમપાઃ ।
ગોભિર્ યજ્ઞં દાધાર ક્ષત્રેણ મનુષ્યાન્
અશ્વેન ચ રથેન ચ વજ્રી ।
ઋતુભિઃ પ્રભુઃ
સંવત્સરેણ પરિભૂસ્
તપસાઽનાધૃષ્ટઃ
સૂર્યઃ સન્ તનૂભિઃ ॥
4.4.9 અનુવાક

યજ્ઞતન્વાખ્યા ઇષ્ટકાઃ

પ્રજાપતિર્ મનસા ।
અન્ધો ઽચ્છેતઃ ।
ધાતા દીક્ષાયામ્ ।
સવિતા ભૃત્યામ્
પૂષા સોમક્રયણ્યામ્ ।
વરુણ ઉપનદ્ધઃ ।
અસુરઃ ક્રીયમાણઃ ।
મિત્રઃ ક્રીતઃ
શિપિવિષ્ટ આસાદિતઃ ।
નરંધિષઃ પ્રોહ્યમાણઃ ।
અધિપતિર્ આગતઃ
પ્રજાપતિઃ પ્રણીયમાનઃ ।
અગ્નિર્ આગ્નીધ્રે
બૃહસ્પતિર્ આગ્નીધ્રાત્ પ્રણીયમાનઃ ।
ઇન્દ્રો હવિર્ધાને ।
અદિતિર્ આસાદિતઃ ।
વિષ્ણુર્ ઉપાવહ્રિયમાણઃ ।
અથર્વોપોત્તઃ ।
યમો ઽભિષુતઃ ।
અપૂતપા આધૂયમાનઃ ।
વાયુઃ પૂયમાનઃ ।
મિત્રઃ ક્ષીરશ્રીઃ ।
મન્થી સક્તુશ્રીઃ ।
વૈશ્વદેવ ઉન્નીતઃ ।
રુદ્ર

આહુતઃ ।
વાયુર્ આવૃત્તઃ ।
નૃચક્ષાઃ પ્રતિખ્યાતઃ ।
ભક્ષ આગતઃ
પિતૃણાં નારાશꣳસઃ ।
અસુર્ આત્તઃ
સિન્ધુર્ અવભૃથમ્ અવપ્રયન્ ।
સમુદ્રો ઽવગતઃ
સલિલઃ પ્રપ્લુતઃ
સુવર્ ઉદૃચં ગતઃ ॥
4.4.10 અનુવાક

નક્ષત્રેષ્ટકાઃ

કૃત્તિકા નક્ષત્રમ્ અગ્નિર્ દેવતાઽગ્ને રુચઃ સ્થ પ્રજાપતેર્ ધાતુઃ સોમસ્યર્ચે ત્વા રુચે ત્વા દ્યુતે ત્વા ભાસે ત્વા જ્યોતિષે ત્વા
રોહિણી નક્ષત્રમ્ પ્રજાપતિર્ દેવતા મૃગશીર્ષં નક્ષત્રꣳ સોમો દેવતાઽઽર્દ્રા નક્ષત્રꣳ રુદ્રો દેવતા પુનર્વસૂ નક્ષત્રમ્ અદિતિર્ દેવતા તિષ્યો નક્ષત્રમ્ બૃહસ્પતિર્ દેવતાઽઽશ્રેષા નક્ષત્રꣳ સર્પા દેવતા મઘા નક્ષત્રમ્ પિતરો દેવતા ફલ્ગુની નક્ષત્રમ્

અર્યમા દેવતા ફલ્ગુની નક્ષત્રમ્ ભગો દેવતા હસ્તો નક્ષત્રꣳ સવિતા દેવતા ચિત્રા નક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રો દેવતા સ્વાતી નક્ષત્રં વાયુર્ દેવતા વિશાખે નક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રાગ્ની દેવતા અનૂરાધા નક્ષત્રમ્ મિત્રો દેવતા રોહિણી નક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રો દેવતા વિચૃતૌ નક્ષત્રમ્ પિતરો દેવતાઽષાઢા નક્ષત્રમ્ આપો દેવતાઽષાઢા નક્ષત્રં વિશ્વે દેવા દેવતા શ્રોણા નક્ષત્ત્રં વિષ્ણુર્ દેવતા શ્રવિષ્ઠા નક્ષત્રં વસવઃ

દેવતા શતભિષઙ્ નક્ષત્રમ્ ઇન્દ્રો દેવતા પ્રોષ્ઠપદા નક્ષત્રમ્ અજ એકપાદ્ દેવતા પ્રોષ્ઠપદા નક્ષત્રમ્ અહિર્ બુધ્નિયો દેવતા રેવતી નક્ષત્રમ્ પૂષા દેવતાઽશ્વયુજૌ નક્ષત્રમ્ અશ્વિનૌ દેવતાઽપભરણીર્ નક્ષત્રં યમો દેવતા
પૂર્ણા પશ્ચાદ્ યત્ તે દેવા અદધુઃ ॥
4.4.11 અનુવાક

ઋતવ્યા ઇષ્ટકાઃ

મધુશ્ ચ માધવશ્ ચ વાસન્તિકાવ્ ઋતૂ
શુક્રશ્ ચ શુચિશ્ ચ ગ્રીષ્માવ્ ઋતૂ
નભશ્ ચ નભસ્યશ્ ચ વાર્ષિકાવ્ ઋતૂ
ઇષશ્ ચોર્જશ્ ચ શારદાવ્ ઋતૂ
સહશ્ ચ સહસ્યશ્ ચ હૈમન્તિકાવ્ ઋતૂ
તપશ્ ચ તપસ્યશ્ ચ શૈશિરાવ્ ઋતૂ
અગ્નેર્ અન્તઃશ્લેષો ઽસિ કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામ્ આપ ઓષધીઃ કલ્પન્તામ્ અગ્નયઃ પૃથઙ્ મમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ

યે ઽગ્નયઃ સમનસો ઽન્તરા દ્યાવાપૃથિવી શૈશિરાવ્ ઋતૂ અભિ કલ્પમાના ઇન્દ્રમ્ ઇવ દેવા અભિ સં વિશન્તુ
સંયચ્ ચ પ્રચેતાશ્ ચાગ્નેઃ સોમસ્ય સૂર્યસ્ય ।
ઉગ્રા ચ ભીમા ચ પિતૃણાં યમસ્યેન્દ્રસ્ય
ધ્રુવા ચ પૃથિવી ચ દેવસ્ય સવિતુર્ મરુતાં વરુણસ્ય
ધર્ત્રી ચ ધરિત્રી ચ મિત્રાવરુણયોર્ મિત્રસ્ય ધાતુઃ
પ્રાચી ચ પ્રતીચી ચ વસૂનાꣳ રુદ્રાણામ્

આદિત્યાનામ્ ।
તે તે ઽધિપતયસ્ તેભ્યો નમસ્ તે નો મૃડયન્તુ તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તં વો જમ્ભે દધામિ
સહસ્રસ્ય પ્રમા અસિ સહસ્રસ્ય પ્રતિમા અસિ સહસ્રસ્ય વિમા અસિ સહસ્રસ્યોન્મા અસિ સાહસ્રો ઽસિ સહસ્રાય ત્વા ।
ઇમા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્ત્વ્ એકા ચ શતં ચ સહસ્રં ચાયુતં ચ

નિયુતં ચ પ્રયુતં ચાર્બુદં ચ ન્યર્બુદં ચ સમુદ્રશ્ ચ મધ્યં ચાન્તશ્ ચ પરાર્ધશ્ ચેમા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્તુ ષષ્ટિઃ સહસ્રમ્ અયુતમ્ અક્ષીયમાણા ઋતસ્થા સ્થર્તાવૃધો ઘૃતશ્ચુતો મધુશ્ચુત ઊર્જસ્વતીઃ સ્વધાવિનીસ્ તા મે અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્તુ વિરાજો નામ કામદુઘા અમુત્રામુષ્મિઁ લોકે ॥
4.4.12 અનુવાક

અશ્વમેધે યાજ્યાનુવાક્યાઃ

સમિદ્ દિશામ્ આશયા નઃ સુવર્વિન્ મધોર્ અતો માધવઃ પાત્વ્ અસ્માન્ । અગ્નિર્ દેવો દુષ્ટરીતુર્ અદાભ્ય ઇદં ક્ષત્રꣳ રક્ષતુ પાત્વ્ અસ્માન્ ॥
રથંતરꣳ સામભિઃ પાત્વ્ અસ્માન્ ગાયત્રી છન્દસાં વિશ્વરૂપા । ત્રિવૃન્ નો વિષ્ઠયા સ્તોમો અહ્નાꣳ સમુદ્રો વાત ઇદમ્ ઓજઃ પિપર્તુ ॥
ઉગ્રા દિશામ્ અભિભૂતિર્ વયોધાઃ શુચિઃ શુક્રે અહન્ય્ ઓજસીના । ઇન્દ્રાધિપતિઃ પિપૃતાદ્ અતો નો મહિ

ક્ષત્રં વિશ્વતો ધારયેદમ્ ॥
બૃહત્ સામ ક્ષત્રભૃદ્ વૃદ્ધવૃષ્ણિયં ત્રિષ્ટુભૌજઃ શુભિતમ્ ઉગ્રવીરમ્ । ઇન્દ્ર સ્તોમેન પઞ્ચદશેન મધ્યમ્ ઇદં વાતેન સગરેણ રક્ષ ॥
પ્રાચી દિશાꣳ સહયશા યશસ્વતી વિશ્વે દેવાઃ પ્રાવૃષાહ્નાꣳ સુવર્વતી । ઇદં ક્ષત્રં દુષ્ટરમ્ અસ્ત્વ્ ઓજો ઽનાધૃષ્ટꣳ સહસ્રિયꣳ સહસ્વત્ ॥
વૈરૂપે સામન્ન્ ઇહ તચ્ છકેમ જગત્યૈનં વિક્ષ્વ્ આ વેશયામઃ । વિશ્વે દેવાઃ સપ્તદશેન

વર્ચ ઇદં ક્ષત્રꣳ સલિલવાતમ્ ઉગ્રમ્ ॥
ધર્ત્રી દિશાં ક્ષત્રમ્ ઇદં દાધારોપસ્થાઽઽશાનામ્ મિત્રવદ્ અસ્ત્વ્ ઓજઃ । મિત્રાવરુણા શરદાઽહ્નાં ચિકિત્નૂ અસ્મૈ રાષ્ટ્રાય મહિ શર્મ યચ્છતમ્ ॥
વૈરાજે સામન્ન્ અધિ મે મનીષાઽનુષ્ટુભા સમ્ભૃતં વીર્યꣳ સહઃ । ઇદં ક્ષત્રમ્ મિત્રવદ્ આર્દ્રદાનુ મિત્રાવરુણા રક્ષતમ્ આધિપત્યૈઃ ॥
સમ્રાડ્ દિશાꣳ સહસામ્ની સહસ્વત્ય્ ઋતુર્ હેમન્તો વિષ્ઠયા નઃ પિપર્તુ । અવસ્યુવાતાઃ

બૃહતીર્ નુ શક્વરીર્ ઇમં યજ્ઞમ્ અવન્તુ નો ઘૃતાચીઃ ॥
સુવર્વતી સુદુઘા નઃ પયસ્વતી દિશાં દેવ્યવતુ નો ઘૃતાચી । ત્વં ગોપાઃ પુરએતોત પશ્ચાદ્ બૃહસ્પતે યામ્યાં યુઙ્ગ્ધિ વાચમ્ ॥
ઊર્ધ્વા દિશાꣳ રન્તિર્ આશૌષધીનાꣳ સંવત્સરેણ સવિતા નો અહ્નામ્ । રેવત્ સામાતિછન્દા ઉ છન્દોઽજાતશત્રુઃ સ્યોના નો અસ્તુ ॥
સ્તોમત્રયસ્ત્રિꣳશે ભુવનસ્ય પત્નિ વિવસ્વદ્વાતે અભિ નઃ

ગૃણાહિ । ઘૃતવતી સવિતર્ આધિપત્યૈઃ પયસ્વતી રન્તિર્ આશા નો અસ્તુ ॥
ધ્રુવા દિશાં વિષ્ણુપત્ન્ય્ અઘોરાઽસ્યેશાના સહસો યા મનોતા । બૃહસ્પતિર્ માતરિશ્વોત વાયુઃ સંધુવાના વાતા અભિ નો ગૃણન્તુ ॥
વિષ્ટમ્ભો દિવો ધરુણઃ પૃથિવ્યા અસ્યેશાના જગતો વિષ્ણુપત્ની । વિશ્વવ્યચા ઇષયન્તી સુભૂતિઃ શિવા નો અસ્ત્વ્ અદિતિર્ ઉપસ્થે ॥
વૈશ્વાનરો ન ઊત્યા
પૃષ્ટો દિવિ ।
અનુ નો ઽદ્યાનુમતિઃ ।
અન્વ્ ઇદ્ અનુમતે ત્વમ્ ।
કયા નશ્ ચિત્ર આ ભુવત્
કો અદ્ય યુઙ્ક્તે ॥