તૈત્તિરીયસંહિતા · અધ્યાય 3.5

3.5 પ્રપાઠક:

3.5.1 અનુવાક 1 અન્વારમ્ભણીયેષ્ટિઃ
1 પૂર્ણા પશ્ચાદ્ ઉત પૂર્ણા પુરસ્તાદ્ ઉન્ મધ્યતઃ પૌર્ણમાસી જિગાય । તસ્યાં દેવા અધિ સંવસન્ત ઉત્તમે નાક ઇહ માદયન્તામ્ ॥ યત્ તે દેવા અદધુર્ ભાગધેયમ્ અમાવાસ્યે સંવસન્તો મહિત્વા । સા નો યજ્ઞમ્ પિપૃહિ વિશ્વવારે રયિં નો ધેહિ સુભગે સુવીરમ્ ॥ નિવેશની સંગમની વસૂનાં વિશ્વા રૂપાણિ વસૂન્ય્ આવેશયન્તી । સહસ્રપોષꣳ સુભગા રરાણા સા ન આ ગન્ વર્ચસા
2 સંવિદાના ॥ અગ્નીષોમૌ પ્રથમૌ વીર્યેણ વસૂન્ રુદ્રાન્ આદિત્યાન્ ઇહ જિન્વતમ્ । માધ્યꣳ હિ પૌર્ણમાસં જુષેથામ્ બ્રહ્મણા વૃદ્ધૌ સુકૃતેન સાતાવ્ અથાસ્મભ્યꣳ સહવીરાꣳ રયિં નિ યચ્છતં ॥ આદિત્યાશ્ ચાઙ્ગિરસશ્ ચાગ્નીન્ આદધત તે દર્શપૂર્ણમાસૌ પ્રૈપ્સન્ તેષામ્ અઙ્ગિરસાં નિરુપ્તꣳ હવિર્ આસીદ્ અથાઽઽદિત્યા એતૌ હોમાવ્ અપશ્યન્ તાવ્ અજુહવુસ્ તતો વૈ તે દર્શપૂર્ણમાસૌ
3 પૂર્વ આલભન્ત દર્શપૂર્ણમાસાવ્ આલભમાન એતૌ હોમૌ પુરસ્તાજ્ જુહુયાત્ સાક્ષાદ્ એવ દર્શપૂર્ણમાસાવ્ આ લભતે બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ સ ત્વૈ દર્શપૂર્ણમાસાવ્ આલભેત ય એનયોર્ અનુલોમં ચ પ્રતિલોમં ચ વિદ્યાદ્ ઇતિ । અમાવાસ્યાયા ઊર્ધ્વં તદ્ અનુલોમમ્ પૌર્ણમાસ્યૈ પ્રતીચીનં તત્ પ્રતિલોમમ્ । યત્ પૌર્ણમાસીમ્ પૂર્વામ્ આલભેત પ્રતિલોમમ્ એનાવ્ આ લભેતામુમ્ અપક્ષીયમાણમ્ અન્વ્ અપ
4 ક્ષીયેત સારસ્વતૌ હોમૌ પુરસ્તાજ્ જુહુયાદ્ અમાવાસ્યા વૈ સરસ્વત્ય્ અનુલોમમ્ એવૈનાવ્ આ લભતે ઽમુમ્ આપ્યાયમાનમ્ અન્વ્ આ પ્યાયતે । આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલમ્ પુરસ્તાન્ નિર્ વપેત્ સરસ્વત્યૈ ચરુꣳ સરસ્વતે દ્વાદશકપાલમ્ । યદ્ આગ્નેયો ભવત્ય્ અગ્નિર્ વૈ યજ્ઞમુખં યજ્ઞમુખમ્ એવર્દ્ધિમ્ પુરસ્તાદ્ ધત્તે યદ્ વૈષ્ણવો ભવતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞમ્ એવારભ્ય પ્ર તનુતે સરસ્વત્યૈ ચરુર્ ભવતિ સરસ્વતે દ્વાદશકપાલો ઽમાવાસ્યા વૈ સરસ્વતી પૂર્ણમાસઃ સરસ્વાન્ તાવ્ એવ સાક્ષાદ્ આ રભત ઋધ્નોત્ય્ આભ્યામ્ । દ્વાદશકપાલઃ સરસ્વતે ભવતિ મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ મિથુનૌ ગાવૌ દક્ષિણા સમૃદ્ધ્યૈ ॥
3.5.2 અનુવાક 2 સૌમિકબ્રહ્મત્વવિધિઃ
1 ઋષયો વા ઇન્દ્રમ્ પ્રત્યક્ષં નાપશ્યન્ તં વસિષ્ઠઃ પ્રત્યક્ષમપશ્યત્ સો ઽબ્રવીદ્ બ્રાહ્મણં તે વક્ષ્યામિ યથા ત્વત્પુરોહિતાઃ પ્રજાઃ પ્રજનિષ્યન્તે ઽથ મેતરેભ્ય ઋષિભ્યો મા પ્ર વોચ ઇતિ તસ્મા એતાન્ત્ સ્તોમભાગાન્ અબ્રવીત્ તતો વસિષ્ઠપુરોહિતાઃ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત તસ્માદ્ વાસિષ્ઠો બ્રહ્મા કાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે રશ્મિર્ અસિ ક્ષયાય ત્વા ક્ષયં જિન્વેતિ
2 આહ દેવા વૈ ક્ષયો દેવેભ્ય એવ યજ્ઞમ્ પ્રાહ પ્રેતિર્ અસિ ધર્માય ત્વા ધર્મં જિન્વેત્ય્ આહ મનુષ્યા વૈ ધર્મો મનુષ્યેભ્ય એવ યજ્ઞમ્ પ્રાઽઽહાન્વિતિર્ અસિ દિવે ત્વા દિવં જિન્વેત્ય્ આહૈભ્ય એવ લોકેભ્યો યજ્ઞમ્ પ્રાઽઽહ વિષ્ટમ્ભો ઽસિ વૃષ્ટ્યૈ ત્વા વૃષ્ટિં જિન્વેત્ય્ આહ વૃષ્ટિં એવાવ
3 રુન્દ્ધે પ્રવાઽસ્ય્ અનુવાઽસીત્ય્ આહ મિથુનત્વાય । ઉશિગ્ અસિ વસુભ્યસ્ ત્વા વસૂઞ્ જિન્વેત્ય્ આહાષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાઽઽદિત્યા એતાવન્તો વૈ દેવાસ્ તેભ્ય એવ યજ્ઞમ્ પ્રાઽઽહ । ઓજો ઽસિ પિતૃભ્યસ્ ત્વા પિતૄઞ્ જિન્વેત્ય્ આહ દેવાન્ એવ પિતૄન્ અનુ સં તનોતિ તન્તુર્ અસિ પ્રજાભ્યસ્ ત્વા પ્રજા જિન્વ
4 ઇત્ય્ આહ પિતૄન્ એવ પ્રજા અનુ સં તનોતિ પૃતનાષાડ્ અસિ પશુભ્યસ્ ત્વા પશૂઞ્ જિન્વેત્ય્ આહ પ્રજા એવ પશૂન્ અનુ સં તનોતિ રેવદ્ અસ્ય્ ઓષધીભ્યસ્ ત્વૌષધીર્ જિન્વેત્ય્ આહૌષધીષ્વ્ એવ પશૂન્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ।
અભિજિદ્ અસિ યુક્તગ્રાવેન્દ્રાય ત્વેન્દ્રં જિન્વેત્ય્ આહાભિજિત્યા અધિપતિર્ અસિ પ્રાણાય ત્વા પ્રાણમ્
5 જિન્વેત્ય્ આહ પ્રજાસ્વ્ એવ પ્રાણાન્ દધાતિ ત્રિવૃદ્ અસિ પ્રવૃદ્ અસીત્ય્ આહ મિથુનત્વાય સꣳરોહો ઽસિ નીરોહો ઽસીત્ય્ આહ પ્રજાત્યૈ વસુકો ઽસિ વેષશ્રિર્ અસિ વસ્યષ્ટિર્ અસીત્ય્ આહ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
3.5.3 અનુવાક 3 વિષ્ણ્વતિક્રમાઃ
1 અગ્નિના દેવેન પૃતના જયામિ ગાયત્રેણ છન્દસા ત્રિવૃતા સ્તોમેન રથંતરેણ સામ્ના વષટ્કારેણ વજ્રેણ પૂર્વજાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અધરાન્ પાદયામ્ય્ અવૈનાન્ બાધે પ્રત્ય્ એનાન્ નુદે ઽસ્મિન્ ક્ષયે ઽસ્મિન્ ભૂમિલોકે યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમેણાત્ય્ એનાન્ ક્રામામિ । ઇન્દ્રેણ દેવેન પૃતના જયામિ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા પઞ્ચદશેન સ્તોમેન બૃહતા સામ્ના વષટ્કારેણ વજ્રેણ
2 સહજાન્ વિશ્વેભિર્ દેવેભિઃ પૃતના જયામિ જાગતેન છન્દસા સપ્તદશેન સ્તોમેન વામદેવ્યેન સામ્ના વષટ્કારેણ વજ્રેણાપરજાન્ ઇન્દ્રેણ સયુજો વયꣳ સાસહ્યામ પૃતન્યતઃ । ઘ્નન્તો વૃત્રાણ્ય્ અપ્રતિ યત્ તે અગ્ને તેજસ્ તેનાહં તેજસ્વી ભૂયાસં યત્ તે અગ્ને વર્ચસ્ તેનાહં વર્ચસ્વી ભૂયાસં યત્ તે અગ્ને હરસ્ તેનાહꣳ હરસ્વી ભૂયાસમ્ ॥
3.5.4 અનુવાક 4 અતિમોક્ષમન્ત્રાઃ
1 યે દેવા યજ્ઞહનો યજ્ઞમુષઃ પૃથિવ્યામ્ અધ્ય્ આસતે । અગ્નિર્ મા તેભ્યો રક્ષતુ ગચ્છેમ સુકૃતો વયમ્ ॥ આગન્મ મિત્રાવરુણા વરેણ્યા રાત્રીણામ્ ભાગો યુવયોર્ યો અસ્તિ । નાકં ગૃહ્ણાનાઃ સુકૃતસ્ય લોકે તૃતીયે પૃષ્ઠે અધિ રોચને દિવઃ ॥ યે દેવા યજ્ઞહનો યજ્ઞમુષો ઽન્તરિક્ષે ઽધ્ય્ આસતે । વાયુર્ મા તેભ્યો રક્ષતુ ગચ્છેમ સુકૃતો વયમ્ ॥ યાસ્ તે રાત્રીઃ સવિતઃ
2 દેવયાનીર્ અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી વિયન્તિ । ગૃહૈશ્ ચ સર્વૈઃ પ્રજયા ન્વ્ અગ્રે સુવો રુહાણાસ્ તરતા રજાꣳસિ ॥ યે દેવા યજ્ઞહનો યજ્ઞમુષો દિવ્ય્ અધ્ય્ આસતે । સૂર્યો મા તેભ્યો રક્ષતુ ગચ્છેમ સુકૃતો વયમ્ ॥ યેનેન્દ્રાય સમભરઃ પયાꣳસ્ય્ ઉત્તમેન હવિષા જાતવેદઃ । તેનાગ્ને ત્વમ્ ઉત વર્ધયેમꣳ સજાતાનાꣳ શ્રેષ્ઠ્ય આ ધેહ્ય્ એનમ્ ॥ યજ્ઞહનો વૈ દેવા યજ્ઞમુષઃ
3 સન્તિ ત એષુ લોકેષ્વ્ આસત આદદાના વિમથ્નાના યો દદાતિ યો યજતે તસ્ય । યે દેવા યજ્ઞહનઃ પૃથિવ્યામ્ અધ્ય્ આસતે યે અન્તરિક્ષે યે દિવીત્ય્ આહેમાન્ એવ લોકાꣳસ્ તીર્ત્વા સગૃહઃ સપશુઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ । અપ વૈ સોમેનેજાનાદ્ દેવતાશ્ ચ યજ્ઞશ્ ચ ક્રામન્ત્ય્ આગ્નેયમ્ પઞ્ચકપાલમ્ ઉદવસાનીયં નિર્ વપેદ્ અગ્નિઃ સર્વા દેવતાઃ
4 પાઙ્ક્તો યજ્ઞો દેવતાશ્ ચૈવ યજ્ઞં ચાવ રુન્દ્ધે ગાયત્રો વા અગ્નિર્ ગાયત્રચ્છન્દાસ્ તં છન્દસા વ્ય્ અર્ધયતિ યત્ પઞ્ચકપાલં કરોત્ય્ અષ્ટાકપાલઃ કાર્યો ઽષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રો ઽગ્નિર્ ગાયત્રચ્છન્દાઃ સ્વેનૈવૈનં છન્દસા સમ્ અર્ધયતિ પઙ્ક્ત્યૌ યાજ્યાનુવાક્યે ભવતઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞસ્ તેનૈવ યજ્ઞાન્ નૈતિ ॥
3.5.5 અનુવાક 5 આદિત્યગ્રહમન્ત્રાઃ
1 સૂર્યો મા દેવો દેવેભ્યઃ પાતુ વાયુર્ અન્તરિક્ષાદ્ યજમાનો ઽગ્નિર્ મા પાતુ ચક્ષુષઃ । સક્ષ શૂષ સવિતર્ વિશ્વચર્ષણ એતેભિઃ સોમ નામભિર્ વિધેમ તે તેભિઃ સોમ નામભિર્ વિધેમ તે । અહમ્ પરસ્તાદ્ અહમ્ અવસ્તાદ્ અહં જ્યોતિષા વિ તમો વવાર । યદ્ અન્તરિક્ષં તદ્ ઉ મે પિતાઽભૂદ્ અહꣳ સૂર્યમ્ ઉભયતો દદર્શાહમ્ ભૂયાસમ્ ઉત્તમઃ સમાનાના
2 મા સમુદ્રાદ્ આન્તરિક્ષાત્ પ્રજાપતિર્ ઉદધિં ચ્યાવયાતીન્દ્રઃ પ્ર સ્નૌતુ મરુતો વર્ષયન્તુ । ઉન્ નમ્ભય પૃથિવીમ્ ભિન્દ્ધીદં દિવ્યં નભઃ । ઉદ્નો દિવ્યસ્ય નો દેહીશાનો વિ સૃજા દૃતિમ્ ॥ પશવો વા એતે યદ્ આદિત્ય એષ રુદ્રો યદ્ અગ્નિર્ ઓષધીઃ પ્રાસ્યાગ્નાવ્ આદિત્યં જુહોતિ રુદ્રાદ્ એવ પશૂન્ અન્તર્ દધાત્ય્ અથો ઓષધીષ્વ્ એવ પશૂન્

3 પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ કવિર્ યજ્ઞસ્ય વિ તનોતિ પન્થાં નાકસ્ય પૃષ્ઠે અધિ રોચને દિવઃ । યેન હવ્યં વહસિ યાસિ દૂત ઇતઃ પ્રચેતા અમુતઃ સનીયાન્ ॥ યાસ્ તે વિશ્વાઃ સમિધઃ સન્ત્ય્ અગ્ને યાઃ પૃથિવ્યામ્ બર્હિષિ સૂર્યે યાઃ । તાસ્ તે ગચ્છન્ત્વ્ આહુતિં ઘૃતસ્ય દેવાયતે યજમાનાય શર્મ ॥ આશાસાનઃ સુવીર્યꣳ રાયસ્ પોષꣳ સ્વશ્વિયમ્ । બૃહસ્પતિના રાયા સ્વગાકૃતો મહ્યં યજમાનાય તિષ્ઠ ॥
3.5.6 અનુવાક 6 પત્નીવિષયા મન્ત્રાઃ
1 સં ત્વા નહ્યામિ પયસા ઘૃતેન સં ત્વા નહ્યામ્ય્ અપ ઓષધીભિઃ । સં ત્વા નહ્યામિ પ્રજયાઽહમ્ અદ્ય સા દીક્ષિતા સનવો વાજમ્ અસ્મે ॥ પ્રૈતુ બ્રહ્મણસ્ પત્ની વેદિં વર્ણેન સીદતુ । અથાહમ્ અનુકામિની સ્વે લોકે વિશા ઇહ । સુપ્રજસસ્ ત્વા વયꣳ સુપત્નીર્ ઉપ સેદિમ । અગ્ને સપત્નદમ્ભનમ્ અદબ્ધાસો અદાભ્યમ્ ॥ ઇમં વિ ષ્યામિ વરુણસ્ય પાશમ્
2 યમ્ અબધ્નીત સવિતા સુકેતઃ । ધાતુશ્ ચ યોનૌ સુકૃતસ્ય લોકે સ્યોનમ્ મે સહ પત્યા કરોમિ ॥ પ્રેહ્ય્ ઉદેહ્ય્ ઋતસ્ય વામીર્ અન્વ્ અગ્નિસ્ તે ઽગ્રં નયત્વ્ અદિતિર્ મધ્યં દદતાꣳ રુદ્રાવસૃષ્ટાસિ યુવા નામ મા મા હિꣳસીઃ । વસુભ્યો રુદ્રેભ્ય આદિત્યેભ્યો વિશ્વેભ્યો વો દેવેભ્યઃ પન્નેજનીર્ ગૃહ્ણામિ યજ્ઞાય વઃ પન્નેજનીઃ સાદયામિ વિશ્વસ્ય તે વિશ્વાવતો વૃષ્ણિયાવત
3 સ્તવાગ્ને વામીર્ અનુ સંદૃશિ વિશ્વા રેતાꣳસિ ધિષીય । અગન્ દેવાન્ યજ્ઞો નિ દેવીર્ દેવેભ્યો યજ્ઞમ્ અશિષન્ન્ અસ્મિન્ત્ સુન્વતિ યજમાન આશિષઃ સ્વાહાકૃતાઃ સમુદ્રેષ્ઠા ગન્ધર્વમ્ આ તિષ્ઠતાનુ । વાતસ્ય પત્મન્ન્ ઇડ ઈડિતાઃ ॥
3.5.7 અનુવાક 7 સ્રુચાં વૃક્ષવિશેષાઃ
1 વષટ્કારો વૈ ગાયત્રિયૈ શિરો ઽચ્છિનત્ તસ્યૈ રસઃ પરાપતત્ સ પૃથિવીમ્ પ્રાવિશત્ સ ખદિરો ઽભવદ્ યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતિ છન્દસામ્ એવ રસેનાવ દ્યતિ સરસા અસ્યાઽઽહુતયો ભવન્તિ તૃતીયસ્યામ્ ઇતો દિવિ સોમ આસીત્ તં ગાયત્ર્ય્ આહરત્ તસ્ય પર્ણમ્ અચ્છિદ્યત તત્ પર્ણો ઽભવત્ તત્ પર્ણસ્ય પર્ણત્વં યસ્ય પર્ણમયી જુહૂઃ
2 ભવતિ સૌમ્યા અસ્યાઽઽહુતયો ભવન્તિ જુષન્તે ઽસ્ય દેવા આહુતીઃ । દેવા વૈ બ્રહ્મન્ન્ અવદન્ત તત્ પર્ણ ઉપાશૃણોત્ સુશ્રવા વૈ નામ યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ ભવતિ ન પાપꣳ શ્લોકꣳ શૃણોતિ બ્રહ્મ વૈ પર્ણો વિણ્ મરુતો ઽન્નં વિણ્ મારુતો ઽશ્વત્થો યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ ભવત્ય્ આશ્વત્થ્ય્ ઉપભૃદ્ બ્રહ્મણૈવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ઽથો બ્રહ્મ
3 એવ વિશ્ય્ અધ્ય્ ઊહતિ રાષ્ટ્રં વૈ પર્ણો વિડ્ અશ્વત્થો યત્ પર્ણમયી જુહૂર્ ભવત્ય્ આશ્વત્થ્ય્ ઉપભૃદ્ રાષ્ટ્રમ્ એવ વિશ્ય્ અધ્ય્ ઊહતિ પ્રજાપતિર્ વા અજુહોત્ સા યત્રાઽઽહુતિઃ પ્રત્યતિષ્ઠત્ તતો વિકઙ્કત ઉદ્ અતિષ્ઠત્ તતઃ પ્રજા અસૃજત યસ્ય વૈકઙ્કતી ધ્રુવા ભવતિ પ્રત્ય્ એવાસ્યાઽઽહુતયસ્ તિષ્ઠન્ત્ય્ અથો પ્રૈવ જાયતે । એતદ્ વૈ સ્રુચાꣳ રૂપં યસ્યૈવꣳરૂપાઃ સ્રુચો ભવન્તિ સર્વાણ્ય્ એવૈનꣳ રૂપાણિ પશૂનામ્ ઉપ તિષ્ઠન્તે નાસ્યાપરૂપમ્ આત્મઞ્ જાયતે ॥
3.5.8 અનુવાક 8 દધિગ્રહમન્ત્રાઃ
1 ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં ગૃહ્ણામિ દક્ષાય દક્ષવૃધે રાતં દેવેભ્યો ઽગ્નિજિહ્વેભ્યસ્ ત્વર્તાયુભ્ય ઇન્દ્રજ્યેષ્ઠેભ્યો વરુણરાજભ્યો વાતાપિભ્યઃ પર્જન્યાત્મભ્યો દિવે ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વા । અપેન્દ્ર દ્વિષતો મનો ઽપ જિજ્યાસતો જહ્ય્ અપ યો નો ઽરાતીયતિ તં જહિ પ્રાણાય ત્વાપાનાય ત્વા વ્યાનાય ત્વા સતે ત્વાઽસતે ત્વાઽદ્ભ્યસ્ ત્વૌષધીભ્યો વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા ભૂતેભ્યો યતઃ પ્રજા અક્ખિદ્રા અજાયન્ત તસ્મૈ ત્વા પ્રજાપતયે વિભૂદાવ્ને જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં જુહોમિ ॥
3.5.9 અનુવાક 9 દધિગ્રહબ્રાહ્મણમ્
1 યાં વા અધ્વર્યુશ્ ચ યજમાનશ્ ચ દેવતામ્ અન્તરિતસ્ તસ્યા આ વૃશ્ચ્યેતે પ્રાજાપત્યં દધિગ્રહં ગૃહ્ણીયાત્ પ્રજાપતિઃ સર્વા દેવતાઃ । દેવતાભ્ય એવ નિ હ્નુવાતે જ્યેષ્ઠો વા એષ ગ્રહાણામ્ । યસ્યૈષ ગૃહ્યતે જ્યૈષ્ઠ્યમ્ એવ ગચ્છતિ સર્વાસાં વા એતદ્ દેવતાનાꣳ રૂપં યદ્ એષ ગ્રહઃ । યસ્યૈષ ગૃહ્યતે સર્વાણ્ય્ એવૈનꣳ રૂપાણિ પશૂનામ્ ઉપ તિષ્ઠન્તે । ઉપયામગૃહીતો
2 અસિ પ્રજાપતયે ત્વા જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં ગૃહ્ણામીત્ય્ આહ જ્યોતિર્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ । અગ્નિજિહ્વેભ્યસ્ ત્વર્તાયુભ્ય ઇત્ય્ આહ । એતાવતીર્ વૈ દેવતાસ્ તાભ્ય એવૈનꣳ સર્વાભ્યો ગૃહ્ણાતિ । અપેન્દ્ર દ્વિષતો મન ઇત્ય્ આહ ભ્રાતૃવ્યાપનુત્ત્યૈ પ્રાણાય ત્વાપાનાય ત્વેત્ય્ આહ પ્રાણાન્ એવ યજમાને દધાતિ તસ્મૈ ત્વા પ્રજાપતયે વિભૂદાવ્ને જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં જુહોમિ
3 ઇત્ય્ આહ પ્રજાપતિઃ સર્વા દેવતાઃ સર્વાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્યો જુહોતિ । આજ્યગ્રહં ગૃહ્ણીયાત્ તેજસ્કામસ્ય તેજો વા આજ્યમ્ । તેજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ સોમગ્રહં ગૃહ્ણીયાદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય બ્રહ્મવર્ચસં વૈ સોમઃ । બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ એવ ભવતિ દધિગ્રહં ગૃહ્ણીયાત્ પશુકામસ્ય । ઊર્ગ્ વૈ દધિ । ઊર્ક્ પશવઃ । ઊર્જૈવાસ્મા ઊર્જમ્ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે ॥
3.5.10 અનુવાક 10 ગવામયને અતિગ્રાહ્યાઃ પ્રાણગ્રહાશ્ચ
1 ત્વે ક્રતુમ્ અપિ વૃઞ્જન્તિ વિશ્વે દ્વિર્ યદ્ એતે ત્રિર્ ભવન્ત્ય્ ઊમાઃ । સ્વાદોઃ સ્વાદીયઃ સ્વાદુના સૃજા સમ્ અત ઊ ષુ મધુ મધુનાભિ યોધિ । ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિઃ પ્રજાપતયે ત્વા । પ્રાણગ્રહાન્ ગૃહ્ણાત્ય્ એતાવદ્ વા અસ્તિ યાવદ્ એતે ગ્રહા સ્તોમાશ્ છન્દાꣳસિ પૃષ્ઠાનિ દિશો યાવદ્ એવાસ્તિ તત્
2 અવ રુન્દ્ધે જ્યેષ્ઠા વા એતાન્ બ્રાહ્મણાઃ પુરા વિદામ્ અક્રન્ તસ્માત્ તેષાꣳ સર્વા દિશો ઽભિજિતા અભૂવન્ યસ્યૈતે ગૃહ્યન્તે જ્યૈષ્ઠ્યમ્ એવ ગચ્છત્ય્ અભિ દિશો જયતિ પઞ્ચ ગૃહ્યન્તે પઞ્ચ દિશઃ સર્વાસ્વ્ એવ દિક્ષ્વ્ ઋધ્નુવન્તિ નવનવ ગૃહ્યન્તે નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ પ્રાણાન્ એવ યજમાનેષુ દધતિ પ્રાયણીયે ચોદયનીયે ચ ગૃહ્યન્તે પ્રાણા વૈ પ્રાણગ્રહાઃ
3 પ્રાણૈર્ એવ પ્રયન્તિ પ્રાણૈર્ ઉદ્ યન્તિ દશમે ઽહન્ ગૃહ્યન્તે પ્રાણા વૈ પ્રાણગ્રહાઃ પ્રાણેભ્યઃ ખલુ વા એતત્ પ્રજા યન્તિ યદ્ વામદેવ્યં યોનેશ્ ચ્યવતે દશમે ઽહન્ વામદેવ્યં યોનેશ્ ચ્યવતે યદ્ દશમે ઽહન્ ગૃહ્યન્તે પ્રાણેભ્ય એવ તત્ પ્રજા ન યન્તિ ॥
3.5.11 અનુવાક 11 પાશુકહૌત્રોપયોગિમન્ત્રાઃ
1 પ્ર દેવં દેવ્યા ધિયા ભરતા જાતવેદસમ્ । હવ્યા નો વક્ષદ્ આનુષક્ ॥ અયમ્ ઉ ષ્ય પ્ર દેવયુર્ હોતા યજ્ઞાય નીયતે । રથો ન યોર્ અભીવૃતો ઘૃણીવાન્ ચેતતિ ત્મના ॥ અયમ્ અગ્નિર્ ઉરુષ્યત્ય્ અમૃતાદ્ ઇવ જન્મનઃ । સહસશ્ ચિત્ સહીયાન્ દેવો જીવાતવે કૃતઃ ॥ ઇડાયાસ્ ત્વા પદે વયં નાભા પૃથિવ્યા અધિ । જાતવેદો નિ ધીમહ્ય્ અગ્ને હવ્યાય વોઢવે ॥
2 અગ્ને વિશ્વેભિઃ સ્વનીક દેવૈર્ ઊર્ણાવન્તમ્ પ્રથમઃ સીદ યોનિમ્ । કુલાયિનં ઘૃતવન્તꣳ સવિત્રે યજ્ઞં નય યજમાનાય સાધુ ॥ સીદ હોતઃ સ્વ ઉ લોકે ચિકિત્વાન્ત્ સાદયા યજ્ઞꣳ સુકૃતસ્ય યોનૌ । દેવાવીર્ દેવાન્ હવિષા યજાસ્ય્ અગ્ને બૃહદ્ યજમાને વયો ધાઃ ॥ નિ હોતા હોતૃષદને વિદાનસ્ ત્વેષો દીદિવાꣳ અસદત્ સુદક્ષઃ । અદબ્ધવ્રતપ્રમતિર્ વસિષ્ઠઃ સહસ્રમ્ભરઃ શુચિજિહ્વો અગ્નિઃ ॥ ત્વં દૂતસ્ ત્વમ્
3 ઉ નઃ પરસ્પાસ્ ત્વં વસ્ય આ વૃષભ પ્રણેતા । અગ્ને તોકસ્ય નસ્ તને તનૂનામ્ અપ્રયુચ્છન્ દીદ્યદ્ બોધિ ગોપાઃ ॥ અભિ ત્વા દેવ સવિતર્ ઈશાનં વાર્યાણામ્ । સદાવન્ ભાગમ્ ઈમહે ॥ મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞમ્ મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ ॥ ત્વામ્ અગ્ને પુષ્કરાદ્ અધ્ય્ અથર્વા નિર્ અમન્થત । મૂર્ધ્નો વિશ્વસ્ય વાઘતઃ ॥ તમ્ ઉ

4 ત્વા દધ્યઙ્ઙ્ ઋષિઃ પુત્ર ઈધે અથર્વણઃ । વૃત્રહણમ્ પુરંદરમ્ ॥ તમ્ ઉ ત્વા પાથ્યો વૃષા સમ્ ઈધે દસ્યુહન્તમમ્ ધનંજયꣳ રણેરણે ॥ ઉત બ્રુવન્તુ જન્તવ ઉદ્ અગ્નિર્ વૃત્રહાજનિ । ધનંજયો રણેરણે ॥ આ યꣳ હસ્તે ન ખાદિનꣳ શિશું જાતં ન બિભ્રતિ । વિશામ્ અગ્નિꣳ સ્વધ્વરમ્ ॥ પ્ર દેવં દેવવીતયે ભરતા વસુવિત્તમમ્ । આ સ્વે યોનૌ નિ ષીદતુ ॥ આ
5 જાતં જાતવેદસિ પ્રિયꣳ શિશીતાતિથિમ્ । સ્યોન આ ગૃહપતિમ્ ॥ અગ્નિનાઽગ્નિઃ સમ્ ઇધ્યતે કવિર્ ગૃહપતિર્ યુવા । હવ્યવાડ્ જુહ્વાસ્યઃ ॥ ત્વꣳ હ્ય્ અગ્ને અગ્નિના વિપ્રો વિપ્રેણ સન્ત્ સતા । સખા સખ્યા સમિધ્યસે ॥ તમ્ મર્જયન્ત સુક્રતુમ્ પુરોયાવાનમ્ આજિષુ । સ્વેષુ ક્ષયેષુ વાજિનમ્ ॥ યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ । તે હ નાકમ્ મહિમાનઃ સચન્તે યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ॥
3.5.1 અનુવાક

અન્વારમ્ભણીયેષ્ટિઃ

પૂર્ણા પશ્ચાદ્ ઉત પૂર્ણા પુરસ્તાદ્ ઉન્ મધ્યતઃ પૌર્ણમાસી જિગાય । તસ્યાં દેવા અધિ સંવસન્ત ઉત્તમે નાક ઇહ માદયન્તામ્ ॥
યત્ તે દેવા અદધુર્ ભાગધેયમ્ અમાવાસ્યે સંવસન્તો મહિત્વા । સા નો યજ્ઞમ્ પિપૃહિ વિશ્વવારે રયિં નો ધેહિ સુભગે સુવીરમ્ ॥
નિવેશની સંગમની વસૂનાં વિશ્વા રૂપાણિ વસૂન્ય્ આવેશયન્તી । સહસ્રપોષꣳ સુભગા રરાણા સા ન આ ગન્ વર્ચસા

સંવિદાના ॥ અગ્નીષોમૌ પ્રથમૌ વીર્યેણ વસૂન્ રુદ્રાન્ આદિત્યાન્ ઇહ જિન્વતમ્ । માધ્યꣳ હિ પૌર્ણમાસં જુષેથામ્ બ્રહ્મણા વૃદ્ધૌ સુકૃતેન સાતાવ્ અથાસ્મભ્યꣳ સહવીરાꣳ રયિં નિ યચ્છતં ॥
આદિત્યાશ્ ચાઙ્ગિરસશ્ ચાગ્નીન્ આદધત તે દર્શપૂર્ણમાસૌ પ્રૈપ્સન્
તેષામ્ અઙ્ગિરસાં નિરુપ્તꣳ હવિર્ આસીદ્ અથાઽઽદિત્યા એતૌ હોમાવ્ અપશ્યન્ તાવ્ અજુહવુસ્ તતો વૈ તે દર્શપૂર્ણમાસૌ

પૂર્વ આલભન્ત
દર્શપૂર્ણમાસાવ્ આલભમાન એતૌ હોમૌ પુરસ્તાજ્ જુહુયાત્ સાક્ષાદ્ એવ દર્શપૂર્ણમાસાવ્ આ લભતે
બ્રહ્મવાદિનો વદન્તિ
સ ત્વૈ દર્શપૂર્ણમાસાવ્ આલભેત ય એનયોર્ અનુલોમં ચ પ્રતિલોમં ચ વિદ્યાદ્ ઇતિ ।
અમાવાસ્યાયા ઊર્ધ્વં તદ્ અનુલોમમ્ પૌર્ણમાસ્યૈ પ્રતીચીનં તત્ પ્રતિલોમમ્ ।
યત્ પૌર્ણમાસીમ્ પૂર્વામ્ આલભેત પ્રતિલોમમ્ એનાવ્ આ લભેતામુમ્ અપક્ષીયમાણમ્ અન્વ્ અપ

ક્ષીયેત
સારસ્વતૌ હોમૌ પુરસ્તાજ્ જુહુયાદ્ અમાવાસ્યા વૈ સરસ્વત્ય્ અનુલોમમ્ એવૈનાવ્ આ લભતે ઽમુમ્ આપ્યાયમાનમ્ અન્વ્ આ પ્યાયતે ।
આગ્નાવૈષ્ણવમ્ એકાદશકપાલમ્ પુરસ્તાન્ નિર્ વપેત્ સરસ્વત્યૈ ચરુꣳ સરસ્વતે દ્વાદશકપાલમ્ ।
યદ્ આગ્નેયો ભવત્ય્ અગ્નિર્ વૈ યજ્ઞમુખં યજ્ઞમુખમ્ એવર્દ્ધિમ્ પુરસ્તાદ્ ધત્તે
યદ્ વૈષ્ણવો ભવતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્ યજ્ઞમ્ એવારભ્ય પ્ર તનુતે
સરસ્વત્યૈ ચરુર્ ભવતિ સરસ્વતે દ્વાદશકપાલો ઽમાવાસ્યા વૈ સરસ્વતી પૂર્ણમાસઃ સરસ્વાન્ તાવ્ એવ સાક્ષાદ્ આ રભત ઋધ્નોત્ય્ આભ્યામ્ ।
દ્વાદશકપાલઃ સરસ્વતે ભવતિ મિથુનત્વાય પ્રજાત્યૈ
મિથુનૌ ગાવૌ દક્ષિણા સમૃદ્ધ્યૈ ॥
3.5.2 અનુવાક

સૌમિકબ્રહ્મત્વવિધિઃ

ઋષયો વા ઇન્દ્રમ્ પ્રત્યક્ષં નાપશ્યન્
તં વસિષ્ઠઃ પ્રત્યક્ષમપશ્યત્
સો ઽબ્રવીદ્ બ્રાહ્મણં તે વક્ષ્યામિ યથા ત્વત્પુરોહિતાઃ પ્રજાઃ પ્રજનિષ્યન્તે ઽથ મેતરેભ્ય ઋષિભ્યો મા પ્ર વોચ ઇતિ
તસ્મા એતાન્ત્ સ્તોમભાગાન્ અબ્રવીત્
તતો વસિષ્ઠપુરોહિતાઃ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્ત
તસ્માદ્ વાસિષ્ઠો બ્રહ્મા કાર્યઃ પ્રૈવ જાયતે
રશ્મિર્ અસિ ક્ષયાય ત્વા ક્ષયં જિન્વેતિ

આહ દેવા વૈ ક્ષયો દેવેભ્ય એવ યજ્ઞમ્ પ્રાહ
પ્રેતિર્ અસિ ધર્માય ત્વા ધર્મં જિન્વેત્ય્ આહ મનુષ્યા વૈ ધર્મો મનુષ્યેભ્ય એવ યજ્ઞમ્ પ્રાઽઽહાન્વિતિર્ અસિ દિવે ત્વા દિવં જિન્વેત્ય્ આહૈભ્ય એવ લોકેભ્યો યજ્ઞમ્ પ્રાઽઽહ
વિષ્ટમ્ભો ઽસિ વૃષ્ટ્યૈ ત્વા વૃષ્ટિં જિન્વેત્ય્ આહ વૃષ્ટિં એવાવ

રુન્દ્ધે
પ્રવાઽસ્ય્ અનુવાઽસીત્ય્ આહ મિથુનત્વાય ।
ઉશિગ્ અસિ વસુભ્યસ્ ત્વા વસૂઞ્ જિન્વેત્ય્ આહાષ્ટૌ વસવ એકાદશ રુદ્રા દ્વાદશાઽઽદિત્યા એતાવન્તો વૈ દેવાસ્ તેભ્ય એવ યજ્ઞમ્ પ્રાઽઽહ ।
ઓજો ઽસિ પિતૃભ્યસ્ ત્વા પિતૄઞ્ જિન્વેત્ય્ આહ દેવાન્ એવ પિતૄન્ અનુ સં તનોતિ
તન્તુર્ અસિ પ્રજાભ્યસ્ ત્વા પ્રજા જિન્વ

ઇત્ય્ આહ પિતૄન્ એવ પ્રજા અનુ સં તનોતિ
પૃતનાષાડ્ અસિ પશુભ્યસ્ ત્વા પશૂઞ્ જિન્વેત્ય્ આહ પ્રજા એવ પશૂન્ અનુ સં તનોતિ
રેવદ્ અસ્ય્ ઓષધીભ્યસ્ ત્વૌષધીર્ જિન્વેત્ય્ આહૌષધીષ્વ્ એવ પશૂન્ પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ ।
અભિજિદ્ અસિ યુક્તગ્રાવેન્દ્રાય ત્વેન્દ્રં જિન્વેત્ય્ આહાભિજિત્યા અધિપતિર્ અસિ પ્રાણાય ત્વા પ્રાણમ્

જિન્વેત્ય્ આહ પ્રજાસ્વ્ એવ પ્રાણાન્ દધાતિ
ત્રિવૃદ્ અસિ પ્રવૃદ્ અસીત્ય્ આહ મિથુનત્વાય
સꣳરોહો ઽસિ નીરોહો ઽસીત્ય્ આહ પ્રજાત્યૈ
વસુકો ઽસિ વેષશ્રિર્ અસિ વસ્યષ્ટિર્ અસીત્ય્ આહ પ્રતિષ્ઠિત્યૈ ॥
3.5.3 અનુવાક

વિષ્ણ્વતિક્રમાઃ

અગ્નિના દેવેન પૃતના જયામિ ગાયત્રેણ છન્દસા ત્રિવૃતા સ્તોમેન રથંતરેણ સામ્ના વષટ્કારેણ વજ્રેણ પૂર્વજાન્ ભ્રાતૃવ્યાન્ અધરાન્ પાદયામ્ય્ અવૈનાન્ બાધે પ્રત્ય્ એનાન્ નુદે ઽસ્મિન્ ક્ષયે ઽસ્મિન્ ભૂમિલોકે યો ઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મો વિષ્ણોઃ ક્રમેણાત્ય્ એનાન્ ક્રામામિ ।
ઇન્દ્રેણ દેવેન પૃતના જયામિ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા પઞ્ચદશેન સ્તોમેન બૃહતા સામ્ના વષટ્કારેણ વજ્રેણ

સહજાન્
વિશ્વેભિર્ દેવેભિઃ પૃતના જયામિ જાગતેન છન્દસા સપ્તદશેન સ્તોમેન વામદેવ્યેન સામ્ના વષટ્કારેણ વજ્રેણાપરજાન્
ઇન્દ્રેણ સયુજો વયꣳ સાસહ્યામ પૃતન્યતઃ । ઘ્નન્તો વૃત્રાણ્ય્ અપ્રતિ
યત્ તે અગ્ને તેજસ્ તેનાહં તેજસ્વી ભૂયાસં યત્ તે અગ્ને વર્ચસ્ તેનાહં વર્ચસ્વી ભૂયાસં યત્ તે અગ્ને હરસ્ તેનાહꣳ હરસ્વી ભૂયાસમ્ ॥
3.5.4 અનુવાક

અતિમોક્ષમન્ત્રાઃ

યે દેવા યજ્ઞહનો યજ્ઞમુષઃ પૃથિવ્યામ્ અધ્ય્ આસતે । અગ્નિર્ મા તેભ્યો રક્ષતુ ગચ્છેમ સુકૃતો વયમ્ ॥
આગન્મ મિત્રાવરુણા વરેણ્યા રાત્રીણામ્ ભાગો યુવયોર્ યો અસ્તિ । નાકં ગૃહ્ણાનાઃ સુકૃતસ્ય લોકે તૃતીયે પૃષ્ઠે અધિ રોચને દિવઃ ॥
યે દેવા યજ્ઞહનો યજ્ઞમુષો ઽન્તરિક્ષે ઽધ્ય્ આસતે । વાયુર્ મા તેભ્યો રક્ષતુ ગચ્છેમ સુકૃતો વયમ્ ॥
યાસ્ તે રાત્રીઃ સવિતઃ

દેવયાનીર્ અન્તરા દ્યાવાપૃથિવી વિયન્તિ । ગૃહૈશ્ ચ સર્વૈઃ પ્રજયા ન્વ્ અગ્રે સુવો રુહાણાસ્ તરતા રજાꣳસિ ॥
યે દેવા યજ્ઞહનો યજ્ઞમુષો દિવ્ય્ અધ્ય્ આસતે । સૂર્યો મા તેભ્યો રક્ષતુ ગચ્છેમ સુકૃતો વયમ્ ॥
યેનેન્દ્રાય સમભરઃ પયાꣳસ્ય્ ઉત્તમેન હવિષા જાતવેદઃ । તેનાગ્ને ત્વમ્ ઉત વર્ધયેમꣳ સજાતાનાꣳ શ્રેષ્ઠ્ય આ ધેહ્ય્ એનમ્ ॥
યજ્ઞહનો વૈ દેવા યજ્ઞમુષઃ

સન્તિ ત એષુ લોકેષ્વ્ આસત આદદાના વિમથ્નાના યો દદાતિ યો યજતે તસ્ય । યે દેવા યજ્ઞહનઃ પૃથિવ્યામ્ અધ્ય્ આસતે યે અન્તરિક્ષે યે દિવીત્ય્ આહેમાન્ એવ લોકાꣳસ્ તીર્ત્વા સગૃહઃ સપશુઃ સુવર્ગં લોકમ્ એતિ ।
અપ વૈ સોમેનેજાનાદ્ દેવતાશ્ ચ યજ્ઞશ્ ચ ક્રામન્ત્ય્ આગ્નેયમ્ પઞ્ચકપાલમ્ ઉદવસાનીયં નિર્ વપેદ્ અગ્નિઃ સર્વા દેવતાઃ

પાઙ્ક્તો યજ્ઞો દેવતાશ્ ચૈવ યજ્ઞં ચાવ રુન્દ્ધે
ગાયત્રો વા અગ્નિર્ ગાયત્રચ્છન્દાસ્ તં છન્દસા વ્ય્ અર્ધયતિ યત્ પઞ્ચકપાલં કરોત્ય્ અષ્ટાકપાલઃ કાર્યો ઽષ્ટાક્ષરા ગાયત્રી ગાયત્રો ઽગ્નિર્ ગાયત્રચ્છન્દાઃ સ્વેનૈવૈનં છન્દસા સમ્ અર્ધયતિ
પઙ્ક્ત્યૌ યાજ્યાનુવાક્યે ભવતઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞસ્ તેનૈવ યજ્ઞાન્ નૈતિ ॥
3.5.5 અનુવાક

આદિત્યગ્રહમન્ત્રાઃ

સૂર્યો મા દેવો દેવેભ્યઃ પાતુ વાયુર્ અન્તરિક્ષાદ્ યજમાનો ઽગ્નિર્ મા પાતુ ચક્ષુષઃ । સક્ષ શૂષ સવિતર્ વિશ્વચર્ષણ એતેભિઃ સોમ નામભિર્ વિધેમ તે તેભિઃ સોમ નામભિર્ વિધેમ તે ।
અહમ્ પરસ્તાદ્ અહમ્ અવસ્તાદ્ અહં જ્યોતિષા વિ તમો વવાર । યદ્ અન્તરિક્ષં તદ્ ઉ મે પિતાઽભૂદ્ અહꣳ સૂર્યમ્ ઉભયતો દદર્શાહમ્ ભૂયાસમ્ ઉત્તમઃ સમાનાના

મા સમુદ્રાદ્ આન્તરિક્ષાત્ પ્રજાપતિર્ ઉદધિં ચ્યાવયાતીન્દ્રઃ પ્ર સ્નૌતુ મરુતો વર્ષયન્તુ ।
ઉન્ નમ્ભય પૃથિવીમ્ ભિન્દ્ધીદં દિવ્યં નભઃ । ઉદ્નો દિવ્યસ્ય નો દેહીશાનો વિ સૃજા દૃતિમ્ ॥
પશવો વા એતે યદ્ આદિત્ય એષ રુદ્રો યદ્ અગ્નિર્ ઓષધીઃ પ્રાસ્યાગ્નાવ્ આદિત્યં જુહોતિ રુદ્રાદ્ એવ પશૂન્ અન્તર્ દધાત્ય્ અથો ઓષધીષ્વ્ એવ પશૂન્

પ્રતિ ષ્ઠાપયતિ
કવિર્ યજ્ઞસ્ય વિ તનોતિ પન્થાં નાકસ્ય પૃષ્ઠે અધિ રોચને દિવઃ । યેન હવ્યં વહસિ યાસિ દૂત ઇતઃ પ્રચેતા અમુતઃ સનીયાન્ ॥
યાસ્ તે વિશ્વાઃ સમિધઃ સન્ત્ય્ અગ્ને યાઃ પૃથિવ્યામ્ બર્હિષિ સૂર્યે યાઃ । તાસ્ તે ગચ્છન્ત્વ્ આહુતિં ઘૃતસ્ય દેવાયતે યજમાનાય શર્મ ॥
આશાસાનઃ સુવીર્યꣳ રાયસ્ પોષꣳ સ્વશ્વિયમ્ । બૃહસ્પતિના રાયા સ્વગાકૃતો મહ્યં યજમાનાય તિષ્ઠ ॥
3.5.6 અનુવાક

પત્નીવિષયા મન્ત્રાઃ

સં ત્વા નહ્યામિ પયસા ઘૃતેન સં ત્વા નહ્યામ્ય્ અપ ઓષધીભિઃ । સં ત્વા નહ્યામિ પ્રજયાઽહમ્ અદ્ય સા દીક્ષિતા સનવો વાજમ્ અસ્મે ॥
પ્રૈતુ બ્રહ્મણસ્ પત્ની વેદિં વર્ણેન સીદતુ ।
અથાહમ્ અનુકામિની સ્વે લોકે વિશા ઇહ ।
સુપ્રજસસ્ ત્વા વયꣳ સુપત્નીર્ ઉપ સેદિમ । અગ્ને સપત્નદમ્ભનમ્ અદબ્ધાસો અદાભ્યમ્ ॥
ઇમં વિ ષ્યામિ વરુણસ્ય પાશમ્

યમ્ અબધ્નીત સવિતા સુકેતઃ । ધાતુશ્ ચ યોનૌ સુકૃતસ્ય લોકે સ્યોનમ્ મે સહ પત્યા કરોમિ ॥
પ્રેહ્ય્ ઉદેહ્ય્ ઋતસ્ય વામીર્ અન્વ્ અગ્નિસ્ તે ઽગ્રં નયત્વ્ અદિતિર્ મધ્યં દદતાꣳ રુદ્રાવસૃષ્ટાસિ યુવા નામ મા મા હિꣳસીઃ ।
વસુભ્યો રુદ્રેભ્ય આદિત્યેભ્યો વિશ્વેભ્યો વો દેવેભ્યઃ પન્નેજનીર્ ગૃહ્ણામિ
યજ્ઞાય વઃ પન્નેજનીઃ સાદયામિ
વિશ્વસ્ય તે વિશ્વાવતો વૃષ્ણિયાવત

સ્તવાગ્ને વામીર્ અનુ સંદૃશિ વિશ્વા રેતાꣳસિ ધિષીય ।
અગન્ દેવાન્ યજ્ઞો નિ દેવીર્ દેવેભ્યો યજ્ઞમ્ અશિષન્ન્ અસ્મિન્ત્ સુન્વતિ યજમાન આશિષઃ સ્વાહાકૃતાઃ સમુદ્રેષ્ઠા ગન્ધર્વમ્ આ તિષ્ઠતાનુ । વાતસ્ય પત્મન્ન્ ઇડ ઈડિતાઃ ॥
3.5.7 અનુવાક

સ્રુચાં વૃક્ષવિશેષાઃ

વષટ્કારો વૈ ગાયત્રિયૈ શિરો ઽચ્છિનત્ તસ્યૈ રસઃ પરાપતત્ સ પૃથિવીમ્ પ્રાવિશત્ સ ખદિરો ઽભવદ્ યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતિ છન્દસામ્ એવ રસેનાવ દ્યતિ સરસા અસ્યાઽઽહુતયો ભવન્તિ
તૃતીયસ્યામ્ ઇતો દિવિ સોમ આસીત્ તં ગાયત્ર્ય્ આહરત્ તસ્ય પર્ણમ્ અચ્છિદ્યત તત્ પર્ણો ઽભવત્ તત્ પર્ણસ્ય પર્ણત્વં યસ્ય પર્ણમયી જુહૂઃ

ભવતિ સૌમ્યા અસ્યાઽઽહુતયો ભવન્તિ જુષન્તે ઽસ્ય દેવા આહુતીઃ ।
દેવા વૈ બ્રહ્મન્ન્ અવદન્ત તત્ પર્ણ ઉપાશૃણોત્ સુશ્રવા વૈ નામ યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ ભવતિ ન પાપꣳ શ્લોકꣳ શૃણોતિ
બ્રહ્મ વૈ પર્ણો વિણ્ મરુતો ઽન્નં વિણ્ મારુતો ઽશ્વત્થો યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ ભવત્ય્ આશ્વત્થ્ય્ ઉપભૃદ્ બ્રહ્મણૈવાન્નમ્ અવ રુન્દ્ધે ઽથો બ્રહ્મ

એવ વિશ્ય્ અધ્ય્ ઊહતિ
રાષ્ટ્રં વૈ પર્ણો વિડ્ અશ્વત્થો યત્ પર્ણમયી જુહૂર્ ભવત્ય્ આશ્વત્થ્ય્ ઉપભૃદ્ રાષ્ટ્રમ્ એવ વિશ્ય્ અધ્ય્ ઊહતિ
પ્રજાપતિર્ વા અજુહોત્ સા યત્રાઽઽહુતિઃ પ્રત્યતિષ્ઠત્ તતો વિકઙ્કત ઉદ્ અતિષ્ઠત્ તતઃ પ્રજા અસૃજત યસ્ય વૈકઙ્કતી ધ્રુવા ભવતિ પ્રત્ય્ એવાસ્યાઽઽહુતયસ્ તિષ્ઠન્ત્ય્ અથો પ્રૈવ જાયતે ।
એતદ્ વૈ સ્રુચાꣳ રૂપં યસ્યૈવꣳરૂપાઃ સ્રુચો ભવન્તિ સર્વાણ્ય્ એવૈનꣳ રૂપાણિ પશૂનામ્ ઉપ તિષ્ઠન્તે નાસ્યાપરૂપમ્ આત્મઞ્ જાયતે ॥
3.5.8 અનુવાક

દધિગ્રહમન્ત્રાઃ

ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં ગૃહ્ણામિ દક્ષાય દક્ષવૃધે રાતં દેવેભ્યો ઽગ્નિજિહ્વેભ્યસ્ ત્વર્તાયુભ્ય ઇન્દ્રજ્યેષ્ઠેભ્યો વરુણરાજભ્યો વાતાપિભ્યઃ પર્જન્યાત્મભ્યો દિવે ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા પૃથિવ્યૈ ત્વા ।
અપેન્દ્ર દ્વિષતો મનો ઽપ જિજ્યાસતો જહ્ય્ અપ યો નો ઽરાતીયતિ તં જહિ
પ્રાણાય ત્વાપાનાય ત્વા વ્યાનાય ત્વા સતે ત્વાઽસતે ત્વાઽદ્ભ્યસ્ ત્વૌષધીભ્યો વિશ્વેભ્યસ્ ત્વા ભૂતેભ્યો યતઃ પ્રજા અક્ખિદ્રા અજાયન્ત તસ્મૈ ત્વા પ્રજાપતયે વિભૂદાવ્ને જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં જુહોમિ ॥
3.5.9 અનુવાક

દધિગ્રહબ્રાહ્મણમ્

યાં વા અધ્વર્યુશ્ ચ યજમાનશ્ ચ દેવતામ્ અન્તરિતસ્ તસ્યા આ વૃશ્ચ્યેતે
પ્રાજાપત્યં દધિગ્રહં ગૃહ્ણીયાત્
પ્રજાપતિઃ સર્વા દેવતાઃ ।
દેવતાભ્ય એવ નિ હ્નુવાતે
જ્યેષ્ઠો વા એષ ગ્રહાણામ્ ।
યસ્યૈષ ગૃહ્યતે જ્યૈષ્ઠ્યમ્ એવ ગચ્છતિ
સર્વાસાં વા એતદ્ દેવતાનાꣳ રૂપં યદ્ એષ ગ્રહઃ ।
યસ્યૈષ ગૃહ્યતે સર્વાણ્ય્ એવૈનꣳ રૂપાણિ પશૂનામ્ ઉપ તિષ્ઠન્તે ।
ઉપયામગૃહીતો

અસિ પ્રજાપતયે ત્વા જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં ગૃહ્ણામીત્ય્ આહ
જ્યોતિર્ એવૈનꣳ સમાનાનાં કરોતિ ।
અગ્નિજિહ્વેભ્યસ્ ત્વર્તાયુભ્ય ઇત્ય્ આહ ।
એતાવતીર્ વૈ દેવતાસ્
તાભ્ય એવૈનꣳ સર્વાભ્યો ગૃહ્ણાતિ ।
અપેન્દ્ર દ્વિષતો મન ઇત્ય્ આહ
ભ્રાતૃવ્યાપનુત્ત્યૈ
પ્રાણાય ત્વાપાનાય ત્વેત્ય્ આહ
પ્રાણાન્ એવ યજમાને દધાતિ
તસ્મૈ ત્વા પ્રજાપતયે વિભૂદાવ્ને જ્યોતિષ્મતે જ્યોતિષ્મન્તં જુહોમિ

ઇત્ય્ આહ
પ્રજાપતિઃ સર્વા દેવતાઃ
સર્વાભ્ય એવૈનં દેવતાભ્યો જુહોતિ ।
આજ્યગ્રહં ગૃહ્ણીયાત્ તેજસ્કામસ્ય
તેજો વા આજ્યમ્ ।
તેજસ્વ્ય્ એવ ભવતિ
સોમગ્રહં ગૃહ્ણીયાદ્ બ્રહ્મવર્ચસકામસ્ય
બ્રહ્મવર્ચસં વૈ સોમઃ ।
બ્રહ્મવર્ચસ્ય્ એવ ભવતિ
દધિગ્રહં ગૃહ્ણીયાત્ પશુકામસ્ય ।
ઊર્ગ્ વૈ દધિ ।
ઊર્ક્ પશવઃ ।
ઊર્જૈવાસ્મા ઊર્જમ્ પશૂન્ અવ રુન્દ્ધે ॥
3.5.10 અનુવાક

ગવામયને અતિગ્રાહ્યાઃ પ્રાણગ્રહાશ્ચ

ત્વે ક્રતુમ્ અપિ વૃઞ્જન્તિ વિશ્વે દ્વિર્ યદ્ એતે ત્રિર્ ભવન્ત્ય્ ઊમાઃ । સ્વાદોઃ સ્વાદીયઃ સ્વાદુના સૃજા સમ્ અત ઊ ષુ મધુ મધુનાભિ યોધિ ।
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામ્ય્ એષ તે યોનિઃ પ્રજાપતયે ત્વા ।
પ્રાણગ્રહાન્ ગૃહ્ણાત્ય્ એતાવદ્ વા અસ્તિ યાવદ્ એતે ગ્રહા સ્તોમાશ્ છન્દાꣳસિ પૃષ્ઠાનિ દિશો યાવદ્ એવાસ્તિ તત્

અવ રુન્દ્ધે
જ્યેષ્ઠા વા એતાન્ બ્રાહ્મણાઃ પુરા વિદામ્ અક્રન્ તસ્માત્ તેષાꣳ સર્વા દિશો ઽભિજિતા અભૂવન્ યસ્યૈતે ગૃહ્યન્તે જ્યૈષ્ઠ્યમ્ એવ ગચ્છત્ય્ અભિ દિશો જયતિ
પઞ્ચ ગૃહ્યન્તે પઞ્ચ દિશઃ સર્વાસ્વ્ એવ દિક્ષ્વ્ ઋધ્નુવન્તિ
નવનવ ગૃહ્યન્તે નવ વૈ પુરુષે પ્રાણાઃ પ્રાણાન્ એવ યજમાનેષુ દધતિ
પ્રાયણીયે ચોદયનીયે ચ ગૃહ્યન્તે પ્રાણા વૈ પ્રાણગ્રહાઃ

પ્રાણૈર્ એવ પ્રયન્તિ પ્રાણૈર્ ઉદ્ યન્તિ
દશમે ઽહન્ ગૃહ્યન્તે પ્રાણા વૈ પ્રાણગ્રહાઃ પ્રાણેભ્યઃ ખલુ વા એતત્ પ્રજા યન્તિ યદ્ વામદેવ્યં યોનેશ્ ચ્યવતે દશમે ઽહન્ વામદેવ્યં યોનેશ્ ચ્યવતે યદ્ દશમે ઽહન્ ગૃહ્યન્તે પ્રાણેભ્ય એવ તત્ પ્રજા ન યન્તિ ॥
3.5.11 અનુવાક

પાશુકહૌત્રોપયોગિમન્ત્રાઃ

પ્ર દેવં દેવ્યા ધિયા ભરતા જાતવેદસમ્ । હવ્યા નો વક્ષદ્ આનુષક્ ॥
અયમ્ ઉ ષ્ય પ્ર દેવયુર્ હોતા યજ્ઞાય નીયતે । રથો ન યોર્ અભીવૃતો ઘૃણીવાન્ ચેતતિ ત્મના ॥
અયમ્ અગ્નિર્ ઉરુષ્યત્ય્ અમૃતાદ્ ઇવ જન્મનઃ । સહસશ્ ચિત્ સહીયાન્ દેવો જીવાતવે કૃતઃ ॥
ઇડાયાસ્ ત્વા પદે વયં નાભા પૃથિવ્યા અધિ । જાતવેદો નિ ધીમહ્ય્ અગ્ને હવ્યાય વોઢવે

અગ્ને વિશ્વેભિઃ સ્વનીક દેવૈર્ ઊર્ણાવન્તમ્ પ્રથમઃ સીદ યોનિમ્ । કુલાયિનં ઘૃતવન્તꣳ સવિત્રે યજ્ઞં નય યજમાનાય સાધુ ॥
સીદ હોતઃ સ્વ ઉ લોકે ચિકિત્વાન્ત્ સાદયા યજ્ઞꣳ સુકૃતસ્ય યોનૌ । દેવાવીર્ દેવાન્ હવિષા યજાસ્ય્ અગ્ને બૃહદ્ યજમાને વયો ધાઃ ॥
નિ હોતા હોતૃષદને વિદાનસ્ ત્વેષો દીદિવાꣳ અસદત્ સુદક્ષઃ । અદબ્ધવ્રતપ્રમતિર્ વસિષ્ઠઃ સહસ્રમ્ભરઃ શુચિજિહ્વો અગ્નિઃ ॥
ત્વં દૂતસ્ ત્વમ્

ઉ નઃ પરસ્પાસ્ ત્વં વસ્ય આ વૃષભ પ્રણેતા । અગ્ને તોકસ્ય નસ્ તને તનૂનામ્ અપ્રયુચ્છન્ દીદ્યદ્ બોધિ ગોપાઃ ॥
અભિ ત્વા દેવ સવિતર્ ઈશાનં વાર્યાણામ્ । સદાવન્ ભાગમ્ ઈમહે ॥
મહી દ્યૌઃ પૃથિવી ચ ન ઇમં યજ્ઞમ્ મિમિક્ષતામ્ । પિપૃતાં નો ભરીમભિઃ ॥
ત્વામ્ અગ્ને પુષ્કરાદ્ અધ્ય્ અથર્વા નિર્ અમન્થત । મૂર્ધ્નો વિશ્વસ્ય વાઘતઃ ॥
તમ્ ઉ

ત્વા દધ્યઙ્ઙ્ ઋષિઃ પુત્ર ઈધે અથર્વણઃ । વૃત્રહણમ્ પુરંદરમ્ ॥
તમ્ ઉ ત્વા પાથ્યો વૃષા સમ્ ઈધે દસ્યુહન્તમમ્ ધનંજયꣳ રણેરણે ॥
ઉત બ્રુવન્તુ જન્તવ ઉદ્ અગ્નિર્ વૃત્રહાજનિ । ધનંજયો રણેરણે ॥
આ યꣳ હસ્તે ન ખાદિનꣳ શિશું જાતં ન બિભ્રતિ । વિશામ્ અગ્નિꣳ સ્વધ્વરમ્ ॥
પ્ર દેવં દેવવીતયે ભરતા વસુવિત્તમમ્ । આ સ્વે યોનૌ નિ ષીદતુ ॥
આ

જાતં જાતવેદસિ પ્રિયꣳ શિશીતાતિથિમ્ । સ્યોન આ ગૃહપતિમ્ ॥
અગ્નિનાઽગ્નિઃ સમ્ ઇધ્યતે કવિર્ ગૃહપતિર્ યુવા । હવ્યવાડ્ જુહ્વાસ્યઃ ॥
ત્વꣳ હ્ય્ અગ્ને અગ્નિના વિપ્રો વિપ્રેણ સન્ત્ સતા । સખા સખ્યા સમિધ્યસે ॥
તમ્ મર્જયન્ત સુક્રતુમ્ પુરોયાવાનમ્ આજિષુ । સ્વેષુ ક્ષયેષુ વાજિનમ્ ॥
યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ । તે હ નાકમ્ મહિમાનઃ સચન્તે યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ ॥