Sushruta Samhita · Chapter 6.39

athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani/
yato'maratvaṃ saṃprāptāstridaśāstridiveśvarāt//

śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ/
vraṇasyopadravāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param//

samāsād vyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara/
upadraveṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati//

upadravāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ/
prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt//

tasmādupadravān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān/
sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā//

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ/
jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ//

rudrakopāgnisaṃbhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ/
taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate//

janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam/
ataḥ sarvavikārāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ//

ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam/
karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānusādapi//

punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate/
tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram//

śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ/
svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā//

vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ/
doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca//

anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ/
doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ//

vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi/
duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā//

sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām/
srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam//

nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam/
śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam//

janayatyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu/
mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām//

vividhādabhighātācca rogotthānāt prapākataḥ/
śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt//

oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā/
abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā//

strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathāhitaiḥ/
stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate//

tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ/
vikṣipyamāṇo'ntaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ//

ruṇaddhi cāpyapāṃdhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ/
bhavatyatyuṣṇagātraśca jvaritastena cocyate//

śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ/
icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu//

jṛmbhāṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ/
apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare//

sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhātyarthaṃ samīraṇāt/
pittānnayanayordāhaḥ kaphānnannābhinandanam//

sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje/
dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ//

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam/
nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca//

śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā/
jṛmbhāādhmānṃa tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare//

vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālpatvaṃ tathā vamiḥ/
kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate//

pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā/
pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca//

gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidratā/
srotorodho rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā//

nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākatā/
pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā//

nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatāruciḥ/
tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā//

paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā/
rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ//

nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau/
pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ//

svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ/
sarvaje sarvaliṅgāni viśeṣaṃ cātra me śṛṇu//

nātyuṣṇaśīto'lpasaṃjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ/
kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ//

sāsro nirbhugnahṛdayo bhaktadveṣī hataprabhaḥ/
śvasannipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ//

tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare/
sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ//

nidropetamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam/
saṃnyastagātraṃ saṃnyāsaṃ vidyātsarvātmake jvare//

ojo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt/
sa gātrastambhaśītābhyāṃ śayanepsuracetanaḥ//

api jāgrat svapan jantustandrāluśca pralāpavān/
saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ//

ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhisak/
saptame vidase prāpte daśame dvādaśe'pi vā//

punardhorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā/
dvidoṣocchrāyaliṅgāstu dvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ//

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā/
kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistathā//

parvbhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ/
staimityaṃ parvaṇaṃ bhedo nidrā gauravameva ca//

śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam/
santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ//

liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā/
muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ//

kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām/
doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho dehināmanileritaḥ//

satatānyedyuṣkatryākhyacāturthān sapralepakān/
kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi//

ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate/
tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ kuryājjvaraṃ nṛṇām//

tathā pralepako jñeyaḥ śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ/
duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt//

kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭan dvitricaturṣu vā/
viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān//

paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ/
āgantuścanubandho hi prāyaśo viṣamajvare//

vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ cāpi caturthakaṃ ca/
aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti//

pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ/
mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitāstu//

tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare/
tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca//

karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca/
praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca tāvapi//

dvāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau/
dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ//

prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu yaḥ/
rātryahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu tathā purā//

prasahya viṣamo'bhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ/
sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati//

glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna pramucyate/
vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate//

dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate/
alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ//

doṣo'lpo'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ/
dhātumanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram//

satataṃ rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ/
medogatastṛtīye'hni tvasthimajjagataḥ punaḥ//

kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram/
kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram//

saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā/
santatyā yo'visargī syātsantataḥ sa nigadyate//

ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate/
anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate//

tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ/
vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ/
ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite'hani//

velāṃ tāmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ/
(vātenoddhūyamānastu yathā pūryeta sāgaraḥ//

vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān/
yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ//

vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate/
doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro'sya vai//

vegahānau praśāmyeta yathāmbhaḥ sāgare tathā/
vividhenābhighātena jvaro yaḥ saṃpravartate//

yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram/
śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ//

abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ/
oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ//

kāmaje cittavibhraṃśastandrāālasyamarocakaḥ/
hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati//

bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ/
abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate//

bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam/
śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ//

pūrayitvākhilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam/
rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā//

jvaro'paraḥ saṃbhavati taistairanyaiśca hetubhiḥ/
doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate//

gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau/
rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate//

raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaśchardanavibhramau/
pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām//

piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā/
ūṣmāntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare//

bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca/
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā//

bhedo'sthnāṃ kuñcanaṃ(kuñcajanaṃ) śvāso virekaśchardireva ca/
vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare//

tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā/
antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage/
maraṇaṃ prāpruyāttatra śukrasthānagate jvare//

śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ/
dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam//

kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ/
vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā//

tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādrasādiṣvapi buddhimān/
samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet//

dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi vadet kṛtam/
gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā//

ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca/
hataprabhendriyaṃ kṣīṇamarocakanipīḍitam//

gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet/
hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ//

jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ/
kālo hyeṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca//

tasmin vyapagate dehājjanmeha punarucyate/
iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate//

jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān/
pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham//

vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam/
mṛdu pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate//

sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet/
asnehanīyo'śodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā//

rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat/
pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam//

āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param/
ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ//

kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ saṃargamācaret/
na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā//

alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ/
anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam//

jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam/
sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsāsahaṃ laghum//

prasannātmendriyaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam/
balakṣayastṛṣā śoṣastandrānidrābhramaklamāḥ//

upadravāśca śvāsādyāḥ saṃbhavantyatilaṅghanāt/
dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam//

kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu tṛṭchidam/
taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ śītamanyathā//

sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate/
pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam//

gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ/
dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā//

annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā/
bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare//

laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā doṣo na pacyate/
tadā taṃ mukhavairasyatṣṇārocakanāśanaiḥ//

kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret/
pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare//

sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendrayavaiḥ kṛtam/
pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam//

dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyādatha vivarjayet/
pītāmburlaṅghito bhukto'jīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ//

(tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca/
sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato'yathā//) mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca/
pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham//

doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam/
hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ//

doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho bahumūtratā/
gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto'ratiḥ//

svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam/
mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅgī balavāñjvaraḥ//

liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ vicakṣaṇaḥ/
saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham//

daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ/
paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite//

acirajvaritasyāpi deyaṃ syāddoṣapākataḥ/
bheṣajaṃ hyāmadoṣasya bhūyo jvalayati jvaram//

śodhanaṃ śamanīyaṃ tu karoti viṣamajvaram/
cyavamānaṃ jvarotkliṣṭamupekṣeta malaṃ sadā//

atipravartamānaṃ ca sādhayedatisāravat/
yadā koṣṭhānugāḥ pakvā vibaddhāḥ srotasāṃ malāḥ//

acirajvaritasyāpi tadā dadyādvirecanam/
pakvo hyanirhṛto doṣo dehe tiṣṭhan mahātyayam//

viṣamaṃ vā jvaraṃ kuryādbalavyāpadameva ca/
tasmānnirharaṇaṃ kāryaṃ doṣāṇāṃ vamanādibhiḥ//

prakkarma vamanaṃ cāsya kāryamāsthāpanaṃ tathā/
virecanaṃ tathā kuryācchirasaśca virecanam//

kramaśaḥ baline deyaṃ vamanaṃ ślaiṣmike jvare/
pittaprāye virekastu kāryaḥ praśithilāśaye//

saruje'nilaje kāryaṃ sodāvarte nirūhaṇam/
kaṭīpṛṣṭhagrahārtasya dīptāgneranuvāsanam//

śirogauravaśūlaghnamindriyapratibodhanam/
kaphābhipanne śirasi kāryaṃ mūrdhavirecanam//

durbalasya samādhmātamudaraṃ sarujaṃ dihet/
dāruhaimavatīkuṣṭhaśatāhvāhiṅgusaindhavaiḥ//

amlapiṣṭaiḥ sukhoṣṇaiśca pavane tūrdhvamāgate/
ruddhamūtrapurīṣāya gude vartiṃ nidhāpayet//

pippālīpippalīmūlayavānīcavyasādhitām/
pāyayeta yavāgūṃ vā mārutādyanulominīm//

śuddhasyobhayato yasya jvaraḥ śāntiṃ na gacchati/
saśeṣadoṣarūkṣasya tasya taṃ sarpiṣā jayet//

kṛśaṃ caivālpadoṣaṃ ca śamanīyairupācaret/
upavāsairbalasthaṃ tu jvare santarpaṇotthite//

klinnāṃ yavāgūṃ mandāgniṃ tṛṣārtaṃ pāyayennaram/
tṛṭchardidāhagharmārtaṃ madyapaṃ lājatarpaṇam//

sakṣaudramambhasā paścājjīrṇe yūṣarasaudanam/
upavāsaśramakṛte kṣīṇaṃ(kṣīṇe) vātādhike jvare//

dīptāgniṃ bhojayet prājño naraṃ māṃsarasaudanam/
mudgayūṣaudanaścāpi hitaḥ kaphasamutthite//

sa eva sitayā yuktaḥ śītaḥ pittajvare hitaḥ/
dāḍimāmalamudgānāṃ yūṣaścānilapaittike//

hrasvamūlakayūṣastu vātaśleṣmādhike hitaḥ/
paṭolanimbayūṣastu pathyaḥ pittakaphātmake//

dāhacchardiyutaṃ kṣāmaṃ nirannaṃ tṛṣṇayārditam/
sitākṣaudrayutaṃ lājatarpaṇaṃ pāyayeta ca//

kaphapittaparītasya grīṣme'sṛkpittinastathā/
madyanityasya na hitā yavāgūstamupācaret//

yūṣairamlairanamlairvā jāṅgalaiśca rasairhitaiḥ/
madyaṃ purāṇaṃ mandāgneryavānnopahitaṃ hitam//

savyoṣaṃ vitarettakraṃ kaphārocakapīḍite/
kṛśo'lpadoṣo dīnaśca naro jīrṇajvarārditaḥ//

vibaddhaḥ sṛṣṭadoṣaśca rūkṣaḥ pittānilajvarī/
pipāsārtaḥ sadāho vā payasā sa sukhī bhavet//

tadeva taruṇe pītaṃ viṣavaddhanti mānavam/
sarvajvareṣu sulaghu mātrāvadbhojanaṃ hitam//

vegāpāye'nyathā taddhi jvaravegābhivardhanam/
jvarito hitamaśnīyādyadyapyasyārucirbhavet//

annakāle hyabhuñjānaḥ kṣīyate mriyate'thavā/
sa kṣīṇaḥ kṛcchratāṃ yāti yātyasādhyatvameva ca//

tasmādrakṣedbalaṃ puṃsāṃ bale sati hi jīvitam/
gurvabhiṣyandyakāle ca jvarī nādyāt kathañcana//

na tu tasyāhitaṃ bhuktamāyuṣe vā sukhāya vā/
saṃtataṃ viṣamaṃ vāpi kṣīṇasya sucirotthitam//

jvaraṃ saṃbhojanaiḥ pathyairlaghubhiḥ samupācaret/
mudgānmasūrāṃścaṇakān kulatthān samakuṣṭhakān//

āhārakāle yūṣārthaṃ jvaritāya pradāpayet/
paṭolapatraṃ vārtākaṃ kaṭhillaṃ pāpacailikam//

karkāṭakaṃ parpaṭakaṃ gojihvāṃ bālamūlakam/
patraṃ guḍūcyāḥ śākārthe jvaritānāṃ pradāpayet//

lāvān kapiñjalāneṇān pṛṣatāñcharabhāñchaśān/
kālapucchān kuraṅgāṃśca tathaiva mṛgamātṛkān//

māṃsārthe māṃsasātmyānāṃ jvaritānāṃ pradāpayet/
sārasakrauñcaśikhinaḥ kukkuṭāṃstittirāṃs(tittirīṃ)tathā//

gurūṣṇatvānna śaṃsanti jvare keciccikitsakāḥ/
jvaritānāṃ prakopaṃ tu yadā yāti samīraṇaḥ//

tadaite'pi hi śasyante mātrākālopapāditāḥ/
pariṣekān pradehāṃśca snehān saṃśodhanāni ca//

(snānābhyaṅgadivāsvapnaśītavyāyāmayoṣitaḥ)/
kaṣāyagururūkṣāṇi krodhādīni tathaiva ca//

sāravanti ca bhojyāni varjayettaruṇajvarī/
tathaiva navadhānyādiṃ varjayecca samāsataḥ//

anavasthitadoṣāgnerebhiḥ sandhukṣito jvaraḥ/
gambhīratīkṣṇavegatvaṃ yātyamādhyatvameva ca//

śītatoyadivāsvapnakrodhavyāyāmayoṣitaḥ/
na seveta jvarotsṛṣṭo yāvanna balavān bhavet//

muktasyāpi jvareṇāśu durbalasyāhitairjvaraḥ/
pratyāpanno daheddehaṃ śuṣkaṃ vṛkṣamivānalaḥ//

tasmātkāryaḥ parīhāro jvaramuktairviriktavat/
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā//

jvare pramoho bhavati svalpairapyavaceṣṭitaiḥ/
niṣaṇṇaṃ bhojayettasmānmūtroccārau ca kārayet//

arocake gātrasāde vaivarṇye'ṅgamalādiṣu/
śāntajvaro'pi śodhyaḥ syādanubandhabhayānnaraḥ//

na jātu snāpayet prājñaḥ sahasā jvarakarśitam/
tena saṃdūṣito hyasya punareva bhavejjvaraḥ//

cikitsecca jvarān sarvānnimittānāṃ viparyayaiḥ/
śramakṣayābhighātotthe mūlavyādhimupācaret//

strīṇāmapaprajātānāṃ stanyāvataraṇe ca yaḥ/
tatra saṃśamanaṃ kuryādyathādoṣaṃ vidhānavit//

ataḥ saṃśamanīyāni kaṣāyāṇi nibodha me/
sarvajvareṣu deyāni yāni vaidyena jānatā//

pippalīsārivādrākṣāśatapuṣoāhareṇubhiḥ/
kṛtaḥ kaṣāyaḥ saguḍo hanyācchvasanajaṃ jvaram//

śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā guḍūcyāḥ peyameva tu/
balādarbhaśvadaṃṣṭrāṇāṃ kaṣāyaṃ pādaśeṣitam//

śarkarāghṛtasaṃyuktaṃ pibedvātajvarāpaham/
śatapuṣpāvacākuṣṭhadevadāruhareṇukāḥ//

kustumburūṇi naladaṃ mustaṃ caivāpsu sādhayet/
kṣaudreṇa sitayā cāpi yuktaḥ kvātho'nilādhike//

drākṣāguḍūcīkāśmaryatrāyamāṇāḥ sasārivāḥ/
niṣkvāthya saguḍaṃ kvāthaṃ pibedvātakṛte jvare//

guḍūcyāḥ svaraso grāhyaḥ śatāvaryāśca tatsamaḥ/
nihanyātsaguḍaḥ pītaḥ sadyo'nilakṛtaṃ jvaram//

ghṛtābhyaṅgasvedalepānavasthāsu ca yojayet/
śrīparṇīcandanośīraparūṣakamadhūkajaḥ//

śarkarāmadhuro hanti kaṣāyaḥ paittikaṃ jvaram/
pītaṃ pittajvaraṃ hanyātsārivādyaṃ saśarkaram//

sayaṣṭīmadhukaṃ hanyāttathaivotpalapūrvakam/
śṛtaṃ śītakaṣāyaṃ vā sotpalaṃ śarkarāyutam//

guḍūcīpadmarodhrāṇāṃ sārivotpalayostathā/
śarkarāmadhuraḥ kvāthaḥ śītaḥ pittajvarāpahaḥ//

drākṣāragvadhayoścāpi kāśmaryasyāthavā punaḥ/
svādutiktakaṣāyāṇāṃ kaṣāyaiḥ śarkarāyutaiḥ//

suśītaiḥ śamayettṛṣṇāṃ pravṛddhāṃ dāhameva ca/
śītaṃ madhuyutaṃ toyamākaṇṭhādvā pipāsitam//

vāmayetpāyayitvā tu tena tṛṣṇā praśāmyati/
kṣīraiḥ kṣīrikaṣāyaiśca suśītaiścandanāyutaiḥ//

antardāhe vidhātavyamebhiścānyaiśca śītalaiḥ/
padmakaṃ madhukaṃ drākṣāṃ puṇḍarīkamathotpalam//

yavān bhṛṣṭānuśīrāṇi samaṅgāṃ kaśmarīphalam/
nidadhyādapsu cāloḍya niśāparyuṣitaṃ tataḥ//

kṣaudreṇa yuktaṃ pibato jvaradāhau praśāmyataḥ/
jihvātālugalaklomaśoṣe mūrdhni ca dāpayet//

keśaraṃ mātuluṅgasya madhusaindhavasaṃyutam/
śarkarādāḍimābhyāṃ vā drākṣākharjūrayostathā//

vairasye dhārayetkalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca tathā hitam/
saptacchadaṃ guḍūcīṃ ca nimbaṃ sphūrjakameva ca//

kvāthayitvā pibet kvāthaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare/
kaṭutrikaṃ nāgapuṣpaṃ haridrā kaṭurohiṇī//

kauṭajaṃ ca phalaṃ hanyāt sevyamānaṃ kaphajvaram/
haridrāṃ ciatrakaṃ nimbamuśīrātiviṣe vacām//

kuṣṭhamindrayavān mūrvāṃ paṭolaṃ cāpi sādhitam/
pibenmaricasaṃyuktaṃ sakṣaudraṃ kaphaje jvare//

sārivātiviṣākuṣṭhapurākhyaiḥ sadurālabhaiḥ/
mustena ca kṛtaḥ kvāthaḥ pīto hanyāt kaphajvaram//

mustaṃ vṛkṣakabījāni triphalā kaṭurohiṇī/
parūṣakāṇi ca kvāthaḥ kaphajvaravināśanaḥ//

rājavṛkṣādivargasya kaṣāyo madhusaṃyutaḥ/
kaphavātajvaraṃ hanyācchīghraṃ kāle'vacāritaḥ//

nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgīmabhayāṃ suradāru ca/
vacāṃ parpaṭakaṃ mustaṃ bhūtīkamatha kaṭphalam//

niṣkvāthya kaphavātotthe kṣaudrahiṅgusamanvitam/
dātavyaṃ(apātavyaṃ) śvāsakāsaghnaṃ śleṣmotseke galagrahe//

hikkāsu kaṇṭhaśvayathau śūle hṛdayapārśvaje/
balāpaṭolatriphalāyaṣṭyāhvānāṃ vṛṣasya ca//

kvātho madhuyutaḥ pīto hanti pittakaphajvaram/
kaṭukāvijayādrākṣāmustaparpaṭakaiḥ kṛtaḥ//

kaṣāyo nāśayet pītaḥ śleṣmapittabhavaṃ jvaram/
bhārgīvacāparpaṭakadhānyahiṅgvabhayāghanaiḥ//

kāśmaryanāgaraiḥ kvāthaḥ sakṣaudraḥ śleṣmapittaje/
saśarkarāmakṣamātrāṃ kaṭukāmuṣṇavāriṇā//

pītvā jvaraṃ jayejjantuḥ kaphapittasamudbhavam/
kirātatiktamamṛtāṃ drākṣāmāmalakaṃ śaṭīm//

niṣkvāthya vātapittotthe taṃ kvāthaṃ saguḍaṃ pibet/
rāsnā vṛṣo'tha triphalā rājavṛkṣaphalaiḥ saha//

kaṣāyaḥ sādhitaḥ pīto vātapittajvaraṃ jayet/
sarvadoṣasamutthe tu saṃsṛṣṭānavacārayet//

yathādoṣocchrayaṃ cāpi jvarān sarvānupācaret/
vṛścīvabilvavarṣābhvaḥ payaścodakameva ca//

pacet kṣīrāvaśiṣṭaṃ tu taddhi sarvajvarāpaham/
udakāṃśāstrayaḥ kṣīraṃ śiṃśapāsārasaṃyutam//

tat kṣīraśeṣaṃ kvathitaṃ peyaṃ sarvajvarāpaham/
nalavetasayormūle mūrvāyāṃ devadāruṇi//

kaṣāyaṃ vidhivat kṛtvā peyametajjvarāpaham/
haridrā bhadramustaṃ ca triphalā kaṭurohiṇī//

picumandaḥ paṭolī ca devadāru nidigdhikā/
eṣāṃ kaṣāyaḥ pītastu sannipātajvaraṃ jayet//

avipaktiṃ prasekaṃ ca śophaṃ kāsamarocakam/
traiphalo vā sasarpiṣkaḥ kvāthaḥ peyastridoṣaje//

anantāṃ bālakaṃ mustāṃ nāgaraṃ kaṭurohiṇīm/
sukhāmbunā prāgudayātpāyayetākṣasaṃmitam//

eṣa sarvajvarān hanti dīpayatyāśu cānalam/
dravyāṇi dīpanīyāni tathā vairecanāni ca//

ekaśo vā dviśo vāpi jvaraghnāni prayojayet/
sarpirmadhvabhayātailaleho'yaṃ sarvajaṃ jvaram//

śāntiṃ nayettrivṛccāpi sakṣaudrā prabalaṃ jvaram/
jvare tu viṣame kāryamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam//

ghṛtaṃ plīhodaroktaṃ vā nihanyādviṣamajvaram/
guḍapragāḍhāṃ triphalāṃ pibedvā viṣamārditaḥ//

guḍūcīnimbadhātrīṇāṃ kaṣāyaṃ vā samākṣikam/
prātaḥ prātaḥ sasarpiṣkaṃ rasonamupayojayet//

tricaturbhiḥ pibet kvāthaṃ pañcabhirvā samanvitaiḥ/
madhukasya paṭolasya rohiṇyā mustakasya ca//

harītakyāśca sarvo'yaṃ trividho yoga iṣyate/
sarpiḥkṣīrasitākṣaudramāgadhīrvā yathābalam//

daśamūlīkaṣāyeṇa māgadhīrvā prayojayet/
pippalīvardhamānaṃ vā pibet kṣīrarasāśanaḥ//

tāmracūḍasya māṃsena pibedvā madyamuttamam/
kolāgnimanthatriphalākvāthe dadhnā ghṛtaṃ pacet//

tilvakāvāpametaddhi viṣamajvaranāśanam/
pippalyativiṣādrākṣārārivābilvacandanaiḥ//

kaṭukendrayavośīrasiṃhītāmalakīghanaiḥ/
trāyamāṇāsthirādhātrīviśvabheṣajacitrakaiḥ//

pakvametairghṛtaṃ pītaṃ vijitya visamāgnitām/
jīrṇajvaraśiraḥśūlagulmodarahalīmakān//

kṣayakāsaṃ sasaṃtāpaṃ pārśvaśūlānapāsyati/
guḍūcītriphalāvāsātrāyamāṇāyavāsakaiḥ//

kvathitairvidhivatpakvametaiḥ kalkīkṛtaiḥ samaiḥ/
drākṣāmāgadhikāmbhodanāgarotpalacandanaiḥ//

pītaṃ sarpiḥ kṣayaśvāsakāsajīrṇajvarān jayet/
kalaśībṛhatīdrākṣātrāyantīnimbagokṣuraiḥ//

balāparpaṭakāmbhodaśālaparṇīyavāsakaiḥ/
pakvamutkvathitaiḥ sarpiḥ kalkairebhiḥ samanvitam//

śaṭītāmalakībhārgīmedāmalakapauṣkaraiḥ/
kṣīradviguṇasaṃyuktaṃ jīrṇajvaramapohati//

śiraḥpārśvarujākāsakṣayapraśamanaṃ param/
paṭolīparpaṭāriṣṭaguḍūcītriphalāvṛṣaiḥ//

kaṭukāmbudabhūnimbayāsayaṣṭyāhvacandanaiḥ/
dārvīśakrayavośīratrāyamāṇākaṇotpalaiḥ//

dhātrībhṛṅgarajobhīrukākamācīrasairghṛtam/
siddhamāśvapacīkuṣṭhajvaraśukrārjunavraṇān//

hanyānnayanavadanaśravaṇaghrāṇajān gadān/
viḍaṅgatriphalāmustamañjiṣṭhādāḍimotpalaiḥ//

priyaṅgvelailavālūkacandanāmaradārubhiḥ/
barhiṣṭhakuṣṭharajanīparṇinīsārivādvayaiḥ//

hareṇukātrivṛddantīvacātālīśakesaraiḥ/
dvikṣīraṃ vipacetsarpirmālatīkusumaiḥ saha//

jīrṇajvaraśvāsakāsagulmonmādagarāpaham/
etatkalyāṇakaṃ nāma sarpirmāṅgalyamuttamam//

alakṣmīgraharakṣognimāndyāpasmārapāpanut/
śasyate naṣṭaśukrāṇāṃ vandhyānāṃ garbhadaṃ param//

madhyaṃ cakṣuṣyamāyuṣyaṃ retomārgaviśodhanam/
etaireva tathā dravyaiḥ sarvagandhaiśca sādhitam//

kapilāyā ghṛtaprasthaṃ suvarṇamaṇisaṃyutam/
tatkṣīreṇa sahaikadhyaṃ prasādhya kusumairimaiḥ//

sumanaścampakāśokaśirīṣakusumairvṛtam/
tathā naladapadmānāṃ keśarairdāḍimasya ca//

tithau praśaste nakṣatre sādhakasyāturasya ca/
kṛtaṃ manuṣyadevāya brāhmaṇairabhimantritam//

dattaṃ sarvajvarān hanti mahākalyāṇakaṃ tvidam//

darśanasparśanābhyāṃ ca sarvarogaharaṃ śivam/
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ valīpalitavarjitaḥ//

asyābhyāsādghṛtasyeha jīvedvarṣaśatatrayam/
gavyaṃ dadhi ca mūtraṃ ca kṣīraṃ sarpiḥ śakṛdrasaḥ//

samabhāgāni pācyāni kalkāṃścaitān samāvapet/
triphalāṃ citrakaṃ mustaṃ haridrātiviṣe vacām//

viḍaṅgaṃ tryūṣaṇaṃ cavyaṃ suradāru tathaiva ca/
pañcagavyamidaṃ pānādviṣamajvaranāśanam//

pañcagavyamṛte garbhātpācyamanyad vṛṣeṇa ca/
balayātha paraṃ pācyaṃ guḍūcyā tadvadeva tu//

jīrṇajvare ca śophe ca pāṇḍuroge ca pūjitam/
etenaiva tu kalpena ghṛtaṃ pañcāvikaṃ pacet/
pañcājaṃ pañcamahiṣaṃ caturuṣṭramathāpi ca//

triphalośīraśampākakaṭukātiviṣāghanaiḥ/
śatāvarīsaptaparṇaguḍūcīrajanīdvayaiḥ//

citrakatrivṛtakavacāviśālāpaṭolāriṣṭavālakaiḥ/
kirātatiktakavacāviśālāpadmakotpalaiḥ//

sārivādvayayaṣṭyāhvacavikāraktacandanaiḥ/
durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāṭarūṣakaiḥ//

rāsnākuṅkumamañjiṣṭhāmāgadhīnāgaraistathā/
dhātrīphalarasaiḥ samyagdviguṇaiḥ sādhitaṃ haviḥ//

parisarpajvaraśvāsagulmakuṣṭhanivāraṇam/
pāṇḍuplīhāgnisādibhya etadeva paraṃ hitam//

paṭolakaṭukādārvīnimbavāsāphalatrikam/
durālabhāparpaṭakatrāyamāṇāḥ palonmitāḥ//

prasthamāmalakānāṃ ca kvāthayetsalilārmaṇe/
tena pādāvaśeṣeṇa ghṛtaprasthaṃ vipācayet//

kalkaiḥ kuṭajabhūnimbaghanayaṣṭyāhvacandanaiḥ/
sapippalīkaistatsiddhaṃ cakṣuṣyaṃ śuklayorhitam//

ghrāṇakarṇākṣivadanavartmarogavraṇāpaham/
raktkapittakaphasvedakledapūyopaśoṣaṇam//

kāmalājvaravīsarpagaṇḍamālāharaṃ param/
śṛtaṃ payaḥ śarkarā ca pippalyo madhusarpiṣī//

pañcasāramidaṃ peyaṃ mathitaṃ viṣamajvare/
kṣatakṣīṇe kṣaye śvāse hṛdroge caitadiṣyate//

lākṣāviśvaniśāmūrvāmañjiṣṭhāsvarjikāmayaiḥ/
ṣaḍguṇena ca takreṇa siddhaṃ tailaṃ jvarāntakṛt//

kṣīrivṛkṣāsanāriṣṭajambūsaptacchadārjunaiḥ/
śirīṣakhadirāsphoṭāmṛtavallyāṭarūṣakaiḥ//

kaṭukāparpaṭośīravacātejovatīghanaiḥ/
sādhitaṃ tailamabhyaṅgādāśu jīrṇajvarāpaham//

nirviṣairbhujagairnāgairvinītaiḥ kṛtataskaraiḥ/
trāsayedāgame cainaṃ tadaharbhojayenna ca//

atyabhiṣyandigurubhirvāmayedvā punaḥ punaḥ/
madyaṃ tīkṣṇaṃ pāyayeta ghṛtaṃ vā jvaranāśanam//

purāṇaṃ vā ghṛtaṃ kāmamudāraṃ vā virecanam/
nirūhayedvā matimān susvinnaṃ tadaharnaram//

ajāvyoścarmaromāṇi vacā kuṣṭhaṃ palaṅkaṣā/
nimbapatraṃ madhuyutaṃ dhūpanaṃ tasya dāpayet//

baiḍālaṃ vā śakṛdyojyaṃ vepamānasya dhūpanam/
pippalī saindhavaṃ tailaṃ nepālī cekṣaṇāñjanam//

udaroktāni sarpīṣi yānyuktāni purā mayā/
kalpoktaṃ cājitaṃ sarpiḥ sevyamānaṃ jvaraṃ jayet//

bhūtavidyāsamuddiṣṭairbandhāveśanapūjanaiḥ/
jayedbhūtābhiṣaṅgotthaṃ vijñānādyaiśca mānasam//

śramakṣayotthe bhuñjīta ghṛtābhyakto rasaudanam/
abhiśāpābhicārotthau jvarau homādinā jayet//

dānasvastyayanātithyairutpātagrahapīḍitam/
abhighātajvare kuryāt kriyāmuṣṇavivarjitām//

kaṣāyamadhurāṃ snigdhāṃ yathādoṣamathāpi vā/
auṣadhīgandhaviṣajau viṣapittaprasādhanaiḥ//

jayet kaṣāyaṃ ca hitaṃ sarvagandhakṛtaṃ tathā/
nimbadārukaṣāyaṃ vā hitaṃ saumanasaṃ yathā//

yavānnavikṛtiḥ sarpirmadyaṃ ca viṣame hitam/
saṃpūjayedvijān gāśca devamīśānamambikām//

kaphavātotthayoścāpi jvarayoḥ śītapīḍitam/
dihyāduṣṇena vargeṇa paraścoṣṇo vidhirhitaḥ//

siñcet koṣṇairāranālaśuktagomūtramastubhiḥ/
dihyāt palāśaiḥ piṣṭairvā surasārjakaśigrujaiḥ//

kṣāratailena vābhyaṅgaḥ saśuktena vidhīyate/
pānamāragvadhādeśca kvathitasya viśeṣataḥ//

avagāhaḥ sukhoṣṇaśca vātaghnakvāthayojitaḥ/
jitvā śītaṃ kramairebhiḥ sukhoṣṇajalasecitam//

praveśyaurṇikakārpāsakauśeyāmbarasaṃvṛtam/
śāyayet kṣāmadehaṃ ca kālaguruvibhūṣitam//

stanāḍhyā rūpasaṃpannāḥ kuśalā navayauvanāḥ/
bhajeyuḥ pramadā gātraiḥ śītadainyāpahāḥ śubhāḥ//

śaracchaśāṅkavadanā nīlotpalavilocanāḥ/
sphuritabhrūlatābhaṅgalalāṭataṭakampanāḥ//

pralambabimbapracaladbimbīphalanibhādharāḥ/
kṛśodaryo'tivistīrṇajaghanodvahanālasāḥ//

kuṅkumāgurudigdhāṅgyo ghanatuṅgapayodharāḥ/
sugandhidhūpitaślakṣṇasrastāṃśukavibhūṣaṇāḥ//

gāḍhamāliṅgayeyustaṃ taruṃ vanalatā iva/
prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ//

tāsāmaṅgapariṣvaṅganivārutahimajvaram/
bhojayeddhitamannaṃ ca yathā sukhamavāpruyāt//

dāhābhibhūte tu vidhiṃ kuryāddāhavināśanam/
madhuphaṇitayuktena nimbapatrāmbhasāpi vā//

dāhajvarārtaṃ matimān vāmayet kṣiprameva ca/
śatadhautaghṛtābhyaktaṃ dihyādvā yavaśaktubhiḥ//

kolāmalakasaṃyuktaiḥ śuktadhānyāmlasaṃyutaiḥ/
amlapiṣṭaiḥ suśītaiśca phenilāpallavaistathā//

amlapiṣṭaiḥ suśītairvā palāśatarujairdihet/
badarīpallavotthena phenenāriṣṭakasya ca//

lipte'ṅge dāhatṛṇmūrcchāḥ praśāmyanti ca sarvaśaḥ/
yavārdhakuḍavaṃ piṣṭvā mañjiṣṭhārdhapalaṃ tathā//

amlaprasthaśatonmiśraṃ tailaprasthaṃ vipācayet/
etat prahlādanaṃ tailaṃ jvaradāhavināśanam//

nyagrodhādirgaṇo yastu kākolyādiśca yo gaṇaḥ/
utpalādirgaṇo yastu piṣṭarvā taiḥ pralepayet//

tatkaṣāyāmlasaṃsiddhāḥ snehāścābhyañjane hitāḥ/
teṣāṃ śītakaṣāye vā dāhārtamavagāhayet//

dāhavege tvatikrānte tasmāduddhṛtya mānavam/
pariṣicyāmbudhiḥ śītaiḥ pralimpeccandanādibhiḥ//

glānaṃ vā dīnamanasamāśliṣeyurvarāṅganāḥ/
pelavakṣaumasaṃvītāścandanārdrapayodharāḥ//

bibhratyo'bjasrajaścitrā maṇiratnavibhūṣitāḥ/
bhajeyustāḥ stanaiḥ śītaiḥ spṛśantyo'mburuhaiḥ sukhaiḥ//

prahlādaṃ cāsya vijñāya tāḥ strīrapanayet punaḥ/
hitaṃ ca bhojayedannaṃ tathāāpnoti sukhaṃ mahat//

pittajvaroktaṃ śamanaṃ vireko'nyaddhitaṃ ca yat/
nirharetpittamevādau doṣeṣu samavāyiṣu//

durnivārataraṃ taddhi jvarārtānāṃ viśeṣataḥ/
chardimūrcchāpipāsādīnavirodhājjvarasya ca//

upadravāñjayeccāpi pratyanīkena hetunā/
viśeṣamaparaṃ cātra śṛṇūpadravanāśanam//

madhukaṃ rajanī mustaṃ dāḍimaṃ sāmlavetasam/
añjanaṃ tintiḍīkaṃ ca naladaṃ patramutpalam//

tvacaṃ vyāghranakhaṃ caiva mātuluṅgaraso madhu/
dihyādebhirjvarārtasya madhuśuktayutaiḥ śiraḥ//

śirobhitāpasaṃmohavamihikkāpravepathūn/
pradeho nāśayatyeṣa jvaritānāmupadravān//

madhūkamatha hrīberamutpalāni madhūlikām//

līḍvā cūrṇāni madhunā sarpiṣā ca jayedvamim/
kaphaprasekāsṛkpittahikkāśvāsāṃśca dāruṇān//

lihan jvarārtastriphalāṃ pippalīṃ ca samākṣikām/
kāse śvāse ca madhunā sarpiṣā ca sukhī bhavet//

vidārī dāḍimaṃ lodhraṃ dadhitthaṃ bījapūrakam/
ebhiḥ pradihyānmūrdhānaṃ tṛḍdāhārtasya dehinaḥ//

dāḍimasya sitāyāśca drākṣāmalakayostathā/
vairasye dhārayet kalkaṃ gaṇḍūṣaṃ ca yathāhitam//

kṣīrekṣurasamākṣīkasarpistailoṣṇavāribhiḥ/
śūnye mūrdhni hitaṃ nasyaṃ jīvanīyaśṛtaṃ ghṛtam//

cūrṇitaistriphalāśyāmātrivṛtpippalisaṃyutaiḥ/
sakṣaudraḥ śarkarāyukto virekastu praśasyate//

pakve pittajvare rakte cordhvage vepathau tathā/
kaphavātotthayorevaṃ snehābhyaṅgairviśodhayet//

hṛtadoṣo bhramārtastu lihyāt kṣaudrasitābhayāḥ/
vātaghnamadhurairyojyā nirūhā vātaje jvare//

avekṣya doṣaṃ prāṇaṃ ca yathāsvaṃ cānuvāsanāḥ/
utpalādikaṣāyādyāś(kaṣāyāḍhyāś)candanośīrasaṃyutāḥ//

śarkarāmadhurāḥ śītāḥ pittajvaraharā matāḥ/
āmrādīnāṃ tvacaṃ śaṅkhaṃ candanaṃ madhukotpale//

gairikāñjanamañjiṣṭhāmṛṇālānyatha padmakam/
ślakṣṇapiṣṭaṃ tu payasā śarkarāmadhusaṃyutam//

supūtaṃ śītalaṃ bastiṃ dahyamānāya dāpayet/
jvaradāhāpahaṃ teṣu siddhaṃ caivānuvāsanam//

āragvadhagaṇakvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ/
sakṣaudramūtrā deyāḥ syuḥ kaphajvaravināśanāḥ//

kaphaghnaireva saṃsiddhā dravyaiścāpyanuvāsanāḥ/
saṃsarge sannipāte ca saṃsṛṣṭā bastayo hitāḥ//

saṃsṛṣṭaireva saṃsṛṣṭā dravyaiścāpyanuvāsanāḥ/
vātarogāpahāḥ sarve snehā ye samyagīritāḥ//

vinā tailaṃ ta eva syuryojyā mārutaje jvare/
nikhilenopayojyāśca ta evābhyañjanādiṣu//

paittike madhuraistiktaiḥ siddhaṃ sarpiśca pūjyate/
ślaiṣmike kaṭutiktaiśca saṃsṛṣṭānītareṣu ca//

hṛtāvaśeṣaṃ pittaṃ tu tvaksthaṃ janayati jvaram/
pibedikṣurasaṃ tatra śītaṃ vā śarkarodakam//

śāliṣaṣṭikayorannamaśnīyāt kṣīrasaṃplutam/
kaphavātotthayoreva svedābhyaṅgau prayojayet//

ghṛtaṃ dvādaśarātrāttu deyaṃ sarvajvareṣu ca/
tenāntareṇāśayaṃ svaṃ gatā doṣā bhavanti hi//

dhānūn prakṣobhayan doṣo mokṣakāle balīyate/
tena vyākulacittastu mriyamāṇa ivehate//

laghutvaṃ śirasaḥ svedo mukhamāpāṇḍu pāki ca/
kṣavathuścānnakāṅkṣā ca jvaramuktasya lakṣaṇam//

śambhukrodhodbhavo ghoro balavarṇāgnisādakaḥ/
rogarāṭ roghasaṃghāto jvara ityupadiśyate//

vyāpitvāt sarvasaṃsparśāt kṛcchratvādantasaṃbhavāt/
antako hyeṣa bhūtānāṃ jvara ityupadiśyate//