સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.39

અથાતો જ્વરપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

યેનામૃતમપાં મધ્યાદુદ્ધૃતં પૂર્વજન્મનિ।
યતોઽમરત્વં સંપ્રાપ્તાસ્ત્રિદશાસ્ત્રિદિવેશ્વરાત્॥

શિષ્યાસ્તં દેવમાસીનં પપ્રચ્છુઃ સુશ્રુતાદયઃ।
વ્રણસ્યોપદ્રવાઃ પ્રોક્તા વ્રણિનામપ્યતઃ પરમ્॥

સમાસાદ્ વ્યાસતશ્ચૈવ બ્રૂહિ નો ભિષજાંવર।
ઉપદ્રવેણ જુષ્ટસ્ય વ્રણઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ॥

ઉપદ્રવાસ્તુ વ્રણિનઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ।
પ્રક્ષીણબલમાંસસ્ય શેષધાતુપરિક્ષયાત્॥

તસ્માદુપદ્રવાન્ કૃત્સ્નાન્ બ્રૂહિ નઃ સચિકિત્સિતાન્।
સર્વકાયચિકિત્સાસુ યે દૃષ્ટાઃ પરમર્ષિણા॥

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાબ્રવીદ્ભિષજાંવરઃ।
જ્વરમાદૌ પ્રવક્ષ્યામિ સ રોગાનીકરાટ્ સ્મૃતઃ॥

રુદ્રકોપાગ્નિસંભૂતઃ સર્વભૂતપ્રતાપનઃ।
તૈસ્તૈર્નામભિરન્યેષાં સત્ત્વાનાં પરિકીર્ત્યતે॥

જન્માદૌ નિધને ચૈવ પ્રાયો વિશતિ દેહિનમ્।
અતઃ સર્વવિકારાણામયં રાજા પ્રકીર્તિતઃ॥

ઋતે દેવમનુષ્યેભ્યો નાન્યો વિષહતે તુ તમ્।
કર્મણા લભતે યસ્માદ્દેવત્વં માનુસાદપિ॥

પુનશ્ચૈવ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાન્માનુષ્યમનુવર્તતે।
તસ્માત્તે દેવભાવેન સહન્તે માનુષા જ્વરમ્॥

શેષાઃ સર્વે વિપદ્યન્તે તૈર્યગ્યોના જ્વરાર્દિતાઃ।
સ્વેદાવરોધઃ સન્તાપઃ સર્વાઙ્ગગ્રહણં તથા॥

વિકારા યુગપદ્યસ્મિન્ જ્વરઃ સ પરિકીર્તિતઃ।
દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તૈશ્ચ દ્વન્દ્વૈરાગન્તુરેવ ચ॥

અનેકકારણોત્પન્નઃ સ્મૃતસ્ત્વષ્ટવિધો જ્વરઃ।
દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્વેષુ કાલેષુ સ્વૈઃ પ્રકોપણૈઃ॥

વ્યાપ્ય દેહમશેષેણ જ્વરમાપાદયન્તિ હિ।
દુષ્ટાઃ સ્વહેતુભિર્દોષાઃ પ્રાપ્યામાશયમૂષ્મણા॥

સહિતા રસમાગત્ય રસસ્વેદપ્રવાહિણામ્।
સ્રોતસાં માર્ગમાવૃત્ય મન્દીકૃત્ય હુતાશનમ્॥

નિરસ્ય બહિરૂષ્માણં પક્તિસ્થાનાચ્ચ કેવલમ્।
શરીરં સમભિવ્યાપ્ય સ્વકાલેષુ જ્વરાગમમ્॥

જનયત્યથ વૃદ્ધિં વા સ્વવર્ણં ચ ત્વગાદિષુ।
મિથ્યાતિયુક્તૈરપિ ચ સ્નેહાદ્યૈઃ કર્મભિર્નૃણામ્॥

વિવિધાદભિઘાતાચ્ચ રોગોત્થાનાત્ પ્રપાકતઃ।
શ્રમાત્ ક્ષયાદજીર્ણાચ્ચ વિષાત્સાત્મ્યર્તુપર્યયાત્॥

ઓષધીપુષ્પગન્ધાચ્ચ શોકાન્નક્ષત્રપીડયા।
અભિચારાભિશાપાભ્યાં મનોભૂતાભિશઙ્કયા॥

સ્ત્રીણામપપ્રજાતાનાં પ્રજાતાનાં તથાહિતૈઃ।
સ્તન્યાવતરણે ચૈવ જ્વરો દોષૈઃ પ્રવર્તતે॥

તૈર્વેગવદ્ભિર્બહુધા સમુદ્ભ્રાન્તૈર્વિમાર્ગગૈઃ।
વિક્ષિપ્યમાણોઽન્તરગ્નિર્ભવત્યાશુ બહિશ્ચરઃ॥

રુણદ્ધિ ચાપ્યપાંધાતું યસ્માત્તસ્માજ્જ્વરાતુરઃ।
ભવત્યત્યુષ્ણગાત્રશ્ચ જ્વરિતસ્તેન ચોચ્યતે॥

શ્રમોઽરતિર્વિવર્ણત્વં વૈરસ્યં નયનપ્લવઃ।
ઇચ્છાદ્વેષૌ મુહુશ્ચાપિ શીતવાતાતપાદિષુ॥

જૃમ્ભાઙ્ગમર્દો ગુરુતા રોમહર્ષોઽરુચિસ્તમઃ।
અપ્રહર્ષશ્ચ શીતં ચ ભવત્યુત્પત્સ્યતિ જ્વરે॥

સામાન્યતો વિશેષાત્તુ જૃમ્ભાત્યર્થં સમીરણાત્।
પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ કફાન્નન્નાભિનન્દનમ્॥

સર્વલિઙ્ગસમવાયઃ સર્વદોષપ્રકોપજે।
દ્વયોર્દ્વયોસ્તુ રૂપેણ સંસૃષ્ટં દ્વન્દ્વજં વિદુઃ॥

વેપથુર્વિષમો વેગઃ કણ્ઠૌષ્ઠપરિશોષણમ્।
નિદ્રાનાશઃ ક્ષુતઃ સ્તમ્ભો ગાત્રાણાં રૌક્ષ્યમેવ ચ॥

શિરોહૃદ્ગાત્રરુગ્વક્ત્રવૈરસ્યં બદ્ધવિટ્કતા।
જૃમ્ભાઆધ્માન્ંઅ તથા શૂલં ભવત્યનિલજે જ્વરે॥

વેગસ્તીક્ષ્ણોઽતિસારશ્ચ નિદ્રાલ્પત્વં તથા વમિઃ।
કણ્ઠૌષ્ઠમુખનાસાનાં પાકઃ સ્વેદશ્ચ જાયતે॥

પ્રલાપઃ કટુતા વક્ત્રે મૂર્ચ્છા દાહો મદસ્તૃષા।
પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં પૈત્તિકે ભ્રમ એવ ચ॥

ગૌરવં શીતમુત્ક્લેશો રોમહર્ષોઽતિનિદ્રતા।
સ્રોતોરોધો રુગલ્પત્વં પ્રસેકો મધુરાસ્યતા॥

નાત્યુષ્ણગાત્રતા છર્દિરઙ્ગસાદોઽવિપાકતા।
પ્રતિશ્યાયોઽરુચિઃ કાસઃ કફજેઽક્ષ્ણોશ્ચ શુક્લતા॥

નિદ્રાનાશો ભ્રમઃ શ્વાસસ્તન્દ્રા સુપ્તાઙ્ગતારુચિઃ।
તૃષ્ણા મોહો મદઃ સ્તમ્ભો દાહઃ શીતં હૃદિ વ્યથા॥

પક્તિશ્ચિરેણ દોષાણામુન્માદઃ શ્યાવદન્તતા।
રસના પરુષા કૃષ્ણા સન્ધિમૂર્ધાસ્થિજા રુજઃ॥

નિર્ભુગ્ને કલુષે નેત્રે કર્ણૌ શબ્દરુગન્વિતૌ।
પ્રલાપઃ સ્રોતસાં પાકઃ કૂજનં ચેતનાચ્યુતિઃ॥

સ્વેદમૂત્રપુરીષાણામલ્પશઃ સુચિરાત્ સ્રુતિઃ।
સર્વજે સર્વલિઙ્ગાનિ વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ॥

નાત્યુષ્ણશીતોઽલ્પસંજ્ઞો ભ્રાન્તપ્રેક્ષી હતસ્વરઃ।
ખરજિહ્વઃ શુષ્કકણ્ઠઃ સ્વેદવિણ્મૂત્રવર્જિતઃ॥

સાસ્રો નિર્ભુગ્નહૃદયો ભક્તદ્વેષી હતપ્રભઃ।
શ્વસન્નિપતિતઃ શેતે પ્રલાપોપદ્રવાયુતઃ॥

તમભિન્યાસમિત્યાહુર્હતૌજસમથાપરે।
સન્નિપાતજ્વરં કૃચ્છ્રમસાધ્યમપરે વિદુઃ॥

નિદ્રોપેતમભિન્યાસં ક્ષીણમેનં હતૌજસમ્।
સંન્યસ્તગાત્રં સંન્યાસં વિદ્યાત્સર્વાત્મકે જ્વરે॥

ઓજો વિસ્રંસતે યસ્ય પિત્તાનિલસમુચ્છ્રયાત્।
સ ગાત્રસ્તમ્ભશીતાભ્યાં શયનેપ્સુરચેતનઃ॥

અપિ જાગ્રત્ સ્વપન્ જન્તુસ્તન્દ્રાલુશ્ચ પ્રલાપવાન્।
સંહૃષ્ટરોમા સ્રસ્તાઙ્ગો મન્દસન્તાપવેદનઃ॥

ઓજોનિરોધજં તસ્ય જાનીયાત્ કુશલો ભિસક્।
સપ્તમે વિદસે પ્રાપ્તે દશમે દ્વાદશેઽપિ વા॥

પુનર્ધોરતરો ભૂત્વા પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા।
દ્વિદોષોચ્છ્રાયલિઙ્ગાસ્તુ દ્વન્દ્વજાસ્ત્રિવિધાઃ સ્મૃતાઃ॥

તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ભ્રમો દાહઃ સ્વપ્નનાશઃ શિરોરુજા।
કણ્ઠાસ્યશોષો વમથૂ રોમહર્ષોઽરુચિસ્તથા॥

પર્વ્ભેદશ્ચ જૃમ્ભા ચ વાતપિત્તજ્વરાકૃતિઃ।
સ્તૈમિત્યં પર્વણં ભેદો નિદ્રા ગૌરવમેવ ચ॥

શિરોગ્રહઃ પ્રતિશ્યાયઃ કાસઃ સ્વેદપ્રવર્તનમ્।
સન્તાપો મધ્યવેગશ્ચ વાતશ્લેષ્મજ્વરાકૃતિઃ॥

લિપ્તાતિક્તાસ્યતા તન્દ્રા મોહઃ કાસોઽરુચિસ્તૃષા।
મુહુર્દાહો મુહુઃ શીતં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરાકૃતિઃ॥

કૃશાનાં જ્વરમુક્તાનાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્।
દોષઃ સ્વલ્પોઽપિ સંવૃદ્ધો દેહિનામનિલેરિતઃ॥

સતતાન્યેદ્યુષ્કત્ર્યાખ્યચાતુર્થાન્ સપ્રલેપકાન્।
કફસ્થાનવિભાગેન યથાસંખ્યં કરોતિ હિ॥

અહોરાત્રાદહોરાત્રાત્ સ્થાનાત્ સ્થાનં પ્રપદ્યતે।
તતશ્ચામાશયં પ્રાપ્ય દોષઃ કુર્યાજ્જ્વરં નૃણામ્॥

તથા પ્રલેપકો જ્ઞેયઃ શોષિણાં પ્રાણનાશનઃ।
દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મન્દઃ સુકષ્ટો ધાતુશોષકૃત્॥

કફસ્થાનેષુ વા દોષસ્તિષ્ટન્ દ્વિત્રિચતુર્ષુ વા।
વિપર્યયાખ્યાન્ કુરુતે વિષમાન્ કૃચ્છ્રસાધનાન્॥

પરો હેતુઃ સ્વભાવો વા વિષમે કૈશ્ચિદીરિતઃ।
આગન્તુશ્ચનુબન્ધો હિ પ્રાયશો વિષમજ્વરે॥

વાતાધિકત્વાત્ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાસ્તૃતીયકં ચાપિ ચતુર્થકં ચ।
ઔપત્યકે મદ્યસમુદ્ભવે ચ હેતું જ્વરે પિત્તકૃતં વદન્તિ॥

પ્રલેપકં વાતબલાસકં ચ કફાધિકત્વેન વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ।
મૂર્ચ્છાનુબન્ધા વિષમજ્વરા યે પ્રાયેણ તે દ્વન્દ્વસમુત્થિતાસ્તુ॥

ત્વક્સ્થૌ શ્લેષ્માનિલૌ શીતમાદૌ જનયતો જ્વરે।
તયોઃ પ્રશાન્તયોઃ પિત્તમન્તે દાહં કરોતિ ચ॥

કરોત્યાદૌ તથા પિત્તં ત્વક્સ્થં દાહમતીવ ચ।
પ્રશાન્તે કુરુતસ્તસ્મિંશ્છીતમન્તે ચ તાવપિ॥

દ્વાવેતૌ દાહશીતાદી જ્વરૌ સંસર્ગજૌ સ્મૃતૌ।
દાહપૂર્વસ્તયોઃ કષ્ટઃ કૃચ્છ્રસાધ્યશ્ચ સ સ્મૃતઃ॥

પ્રસક્તશ્ચાભિઘાતોત્થશ્ચેતનાપ્રભવસ્તુ યઃ।
રાત્ર્યહ્નોઃ ષટ્સુ કાલેષુ કીર્તિતેષુ તથા પુરા॥

પ્રસહ્ય વિષમોઽભ્યેતિ માનવં બહુધા જ્વરઃ।
સ ચાપિ વિષમો દેહં ન કદાચિદ્વિમુઞ્ચતિ॥

ગ્લાનિગૌરવકાર્શ્યેભ્યઃ સ યસ્માન્ન પ્રમુચ્યતે।
વેગે તુ સમતિક્રાન્તે ગતોઽયમિતિ લક્ષ્યતે॥

ધાત્વન્તરસ્થો લીનત્વાન્ન સૌક્ષ્મ્યાદુપલભ્યતે।
અલ્પદોષેન્ધનઃ ક્ષીણઃ ક્ષીણેન્ધન ઇવાનલઃ॥

દોષોઽલ્પોઽહિતસંભૂતો જ્વરોત્સૃષ્ટસ્ય વા પુનઃ।
ધાતુમન્યતમં પ્રાપ્ય કરોતિ વિષમજ્વરમ્॥

સતતં રસરક્તસ્થઃ સોઽન્યેદ્યુઃ પિશિતાશ્રિતઃ।
મેદોગતસ્તૃતીયેઽહ્નિ ત્વસ્થિમજ્જગતઃ પુનઃ॥

કુર્યાચ્ચાતુર્થકં ઘોરમન્તકં રોગસંકરમ્।
કેચિદ્ભૂતાભિષઙ્ગોત્થં બ્રુવતે વિષમજ્વરમ્॥

સપ્તાહં વા દશાહં વા દ્વાદશાહમથાપિ વા।
સન્તત્યા યોઽવિસર્ગી સ્યાત્સન્તતઃ સ નિગદ્યતે॥

અહોરાત્રે સતતકો દ્વૌ કાલાવનુવર્તતે।
અન્યેદ્યુષ્કસ્ત્વહોરાત્રાદેકકાલં પ્રવર્તતે॥

તૃતીયકસ્તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થેઽહ્નિ ચતુર્થકઃ।
વાતેનોદીર્યમાણાશ્ચ હ્રીયમાણાશ્ચ સર્વતઃ।
એકદ્વિદોષા મર્ત્યાનાં તસ્મિન્નેવોદિતેઽહનિ॥

વેલાં તામેવ કુર્વન્તિ જ્વરવેગે મુહુર્મુહુઃ।
(વાતેનોદ્ધૂયમાનસ્તુ યથા પૂર્યેત સાગરઃ॥

વાતેનોદીરિતાસ્તદ્વદ્દોષાઃ કુર્વન્તિ વૈ જ્વરાન્।
યથા વેગાગમે વેલાં છાદયિત્વા મહોદધેઃ॥

વેગહાનૌ તદેવામ્ભસ્તત્રૈવાન્તર્નિલીયતે।
દોષવેગોદયે તદ્વદુદીર્યેત જ્વરોઽસ્ય વૈ॥

વેગહાનૌ પ્રશામ્યેત યથામ્ભઃ સાગરે તથા।
વિવિધેનાભિઘાતેન જ્વરો યઃ સંપ્રવર્તતે॥

યથાદોષપ્રકોપં તુ તથા મન્યેત તં જ્વરમ્।
શ્યાવાસ્યતા વિષકૃતે દાહાતીસારહૃદ્ગ્રહાઃ॥

અભક્તરુક્ પિપાસા ચ તોદો મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ।
ઓષધીગન્ધજે મૂર્ચ્છા શિરોરુક્ વમથુઃ ક્ષવઃ॥

કામજે ચિત્તવિભ્રંશસ્તન્દ્રાઆલસ્યમરોચકઃ।
હૃદયે વેદના ચાસ્ય ગાત્રં ચ પરિશુષ્યતિ॥

ભયાત્ પ્રલાપઃ શોકાચ્ચ ભવેત્ કોપાચ્ચ વેપથુઃ।
અભિચારાભિશાપાભ્યાં મોહસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે॥

ભૂતાભિષઙ્ગાદુદ્વેગહાસ્યકમ્પનરોદનમ્।
શ્રમક્ષયાભિઘાતેભ્યો દેહિનાં કુપિતોઽનિલઃ॥

પૂરયિત્વાખિલં દેહં જ્વરમાપાદયેદ્ભૃશમ્।
રોગાણાં તુ સમુત્થાનાદ્વિદાહાગન્તુતસ્તથા॥

જ્વરોઽપરઃ સંભવતિ તૈસ્તૈરન્યૈશ્ચ હેતુભિઃ।
દોષાણાં સ તુ લિઙ્ગાનિ કદાચિન્નાતિવર્તતે॥

ગુરુતા હૃદયોત્ક્લેશઃ સદનં છર્દ્યરોચકૌ।
રસસ્થે તુ જ્વરે લિઙ્ગં દૈન્યં ચાસ્યોપજાયતે॥

રક્તનિષ્ઠીવનં દાહઃ સ્વેદશ્છર્દનવિભ્રમૌ।
પ્રલાપઃ પિટિકા તૃષ્ણા રક્તપ્રાપ્તે જ્વરે નૃણામ્॥

પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા સૃષ્ટમૂત્રપુરીષતા।
ઊષ્માન્તર્દાહવિક્ષેપૌ ગ્લાનિઃ સ્યાન્માંસગે જ્વરે॥

ભૃશં સ્વેદસ્તૃષા મૂર્ચ્છા પ્રલાપશ્છર્દિરેવ ચ।
દૌર્ગન્ધ્યારોચકૌ ગ્લાનિર્મેદઃસ્થે ચાસહિષ્ણુતા॥

ભેદોઽસ્થ્નાં કુઞ્ચનં(કુઞ્ચજનં) શ્વાસો વિરેકશ્છર્દિરેવ ચ।
વિક્ષેપણં ચ ગાત્રાણામેતદસ્થિગતે જ્વરે॥

તમઃપ્રવેશનં હિક્કા કાસઃ શૈત્યં વમિસ્તથા।
અન્તર્દાહો મહાશ્વાસો મર્મચ્છેદશ્ચ મજ્જગે।
મરણં પ્રાપ્રુયાત્તત્ર શુક્રસ્થાનગતે જ્વરે॥

શેફસઃ સ્તબ્ધતા મોક્ષઃ શુક્રસ્ય તુ વિશેષતઃ।
દગ્ધ્વેન્ધનં યથા વહ્નિર્ધાતૂન્ હત્વા યથા વિષમ્॥

કૃતકૃત્યો વ્રજેચ્છાન્તિં દેહં હત્વા તથા જ્વરઃ।
વાતપિત્તકફોત્થાનાં જ્વરાણાં લક્ષણં યથા॥

તથા તેષાં ભિષગ્બ્રૂયાદ્રસાદિષ્વપિ બુદ્ધિમાન્।
સમસ્તૈઃ સન્નિપાતેન ધાતુસ્થમપિ નિર્દિશેત્॥

દ્વન્દ્વજં દ્વન્દ્વજૈરેવ દોષૈશ્ચાપિ વદેત્ કૃતમ્।
ગમ્ભીરસ્તુ જ્વરો જ્ઞેયો હ્યન્તર્દાહેન તૃષ્ણયા॥

આનદ્ધત્વેન ચાત્યર્થં શ્વાસકાસોદ્ગમેન ચ।
હતપ્રભેન્દ્રિયં ક્ષીણમરોચકનિપીડિતમ્॥

ગમ્ભીરતીક્ષ્ણવેગાર્તં જ્વરિતં પરિવર્જયેત્।
હીનમધ્યાધિકૈર્દોષૈસ્ત્રિસપ્તદ્વાદશાહિકઃ॥

જ્વરવેગો ભવેત્તીવ્રો યથાપૂર્વં સુખક્રિયઃ।
કાલો હ્યેષ યમશ્ચૈવ નિયતિર્મૃત્યુરેવ ચ॥

તસ્મિન્ વ્યપગતે દેહાજ્જન્મેહ પુનરુચ્યતે।
ઇતિ જ્વરાઃ સમાખ્યાતાઃ કર્મેદાનીં પ્રવક્ષ્યતે॥

જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપેષુ વર્તમાનેષુ બુદ્ધિમાન્।
પાયયેત ઘૃતં સ્વચ્છં તતઃ સ લભતે સુખમ્॥

વિધિર્મારુતજેષ્વેષ પૈત્તિકેષુ વિરેચનમ્।
મૃદુ પ્રચ્છર્દનં તદ્વત્કફજેષુ વિધીયતે॥

સર્વદ્વિદોષજેષૂક્તં યથાદોષં વિકલ્પયેત્।
અસ્નેહનીયોઽશોધ્યશ્ચ સંયોજ્યો લઙ્ઘનાદિના॥

રૂપપ્રાગ્રૂપયોર્વિદ્યાન્નાનાત્વં વહ્નિધૂમવત્।
પ્રવ્યક્તરૂપેષુ હિતમેકાન્તેનાપતર્પણમ્॥

આમાશયસ્થે દોષે તુ સોત્ક્લેશે વમનં પરમ્।
આનદ્ધઃ સ્તિમિતૈર્દોષૈર્યાવન્તં કાલમાતુરઃ॥

કુર્યાદનશનં તાવત્તતઃ સંઅર્ગમાચરેત્।
ન લઙ્ઘયેન્મારુતજે ક્ષયજે માનસે તથા॥

અલઙ્ઘ્યાશ્ચાપિ યે પૂર્વં દ્વિવ્રણીયે પ્રકીર્તિતાઃ।
અનવસ્થિતદોષાગ્નેર્લઙ્ઘનં દોષપાચનમ્॥

જ્વરઘ્નં દીપનં કાઙ્ક્ષારુચિલાઘવકારકમ્।
સૃષ્ટમારુતવિણ્મૂત્રં ક્ષુત્પિપાસાસહં લઘુમ્॥

પ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયં ક્ષામં નરં વિદ્યાત્ સુલઙ્ઘિતમ્।
બલક્ષયસ્તૃષા શોષસ્તન્દ્રાનિદ્રાભ્રમક્લમાઃ॥

ઉપદ્રવાશ્ચ શ્વાસાદ્યાઃ સંભવન્ત્યતિલઙ્ઘનાત્।
દીપનં કફવિચ્છેદિ પિત્તવાતાનુલોમનમ્॥

કફવાતજ્વરાર્તેભ્યો હિતમુષ્ણામ્બુ તૃટ્છિદમ્।
તદ્ધિ માર્દવકૃદ્દોષસ્રોતસાં શીતમન્યથા॥

સેવ્યમાનેન તોયેન જ્વરઃ શીતેન વર્ધતે।
પિત્તમદ્યવિષોત્થેષુ શીતલં તિક્તકૈઃ શૃતમ્॥

ગાઙ્ગેયનાગરોશીરપર્પટોદીચ્યચન્દનૈઃ।
દીપની પાચની લઘ્વી જ્વરાર્તાનાં જ્વરાપહા॥

અન્નકાલે હિતા પેયા યથાસ્વં પાચનૈઃ કૃતા।
બહુદોષસ્ય મન્દાગ્નેઃ સપ્તરાત્રાત્ પરં જ્વરે॥

લઙ્ઘનામ્બુયવાગૂભિર્યદા દોષો ન પચ્યતે।
તદા તં મુખવૈરસ્યત્ષ્ણારોચકનાશનૈઃ॥

કષાયૈઃ પાચનૈર્હૃદ્યૈર્જ્વરઘ્નૈઃ સમુપાચરેત્।
પઞ્ચમૂલીકષાયં તુ પાચનં પવનજ્વરે॥

સક્ષૌદ્રં પૈત્તિકે મુસ્તકટુકેન્દ્રયવૈઃ કૃતમ્।
પિપ્પલ્યાદિકષાયં તુ કફજે પરિપાચનમ્॥

દ્વન્દ્વજેષુ તુ સંસૃષ્ટં દદ્યાદથ વિવર્જયેત્।
પીતામ્બુર્લઙ્ઘિતો ભુક્તોઽજીર્ણી ક્ષીણઃ પિપાસિતઃ॥

(તીક્ષ્ણે જ્વરે ગુરૌ દેહે વિબદ્ધેષુ મલેષુ ચ।
સામદોષં વિજાનીયાજ્જ્વરં પક્વમતોઽયથા॥) મૃદૌ જ્વરે લઘૌ દેહે પ્રચલેષુ મલેષુ ચ।
પક્વં દોષં વિજાનીયાજ્જ્વરે દેયં તદૌષધમ્॥

દોષપ્રકૃતિવૈકૃત્યાદેકેષાં પક્વલક્ષણમ્।
હૃદયોદ્વેષ્ટનં તન્દ્રા લાલાસ્રુતિરરોચકઃ॥

દોષાપ્રવૃત્તિરાલસ્યં વિબન્ધો બહુમૂત્રતા।
ગુરૂદરત્વમસ્વેદો ન પક્તિઃ શકૃતોઽરતિઃ॥

સ્વાપઃ સ્તમ્ભો ગુરુત્વં ચ ગાત્રાણાં વહ્નિમાર્દવમ્।
મુખસ્યાશુદ્ધિરગ્લાનિઃ પ્રસઙ્ગી બલવાઞ્જ્વરઃ॥

લિઙ્ગૈરેભિર્વિજાનીયાજ્જ્વરમામં વિચક્ષણઃ।
સપ્તરાત્રાત્પરં કેચિન્મન્યન્તે દેયમૌષધમ્॥

દશરાત્રાત્પરં કેચિદ્દાતવ્યમિતિ નિશ્ચિતાઃ।
પૈત્તિકે વા જ્વરે દેયમલ્પકાલસમુત્થિતે॥

અચિરજ્વરિતસ્યાપિ દેયં સ્યાદ્દોષપાકતઃ।
ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્॥

શોધનં શમનીયં તુ કરોતિ વિષમજ્વરમ્।
ચ્યવમાનં જ્વરોત્ક્લિષ્ટમુપેક્ષેત મલં સદા॥

અતિપ્રવર્તમાનં ચ સાધયેદતિસારવત્।
યદા કોષ્ઠાનુગાઃ પક્વા વિબદ્ધાઃ સ્રોતસાં મલાઃ॥

અચિરજ્વરિતસ્યાપિ તદા દદ્યાદ્વિરેચનમ્।
પક્વો હ્યનિર્હૃતો દોષો દેહે તિષ્ઠન્ મહાત્યયમ્॥

વિષમં વા જ્વરં કુર્યાદ્બલવ્યાપદમેવ ચ।
તસ્માન્નિર્હરણં કાર્યં દોષાણાં વમનાદિભિઃ॥

પ્રક્કર્મ વમનં ચાસ્ય કાર્યમાસ્થાપનં તથા।
વિરેચનં તથા કુર્યાચ્છિરસશ્ચ વિરેચનમ્॥

ક્રમશઃ બલિને દેયં વમનં શ્લૈષ્મિકે જ્વરે।
પિત્તપ્રાયે વિરેકસ્તુ કાર્યઃ પ્રશિથિલાશયે॥

સરુજેઽનિલજે કાર્યં સોદાવર્તે નિરૂહણમ્।
કટીપૃષ્ઠગ્રહાર્તસ્ય દીપ્તાગ્નેરનુવાસનમ્॥

શિરોગૌરવશૂલઘ્નમિન્દ્રિયપ્રતિબોધનમ્।
કફાભિપન્ને શિરસિ કાર્યં મૂર્ધવિરેચનમ્॥

દુર્બલસ્ય સમાધ્માતમુદરં સરુજં દિહેત્।
દારુહૈમવતીકુષ્ઠશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવૈઃ॥

અમ્લપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈશ્ચ પવને તૂર્ધ્વમાગતે।
રુદ્ધમૂત્રપુરીષાય ગુદે વર્તિં નિધાપયેત્॥

પિપ્પાલીપિપ્પલીમૂલયવાનીચવ્યસાધિતામ્।
પાયયેત યવાગૂં વા મારુતાદ્યનુલોમિનીમ્॥

શુદ્ધસ્યોભયતો યસ્ય જ્વરઃ શાન્તિં ન ગચ્છતિ।
સશેષદોષરૂક્ષસ્ય તસ્ય તં સર્પિષા જયેત્॥

કૃશં ચૈવાલ્પદોષં ચ શમનીયૈરુપાચરેત્।
ઉપવાસૈર્બલસ્થં તુ જ્વરે સન્તર્પણોત્થિતે॥

ક્લિન્નાં યવાગૂં મન્દાગ્નિં તૃષાર્તં પાયયેન્નરમ્।
તૃટ્છર્દિદાહઘર્માર્તં મદ્યપં લાજતર્પણમ્॥

સક્ષૌદ્રમમ્ભસા પશ્ચાજ્જીર્ણે યૂષરસૌદનમ્।
ઉપવાસશ્રમકૃતે ક્ષીણં(ક્ષીણે) વાતાધિકે જ્વરે॥

દીપ્તાગ્નિં ભોજયેત્ પ્રાજ્ઞો નરં માંસરસૌદનમ્।
મુદ્ગયૂષૌદનશ્ચાપિ હિતઃ કફસમુત્થિતે॥

સ એવ સિતયા યુક્તઃ શીતઃ પિત્તજ્વરે હિતઃ।
દાડિમામલમુદ્ગાનાં યૂષશ્ચાનિલપૈત્તિકે॥

હ્રસ્વમૂલકયૂષસ્તુ વાતશ્લેષ્માધિકે હિતઃ।
પટોલનિમ્બયૂષસ્તુ પથ્યઃ પિત્તકફાત્મકે॥

દાહચ્છર્દિયુતં ક્ષામં નિરન્નં તૃષ્ણયાર્દિતમ્।
સિતાક્ષૌદ્રયુતં લાજતર્પણં પાયયેત ચ॥

કફપિત્તપરીતસ્ય ગ્રીષ્મેઽસૃક્પિત્તિનસ્તથા।
મદ્યનિત્યસ્ય ન હિતા યવાગૂસ્તમુપાચરેત્॥

યૂષૈરમ્લૈરનમ્લૈર્વા જાઙ્ગલૈશ્ચ રસૈર્હિતૈઃ।
મદ્યં પુરાણં મન્દાગ્નેર્યવાન્નોપહિતં હિતમ્॥

સવ્યોષં વિતરેત્તક્રં કફારોચકપીડિતે।
કૃશોઽલ્પદોષો દીનશ્ચ નરો જીર્ણજ્વરાર્દિતઃ॥

વિબદ્ધઃ સૃષ્ટદોષશ્ચ રૂક્ષઃ પિત્તાનિલજ્વરી।
પિપાસાર્તઃ સદાહો વા પયસા સ સુખી ભવેત્॥

તદેવ તરુણે પીતં વિષવદ્ધન્તિ માનવમ્।
સર્વજ્વરેષુ સુલઘુ માત્રાવદ્ભોજનં હિતમ્॥

વેગાપાયેઽન્યથા તદ્ધિ જ્વરવેગાભિવર્ધનમ્।
જ્વરિતો હિતમશ્નીયાદ્યદ્યપ્યસ્યારુચિર્ભવેત્॥

અન્નકાલે હ્યભુઞ્જાનઃ ક્ષીયતે મ્રિયતેઽથવા।
સ ક્ષીણઃ કૃચ્છ્રતાં યાતિ યાત્યસાધ્યત્વમેવ ચ॥

તસ્માદ્રક્ષેદ્બલં પુંસાં બલે સતિ હિ જીવિતમ્।
ગુર્વભિષ્યન્દ્યકાલે ચ જ્વરી નાદ્યાત્ કથઞ્ચન॥

ન તુ તસ્યાહિતં ભુક્તમાયુષે વા સુખાય વા।
સંતતં વિષમં વાપિ ક્ષીણસ્ય સુચિરોત્થિતમ્॥

જ્વરં સંભોજનૈઃ પથ્યૈર્લઘુભિઃ સમુપાચરેત્।
મુદ્ગાન્મસૂરાંશ્ચણકાન્ કુલત્થાન્ સમકુષ્ઠકાન્॥

આહારકાલે યૂષાર્થં જ્વરિતાય પ્રદાપયેત્।
પટોલપત્રં વાર્તાકં કઠિલ્લં પાપચૈલિકમ્॥

કર્કાટકં પર્પટકં ગોજિહ્વાં બાલમૂલકમ્।
પત્રં ગુડૂચ્યાઃ શાકાર્થે જ્વરિતાનાં પ્રદાપયેત્॥

લાવાન્ કપિઞ્જલાનેણાન્ પૃષતાઞ્છરભાઞ્છશાન્।
કાલપુચ્છાન્ કુરઙ્ગાંશ્ચ તથૈવ મૃગમાતૃકાન્॥

માંસાર્થે માંસસાત્મ્યાનાં જ્વરિતાનાં પ્રદાપયેત્।
સારસક્રૌઞ્ચશિખિનઃ કુક્કુટાંસ્તિત્તિરાંસ્(તિત્તિરીં)તથા॥

ગુરૂષ્ણત્વાન્ન શંસન્તિ જ્વરે કેચિચ્ચિકિત્સકાઃ।
જ્વરિતાનાં પ્રકોપં તુ યદા યાતિ સમીરણઃ॥

તદૈતેઽપિ હિ શસ્યન્તે માત્રાકાલોપપાદિતાઃ।
પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ સ્નેહાન્ સંશોધનાનિ ચ॥

(સ્નાનાભ્યઙ્ગદિવાસ્વપ્નશીતવ્યાયામયોષિતઃ)।
કષાયગુરુરૂક્ષાણિ ક્રોધાદીનિ તથૈવ ચ॥

સારવન્તિ ચ ભોજ્યાનિ વર્જયેત્તરુણજ્વરી।
તથૈવ નવધાન્યાદિં વર્જયેચ્ચ સમાસતઃ॥

અનવસ્થિતદોષાગ્નેરેભિઃ સન્ધુક્ષિતો જ્વરઃ।
ગમ્ભીરતીક્ષ્ણવેગત્વં યાત્યમાધ્યત્વમેવ ચ॥

શીતતોયદિવાસ્વપ્નક્રોધવ્યાયામયોષિતઃ।
ન સેવેત જ્વરોત્સૃષ્ટો યાવન્ન બલવાન્ ભવેત્॥

મુક્તસ્યાપિ જ્વરેણાશુ દુર્બલસ્યાહિતૈર્જ્વરઃ।
પ્રત્યાપન્નો દહેદ્દેહં શુષ્કં વૃક્ષમિવાનલઃ॥

તસ્માત્કાર્યઃ પરીહારો જ્વરમુક્તૈર્વિરિક્તવત્।
યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા॥

જ્વરે પ્રમોહો ભવતિ સ્વલ્પૈરપ્યવચેષ્ટિતૈઃ।
નિષણ્ણં ભોજયેત્તસ્માન્મૂત્રોચ્ચારૌ ચ કારયેત્॥

અરોચકે ગાત્રસાદે વૈવર્ણ્યેઽઙ્ગમલાદિષુ।
શાન્તજ્વરોઽપિ શોધ્યઃ સ્યાદનુબન્ધભયાન્નરઃ॥

ન જાતુ સ્નાપયેત્ પ્રાજ્ઞઃ સહસા જ્વરકર્શિતમ્।
તેન સંદૂષિતો હ્યસ્ય પુનરેવ ભવેજ્જ્વરઃ॥

ચિકિત્સેચ્ચ જ્વરાન્ સર્વાન્નિમિત્તાનાં વિપર્યયૈઃ।
શ્રમક્ષયાભિઘાતોત્થે મૂલવ્યાધિમુપાચરેત્॥

સ્ત્રીણામપપ્રજાતાનાં સ્તન્યાવતરણે ચ યઃ।
તત્ર સંશમનં કુર્યાદ્યથાદોષં વિધાનવિત્॥

અતઃ સંશમનીયાનિ કષાયાણિ નિબોધ મે।
સર્વજ્વરેષુ દેયાનિ યાનિ વૈદ્યેન જાનતા॥

પિપ્પલીસારિવાદ્રાક્ષાશતપુષોઆહરેણુભિઃ।
કૃતઃ કષાયઃ સગુડો હન્યાચ્છ્વસનજં જ્વરમ્॥

શૃતં શીતકષાયં વા ગુડૂચ્યાઃ પેયમેવ તુ।
બલાદર્ભશ્વદંષ્ટ્રાણાં કષાયં પાદશેષિતમ્॥

શર્કરાઘૃતસંયુક્તં પિબેદ્વાતજ્વરાપહમ્।
શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠદેવદારુહરેણુકાઃ॥

કુસ્તુમ્બુરૂણિ નલદં મુસ્તં ચૈવાપ્સુ સાધયેત્।
ક્ષૌદ્રેણ સિતયા ચાપિ યુક્તઃ ક્વાથોઽનિલાધિકે॥

દ્રાક્ષાગુડૂચીકાશ્મર્યત્રાયમાણાઃ સસારિવાઃ।
નિષ્ક્વાથ્ય સગુડં ક્વાથં પિબેદ્વાતકૃતે જ્વરે॥

ગુડૂચ્યાઃ સ્વરસો ગ્રાહ્યઃ શતાવર્યાશ્ચ તત્સમઃ।
નિહન્યાત્સગુડઃ પીતઃ સદ્યોઽનિલકૃતં જ્વરમ્॥

ઘૃતાભ્યઙ્ગસ્વેદલેપાનવસ્થાસુ ચ યોજયેત્।
શ્રીપર્ણીચન્દનોશીરપરૂષકમધૂકજઃ॥

શર્કરામધુરો હન્તિ કષાયઃ પૈત્તિકં જ્વરમ્।
પીતં પિત્તજ્વરં હન્યાત્સારિવાદ્યં સશર્કરમ્॥

સયષ્ટીમધુકં હન્યાત્તથૈવોત્પલપૂર્વકમ્।
શૃતં શીતકષાયં વા સોત્પલં શર્કરાયુતમ્॥

ગુડૂચીપદ્મરોધ્રાણાં સારિવોત્પલયોસ્તથા।
શર્કરામધુરઃ ક્વાથઃ શીતઃ પિત્તજ્વરાપહઃ॥

દ્રાક્ષારગ્વધયોશ્ચાપિ કાશ્મર્યસ્યાથવા પુનઃ।
સ્વાદુતિક્તકષાયાણાં કષાયૈઃ શર્કરાયુતૈઃ॥

સુશીતૈઃ શમયેત્તૃષ્ણાં પ્રવૃદ્ધાં દાહમેવ ચ।
શીતં મધુયુતં તોયમાકણ્ઠાદ્વા પિપાસિતમ્॥

વામયેત્પાયયિત્વા તુ તેન તૃષ્ણા પ્રશામ્યતિ।
ક્ષીરૈઃ ક્ષીરિકષાયૈશ્ચ સુશીતૈશ્ચન્દનાયુતૈઃ॥

અન્તર્દાહે વિધાતવ્યમેભિશ્ચાન્યૈશ્ચ શીતલૈઃ।
પદ્મકં મધુકં દ્રાક્ષાં પુણ્ડરીકમથોત્પલમ્॥

યવાન્ ભૃષ્ટાનુશીરાણિ સમઙ્ગાં કશ્મરીફલમ્।
નિદધ્યાદપ્સુ ચાલોડ્ય નિશાપર્યુષિતં તતઃ॥

ક્ષૌદ્રેણ યુક્તં પિબતો જ્વરદાહૌ પ્રશામ્યતઃ।
જિહ્વાતાલુગલક્લોમશોષે મૂર્ધ્નિ ચ દાપયેત્॥

કેશરં માતુલુઙ્ગસ્ય મધુસૈન્ધવસંયુતમ્।
શર્કરાદાડિમાભ્યાં વા દ્રાક્ષાખર્જૂરયોસ્તથા॥

વૈરસ્યે ધારયેત્કલ્કં ગણ્ડૂષં ચ તથા હિતમ્।
સપ્તચ્છદં ગુડૂચીં ચ નિમ્બં સ્ફૂર્જકમેવ ચ॥

ક્વાથયિત્વા પિબેત્ ક્વાથં સક્ષૌદ્રં કફજે જ્વરે।
કટુત્રિકં નાગપુષ્પં હરિદ્રા કટુરોહિણી॥

કૌટજં ચ ફલં હન્યાત્ સેવ્યમાનં કફજ્વરમ્।
હરિદ્રાં ચિઅત્રકં નિમ્બમુશીરાતિવિષે વચામ્॥

કુષ્ઠમિન્દ્રયવાન્ મૂર્વાં પટોલં ચાપિ સાધિતમ્।
પિબેન્મરિચસંયુક્તં સક્ષૌદ્રં કફજે જ્વરે॥

સારિવાતિવિષાકુષ્ઠપુરાખ્યૈઃ સદુરાલભૈઃ।
મુસ્તેન ચ કૃતઃ ક્વાથઃ પીતો હન્યાત્ કફજ્વરમ્॥

મુસ્તં વૃક્ષકબીજાનિ ત્રિફલા કટુરોહિણી।
પરૂષકાણિ ચ ક્વાથઃ કફજ્વરવિનાશનઃ॥

રાજવૃક્ષાદિવર્ગસ્ય કષાયો મધુસંયુતઃ।
કફવાતજ્વરં હન્યાચ્છીઘ્રં કાલેઽવચારિતઃ॥

નાગરં ધાન્યકં ભાર્ગીમભયાં સુરદારુ ચ।
વચાં પર્પટકં મુસ્તં ભૂતીકમથ કટ્ફલમ્॥

નિષ્ક્વાથ્ય કફવાતોત્થે ક્ષૌદ્રહિઙ્ગુસમન્વિતમ્।
દાતવ્યં(અપાતવ્યં) શ્વાસકાસઘ્નં શ્લેષ્મોત્સેકે ગલગ્રહે॥

હિક્કાસુ કણ્ઠશ્વયથૌ શૂલે હૃદયપાર્શ્વજે।
બલાપટોલત્રિફલાયષ્ટ્યાહ્વાનાં વૃષસ્ય ચ॥

ક્વાથો મધુયુતઃ પીતો હન્તિ પિત્તકફજ્વરમ્।
કટુકાવિજયાદ્રાક્ષામુસ્તપર્પટકૈઃ કૃતઃ॥

કષાયો નાશયેત્ પીતઃ શ્લેષ્મપિત્તભવં જ્વરમ્।
ભાર્ગીવચાપર્પટકધાન્યહિઙ્ગ્વભયાઘનૈઃ॥

કાશ્મર્યનાગરૈઃ ક્વાથઃ સક્ષૌદ્રઃ શ્લેષ્મપિત્તજે।
સશર્કરામક્ષમાત્રાં કટુકામુષ્ણવારિણા॥

પીત્વા જ્વરં જયેજ્જન્તુઃ કફપિત્તસમુદ્ભવમ્।
કિરાતતિક્તમમૃતાં દ્રાક્ષામામલકં શટીમ્॥

નિષ્ક્વાથ્ય વાતપિત્તોત્થે તં ક્વાથં સગુડં પિબેત્।
રાસ્ના વૃષોઽથ ત્રિફલા રાજવૃક્ષફલૈઃ સહ॥

કષાયઃ સાધિતઃ પીતો વાતપિત્તજ્વરં જયેત્।
સર્વદોષસમુત્થે તુ સંસૃષ્ટાનવચારયેત્॥

યથાદોષોચ્છ્રયં ચાપિ જ્વરાન્ સર્વાનુપાચરેત્।
વૃશ્ચીવબિલ્વવર્ષાભ્વઃ પયશ્ચોદકમેવ ચ॥

પચેત્ ક્ષીરાવશિષ્ટં તુ તદ્ધિ સર્વજ્વરાપહમ્।
ઉદકાંશાસ્ત્રયઃ ક્ષીરં શિંશપાસારસંયુતમ્॥

તત્ ક્ષીરશેષં ક્વથિતં પેયં સર્વજ્વરાપહમ્।
નલવેતસયોર્મૂલે મૂર્વાયાં દેવદારુણિ॥

કષાયં વિધિવત્ કૃત્વા પેયમેતજ્જ્વરાપહમ્।
હરિદ્રા ભદ્રમુસ્તં ચ ત્રિફલા કટુરોહિણી॥

પિચુમન્દઃ પટોલી ચ દેવદારુ નિદિગ્ધિકા।
એષાં કષાયઃ પીતસ્તુ સન્નિપાતજ્વરં જયેત્॥

અવિપક્તિં પ્રસેકં ચ શોફં કાસમરોચકમ્।
ત્રૈફલો વા સસર્પિષ્કઃ ક્વાથઃ પેયસ્ત્રિદોષજે॥

અનન્તાં બાલકં મુસ્તાં નાગરં કટુરોહિણીમ્।
સુખામ્બુના પ્રાગુદયાત્પાયયેતાક્ષસંમિતમ્॥

એષ સર્વજ્વરાન્ હન્તિ દીપયત્યાશુ ચાનલમ્।
દ્રવ્યાણિ દીપનીયાનિ તથા વૈરેચનાનિ ચ॥

એકશો વા દ્વિશો વાપિ જ્વરઘ્નાનિ પ્રયોજયેત્।
સર્પિર્મધ્વભયાતૈલલેહોઽયં સર્વજં જ્વરમ્॥

શાન્તિં નયેત્ત્રિવૃચ્ચાપિ સક્ષૌદ્રા પ્રબલં જ્વરમ્।
જ્વરે તુ વિષમે કાર્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્॥

ઘૃતં પ્લીહોદરોક્તં વા નિહન્યાદ્વિષમજ્વરમ્।
ગુડપ્રગાઢાં ત્રિફલાં પિબેદ્વા વિષમાર્દિતઃ॥

ગુડૂચીનિમ્બધાત્રીણાં કષાયં વા સમાક્ષિકમ્।
પ્રાતઃ પ્રાતઃ સસર્પિષ્કં રસોનમુપયોજયેત્॥

ત્રિચતુર્ભિઃ પિબેત્ ક્વાથં પઞ્ચભિર્વા સમન્વિતૈઃ।
મધુકસ્ય પટોલસ્ય રોહિણ્યા મુસ્તકસ્ય ચ॥

હરીતક્યાશ્ચ સર્વોઽયં ત્રિવિધો યોગ ઇષ્યતે।
સર્પિઃક્ષીરસિતાક્ષૌદ્રમાગધીર્વા યથાબલમ્॥

દશમૂલીકષાયેણ માગધીર્વા પ્રયોજયેત્।
પિપ્પલીવર્ધમાનં વા પિબેત્ ક્ષીરરસાશનઃ॥

તામ્રચૂડસ્ય માંસેન પિબેદ્વા મદ્યમુત્તમમ્।
કોલાગ્નિમન્થત્રિફલાક્વાથે દધ્ના ઘૃતં પચેત્॥

તિલ્વકાવાપમેતદ્ધિ વિષમજ્વરનાશનમ્।
પિપ્પલ્યતિવિષાદ્રાક્ષારારિવાબિલ્વચન્દનૈઃ॥

કટુકેન્દ્રયવોશીરસિંહીતામલકીઘનૈઃ।
ત્રાયમાણાસ્થિરાધાત્રીવિશ્વભેષજચિત્રકૈઃ॥

પક્વમેતૈર્ઘૃતં પીતં વિજિત્ય વિસમાગ્નિતામ્।
જીર્ણજ્વરશિરઃશૂલગુલ્મોદરહલીમકાન્॥

ક્ષયકાસં સસંતાપં પાર્શ્વશૂલાનપાસ્યતિ।
ગુડૂચીત્રિફલાવાસાત્રાયમાણાયવાસકૈઃ॥

ક્વથિતૈર્વિધિવત્પક્વમેતૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સમૈઃ।
દ્રાક્ષામાગધિકામ્ભોદનાગરોત્પલચન્દનૈઃ॥

પીતં સર્પિઃ ક્ષયશ્વાસકાસજીર્ણજ્વરાન્ જયેત્।
કલશીબૃહતીદ્રાક્ષાત્રાયન્તીનિમ્બગોક્ષુરૈઃ॥

બલાપર્પટકામ્ભોદશાલપર્ણીયવાસકૈઃ।
પક્વમુત્ક્વથિતૈઃ સર્પિઃ કલ્કૈરેભિઃ સમન્વિતમ્॥

શટીતામલકીભાર્ગીમેદામલકપૌષ્કરૈઃ।
ક્ષીરદ્વિગુણસંયુક્તં જીર્ણજ્વરમપોહતિ॥

શિરઃપાર્શ્વરુજાકાસક્ષયપ્રશમનં પરમ્।
પટોલીપર્પટારિષ્ટગુડૂચીત્રિફલાવૃષૈઃ॥

કટુકામ્બુદભૂનિમ્બયાસયષ્ટ્યાહ્વચન્દનૈઃ।
દાર્વીશક્રયવોશીરત્રાયમાણાકણોત્પલૈઃ॥

ધાત્રીભૃઙ્ગરજોભીરુકાકમાચીરસૈર્ઘૃતમ્।
સિદ્ધમાશ્વપચીકુષ્ઠજ્વરશુક્રાર્જુનવ્રણાન્॥

હન્યાન્નયનવદનશ્રવણઘ્રાણજાન્ ગદાન્।
વિડઙ્ગત્રિફલામુસ્તમઞ્જિષ્ઠાદાડિમોત્પલૈઃ॥

પ્રિયઙ્ગ્વેલૈલવાલૂકચન્દનામરદારુભિઃ।
બર્હિષ્ઠકુષ્ઠરજનીપર્ણિનીસારિવાદ્વયૈઃ॥

હરેણુકાત્રિવૃદ્દન્તીવચાતાલીશકેસરૈઃ।
દ્વિક્ષીરં વિપચેત્સર્પિર્માલતીકુસુમૈઃ સહ॥

જીર્ણજ્વરશ્વાસકાસગુલ્મોન્માદગરાપહમ્।
એતત્કલ્યાણકં નામ સર્પિર્માઙ્ગલ્યમુત્તમમ્॥

અલક્ષ્મીગ્રહરક્ષોગ્નિમાન્દ્યાપસ્મારપાપનુત્।
શસ્યતે નષ્ટશુક્રાણાં વન્ધ્યાનાં ગર્ભદં પરમ્॥

મધ્યં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં રેતોમાર્ગવિશોધનમ્।
એતૈરેવ તથા દ્રવ્યૈઃ સર્વગન્ધૈશ્ચ સાધિતમ્॥

કપિલાયા ઘૃતપ્રસ્થં સુવર્ણમણિસંયુતમ્।
તત્ક્ષીરેણ સહૈકધ્યં પ્રસાધ્ય કુસુમૈરિમૈઃ॥

સુમનશ્ચમ્પકાશોકશિરીષકુસુમૈર્વૃતમ્।
તથા નલદપદ્માનાં કેશરૈર્દાડિમસ્ય ચ॥

તિથૌ પ્રશસ્તે નક્ષત્રે સાધકસ્યાતુરસ્ય ચ।
કૃતં મનુષ્યદેવાય બ્રાહ્મણૈરભિમન્ત્રિતમ્॥

દત્તં સર્વજ્વરાન્ હન્તિ મહાકલ્યાણકં ત્વિદમ્॥

દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં ચ સર્વરોગહરં શિવમ્।
અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનાં વલીપલિતવર્જિતઃ॥

અસ્યાભ્યાસાદ્ઘૃતસ્યેહ જીવેદ્વર્ષશતત્રયમ્।
ગવ્યં દધિ ચ મૂત્રં ચ ક્ષીરં સર્પિઃ શકૃદ્રસઃ॥

સમભાગાનિ પાચ્યાનિ કલ્કાંશ્ચૈતાન્ સમાવપેત્।
ત્રિફલાં ચિત્રકં મુસ્તં હરિદ્રાતિવિષે વચામ્॥

વિડઙ્ગં ત્ર્યૂષણં ચવ્યં સુરદારુ તથૈવ ચ।
પઞ્ચગવ્યમિદં પાનાદ્વિષમજ્વરનાશનમ્॥

પઞ્ચગવ્યમૃતે ગર્ભાત્પાચ્યમન્યદ્ વૃષેણ ચ।
બલયાથ પરં પાચ્યં ગુડૂચ્યા તદ્વદેવ તુ॥

જીર્ણજ્વરે ચ શોફે ચ પાણ્ડુરોગે ચ પૂજિતમ્।
એતેનૈવ તુ કલ્પેન ઘૃતં પઞ્ચાવિકં પચેત્।
પઞ્ચાજં પઞ્ચમહિષં ચતુરુષ્ટ્રમથાપિ ચ॥

ત્રિફલોશીરશમ્પાકકટુકાતિવિષાઘનૈઃ।
શતાવરીસપ્તપર્ણગુડૂચીરજનીદ્વયૈઃ॥

ચિત્રકત્રિવૃતકવચાવિશાલાપટોલારિષ્ટવાલકૈઃ।
કિરાતતિક્તકવચાવિશાલાપદ્મકોત્પલૈઃ॥

સારિવાદ્વયયષ્ટ્યાહ્વચવિકારક્તચન્દનૈઃ।
દુરાલભાપર્પટકત્રાયમાણાટરૂષકૈઃ॥

રાસ્નાકુઙ્કુમમઞ્જિષ્ઠામાગધીનાગરૈસ્તથા।
ધાત્રીફલરસૈઃ સમ્યગ્દ્વિગુણૈઃ સાધિતં હવિઃ॥

પરિસર્પજ્વરશ્વાસગુલ્મકુષ્ઠનિવારણમ્।
પાણ્ડુપ્લીહાગ્નિસાદિભ્ય એતદેવ પરં હિતમ્॥

પટોલકટુકાદાર્વીનિમ્બવાસાફલત્રિકમ્।
દુરાલભાપર્પટકત્રાયમાણાઃ પલોન્મિતાઃ॥

પ્રસ્થમામલકાનાં ચ ક્વાથયેત્સલિલાર્મણે।
તેન પાદાવશેષેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્॥

કલ્કૈઃ કુટજભૂનિમ્બઘનયષ્ટ્યાહ્વચન્દનૈઃ।
સપિપ્પલીકૈસ્તત્સિદ્ધં ચક્ષુષ્યં શુક્લયોર્હિતમ્॥

ઘ્રાણકર્ણાક્ષિવદનવર્ત્મરોગવ્રણાપહમ્।
રક્ત્કપિત્તકફસ્વેદક્લેદપૂયોપશોષણમ્॥

કામલાજ્વરવીસર્પગણ્ડમાલાહરં પરમ્।
શૃતં પયઃ શર્કરા ચ પિપ્પલ્યો મધુસર્પિષી॥

પઞ્ચસારમિદં પેયં મથિતં વિષમજ્વરે।
ક્ષતક્ષીણે ક્ષયે શ્વાસે હૃદ્રોગે ચૈતદિષ્યતે॥

લાક્ષાવિશ્વનિશામૂર્વામઞ્જિષ્ઠાસ્વર્જિકામયૈઃ।
ષડ્ગુણેન ચ તક્રેણ સિદ્ધં તૈલં જ્વરાન્તકૃત્॥

ક્ષીરિવૃક્ષાસનારિષ્ટજમ્બૂસપ્તચ્છદાર્જુનૈઃ।
શિરીષખદિરાસ્ફોટામૃતવલ્લ્યાટરૂષકૈઃ॥

કટુકાપર્પટોશીરવચાતેજોવતીઘનૈઃ।
સાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગાદાશુ જીર્ણજ્વરાપહમ્॥

નિર્વિષૈર્ભુજગૈર્નાગૈર્વિનીતૈઃ કૃતતસ્કરૈઃ।
ત્રાસયેદાગમે ચૈનં તદહર્ભોજયેન્ન ચ॥

અત્યભિષ્યન્દિગુરુભિર્વામયેદ્વા પુનઃ પુનઃ।
મદ્યં તીક્ષ્ણં પાયયેત ઘૃતં વા જ્વરનાશનમ્॥

પુરાણં વા ઘૃતં કામમુદારં વા વિરેચનમ્।
નિરૂહયેદ્વા મતિમાન્ સુસ્વિન્નં તદહર્નરમ્॥

અજાવ્યોશ્ચર્મરોમાણિ વચા કુષ્ઠં પલઙ્કષા।
નિમ્બપત્રં મધુયુતં ધૂપનં તસ્ય દાપયેત્॥

બૈડાલં વા શકૃદ્યોજ્યં વેપમાનસ્ય ધૂપનમ્।
પિપ્પલી સૈન્ધવં તૈલં નેપાલી ચેક્ષણાઞ્જનમ્॥

ઉદરોક્તાનિ સર્પીષિ યાન્યુક્તાનિ પુરા મયા।
કલ્પોક્તં ચાજિતં સર્પિઃ સેવ્યમાનં જ્વરં જયેત્॥

ભૂતવિદ્યાસમુદ્દિષ્ટૈર્બન્ધાવેશનપૂજનૈઃ।
જયેદ્ભૂતાભિષઙ્ગોત્થં વિજ્ઞાનાદ્યૈશ્ચ માનસમ્॥

શ્રમક્ષયોત્થે ભુઞ્જીત ઘૃતાભ્યક્તો રસૌદનમ્।
અભિશાપાભિચારોત્થૌ જ્વરૌ હોમાદિના જયેત્॥

દાનસ્વસ્ત્યયનાતિથ્યૈરુત્પાતગ્રહપીડિતમ્।
અભિઘાતજ્વરે કુર્યાત્ ક્રિયામુષ્ણવિવર્જિતામ્॥

કષાયમધુરાં સ્નિગ્ધાં યથાદોષમથાપિ વા।
ઔષધીગન્ધવિષજૌ વિષપિત્તપ્રસાધનૈઃ॥

જયેત્ કષાયં ચ હિતં સર્વગન્ધકૃતં તથા।
નિમ્બદારુકષાયં વા હિતં સૌમનસં યથા॥

યવાન્નવિકૃતિઃ સર્પિર્મદ્યં ચ વિષમે હિતમ્।
સંપૂજયેદ્વિજાન્ ગાશ્ચ દેવમીશાનમમ્બિકામ્॥

કફવાતોત્થયોશ્ચાપિ જ્વરયોઃ શીતપીડિતમ્।
દિહ્યાદુષ્ણેન વર્ગેણ પરશ્ચોષ્ણો વિધિર્હિતઃ॥

સિઞ્ચેત્ કોષ્ણૈરારનાલશુક્તગોમૂત્રમસ્તુભિઃ।
દિહ્યાત્ પલાશૈઃ પિષ્ટૈર્વા સુરસાર્જકશિગ્રુજૈઃ॥

ક્ષારતૈલેન વાભ્યઙ્ગઃ સશુક્તેન વિધીયતે।
પાનમારગ્વધાદેશ્ચ ક્વથિતસ્ય વિશેષતઃ॥

અવગાહઃ સુખોષ્ણશ્ચ વાતઘ્નક્વાથયોજિતઃ।
જિત્વા શીતં ક્રમૈરેભિઃ સુખોષ્ણજલસેચિતમ્॥

પ્રવેશ્યૌર્ણિકકાર્પાસકૌશેયામ્બરસંવૃતમ્।
શાયયેત્ ક્ષામદેહં ચ કાલગુરુવિભૂષિતમ્॥

સ્તનાઢ્યા રૂપસંપન્નાઃ કુશલા નવયૌવનાઃ।
ભજેયુઃ પ્રમદા ગાત્રૈઃ શીતદૈન્યાપહાઃ શુભાઃ॥

શરચ્છશાઙ્કવદના નીલોત્પલવિલોચનાઃ।
સ્ફુરિતભ્રૂલતાભઙ્ગલલાટતટકમ્પનાઃ॥

પ્રલમ્બબિમ્બપ્રચલદ્બિમ્બીફલનિભાધરાઃ।
કૃશોદર્યોઽતિવિસ્તીર્ણજઘનોદ્વહનાલસાઃ॥

કુઙ્કુમાગુરુદિગ્ધાઙ્ગ્યો ઘનતુઙ્ગપયોધરાઃ।
સુગન્ધિધૂપિતશ્લક્ષ્ણસ્રસ્તાંશુકવિભૂષણાઃ॥

ગાઢમાલિઙ્ગયેયુસ્તં તરું વનલતા ઇવ।
પ્રહ્લાદં ચાસ્ય વિજ્ઞાય તાઃ સ્ત્રીરપનયેત્ પુનઃ॥

તાસામઙ્ગપરિષ્વઙ્ગનિવારુતહિમજ્વરમ્।
ભોજયેદ્ધિતમન્નં ચ યથા સુખમવાપ્રુયાત્॥

દાહાભિભૂતે તુ વિધિં કુર્યાદ્દાહવિનાશનમ્।
મધુફણિતયુક્તેન નિમ્બપત્રામ્ભસાપિ વા॥

દાહજ્વરાર્તં મતિમાન્ વામયેત્ ક્ષિપ્રમેવ ચ।
શતધૌતઘૃતાભ્યક્તં દિહ્યાદ્વા યવશક્તુભિઃ॥

કોલામલકસંયુક્તૈઃ શુક્તધાન્યામ્લસંયુતૈઃ।
અમ્લપિષ્ટૈઃ સુશીતૈશ્ચ ફેનિલાપલ્લવૈસ્તથા॥

અમ્લપિષ્ટૈઃ સુશીતૈર્વા પલાશતરુજૈર્દિહેત્।
બદરીપલ્લવોત્થેન ફેનેનારિષ્ટકસ્ય ચ॥

લિપ્તેઽઙ્ગે દાહતૃણ્મૂર્ચ્છાઃ પ્રશામ્યન્તિ ચ સર્વશઃ।
યવાર્ધકુડવં પિષ્ટ્વા મઞ્જિષ્ઠાર્ધપલં તથા॥

અમ્લપ્રસ્થશતોન્મિશ્રં તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્।
એતત્ પ્રહ્લાદનં તૈલં જ્વરદાહવિનાશનમ્॥

ન્યગ્રોધાદિર્ગણો યસ્તુ કાકોલ્યાદિશ્ચ યો ગણઃ।
ઉત્પલાદિર્ગણો યસ્તુ પિષ્ટર્વા તૈઃ પ્રલેપયેત્॥

તત્કષાયામ્લસંસિદ્ધાઃ સ્નેહાશ્ચાભ્યઞ્જને હિતાઃ।
તેષાં શીતકષાયે વા દાહાર્તમવગાહયેત્॥

દાહવેગે ત્વતિક્રાન્તે તસ્માદુદ્ધૃત્ય માનવમ્।
પરિષિચ્યામ્બુધિઃ શીતૈઃ પ્રલિમ્પેચ્ચન્દનાદિભિઃ॥

ગ્લાનં વા દીનમનસમાશ્લિષેયુર્વરાઙ્ગનાઃ।
પેલવક્ષૌમસંવીતાશ્ચન્દનાર્દ્રપયોધરાઃ॥

બિભ્રત્યોઽબ્જસ્રજશ્ચિત્રા મણિરત્નવિભૂષિતાઃ।
ભજેયુસ્તાઃ સ્તનૈઃ શીતૈઃ સ્પૃશન્ત્યોઽમ્બુરુહૈઃ સુખૈઃ॥

પ્રહ્લાદં ચાસ્ય વિજ્ઞાય તાઃ સ્ત્રીરપનયેત્ પુનઃ।
હિતં ચ ભોજયેદન્નં તથાઆપ્નોતિ સુખં મહત્॥

પિત્તજ્વરોક્તં શમનં વિરેકોઽન્યદ્ધિતં ચ યત્।
નિર્હરેત્પિત્તમેવાદૌ દોષેષુ સમવાયિષુ॥

દુર્નિવારતરં તદ્ધિ જ્વરાર્તાનાં વિશેષતઃ।
છર્દિમૂર્ચ્છાપિપાસાદીનવિરોધાજ્જ્વરસ્ય ચ॥

ઉપદ્રવાઞ્જયેચ્ચાપિ પ્રત્યનીકેન હેતુના।
વિશેષમપરં ચાત્ર શૃણૂપદ્રવનાશનમ્॥

મધુકં રજની મુસ્તં દાડિમં સામ્લવેતસમ્।
અઞ્જનં તિન્તિડીકં ચ નલદં પત્રમુત્પલમ્॥

ત્વચં વ્યાઘ્રનખં ચૈવ માતુલુઙ્ગરસો મધુ।
દિહ્યાદેભિર્જ્વરાર્તસ્ય મધુશુક્તયુતૈઃ શિરઃ॥

શિરોભિતાપસંમોહવમિહિક્કાપ્રવેપથૂન્।
પ્રદેહો નાશયત્યેષ જ્વરિતાનામુપદ્રવાન્॥

મધૂકમથ હ્રીબેરમુત્પલાનિ મધૂલિકામ્॥

લીડ્વા ચૂર્ણાનિ મધુના સર્પિષા ચ જયેદ્વમિમ્।
કફપ્રસેકાસૃક્પિત્તહિક્કાશ્વાસાંશ્ચ દારુણાન્॥

લિહન્ જ્વરાર્તસ્ત્રિફલાં પિપ્પલીં ચ સમાક્ષિકામ્।
કાસે શ્વાસે ચ મધુના સર્પિષા ચ સુખી ભવેત્॥

વિદારી દાડિમં લોધ્રં દધિત્થં બીજપૂરકમ્।
એભિઃ પ્રદિહ્યાન્મૂર્ધાનં તૃડ્દાહાર્તસ્ય દેહિનઃ॥

દાડિમસ્ય સિતાયાશ્ચ દ્રાક્ષામલકયોસ્તથા।
વૈરસ્યે ધારયેત્ કલ્કં ગણ્ડૂષં ચ યથાહિતમ્॥

ક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષીકસર્પિસ્તૈલોષ્ણવારિભિઃ।
શૂન્યે મૂર્ધ્નિ હિતં નસ્યં જીવનીયશૃતં ઘૃતમ્॥

ચૂર્ણિતૈસ્ત્રિફલાશ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલિસંયુતૈઃ।
સક્ષૌદ્રઃ શર્કરાયુક્તો વિરેકસ્તુ પ્રશસ્યતે॥

પક્વે પિત્તજ્વરે રક્તે ચોર્ધ્વગે વેપથૌ તથા।
કફવાતોત્થયોરેવં સ્નેહાભ્યઙ્ગૈર્વિશોધયેત્॥

હૃતદોષો ભ્રમાર્તસ્તુ લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રસિતાભયાઃ।
વાતઘ્નમધુરૈર્યોજ્યા નિરૂહા વાતજે જ્વરે॥

અવેક્ષ્ય દોષં પ્રાણં ચ યથાસ્વં ચાનુવાસનાઃ।
ઉત્પલાદિકષાયાદ્યાશ્(કષાયાઢ્યાશ્)ચન્દનોશીરસંયુતાઃ॥

શર્કરામધુરાઃ શીતાઃ પિત્તજ્વરહરા મતાઃ।
આમ્રાદીનાં ત્વચં શઙ્ખં ચન્દનં મધુકોત્પલે॥

ગૈરિકાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠામૃણાલાન્યથ પદ્મકમ્।
શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં તુ પયસા શર્કરામધુસંયુતમ્॥

સુપૂતં શીતલં બસ્તિં દહ્યમાનાય દાપયેત્।
જ્વરદાહાપહં તેષુ સિદ્ધં ચૈવાનુવાસનમ્॥

આરગ્વધગણક્વાથાઃ પિપ્પલ્યાદિસમાયુતાઃ।
સક્ષૌદ્રમૂત્રા દેયાઃ સ્યુઃ કફજ્વરવિનાશનાઃ॥

કફઘ્નૈરેવ સંસિદ્ધા દ્રવ્યૈશ્ચાપ્યનુવાસનાઃ।
સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ સંસૃષ્ટા બસ્તયો હિતાઃ॥

સંસૃષ્ટૈરેવ સંસૃષ્ટા દ્રવ્યૈશ્ચાપ્યનુવાસનાઃ।
વાતરોગાપહાઃ સર્વે સ્નેહા યે સમ્યગીરિતાઃ॥

વિના તૈલં ત એવ સ્યુર્યોજ્યા મારુતજે જ્વરે।
નિખિલેનોપયોજ્યાશ્ચ ત એવાભ્યઞ્જનાદિષુ॥

પૈત્તિકે મધુરૈસ્તિક્તૈઃ સિદ્ધં સર્પિશ્ચ પૂજ્યતે।
શ્લૈષ્મિકે કટુતિક્તૈશ્ચ સંસૃષ્ટાનીતરેષુ ચ॥

હૃતાવશેષં પિત્તં તુ ત્વક્સ્થં જનયતિ જ્વરમ્।
પિબેદિક્ષુરસં તત્ર શીતં વા શર્કરોદકમ્॥

શાલિષષ્ટિકયોરન્નમશ્નીયાત્ ક્ષીરસંપ્લુતમ્।
કફવાતોત્થયોરેવ સ્વેદાભ્યઙ્ગૌ પ્રયોજયેત્॥

ઘૃતં દ્વાદશરાત્રાત્તુ દેયં સર્વજ્વરેષુ ચ।
તેનાન્તરેણાશયં સ્વં ગતા દોષા ભવન્તિ હિ॥

ધાનૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષો મોક્ષકાલે બલીયતે।
તેન વ્યાકુલચિત્તસ્તુ મ્રિયમાણ ઇવેહતે॥

લઘુત્વં શિરસઃ સ્વેદો મુખમાપાણ્ડુ પાકિ ચ।
ક્ષવથુશ્ચાન્નકાઙ્ક્ષા ચ જ્વરમુક્તસ્ય લક્ષણમ્॥

શમ્ભુક્રોધોદ્ભવો ઘોરો બલવર્ણાગ્નિસાદકઃ।
રોગરાટ્ રોઘસંઘાતો જ્વર ઇત્યુપદિશ્યતે॥

વ્યાપિત્વાત્ સર્વસંસ્પર્શાત્ કૃચ્છ્રત્વાદન્તસંભવાત્।
અન્તકો હ્યેષ ભૂતાનાં જ્વર ઇત્યુપદિશ્યતે॥