સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.10

અથાતો મહાકુષ્ઠચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

કુષ્ઠેષુ મેહેષુ કફામયેષુ સર્વાઙ્ગશોફેષુ ચ દારુણેષુ। કૃશત્વમિચ્છત્સુ ચ મેદુરેષુ યોગાનિમાનગ્ર્યમતિર્વિદધ્યાત્॥

ક્ષુણ્ણાન્ યવાન્નિષ્પૂતાન્ રાત્રૌ ગોમૂત્રપર્યુષિતાન્ મહતિ કિલિઞ્જે શોષયેત્, એવં સપ્તરાત્રં ભાવયેચ્છોષયેચ્ચ, તતસ્તાન્ કપાલભૃષ્ટાન્ શક્તૂન્ કારયિત્વા, પ્રાતઃ પ્રાતરેવ કુષ્ઠિનં પ્રમેહિણં વા સાલસારાદિકષાયેણ કણ્ટકિવૃક્ષકષાયેણ વા પાયયેદ્ભલ્લાતકપ્રપુન્નાડાવલ્ગુજાર્કચિત્રકવિડઙ્ગમુસ્તચૂર્ણચતુર્ભાગયુક્તાન્; એવમેવ સાલસારાદિકષાયપરિપીતાનામારગ્વધાદિકષાયપરિપીતાનાં વા ગવાશ્વાશકૃદ્ભૂતાનાં વા યવાનાં શક્તૂન્ કારયિત્વા ભલ્લાતકાદીનાં ચૂર્ણાન્યાવાપ્ય ખદિરાશનનિમ્બરાજવૃક્ષરોહીતકગુડૂચીનામન્યતમસ્ય કષાયેણ શર્કરામધુમધુરેણ દ્રાક્ષાયુક્તેન દાડિમામલકવેતસામ્લેન સૈન્ધવલવણાન્વિતેન પાયયેત્; એષ સર્વમન્થકલ્પઃ॥

યાવકાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ ધાનોલુમ્બકકુલ્માષાપૂપપૂર્ણકોશોત્કારિકાશષ્કુલિકાકુણાવીપ્રભૃતીન્ સેવેત; યવવિધાનેન ગોધૂમવેણુયવાનુપયુઞ્જીત॥

અરિષ્ટાનતો વક્ષ્યામઃ પૂતીકચવ્યચિત્રકસુરદારુસારિવાદન્તીત્રિવૃત્ત્રિકટુકાનાં પ્રત્યેકં ષટ્પલિકા ભાગા બદરકુડવસ્ત્રિફલાકુડવ ઇત્યેતેષાં ચૂર્ણાનિ, તતઃ પિપ્પલીમધુઘૃતૈરન્તઃપ્રલિપ્તે ઘૃતભાજને પ્રાક્કૃતસંસ્કારે સપ્તોદકકુડવાનયોરજોઽર્ધકુડવમર્ધતુલાં ચ ગુડસ્યાભિહિતાનિ ચૂર્ણાન્યાવાપ્ય સ્વનુગુપ્તં કૃત્વા યવપલ્લે સપ્તરાત્રં વાસયેત્, તતો યથાબલમુપયુઞ્જીત, એષોઽરિષ્ટઃ કુષ્ઠમેહમેદઃપાણ્ડુરોગશ્વયથૂનપહન્તિ। એવં શાલસારાદૌ ન્યગ્રોધાદાવારગ્વધાદૌ ચારિષ્ટાન્ કુર્વીત॥

આસવાનતો વક્ષ્યામઃ પલાશભસ્મપરિસ્રુતસ્યોષ્ણોદકસ્ય શીતીભૂતસ્ય ત્રયો ભાગા દ્વૌ ફાણિતસ્યૈકધ્યમરિષ્ટકલ્પેન વિદધ્યાત્, એવં તિલાદીનાં ક્ષારેષુ; શાલસારાદૌ વ્યગ્રોધાદાવારગ્વધાદૌ મૂત્રેષુ ચાસવાન્ વિદધ્યાત્॥

અથ સુરા વક્ષ્યામઃ શિંશપાખદિરયોઃ સારમાદાયોત્પાઠ્ય ચોત્તમારણીબ્રાહ્મીકોશવતીસ્તત્સર્વમકતઃ કષાયકલ્પેન વિપાચ્યોદકમાદદીત મણ્ડોદકાર્થં, કિણ્વપિષ્ટમભિષુણુયાચ્ચ યથોક્તમ્। એવં સુરાઃ શાલસારાદૌ ન્યગ્રોધાદાવારગ્વધાદૌ ચ વિદધ્યાત્॥

પ્રક્ષિપ્ય વિપચેત્, તતો નાતિદ્રવં નાતિસાન્દ્રમવતાર્ય તસ્ય પાણિતલં પૂર્ણમપ્રાતરાશો મધુમિશ્રં લિહ્યાત્; એવં શાલસારાદૌ ન્યગ્રોધાદાવારગ્વધાદૌ ચ લેહાન્ કારયેત્॥

અતશ્ચૂર્ણક્રિયાં વક્ષ્યામઃ શાલસારાદીનાં સારચૂર્ણપ્રસ્થમાહૃત્યારગ્વધાદિકષાયપરિપીતમનેકશઃ શાલસારાદિકષાયેણૈવ પાયયેત્; એવં ન્યગ્રોધાદીનાં ફલેષુ, પુષ્પેષ્વારગ્વધાદીનાં ચૂર્ણક્રિયાં કારયેત્॥

અત ઊર્ધ્વમયસ્કૃતીર્વક્ષ્યામઃ તીક્ષ્ણલોહપત્રાણિ તનૂનિ લવણવર્ગપ્રદિગ્ધાનિ ગોમયાગ્નિપ્રતપ્તાનિ ત્રિફલાશાલસારાદિકષાયેણ નિર્વાપયેત્ ષોડશવારાન્, તતઃ ખદિરાઙ્ગારતપ્તાન્યુપશાન્તતાપાનિ સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કારયેદ્ઘનતાન્તવપરિસ્રાવિતાનિ, તતો યથાબલં માત્રાં સર્પિર્મધુભ્યાં સંસૃજ્યોપયુઞ્ઞીત, જીર્ણે યથાવ્યાધ્યનમ્લમલવણમાહારં કુર્વીત, એવં તુલમુપયુજ્ય કુષ્ઠમેદમેદઃશ્વયથુપાણ્ડુરોગોન્માદાપસ્મારાનપહત્ય વર્ષશતં જીવતિ, તુલાયાં તુલાયાં વર્ષશતમુત્કર્ષઃ, એતેન સર્વલૌહેષ્વયસ્કૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ॥

ત્રિવૃચ્છ્યામાગ્નિમન્થસપ્તલાકેવુકશઙ્ખિનીતિલ્વકત્રિફલાપલાશશિંશપાનાં સ્વરસમાદાય પાલાશ્યાં દ્રોણ્યામભ્યાસિચ્ય ખદિરાઙ્ગારતપ્તમયઃપિણ્ડં ત્રિસપ્તકૃત્વો નિર્વાપ્ય તમાદાય પુનરાસિચ્ય સ્થાલ્યાં ગોમયાગ્નિના વિપચેત્, તતશ્ચતુર્થભાગાવશિષ્ટમવતાર્ય પરિસ્રાવ્ય ભૂયોઽગ્નિતપ્તાન્યયઃપત્રાણિ પ્રક્ષિપેત્, સિધ્યતિ ચાસ્મિન્ પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણભાગં દ્વૌ મધુનસ્તાવદ્ઘૃતસ્યેતિ દદ્યાત્, તતઃ પ્રશાન્તમાયસે પાત્રે સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તતો યથાયોગં શુક્તિં પ્રકુઞ્ચં વોપયુઞ્જીત, જીર્ણે યથાવ્યાધ્યાહારમુપસેવેત। એષૌષધાયસ્કૃતિરસાધ્યં કુષ્ઠં પ્રમેહં વા સાધયતિ, સ્થૂલમપકર્ષતિ, શોફમુપહન્તિ, સન્ન્મગ્નિમુદ્ધરતિ, વિશેષેણ ચોપદિશ્યતે રાજયક્ષ્મિણાં, વર્ષશતાયુશ્ચાનયા પુરુષો ભવતિ। શાલસારાદિક્વાથમાસિચ્ય પાલાશ્યાં દ્રોણ્યામયોઘનાંસ્તપ્તાન્નિર્વાપ્ય કૃતસંસ્કારે કલશેઽભ્યાસિચ્ય પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણભાગં ક્ષૌદ્રં ગુડમિતિ ચ દત્ત્વા સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, એતાં મહૌષધાયસ્કૃતિં માસમર્ધમાસં વા સ્થિતાં યથાબલમુપયુઞ્જીત। એવં ન્યગ્રોધાદાવારેવતાદિષુ ચ વિદધ્યાત્॥

અતઃ ખદિરવિધાનમુપદેક્ષ્યામઃ પ્રશસ્તદેશજાતમનુપહતં મધ્યમવયસં ખદિરં પરિતઃ ખાનયિત્વા તસ્ય મધ્યમં મૂલં છિત્ત્વાયોમયં કુમ્ભં તસ્મિન્નન્તરે નિદધ્યાદ્યથા રસગ્રહણસમર્થો ભવતિ, તતસ્તં ગોમયમૃદાવલિપ્તમવકીર્યેન્ધનૈર્ગોમયમિશ્રૈરાદીપયેદ્યથાસ્ય દહ્યમાનસ્ય રસઃ સ્રવત્યધસ્તાત્, તદ્યદા જાનીયાત્ પૂર્ણં ભાજનમિતિ, અથૈનમુદ્ધૃત્ય પરિસ્રાવ્ય રસમન્યસ્મિન્ પાત્રે નિધાયાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તતો યથાયોગં માત્રામામલકરસમધુસર્પિર્ભિઃ સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત, જીર્ણે ભલ્લાતકવિધાનવદાહારઃ પરિહારશ્ચ, પ્રસ્થે ચોપયુક્તે શતં વર્ષાણામાયુષોઽભિવૃદ્ધિર્ભવતિ। ખદિરસારતુલામુદકદ્રોણે વિપાચ્ય ષોડશાંશાવશિષ્ટમવતાર્યાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તમામલકરસમધુસર્પિર્ભિઃ સંસૃજ્યોપયુઞ્જીત। એષ એવ સર્વવૃક્ષાસારેષુ કલ્પઃ। ખદિરસારચૂર્ણતુલાં ખદિરસારક્વાથમાત્રાં વા પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત, ખદિરસારક્વાથસિદ્ધમાવિકં વા સર્પિઃ॥

અમૃતવલ્લીસ્વરસં ક્વાથં વા પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત, તત્સિદ્ધં વા સર્પિઃ, અપરાહ્ણે સસર્પિષ્કમોદનમામલકયૂષેણ ભુઞ્જીત; એવં માસમુપયુજ્ય સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યત ઇતિ॥

કૃષ્ણતિલભલ્લાતકતૈલામલકરસસર્પિષાં દ્રોણં શાલસારાદિકષાયસય ચ, ત્રિફલાત્રિકટુકપરૂષફલમજ્જવિડઙ્ગફલસારચિત્રાર્કાવલ્ગુજહરિદ્રાદ્વયત્રિવૃદ્દન્તીદ્રવન્તીન્દ્રયવયષ્ટીમધુકાતિવિષારસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગૂણાં પાલિકા ભાગાસ્તાનૈકધ્યં સ્નેહપાકવિધાનેન પચેત્, તત્ સાધુસિદ્ધમવતાર્ય પરિસ્રાવ્યાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તત ઉપસંસ્કૃતશરીરઃ પ્રાતઃ પ્રાતરુત્થાય પાણિશુક્તિમાત્રં ક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસંસૃજ્યોપયુઞ્જિઆત, જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન સર્પિષ્મન્તં ખદિરોદકસિદ્ધં મૃદ્વોદનમશ્નીયાત્ ખદિરોદકસેવી, ઇત્યેવં દ્રોણમુપયુજ્ય સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુક્તઃ શુદ્ધતનુઃ સ્મૃતિમાન્ વર્ષશતાયુરરોગો ભવતિ॥

ભવતિ ચાત્ર સુરામન્થાસવારિષ્ટાંલ્લેહાંશ્ચૂર્ણાન્યયસ્કૃતીઃ। સહસ્રશોઽપિ કુર્વીત બીજેનાનેન બુદ્ધિમાન્॥