Sushruta Samhita · Chapter 1.17

athāta āmapakvaiṣaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ prāyeṇa vyādhayo'bhihitā anekākṛtayaḥ tairvilakṣaṇaḥ pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅnāṃsasthāyī doṣasaṃghātaḥ śarīraikadeśotthitaḥ śopha ityucyate //

sa ṣaḍvidho vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ / tasya doṣarūpavyañjanairlakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ / tatra vātaśopho'ruṇaḥ kṛṣṇo vā paruṣo mṛduranavasthitāstodāyaścātra vedanāviśeṣā bhavanti pittaśophaḥ pīto mṛduḥ sarakto vā śīghrānusāryoṣādayaścātra vedanāviśeṣā bhavanti śleṣmaśophaḥ pāṇḍuḥ śuklo vā kaṭhinaḥ śitaḥ snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaścātra vedanāviśeṣā bhavanti sarvavarṇavedanaḥ sannipātajaḥ pittavacchoṇitajo'tikṛṣṇaśca pittaraktalakṣaṇa āganturlohitāvabhāsaśca //

sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣairna saṃbhāvitaḥ praśamayituṃ kriyāviparyayādbahutvādvā doṣāṇāṃ tadā pākābhimukho bhavati / tasyāmsya pacyamānasya pakvasya ca lakṣaṇamucyamānamupadhāraya / tatra mandoṣmatā tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatālpaśophatā cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ sūcibhiriva nistudyate daśyata iva pipīlikābhistābhiśca saṃsarpyata iva chidyata iva śastreṇa bhidyata iva śaktibhistāḍyata iva daṇḍena pīḍyata iva pāṇinā ghaṭyata iva cāṅgulyā dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyāṃ oṣacoṣaparīdāhāśca bhavanti vṛścikaviddha iva ca sthānāsanaśayaneṣu na śāntimupaiti ādhmātabastirivātataśca śopho bhavati tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā bhaktāruciśca pacyamānaliṅgaṃ vedanopaśāntiḥ pāṇḍutālpaśophatā valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyāvapīḍite pratyunnamanaṃ bastāvivodakasaṃcaraṇaṃ pūyasya prapīḍayatyekamantamante vāvapīḍite muhurmuhustodaḥ kaṇḍūrunnatatā vyādherupadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam //

kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvādabhighātajeṣu vā keṣucidasamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvamiti manyamāno bhiṣaṅnohamupaiti / yatra hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthaulyamalparujatāśmavacca ghanatā na tatra mohamupeyāditi //

bhavanti cātra /

āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak /

jānīyāt sa bhavedvaidyaḥ śeṣāstaskaravṛttayaḥ //

vātādṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti kaphācca pūyaḥ /

tasmāt samastāḥ paripākakāle pacanti śophāṃstraya eva doṣāḥ //

kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya /

pacatyataḥ śoṇitameva pāko mato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ //

tatra āmacchede māṃsasirāsnāyvasthisandhivyāpādanamatimātraṃ śoṇitātipravṛttirvedanāprādurbhāvo'vadaraṇamanekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhirvā bhavati / sa yadā bhayamohābhyāṃ pakvamapyapakvamiti manyamānaściramupekṣate vyādhiṃ vaidyastadā gambhīrānugato dvāramalabhamānaḥ pūyaḥ svamāśrayamavadā(ā.dī)ryotasaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavatyasādhyo veti //

bhavanti cātra /

yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupekṣate /

śvapacāviva mantavyau tāvaniścitakāriṇau //

prāk śastrakarmaṇaśceṣṭaṃ bhojayedāturaṃ bhiṣak /

madyapaṃ pāyayenmadyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanāsahaḥ //

na mūrcchatyannasaṃyogānmattaḥ śastraṃ na budhyate /

tasmādavaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi //

prāṇo hyābhyantaro nṇṇāṃ bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ /

dhārayatyavirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam //

alpo mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ pākamupaiti śophaḥ /

viśālamūlo viṣamo vidagdhaḥ sa kṛcchritāṃ yātyavagāḍhadoṣaḥ //

ālepavisrāvaṇaśodhanaistu samyak prayukairyadi nopaśāmyet /

pacyet śīghraṃ samamalpamūlaḥ sa piṇḍitaścopari connataḥ syāt //

kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāte(ā.yvī)ritaḥ saṃdahati prasahya /

tathaiva pūyo'pyaviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha //

ādau vimlāpanaṃ kuryāddvitīyamavasecanam /

tṛtīyamupanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām //

pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate /

ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham //