Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sushruta Samhita · Chapter 1.1

1.1.1

athāto vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.1.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.1.3

atha khalu bhagavantamamaravaramṛṣigaṇaparivṛtamāśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarimaupadhenavavaitaraṇaurabhrapauṣkalāvata-karavīryagopurarakṣitasuśrutaprabhṛtaya ūcuḥ //

1.1.4

bhagavan śārīramānasāgantuvyādhibhirvividhavedanābhighātopadrutān sanāthānapyanāthavadviceṣṭamānān vikrośataśca mānavānabhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārthamātmanaśca prāṇayātrārthaṃ pragāhitahetorāyurvedaṃ śrotumicchāma ihopadiśyamānaṃ atrāyattamaihikamāmuṣmikaṃ ca śreyaḥ tadbhagavantamupapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti //

1.1.5

tānuvāca bhagavān svāgataṃ vaḥ sarva evāmīmāṃsyā adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ //

1.1.6

iha khalvāyurvedo nāmopāṅgamatharvavedasyānutpādyaivaprajāḥ ślokaśatasahasramadhyāyasahasraṃ ca kṛtavān svayambhūḥ tato'lpāyuṣṭvamalpamedhastvaṃ cālokya narāṇāṃ bhūyo'ṣṭadhā praṇītavān //

1.1.7

tadyathā śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā bhūtavidyā kaumārabhṛtyaṃ agadatantraṃ rasāyanatantraṃ vājīkaraṇatantramiti //

1.1.9

evamayamāyurvedo'ṣṭāṅga upadiśyate atra kasmai kimucyatāmiti //

1.1.10

ta ūcuḥ asmākaṃ sarveṣāmeva śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvopadiśatu bhagavāniti //

1.1.11

sa uvācaivamastviti //

1.1.12

ta ūcurbhūyo'pi bhagavantam asmākamekamatīnāṃ matamabhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati asmai copadiśyamānaṃ vayamapyupadhārayiṣyāmaḥ //

1.1.13

sa hovācaivamastviti //

1.1.14

vatsa suśruta iha khalvāyurvedaprayojanaṃ vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokaṣaḥ svasthasya rakṣaṇaṃ ca //

1.1.15

āyurasmin vidyate'nena vāyurvindatītyāyurvedaḥ //

1.1.16

tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānairaviruddhamucyamānamupadharaya //

1.1.17

etaddhyaṅgaṃ prathamaṃ prāgabhighātavraṇasaṃrohāt yajñaśiraḥsandhānācca / śrūyate hi yathā rudreṇa yajñasya śiraśchinnamiti tato devā aśvināvabhigamyocuḥ bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ bhaviṣyathaḥ bhavadbhyāṃ yajñasyaśeraḥ sandhātavyamiti / tāvūcaturevamastviti / atha tayorarthe devā indraṃ yajñabhagena prāsādayan / tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam iti //

1.1.18

aṣṭāsvapi cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimataṃ āmāśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyācca //

1.1.19

tadidaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti //

1.1.20

brahmā provāca tataḥ prajāpatiradhijage tasmādaśvinau aśvibhyāmindraḥ indrādaḥaṃ mayā tviha pradeyamarthibhyaḥ prajāhitahetoḥ //

1.1.21

bhavati cātra

1.1.21

ahaṃ hi dhanvantarirādidevo jarārujāmṛtyuharo'marāṇām /

1.1.21

śalyāṅgamaṅgairaparairupetaṃ prāpto'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum //

1.1.22

asmin śāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ityucyate / tasmin kriyā so'dhiṣṭhānaṃ kasmāt lokasya dvaividhyāt loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca tadbhūyastvāt pañcātmako vā tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajarāyujāṇḍajodbhijjasaṃjñaḥ tatra puruṣaḥ pradhānaṃ tasyopakaraṇamanyat tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānam //

1.1.23

tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante //

1.1.24

te caturvidhāḥ āgantavaḥ śārīrāḥ mānasāḥ svābhāvikāśceti //

1.1.26

ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ //

1.1.27

teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyakprayuktā nigrahahetavaḥ //

1.1.28

prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardravyāśrayāḥ dravyāṇi punaroṣadhayaḥ / tāstu dvividhāḥ sthāvarā jaṅgamāśca //

1.1.29

tāsāṃ sthāvarāścaturvidhāḥ vanaspatayo vṛkṣā vīrudha oṣadhaya iti / tāsu apuṣpāḥ phalavanto vanaspatayaḥ puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ pratānavatyaḥ stambinyaśca vīrudhaḥ phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti //

1.1.30

jaṅgamāḥ khalvapi catuvidhāḥ jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ / tatra paśumanuṣyavyālādayo jarāyujāḥ khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo'ṇḍajāḥ kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya udbhijjāḥ //

1.1.31

tatra sthāvarebhyastvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ jaṅgamebhyaścarmanakharomarudhirādayaḥ //

1.1.32

pārthivāḥ suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ //

1.1.33

kālakṛtāḥ pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ saṃvatsaraviśeṣāḥ //

1.1.34

ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaśca //

1.1.35

bhavanti cātra ślokāḥ

1.1.35

śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścatuvidhaḥ /

1.1.35

prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ //

1.1.36

āgantavastu ye rogāste dvidhā nipatanti hi /

1.1.36

manasyanye śarīre'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā //

1.1.37

śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ /

1.1.37

mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ //

1.1.38

evametat puruṣo vyādhirauṣadhaṃ kriyākāla iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam / tatra puruṣagrahaṇāttatsaṃbhavadravyasamūho bhūtādiruktastadaṅgapratyaṅgavikalpāśca tvaṅnāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ vyādhigrahaṇādvātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo vyākhyātāḥ oṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ kriyāgrahaṇācchedyādīni snehādīni ca karmāṇi vyākhyātāni kālagrahaṇāt savakriyākālānāmādeśaḥ //

1.1.39

bhavati cātra /

1.1.39

bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam /

1.1.39

saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati //

1.1.40

tacca saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣvarthavaśāt saṃvibhajya uttare tantre śeṣānarthān vyākhyāsyāmaḥ //

1.1.41

bhavati cātra /

1.1.41

svayambhuvā proktamidaṃ sanātanaṃ paṭheddhi yaḥ kāśipatiprakāśitam /

1.1.41

sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpairasukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet //

Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc