સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 1.1

અથાતો વેદોત્પત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ॥

અથ ખલુ ભગવન્તમમરવરમૃષિગણપરિવૃતમાશ્રમસ્થં કાશિરાજં દિવોદાસં ધન્વન્તરિમૌપધેનવવૈતરણૌરભ્રપૌષ્કલાવત-કરવીર્યગોપુરરક્ષિતસુશ્રુતપ્રભૃતય ઊચુઃ ॥

ભગવન્ શારીરમાનસાગન્તુવ્યાધિભિર્વિવિધવેદનાભિઘાતોપદ્રુતાન્ સનાથાનપ્યનાથવદ્વિચેષ્ટમાનાન્ વિક્રોશતશ્ચ માનવાનભિસમીક્ષ્ય મનસિ નઃ પીડા ભવતિ તેષાં સુખૈષિણાં રોગોપશમાર્થમાત્મનશ્ચ પ્રાણયાત્રાર્થં પ્રગાહિતહેતોરાયુર્વેદં શ્રોતુમિચ્છામ ઇહોપદિશ્યમાનં અત્રાયત્તમૈહિકમામુષ્મિકં ચ શ્રેયઃ તદ્ભગવન્તમુપપન્નાઃ સ્મઃ શિષ્યત્વેનેતિ ॥

તાનુવાચ ભગવાન્ સ્વાગતં વઃ સર્વ એવામીમાંસ્યા અધ્યાપ્યાશ્ચ ભવન્તો વત્સાઃ ॥

ઇહ ખલ્વાયુર્વેદો નામોપાઙ્ગમથર્વવેદસ્યાનુત્પાદ્યૈવપ્રજાઃ શ્લોકશતસહસ્રમધ્યાયસહસ્રં ચ કૃતવાન્ સ્વયમ્ભૂઃ તતોઽલ્પાયુષ્ટ્વમલ્પમેધસ્ત્વં ચાલોક્ય નરાણાં ભૂયોઽષ્ટધા પ્રણીતવાન્ ॥

તદ્યથા શલ્યં શાલાક્યં કાયચિકિત્સા ભૂતવિદ્યા કૌમારભૃત્યં અગદતન્ત્રં રસાયનતન્ત્રં વાજીકરણતન્ત્રમિતિ ॥

એવમયમાયુર્વેદોઽષ્ટાઙ્ગ ઉપદિશ્યતે અત્ર કસ્મૈ કિમુચ્યતામિતિ ॥

ત ઊચુઃ અસ્માકં સર્વેષામેવ શલ્યજ્ઞાનં મૂલં કૃત્વોપદિશતુ ભગવાનિતિ ॥

સ ઉવાચૈવમસ્ત્વિતિ ॥

ત ઊચુર્ભૂયોઽપિ ભગવન્તમ્ અસ્માકમેકમતીનાં મતમભિસમીક્ષ્ય સુશ્રુતો ભગવન્તં પ્રક્ષ્યતિ અસ્મૈ ચોપદિશ્યમાનં વયમપ્યુપધારયિષ્યામઃ ॥

સ હોવાચૈવમસ્ત્વિતિ ॥

વત્સ સુશ્રુત ઇહ ખલ્વાયુર્વેદપ્રયોજનં વ્યાધ્યુપસૃષ્ટાનાં વ્યાધિપરિમોકષઃ સ્વસ્થસ્ય રક્ષણં ચ ॥

આયુરસ્મિન્ વિદ્યતેઽનેન વાયુર્વિન્દતીત્યાયુર્વેદઃ ॥

તસ્યાઙ્ગવરમાદ્યં પ્રત્યક્ષાગમાનુમાનોપમાનૈરવિરુદ્ધમુચ્યમાનમુપધરય ॥

એતદ્ધ્યઙ્ગં પ્રથમં પ્રાગભિઘાતવ્રણસંરોહાત્ યજ્ઞશિરઃસન્ધાનાચ્ચ । શ્રૂયતે હિ યથા રુદ્રેણ યજ્ઞસ્ય શિરશ્છિન્નમિતિ તતો દેવા અશ્વિનાવભિગમ્યોચુઃ ભગવન્તૌ નઃ શ્રેષ્ઠતમૌ યુવાં ભવિષ્યથઃ ભવદ્ભ્યાં યજ્ઞસ્યશેરઃ સન્ધાતવ્યમિતિ । તાવૂચતુરેવમસ્ત્વિતિ । અથ તયોરર્થે દેવા ઇન્દ્રં યજ્ઞભગેન પ્રાસાદયન્ । તાભ્યાં યજ્ઞસ્ય શિરઃ સંહિતમ્ ઇતિ ॥

અષ્ટાસ્વપિ ચાયુર્વેદતન્ત્રેષ્વેતદેવાધિકમભિમતં આમાશુક્રિયાકરણાદ્યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિપ્રણિધાનાત્ સર્વતન્ત્રસામાન્યાચ્ચ ॥

તદિદં શાશ્વતં પુણ્યં સ્વર્ગ્યં યશસ્યમાયુષ્યં વૃત્તિકરં ચેતિ ॥

બ્રહ્મા પ્રોવાચ તતઃ પ્રજાપતિરધિજગે તસ્માદશ્વિનૌ અશ્વિભ્યામિન્દ્રઃ ઇન્દ્રાદઃઅં મયા ત્વિહ પ્રદેયમર્થિભ્યઃ પ્રજાહિતહેતોઃ ॥

ભવતિ ચાત્ર

અહં હિ ધન્વન્તરિરાદિદેવો જરારુજામૃત્યુહરોઽમરાણામ્ ।

શલ્યાઙ્ગમઙ્ગૈરપરૈરુપેતં પ્રાપ્તોઽસ્મિ ગાં ભૂય ઇહોપદેષ્ટુમ્ ॥

અસ્મિન્ શાસ્ત્રે પઞ્ચમહાભૂતશરીરિસમવાયઃ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે । તસ્મિન્ ક્રિયા સોઽધિષ્ઠાનં કસ્માત્ લોકસ્ય દ્વૈવિધ્યાત્ લોકો હિ દ્વિવિધઃ સ્થાવરો જઙ્ગમશ્ચ દ્વિવિધાત્મક એવાગ્નેયઃ સૌમ્યશ્ચ તદ્ભૂયસ્ત્વાત્ પઞ્ચાત્મકો વા તત્ર ચતુર્વિધો ભૂતગ્રામઃ સંસ્વેદજરાયુજાણ્ડજોદ્ભિજ્જસંજ્ઞઃ તત્ર પુરુષઃ પ્રધાનં તસ્યોપકરણમન્યત્ તસ્માત્ પુરુષોઽધિષ્ઠાનમ્ ॥

તદ્દુઃખસંયોગા વ્યાધય ઉચ્યન્તે ॥

તે ચતુર્વિધાઃ આગન્તવઃ શારીરાઃ માનસાઃ સ્વાભાવિકાશ્ચેતિ ॥

ત એતે મનઃશરીરાધિષ્ઠાનાઃ ॥

તેષાં સંશોધનસંશમનાહારાચારાઃ સમ્યક્પ્રયુક્તા નિગ્રહહેતવઃ ॥

પ્રાણિનાં પુનર્મૂલમાહારો બલવર્ણૌજસાં ચ સ ષટ્સુ રસેષ્વાયત્તઃ રસાઃ પુનર્દ્રવ્યાશ્રયાઃ દ્રવ્યાણિ પુનરોષધયઃ । તાસ્તુ દ્વિવિધાઃ સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચ ॥

તાસાં સ્થાવરાશ્ચતુર્વિધાઃ વનસ્પતયો વૃક્ષા વીરુધ ઓષધય ઇતિ । તાસુ અપુષ્પાઃ ફલવન્તો વનસ્પતયઃ પુષ્પફલવન્તો વૃક્ષાઃ પ્રતાનવત્યઃ સ્તમ્બિન્યશ્ચ વીરુધઃ ફલપાકનિષ્ઠા ઓષધય ઇતિ ॥

જઙ્ગમાઃ ખલ્વપિ ચતુવિધાઃ જરાયુજાણ્ડજસ્વેદજોદ્ભિજ્જાઃ । તત્ર પશુમનુષ્યવ્યાલાદયો જરાયુજાઃ ખગસર્પસરીસૃપપ્રભૃતયોઽણ્ડજાઃ કૃમિકીટપિપીલિકાપ્રભૃતયઃ સ્વેદજાઃ ઇન્દ્રગોપમણ્ડૂકપ્રભૃતય ઉદ્ભિજ્જાઃ ॥

તત્ર સ્થાવરેભ્યસ્ત્વક્પત્રપુષ્પફલમૂલકન્દનિર્યાસસ્વરસાદયઃ પ્રયોજનવન્તઃ જઙ્ગમેભ્યશ્ચર્મનખરોમરુધિરાદયઃ ॥

પાર્થિવાઃ સુવર્ણરજતમણિમુક્તામનઃશિલામૃત્કપાલાદયઃ ॥

કાલકૃતાઃ પ્રવાતનિવાતાતપચ્છાયાજ્યોત્સ્નાતમઃશીતોષ્ણવર્ષાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનાદયઃ સંવત્સરવિશેષાઃ ॥

ત એતે સ્વભાવત એવ દોષાણાં સઞ્ચયપ્રકોપપ્રશમપ્રતીકારહેતવઃ પ્રયોજનવન્તશ્ચ ॥

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ

શારીરાણાં વિકારાણામેષ વર્ગશ્ચતુવિધઃ ।

પ્રકોપે પ્રશમે ચૈવ હેતુરુક્તશ્ચિકિત્સકૈઃ ॥

આગન્તવસ્તુ યે રોગાસ્તે દ્વિધા નિપતન્તિ હિ ।

મનસ્યન્યે શરીરેઽન્યે તેષાં તુ દ્વિવિધા ક્રિયા ॥

શરીરપતિતાનાં તુ શારીરવદુપક્રમઃ ।

માનસાનાં તુ શબ્દાદિરિષ્ટો વર્ગઃ સુખાવહઃ ॥

એવમેતત્ પુરુષો વ્યાધિરૌષધં ક્રિયાકાલ ઇતિ ચતુષ્ટયં સમાસેન વ્યાખ્યાતમ્ । તત્ર પુરુષગ્રહણાત્તત્સંભવદ્રવ્યસમૂહો ભૂતાદિરુક્તસ્તદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિકલ્પાશ્ચ ત્વઙ્નાંસાસ્થિસિરાસ્નાયુપ્રભૃતયઃ વ્યાધિગ્રહણાદ્વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતવૈષમ્યનિમિત્તાઃ સર્વ એવ વ્યાધયો વ્યાખ્યાતાઃ ઓષધગ્રહણાદ્દ્રવ્યરસગુણવીર્યવિપાકાનામાદેશઃ ક્રિયાગ્રહણાચ્છેદ્યાદીનિ સ્નેહાદીનિ ચ કર્માણિ વ્યાખ્યાતાનિ કાલગ્રહણાત્ સવક્રિયાકાલાનામાદેશઃ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

બીજં ચિકિત્સિતસ્યૈતત્સમાસેન પ્રકીર્તિતમ્ ।

સવિંશમધ્યાયશતમસ્ય વ્યાખ્યા ભવિષ્યતિ ॥

તચ્ચ સવિંશમધ્યાયશતં પઞ્ચસુ સ્થાનેષુ સૂત્રનિદાનશારીરચિકિત્સિતકલ્પેષ્વર્થવશાત્ સંવિભજ્ય ઉત્તરે તન્ત્રે શેષાનર્થાન્ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ॥

ભવતિ ચાત્ર ।

સ્વયમ્ભુવા પ્રોક્તમિદં સનાતનં પઠેદ્ધિ યઃ કાશિપતિપ્રકાશિતમ્ ।

સ પુણ્યકર્મા ભુવિ પૂજિતો નૃપૈરસુક્ષયે શક્રસલોકતાં વ્રજેત્ ॥