Language

ENहिગુ
Scripture Library

Śrāvakabhūmi · Part 2126

sa punarvicinoti | ya ete trayaḥ pakṣāḥ aduḥkhā sukha(tā)ḥ | sukhakāmāste sukhitā bhavantviti | tatropakāralakṣaṇaṃ mitraṃ | apakāralakṣaṇamamitraṃ | tadubhayaparītalakṣaṇamudāsīnapakṣaṃ (ṇa udāsīnapakṣaḥ) | ye punarete aduḥkhāsukhitāḥ pakṣāḥ sukhakāmāsteṣāṃ ( Śbh_Sh 378 ) trividhā sukhakāmatā prajñāyate | eke kāmasukhamicchantyeke rūpāvacaraṃ saprītikameke niṣprītikaṃ | tatra ye kāmasukhena vihanyante | amitraṃ tadubhayaviparītalakṣaṇā(ṇaṃ)tena kāmasukhino bhavantvanavadyena [|] evaṃ saprītikena niṣprītikena ca sukhena veditavyam | evaṃ svalakṣaṇato maitrīṃ samanveṣate |
sa punaḥ pravicinoti | yaśca mitrapakṣo, yaścāmitrapakṣo, yaścodāsīnapakṣaḥ | tulyacittatā tu mayā karaṇīyeti | samacittatā | tatkasya hetoḥ | yastāvanmitra[pakṣa]statra me na duṣkaraḥ | sukhopasaṃhāraḥ | yopyayamudāsīnapakṣaḥ | tatrāpi ye (me) nātiduṣkaraḥ | yastvayamamitrapakṣaḥ | (tatrāyamamitrapakṣaḥ |) tatrātiduṣkaraḥ | tatra tāvanmayā sukhopasaṃhāraḥ karaṇīyaḥ | kaḥ punarvādaḥ | mitrapakṣe vodāsīnapakṣe vā | tatkasya hetoḥ | nātra kaścidyaḥ ākrośate vā, ākruśyate vā | roṣayati vā, roṣyate vā | bhaṇḍayati vā, bhaṇḍyate vā | tāḍayati vā, tāḍyate vā | anyatrākṣarāṇyetāni ravanti | śabdamātra[ṃ] māṣamātrametadapi ca tathā saṃbhūtoyaṃ kāyo rūpī audārikaścāturmahābhūtiko yatra me sthitasyeme evaṃ rūpāḥ sparśāḥ krāmanti | yaduta śabdasaṃsparśā vā | ( Śbh_Sh 379 ) pāṇiloṣṭhadaṇḍaśastrasaṃsparśā vā aya[ṃ] me kāyaḥ | anitya, etepi sparśā ye te apakārakāstepyanityāḥ | api ca | sarva eva sattvā jātijarāvyādhimaraṇadharmāṇaste prakṛtyaiva duḥkhitā stan me pratirūpaṃ syāt | yadyahaṃ prakṛtiduḥkhiteṣu sattveṣu bhūyo duḥkhopasaṃhārameva kuryāṃ, na sukhopasaṃhāraṃ tadamitro (traṃ) mitrasya kuryādyadete sattvā ātmanaivātmanaḥ kurvanti |
api coktaṃ bhagavatā | nāhaṃ taṃ sulabharūpaṃ samanupaśyāmi | yonena dīrghasyādhvanotyayānmātā vā bhū[t] pitā vā, bhrātā vā, bhaginī vā, ācāryo vā, upādhyāyo vā, gururvā, gurusthānīyo veti | tadanenāpi paryāyeṇāmitrapakṣa eva[ṃ] me [a]mitrapakṣaḥ | na cātra kasyacit pariniṣpattiḥ, mitrābhitrabhāvo, mitropi (tramapi) ca kālāntareṇāmitro (traṃ) bhavati | amitro (trama)pi mitrībhavati | tasmānna sarvasattveṣu samacittatā | samatādṛṣṭiḥ karaṇīyā | tulyaśca hitāśayaḥ, sukhādhyāśayaḥ, sukhopasaṃhāraḥ | sukhopasaṃhārādhimokṣa iti | evaṃ sāmānyalakṣaṇena maitrīṃ samanveṣate |
sa punaḥ pravicinoti | yo me pāpakāriṣu sattveṣu vyāpādaḥ maraṇa eṣa dharma iti vistareṇa pūrvavat | yo vā punarayametarhyavyāpādaḥ a (ma)raṇa eṣa dharma iti vistareṇa pūrvavat | yo vā punarayametarhyavyāpādaḥ ( Śbh_Sh 380 ) evaṃ maitryā(ḥ) kṛṣṇaśuklaśuklapakṣaṃ paryeṣate |
sa punaḥ pravicinoti | ye tāvadatītamadhvānamupādāya sukhakāmāḥ sattvāḥ te atītāḥ, teṣāṃ kiṃ punaḥ sukhopasaṃhāraṃ kariṣyāmaḥ | ye punarvarttamānāḥ sattvāste varttamānamadhvānamupādāya | yāvadanāgatādadhvano nityakālaṃ sukhino bhavanti (ntī) tyevaṃ maitryā(ḥ)kālaṃ paryeṣate |
sa punaḥ pravicinoti | nāsti kaścidātmā vā, sattvo vā ya eṣa sukhakāmo vā syāt | yasya vā sukhamupasaṃhriyate | api tu skandhamātrametat saṃskāramātrakametadyatraiṣā saṃjñā saṃjñaptirvyavahāraḥ | te punaḥ saṃskārāḥ karmakleśahetukā ityevamapekṣāyuktyā maitrīmparyeṣate | prasiddhadharmatā khalveṣā [a]cintyadharmatā yanmaitrīvyāpādabhāvanā prahāṇāya samvarttata ityevaṃ dharmatāyuktyā maitrīmparyeṣate |
tatra kathamidaṃ pratyayatā pratītyasamutpādālambanā vipaśyanāprayuktārthaṃ paryeṣate | tadadhipateyaṃ dharmamadhimatiṃ kṛtvā teṣāṃ teṣāṃ dharmāṇāmutpādātte te dharmā utpadyante, teṣāṃ teṣāṃ dharmāṇāṃ nirodhātte te dharmā nirudhyante [|] nāstyatra dharmī kaścidīśvara, kartā sraṣṭā, nirmātā dharmāṇāṃ, na prakṛtirna puruṣāntaraṃ, pravarttako dharmāṇāmityevamarthapratisaṃvedī arthaṃ paryeṣate | ( Śbh_Sh 382 ) punaḥ punaḥ pravicinoti | dvādaśabhavāṃgāni | adhyātmabahirdhā adhimucyate | evaṃ vastu paryeṣate | punaḥ pravicinoti | avidyā yatta(t)pūrvānte ajñānamiti vistareṇa yathā pratītyasamutpādavibhaṃge evaṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate [|] punaḥ (||) pravicinoti | evaṃ pratītyasamutpannāḥ saṃskārāḥ sarva ete abhūtvā bhāvād, bhūtvā ( Śbh_Sh 383 ) ca prativigamātpūrvāparyeṇānityā jātijarāvyādhimaraṇadharmakatvāt | duḥkhā asvatantratvādantaḥ puruṣānupalambhācca śūnyā anātmānaśca || eṣāṃ ca sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate | sa punaḥ pravicinoti | yo (ya) eṣvanityeṣu duḥkhaśūnyānātmakeṣu saṃskāreṣu yathābhūtaṃ pratisammohaḥ | maraṇa eṣa dharmaḥ kṛṣṇapakṣya[ḥ |] asammohaḥ | punaḥ śuklapakṣa iti vistareṇa [|] empakṣaṃ samanveṣate |
sa punaḥ pravicinoti | asti karmāsti vipākaḥ | kārakastu nopalabhyate | yaḥ karttā vā pratisaṃvedako vā syānnānyatra dharmasaṃketāt | teṣvevāvidyāpratyayeṣu ( Śbh_Sh 384 ) saṃskāreṣu yāvajjātipratyaye jarāmaraṇe saṃjñā prajñaptirvyavahāraḥ kārako vedaka ityevaṃ nāmā, evaṃ jātya, evaṃ gotra, evamāhāra, evaṃ sukhaduḥkha pratisaṃvedī, evaṃ dīrghāyurevaṃcirasthitika, evamāyuḥ paryanta iti |
api ca dvividhametatphalaṃ | dvividho heturātmabhāvaphalaṃ ca, viṣayopabhogaphalaṃ ca | ākṣepakaśca heturabhinirvarttakaśca [|] tatrātmabhāvaphalaṃ yadetadvipākajaṃ ṣaḍāyatanaṃ viṣayopabhogaphalaṃ yo (yā) iṣṭāniṣṭakarmādhipateyā ṣaṭsparśasaṃbhavā vedanā [|]
tatrākṣepako heturdvividhe phale sammohāsammohapūrvakāśca puṇyāpuṇyāniṃjyāḥ, saṃskāraparigṛhītaṃ ca (|) punarbhavavijñānāṃkuraprādurbhāvāya tadbījaṃ, vijñānaparigṛhītaṃ paunarbhavikanāmarūpabījaṃ ṣaḍāyatanabījaṃ sparśavedanābījamiti | ya evamāyatyāṃ jātisaṃjñakānāṃ vijñā[na]nāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanānāmutpattaye | ānupūrvyā pūrvaṃmeva bījaparigrahaḥ | ayamākṣepa [ko] hetuḥ |
yatpunaravidyāsaṃsparśajāṃvedanā vedayamānastadālambanayā tṛṣṇayā paunarbhavikīṃ tṝṣṇāmutpādayati | tṛṣṇāpakṣyaṃ mohapakṣyaṃ copādānaṃ | parigṛhṇāti | yadbalena yatsāṃmukhyena tatkarma vipākadānadāna samarthaṃ bhavatyayamabhinirvṛttihetuḥ | imaṃ ca dvividhaṃ hetumadhipatiṃ kṛtvā evaṃ asya trividhaḥ duḥkhatānupakṣasya kevalasyāsya duḥkhaskandhasya samudayo bhavatīti | evamapekṣāyuktiṃ paryeṣate |

idaṃ pratyayatā pratītyasamutpādaḥ | āsevito bhāvito mohaprahāṇāya samvartate | āptāgamopyeṣa pratyātmika ānumānikopyeṣa vidhiḥ | prasiddhadharmatāpyeṣa te (ṣeti) evaṃ kāryakāraṇayuktimupapattisādhanayuktiṃ dharmatāyuktiñca paryeṣate ||
tatra kathaṃ dhātuprabhedālambanavipaśyanāprayuktamarthaṃ paśyana paryeṣate | gotrārtho, dhātvarthaḥ, saṃjñārtho, hetvarthaḥ | prakṛtyartha ityevamarthapratisamvedī arthaṃ paryeṣate | pṛthivyādīnṣaḍdhātūnna (na) dhyātmabahirdhādhimucyamāno vastu ( Śbh_Sh 386 ) paryeṣate | kharalakṣaṇā pṛthivī | yāvatsamudīraṇalakṣaṇo vāyuḥ vijānanalakṣaṇaṃ vijñānaṃ | sauṣiryalakṣaṇārūpagatāsphuṭālakṣaṇaścākāśadhāturityevaṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate | sarva ete dhātavaḥ | anityatayā samasamāḥ | yāvannirātmatayetyevaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate | iti yaḥ piṇḍasaṃjñino dhātunānātvaṃ ajānānasyā[ne]na kāyena nānādhātukena unnatirmanya (nvā) nā maraṇa eṣa dharmaḥ kṛṣṇapakṣyaḥ viparyayācchuklapakṣya ityeva[ṃ] pakṣaṃ paryeṣate |
atītānāgatapratyutpanneṣvadhvasu ṣaḍdhātūnpratītya mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntirbhavati | evaṃ kālaṃ paryeṣate |
tadyathā tṛṇaṃ vāpratītya, kāṣṭhamvā cākāśaṃ parivāritamagāro [a]gāra iti saṃkhyāṃ gacchatyevameva ṣaḍdhātūnupādāya | asthi ca pratītya snāyu[ś] ca | tvaṅmānsa(māṃsa) śoṇitaṃ cākāśe parivārite saṃjñā prajñaptirvyavahāro bhavati | kāyaḥ kāya iti | paurāṇāśca karmakleśāḥ svabījaṃ caiṣāṃ nidānamityevamapekṣāyuktimparyeṣate | dhātuprabheda āsevito bhāvito (taḥ) styānaprahāṇāya ( Śbh_Sh 387 ) samvartate | āptāgamopyeṣa pratyātmajñānamanumānikopyeṣa vidhiḥ prasiddhadharmatācintyadharmatetyevaṃ kāryakāraṇayuktimupapattisānayuktiṃ dharmatāyuktiṃ ca paryeṣate ||
kathamānāpānasmṛtyālambananicayaprayuktārthaṃ paryeṣate | āśvāsapraśvāsālambanopanibaddhā cittasyāsaṃpramoṣobhilapanatā | ānāpānasmṛtirityevaṃ paryeṣate | adhyātmamupalabhyate | āśvāsapraśvasāḥ kāyapratibaddhatvādbāhyāyaṃtanasaṃgṛhītāścetyevaṃ vastu paryeṣate | dvāvāśvāsau yaśca vāyuḥ praviśati | ya (sa) āśvāso [yaśca] niṣkrāmati | sa ni[ḥ]śvāsaḥ [|] amī dīrghā āśvāsapraśvāsā, amī hrasvā imānsarvakāyena pratisaṃvedayāmi | imānni(ni)tyevaṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate | niruddhe āśvāsepraśvāsa utpadyate | niruddhe āśvāse (praśvāse) āśvāsaḥ | āśvāsapraśvāsapravṛddhipratisambaddhaṃ ca (||) jīvitendriyamayaṃ ca kāyaḥ savijñānaka ityanityā āśvāsapraśvāsā mahāśravaṇetyevaṃ (ṇā ityevaṃ) sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate | evamāśvāsapraśvāseṣvanupasthitasmṛteḥ yo vitarkakṛtaḥ saṃkṣobhaścetasaḥ maraṇa(dharma) eṣadharmaḥ kṛṣṇapakṣyaḥ | viparyayācchuklapakṣya ( Śbh_Sh 388 ) iti | vistareṇatyevaṃ pakṣaṃ paryeṣate |
atītānāgata pratyutpanneṣvadhvasvā [śvāsapra]śvāsapratibaddhaḥ kāyaḥ kāyacitta (ḥ) pratibaddhāścāśvāsapraśvāsā ityevaṃ kālaṃ paryeṣate | nānyatra kaścidya āśvasiti praśvasiti vā asya caite āśvāsapraśvāsāḥ | api tu hetusamutpanneṣu, pratītyasamutpanneṣu saṃskāreṣviyaṃ saṃjñā | prajñaptirvyavahāraḥ ityevamapekṣāyuktiṃ paryeṣate | ānāpānasmṛtirāsevitā bhāvitā vitarkopacchedāya saṃvarttate | āptāgamo 'pyeṣa, pratyātmajñānānusāriko 'pyeṣa vidhiḥ | prasiddhadharmatācintya dharmatetyevaṃ kāryakāraṇayuktimupapattisādhanayuktiṃ dharmatāyuktimparyeṣate |
evaṃ caritaviśodhanenālambanena ṣaḍvastūni paryeṣya, adhyātmaṃ cittaṃ punaḥ punaḥ śamayataḥ (yan), punaḥ punaretadeva yathāparyeṣitaṃ | vipaśyanākāraiḥ paryeṣate |tasya śamathaṃ niśritya vipaśyanā viśudhyate | vipaśyanāṃ niśritya śamatho vaipulyatāṃ(vipulatāṃ) gacchati | kauśalyālambane ca | kleśāviśodhane ca yā vipaśyanā [|]
ṣaḍvastukarmitāṃ paścādvakṣmāmi svasthāne |
tatra navavidhaḥ śuklasaṃgṛhītaḥ (|) prayogastadviparyayeṇa ( Śbh_Sh 389 ) ca nava vidhaḥ kṛṣṇapakṣasaṃgṛhīto yoginā veditavyaḥ | tadyathā [a]nurūpaprayogatā, abhyastaprayogatā, aviparītaprayogatā | aśithilaprayogatā | kālaprayogatā | upalakṣaṇaprayogatā | asaṃtuṣṭaprayogatā | avidhuraprayogatā | samyakprayogatā ca | anayā navavidhayā śuklapakṣasaṃgṛhītayā tvaritatvaritaṃ cittaṃ samādhīyate | viśeṣāya ca samādheḥ paraiti | yāvatī cānena bhūmirgantavyā bhavatyanuprāptavyā tāṃ laghu laghvevāgantā bhavatyadhandhāyamānaḥ | kṛṣṇapakṣasaṃgṛhītābhirnavavidhābhiḥ prayogatābhirna tvaritatvarita[ṃ] cittaṃ samādhīyate | nāpi samādhiviśeṣāya paraiti | yāvatī cānena bhūmirgantavyā bhavatyanuprāptavyā | tatra dhandhāyate gamanāya |
katamānurūpaprayogatā (ca) | sa cedrāgacarito 'śubhāyāṃ cittamupanibaghnāti | dveṣacarito maitryāṃ, yāvadvitarkacarita ānāpānasmṛtau, samabhāgacaritaḥ mandarajaskaḥ punaḥ yatrālambane priyārohatā bhavati | tena prayujyate | iyamanurūpaprayogatā [|]
katamā abhyastaprayoga (prayoga)tā | abhyāso 'nena kṛto bhavati yo antataḥ parītto 'pi na ( Śbh_Sh 390 ) sarveṇa sarvamādikarmika eva bhavati | tathā hyādikarmikasyānurūpe 'pyālambane na prayuktasya nivāraṇāni nābhīkṣṇaṃ samudācarita(ranti) | kāyacittadauṣṭhulyaṃ ca | yenāsya tat (ca) cittaṃ samādhīyate | iyamabhyastaprayogatā | tatra katamā aśithilaprayogatā | sātatyaprayogī bhavati | satkṛtyaprayogī ca | sa cetpunarvyuttiṣṭhate |

samādheḥ piṇḍapātahetośca [gu]rugauravopasthānahetorvā | glānopasthānārthamvā, sāmīcīkarmaṇo vā anyasyaivaṃbhāgīyasyetikaraṇaṃ yasyārthāya sa tannimnena cetasā tatpravaṇena tatprāstāreṇa (bhāreṇa) ca sarvaṃ karoti | laghulaghveva ca kṛtvā, pariprāpya, punareva prayujyate | niyamya pratisaṃlayanāya sa cedbhikṣubhikṣuṇyupāsaka kṣatriyabrāhmaṇaparṣadbhiḥ sārdhaṃ samāgacchati | na ciraṃ saṃsargeṇātināmayati | mitaṃ ca saṃlapati | na ca bhāṣyaprabandhamutthāpayati | nānyatra vyapakarṣati | evaṃ ca punarārabdhavīryo bhavati | yannvahamadyaiva prāptavyamadhigaccheyaṃ | tatkasya hetoḥ | bahavo me pratyayā maraṇasya- vāto vā me kupyeta, pittamvā, śleṣmamvā(śleṣma vā), bhuktaṃ vā viṣamyeta, yena me viṣūcikā kāye santiṣṭheta | ahirvā me (māṃ) daśeta(t) | vṛściko vā śatapadī vā [|] manuṣyādapi me bhayamityetāni sthānāni nityakālasya ( Śbh_Sh 391 ) na- karotyapramattaśca viharatyevaṃ ca punarapramatto vihara[ti |] api bata jīveyaṃ saptāhaṃ ṣaṭ pañcacatustridvire (dvaye)kāhayāmamardhayāmamapi muhūrtamapi ardhamuhūrtamapi [|] aho bata jīveyaṃ yāvatpiṇḍapātaṃ parimuñjeyaṃ | yāvadāśvasitvā (sya)praśvaseyaṃ | yāvacca jīveyaṃ tāvadyogamanasikāreṇa śāstuḥ śāsane yogamāpadyeyaṃ | ya i(di)yatā mayā bahukṛtyaṃ syādyaduta śāstuḥ śāsane itīyamaśithilaprayogatā |
tatra katamā | aviparītaprayogatā | kālena kālaṃ śamathanimittaṃ pragrahanimittamupekṣānimittaṃ bhāvayati | śamathaṃ ca jānāti | śamathanimittaṃ ca | śamathakālañca [|] vipaśyanāṃ vipaśyanānimittaṃ vipaśyanākālaṃ, pragrahaṃ pragrahanimittaṃ, pragrahakālaṃ | upekṣāmupekṣānimittamupekṣākālañca |
tatra śamathaḥ navākārā cittasthitiḥ | nirnimittañca taccittaṃ tatra bhavati, nirvikalpaṃ, śānta praśāntaṃ, śamathasthitaṃ, niṣkevalaṃ, tenocyate śamatha iti | tatra śamathanimittaṃ dvividhamālambananimittaṃ, ( Śbh_Sh 392 ) nidānanimittañca | jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbamālambananimittaṃ | yenālambanena taccittaṃ śamayati, śamathaparibhāvite cetasi uttaratra śamathasya pāriśuddhaye | yo vipaśyanā prayoga idaṃ nidānaṃ (na)nimittaṃ [|] śamathakālaḥ katamaḥ | āha | uddhate citte ūrdhvamvābhiśaṃkini śamathasya kālo bhāvanāyai | tathā vipaśyanāparibhāvite citte iti karaṇīyavyākṣepopahate śamathakālo bhāvanāyai | tatra vipaśyanā caturākārātrimukhī ṣaḍvastuprabhedālambanavyavacārā ||
tatra vipaśyanānimittaṃ dvividhamālambananimitta[ṃ] nidānanimittañca | tatrālambananimittaṃ vipaśyanānimittaṃ [śamatha]pakṣyaṃ jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbamālambananimittaṃ yenālambanena prajñāṃ vyavacārayati | tatra nidānanimittaṃ vipaśyanāparibhāvite cetasi uttaratra vipaśyanāpariśuddhaye cetaḥ śamathabimbayogaḥ [|]
tatra vipaśyanākālaḥ śamathaparibhāvite cetasi ādita eva cājñeyavastuyathābhūtāvabodhāya vipaśyanāyāḥ kālo bhāvanāyai |
tatra pragrahaḥ katamaḥ | yānyatamānyatamena prasadanīyenālambanenodgṛhītena ( Śbh_Sh 393 ) cittasaṃharṣaṇā saṃdarśanā samādāpanā [|] tatra pragrahanimittaṃ yena ca prasadanīyenālambanena nimittena cittaṃ pragṛhṇāti | yasya vīryārambhaḥ tadānulomikastatra pragrahakālaḥ līnaṃ cittaṃ līnatvābhiśaṃkini pragrahasya kālo bhāvanāyai |
tatropekṣākatamā | yā ālambane asaṃkliṣṭacetasaḥ cittasamatā śamathavipaśyanāpakṣe | prasa(śa)ṭhasvarasaṃvāhitā | karmaṇyacittasya ca karmaṇyatā, cittasyānupradānamanābhogakriyā | tatropekṣānimittaṃ | yena cālambanena cittamadhyupekṣate | yā ca tasminnevālambane vīryodrekāpratikāyatā | tatropekṣākālaḥ śamathavipaśyanā pakṣālayau (lau)ddhatyavinirmukte cetasi ( Śbh_Sh 394 ) upekṣāyāḥ kālo bhāvanāyai | iyaṃ kālaprayogatā |
tatra katamā upekṣā lakṣaṇā (upalakṣaṇa)prayogatā [|] tānyeva nimittāni sugṛhītāni bhavanti | susaṃlakṣitāni yeṣāṃ sūdgṛhītatvāt | yadā ākāṃkṣate | tadā vyuttiṣṭhate samādhigocaraṃ (|) pratibimbamutsṛjya samāhitabhūmikāprākṛtālambanamanasikāreṇa [|] iyamupalakṣaṇāprayogatā |
tatra katamā asaṃtuṣṭaprayogatā | asaṃtuṣṭo bhavati kuśalai-kuśalairdhamaiḥ | aprativā (bhā)ṇi(ṇī) ca | prahāsairuttaraṃ praṇītataraṃ sthānamabhiprārthayamānorupī bahulaṃ viharatīti | nālpamātrakenā (ṇā)varamātrakenā(ṇā)ntarā viṣādamāpadyate | atyuttare karaṇīye | iyamasaṃtuṣṭaprayogatā |
tatra katamā avidhuraprayogatā | śikṣāpadasamādānamvā na khaṇḍīkaroti, na chi(cchi)drīkaroti | na ca śiśumudāravarṇaṃ raṃjanīyaṃ mātṛgrāmaṃ dṛṣṭvā nimittagrāhī bhavatyanuvyaṃjanagrāhī, bhojane ca samakārī bhavati | jāgarikānuyuktaścālpārtholpakṛtyolpavyāsakaḥ | cirakṛtacirabhāṣitamanusmarttā bhavatyanusmārayitā | ityevaṃbhāgīyā dharmā avidhuraprayogatetyucyate | anukūlā ete dharmāścittaikāgratāyāḥ | avidūrā, na ca cittakṣepāya samvarttante | tena bahirdhā vyāsaṃgāya, nādhyātmacittākarmaṇyatāyai | ( Śbh_Sh 395 ) iyamucyate avidhuraprayogatā |
tatra samyakprayogatā katamā | adhimucyādhimucyālambanasya vibhāvanayā samyakprayoga ityucyate | sa cedaśubhāprayukto bhavatyaśubhāṃ cāśubhākārairmanasikaroti | nimittamātrānusāriṇyā vipaśyanayā [|] tena manasikārastadālambano muhurmuhurvibhāvayitavyo, muhurmuhuḥ saṃmukhīkartavyaḥ |

vibhāvanā punaḥ pañcavidhā adhyātmacittābhisaṃkṣepataḥ | asmṛtyamanasikārataḥ | tadanyamanasikārataḥ | pratipakṣamanasikārataḥ | ānimittadhātumanasikārataśca | tatra navākāracittasthityā vipaśyanā pūrvaṃgamayā adhyātmaṃ cittābhisaṃkṣepataḥ | sarvanimittavaipulyena āditaḥ | avikṣepāyopa nibadhnato 'smṛtyamanasikārataḥ | samāhitabhūmikādālambanālambanāntaraṃ samāhitabhūmikameva manasikurvatastadanyamanasikārataḥ | śubhatāpratipakṣeṇāśubhāṃtā (bhatāṃ) yāvadvitarkapratipakṣeṇa ānāpānasmṛtiṃ | rūpapratipakṣeṇākāśadhātu[ṃ] manasi kurvataḥ pratipakṣamanasikārataḥ | sarvanimittānāmamanasikārādānimittasya ca dhātormanasikārādāninimittadhātumanasikārataḥ | api ca | vyāpya tadālambanaṃ vibhāvanālakṣaṇaṃ vyavasthāpitamasmiṃstvarthe adhyātmaṃ nimittābhisaṃkṣepataḥ | asmṛtyamanasikārataścābhipretā | ( Śbh_Sh 396 ) tatrādikarmike(ṇa) tatprathamakalpiko (karmikeṇa) ādita eva cittaṃ na kañci(kvaci)dālambane upanibandhitavyaṃ | aśubhāyāmvā, tadasminvā, nānyatra vikṣepāyaiva | kaccinme cittaṃ nirnimittaṃ, nirvikalpaṃ śāntaṃ, praśāntamavicalamavikampyamanutsukaṃ, nirvyāpāpāramadhyātmamabhiramata iti | tathā prayukta utpannotpanneṣu sarvabāhyanimitteṣu asmṛtyamanasikāraṃ karoti | iyamasyāsmṛtyamanasikāreṇālambanavibhāvanā [|]
sa tatra yogaṃ kurvan pratigṛhṇāti, sa nirmimitte cālambane savikalpamaśubhādike carati | kathaṃ ca punaścarati | nimittamātrānusāriṇyā vipaśyanayā paryeṣaṇāpratyavekṣaṇānucāriṇyā [|] na caikāṃśena vipaśyanāprayukto bhavati | punareva vipaśyanānimittaṃ (|) pratyudāvartya tadevālambanaṃ śamathākāreṇa manasi karoti | tena tadālambanaṃ tasminsamaye muktaṃ bhavati, nodgṛhītaṃ | yasmāttadālambanaḥ śamatho vartate | tasmānna muktaḥ | yasmānna nimittīkaroti | na vikalpayati | tasmānnodgṛhītamevamadhyātmamabhisaṃkṣepataḥ | ālambanaṃ vibhāvayati | ( Śbh_Sh 397 ) tatra vipaśyanānimittamudgṛhītavataḥ | punarjñeyavastunimittālambanaṃ sa cedayamekāṃśenālambanamadhimucyate | na punaḥ punarvibhāvayet | nāsyādhimokṣa uttarottaraḥ | pariśuddhaḥ, paryavadātaḥ | pravartate | yāvaj jñeyavastupratyakṣopagamāya | yataśca punaḥ punaradhimucyate | punaḥ punarvibhāvayati | tatosyottarottarodhimokṣaḥ | pariśuddhataraḥ, pariśuddhatamaḥ pravartate | yāvajjñeyavastupratyakṣopagamāya | tadyathā citrakaraścitrakarāntevāsī vā tatprathamaścitrakarmaṇi prayuktaḥ syāt | sa ācāryasyāntikācchikṣāpūrvagamaṃ rūpakamādāya dṛṣṭvā dṛṣṭavā pratirūpakaṃ karoti | kṛtvā kṛtvā vibhāvayati, vināśayati | punareva ca karoti | ya yathā yathā bhaṅktyā bhaṅktyā karoti | tathā tathāsyottaraṃ rūpakaṃ pariśuddhataraṃ paryavadātataraṃ khyāti | evaṃ hi samyakprayuktaḥ kālāntareṇācāryasamatāṃ gacchati | tatprativiśiṣṭatāmvā [|] sacetpunarabhaṃ(narbhaṃ?) ktyā tadrūpakaṃ tasyaivopariṣṭātpaunaḥpunyena kuryāt | na janvandhasya tadrūpakapariśuddhiṃ nigacchedevamihāpi nayo veditavyaḥ | tatra yāvadālambanamadhimucyate | tāvadvibhāvayati | na tvavaśyaṃ yāvadvibhāvayati | tāvadadhimucyate | parīttamadhimucyate, parīttameva vibhāvayati | evaṃ yāvanmahadgatapramāṇaṃ | parīttaṃ punarvibhāvayitvā (bhāvya) ( Śbh_Sh 398 ) kadācitparīttamevādhimucyate | kadācinmahadgatameva | pramāṇamevaṃ mahadgate | pramāṇe veditavyaṃ | tatra rūpiṇāṃ dharmāṇāṃ yannimittaṃ pratibimbaṃ, pratibhāsaṃ(saḥ) tadaudārikaṃ nirmāṇasadṛśamarūpiṇāmvā punardharmāṇāṃ nāmasaṃketapūrvakaṃ yathānubhāvādhipateyaṃ | pratibhāsamiyamucyate | samyakprayogatā | saiṣā navavidhā śuklapakṣyā śamathavipaśyanānulomā prayogatā veditavyā | evaṃ paryāyeṇa navākāraiva vilomatā | sa eṣa kṛṣṇaśuklapakṣavyavasthānenāṣṭādaśavidhaprayogo bhavatīyamucyate ekāgratā ||
tatrāvaraṇaviśuddhiḥ katamā | āha | caturbhiḥ kāraṇairevaṃ samyakprayukto yogī āvaraṇe svañcittaṃ pariśodhayati | svabhāvaparijñānena, nidānenādīnavaparijñānena, pratipakṣabhāvanayā ca |
tatra katama āvaraṇasvabhāvaḥ | āha | catvāryāvaraṇāni | paritamanā, nivaraṇaṃ, vitarkaḥ | ( Śbh_Sh 399 ) ātmasaṃpragrahaśceti | tatra paritamanā yā naiṣkramyaprāvivekyaprayuktasya kliṣṭā utkaṇṭhā, aratiḥ | spṛhaṇā, daurmanasyamupāyāsaḥ | tatra nivaraṇaṃ kāmacchandādīni pañcanivaraṇāni | tatra vitarkaḥ kāmavitarkādayaḥ | kliṣṭā vitarkāḥ | tatrātmasaṃpragraho yadaṇumātrekā (ṇā)varamātrekena (ṇa) jñānadarśanasparśamātrakenā(ṇā)tmānaṃ saṃpragṛhṇāti | ahamasmi lābhī, anye ca na tatheti | pūrvavadvistareṇa veditavyamayamāvaraṇasvabhāvaḥ |
tatra paritamanā yāvatṣaṇnidānāni | tadyathā pūrvakarmādhipatyā, vyādhiparikleśādvā āśrayadaurbalyaṃ | atiprayogaḥ | ardhaprayogaḥ | ādiprayogaḥ | kleśapracuratā | vivekānabhyāsaśca nivaraṇasya, vitarkāṇāmātmasaṃpragrahasya nivaraṇasthānīye, avitarkasthānīye, svātmasaṃpragrahasthānīyeṣu dharmeṣvayoniśomanasikāro bahulīkāranivaraṇavitarkasaṃpragrahāṇāṃ nidānaṃ ( Śbh_Sh 400 ) yadaśubhatāmamanasi kṛtya śubhatāṃ manasikarotyayamatrāyoniśaḥ | evaṃ maitrīṃ [ṃ] manasikṛtya, prahāya naimitta (tti) [kī]mālokasaṃjñā[ṃ] manasikṛtyāndhakāranimittaṃ śamathamamanasikṛtya, jñātijānapadāmaravitarkaṃ paurāṇakrīḍitahasitarasitaparicāritaṃ | iyaṃ (daṃ) pratyayatā pratītyasamutpādamamanasikṛtya, traiyaghvikeṣvahamiti vā, mameti vā, ayogavihitāṃ saṃjñāṃ manasi karotyayamatrāyoniśasta(śaḥ) |
tatrādīnavaḥ katamaḥ | asminnāvaraṇe sati saṃvidyamāne caturvidhepyanadhigataṃ nādhigatāt parihīyate | yogaprayogādbhraśyate | saṃkliṣṭavihārī ca bhavati, duḥkhavihārī ca bhavatyātmā caitamavavadati | parataścāvavādaṃlabhate | kāyasya ca bhedāt paraṃ maraṇādapāyeṣūpapadyate | ayamatrādīnavaḥ |

tatra pratipakṣaḥ katamaḥ | tatra paritamanā yā samāsato 'nusmṛtayaḥ | pratipakṣaḥ anusmṛtimanasikāreṇāyaṃ cittaṃ saṃhaṣayitvā (saṃharṣya) utpannāṃ paritamanāṃ prativinodayatyu(tyanu)tpannāṃ ca notpādayati | tatra yacca kāyadaurbalyaṃ, yaścāpratiyogo, yaścādiprayogaḥ | tatra vīryasamatā pratiṣe(ve)dhaḥ | pratipannaḥ yordhaprayogaḥ [|] tatra śuśrūṣā, paripṛcchā pratipakṣaḥ | yā kleśapracuratā tasyā ( Śbh_Sh 401 ) yathāyogamaśubhādyālambanaprayogaḥ | pratipakṣaḥ | yo 'nabhyāsastasyaivaṃvidhaṃ pratisaṃkhyānaṃ pratipakṣaḥ | pūrvaṃ me (mayā)vivekābhyāso na kṛto, yena me etarhi vivekaprayuktasya paritamanā utpadyate [|] sa cedetarhi na kariṣyāmyabhyāsaḥ (saṃ) evamāyati[ḥ] punarbhava evaṃrūpo bhaviṣyati | pratisaṃkhyāya mayā aratistyaktavyā | ratiḥ karaṇīyetyevamiṣṭānāṃ nivaraṇādīnāmayoniśomanasikāraviparyaryeṇa yoniśomanasikārabhāvanā pratipakṣo veditavyaḥ |

tatra svabhāvaṃ parijñāya āvaraṇataḥ, saṃkleśataḥ, tāvacchamathabāhulyaṃ [|] sā khalveṣā vipaśyanā jñeyā ( Śbh_Sh 402 ) kṛṣṇapakṣataḥ | parivarjanīyametaditi | nidānaparivarjanācca punarasya parivarjaneti | nidānaṃ paryeṣate | aparivarjanācca punarasya parivarjanīyasya ko doṣa ityata ādīnavaṃ paryeṣate | parivarjitasya cāyatyāṃ kathamanutpādo bhavatītyataḥ pratipakṣaṃ bhāvayatyevamanenāvaraṇebhyaścittaṃ pariśodhitaṃ bhavati |
sa tatra yāvaddeśanābāhulyaṃ vipaśyanānulomikaṃ tāvadvipaśyanābāhulyaṃ, yāvadvivapaśyanā bāhulyaṃ nānyādanantā veditavyā | yaduta ebhireva tribhirmukhaiḥ ṣaṇṇāṃ vastūnāmekaikaśyā (syā a)nantākārapraveśanayena, yathā ca yathā vipaśyanā samyakprayuktasya pṛthuvṛddhivaipulyatāṃ (vipulatāṃ) gacchatyabhyāsapāriśuddhibalamadhipatiṃ kṛtvā, tathā, tathā, śamathapakṣasyāpi kāyacittapraśrabdhijanakasya pṛthuvṛddhivaipulyatā (vipulatā) veditavyā | tasya yathā yathā kāyaḥ praśrabhyate, cittaṃ ca, tathā tathālambanacittaikāgratāyāśca yadutāśraya[ṃ] vivarddhayate | yathā cittaikāgratā vivardhate tathā tathā kāyaḥ praśrabhyate, cittaṃ ca, ityetau dvau dharmāvanyonyaṃ nirvṛtāvanyonyaṃ pratibaddhoyaduta cittaikāgratā, pratyakṣajñānotpattiḥ |
tatra kiyatā aśubhā pratilabdho(dhā) bhavati | kiyatā yāvadānāpānasmṛtiḥ pratilabdhā bhavatīti | ( Śbh_Sh 403 ) peyālaṃ ataścāsya yoginaḥ aśubhāprayogasyāsevanānvayāt bhāvanānvayādbahulīkārānvayāccarato vā, viharato vā, viṣayasaṃmukhībhāve [a]pi nimittapratyavekṣaṇayāpi prakṛtyaivānabhisaṃskāreṇa bahutarāśubhatāsaṃprakhyānaṃ | yathāpi tatsubhāvitatvādaśubhāyāḥ kāmarāgasthānīyeṣu dharmeṣu cittaṃ [na] praskandati | na prasīdati | nādhimucyate | upekṣā saṃtiṣṭhate | nirvitpratikūlatā veditavyaṃ(yā) | yoginānuprāpto (ptaṃ)me, aśubhāprāptaṃ me, bhāvanāphalamiyatā aśubhā pratilabdhā bhavati | viparyayeṇa [a]pratilabdhā veditavyā | yathā aśubhā evaṃ maitrī, idaṃpratyayatāpratītyasamutpādaḥ | dhātuprabhedaḥ | ānāpānasmṛtiśca veditavyā | tatrāyaṃ viśeṣaḥ bahutaraṃ maitracittatā khyāti | na pratighanimittaṃ | vyāpādasthānīyeṣu dharmeṣu cittaṃ na praskandatīti vistaraḥ | bahutaramanityatā, duḥkhatā, nairātmyaṃ khyāti, na nityasukhasattvāya dṛṣṭisahagataṃ sammohanimittaṃ mohaparyavasthānīyeṣu dharmeṣu | cittaṃ (na)praskandatīti ( Śbh_Sh 404 ) vistaraḥ | bahutaraṃ nānādhātukatā [ta]dekadhātukatā kāyapi(ci)ttaprabhedasaṃjñā khyāti | na tveva pi (ci)ttasaṃjñā, mānaparyavasthānīyeṣu dharmeṣu cittaṃ na praskandatīti vistaraḥ | bahutarā adhyātmamupaśamasaṃjñā | śamathasaṃjñā | khyāti | na tveva prapañcasaṃjñā vitarkaparyavasthānīyeṣu dharmeṣu cittaṃ na praskandatīti vistaraḥ |
tatra niyatā(taṃ)śamathaśca vipaśyanā cobhe mitrībhūte samayugamvarttete | yena yuganaddhavāhīmārga ityucyate | āha | yo lābhī bhavati navākārāyāṃ ( Śbh_Sh 405 ) cittasthitau navamasyākārasya yaduta samāhitatāyāḥ [|] sa ca taṃ pariniṣpannaṃ | samādhiṃ niśritya adhiprajñaṃ dharmavipaśyanāyāṃ prayujyate | tasya tasminsamaye dharmānvipaśyataḥ [|] svarasavāhana eva mārgo bhavatyanābhogavāhanaḥ | anabhisaṃskāreṇa vipaśyanā pariśuddhā, paryavadātā, śamathānuyoga(tā) kalpa(lpi)tā parigṛhītā pravarttate | yathaiva śamathamāsate [te] nocyate śamathaścāsyavipaśyanā cobhe mitrībhūte samayugamvarttete | śamathavipaśyanāyuganaddhavāhī ca mārgo bhavatīti || anantaroddānaṃ ||
nimittagrāhaparyeṣṭiḥ pratyavekṣāmukhānugā |
arthatastu lakṣaṇauḥ pacchaiḥ (pakṣaiḥ) kālaiśca saha yuktibhiḥ ||
anurūpaṃ tathābhyāsamāśaithilyaṃ viparyayaḥ |
(anurūpastathābhyāsa ā śaithilyād viparyayaḥ)
kālopalakṣaṇā tuṣṭiravaidhuryaṃ prayogatā ||
samyak prayogatā caiva navādhārā dvidhā matā |
svabhāvato nidānācca tathādīnavadarśanāt ||
pratibhāvitā caiva śuddhirāvaraṇasya hi ||
tatra manaskārabhāvanā katamā [|] āhādikarmikastatprathamakarmika evaṃ vyāpini lakṣaṇe vyavasthāpite ekāgratāyāmā (ā)varaṇaviśuddheśca mithyāprayogaṃ ca ( Śbh_Sh 406 ) varjayati | samyakprayoge ca śikṣate | sa tatprathamata ekāgratāṃ prahāṇābhiratiṃ cādhigamiṣyāmīti caturbhirmanaskāraiḥ prayujyate | katamaiścacaturbhiścittasantā panīyena manaskāreṇa, cittābhiṣyandanīyena, praśrabdhijanakena, jñānadarśanaviśodhakena ca manaskāreṇa [|]
tatra cittasantāpano manaskāraḥ katamaḥ [ḥ] [|] āha | yenāyaṃ manaskāreṇa | saṃvejanīyeṣu dharmeṣu cittaṃ samvejayatyayaṃ cittasantāpano manaskāraḥ |
tatra katamaścittābhiṣyandano manaskāraḥ | yenāyaṃ prasadanīyena manaskāreṇa cittamabhipramodayatyayaṃ (|) cittābhiṣyandano manaskāraḥ |
tatra katamaḥ praśrabdhijanako manaskāraḥ | āha | yenāyaṃ manaskāreṇa kālena kālaṃ cittaṃ samvejanīyeṣu dharmeṣu saṃvejayitvā (saṃvejya) kālena kālamabhipramodanīyeṣu dharmeṣu cittamabhipramodayitvā (modyādhyātmaṃ śamathayati | nirnimittāyāṃ | nirvikalpakatāyāmevaṃ sthāpayatyekāgrāṃ smṛtiṃ pravarttayati yenāsya hetunā, ( Śbh_Sh 407 ) yena pratyayena kāyacittadauṣṭhulyapratipakṣeṇa kāyacittahlādanakarī kāyapraśrabdhiścittapraśrabdhiścotpadyate | ayamucyate praśrabdhijanako manaskāraḥ |
tatra jñānadarśana viśodhano manaskāraḥ katamaḥ | yena manaskāreṇa kālena kālaṃ cittena tathādhyātmaṃ saṃśayamiti (saṃśamayati) tena punaḥ punarabhīkṣṇaṃ adhiprajñaṃ dharmavipaśyanāyāṃ yogaṃ karoti | yaduta tamevādhyātmaṃ cetaḥśamathaṃ niśritya [|] ayamucyate jñānadarśanaviśodhano manaskāraḥ |
katamaḥ kālena kālaṃ saṃvejanīyeṣu dharmeṣu cittaṃ samvejayatyevamasya taccittaṃ taptaṃ bhavati | santaptamudvignaṃ saṃvignaṃ yadutāsravasthānīyeṣu ca dharmeṣu | sarvasaṃvejanīyāni sthānāni | katamāni | āha [|] catvāri | tadyathā ātmavipattiḥ, paravipattiśca, vartamāne samavahite saṃmukhībhūte yoniśo manasikārānvayātsamvejanīyaṃ sthānaṃ bhavati | tatrātmasampattiḥ | parasampattiśca | abhyatīte kṣaṇe niruddhe vigate vipariṇate yoniśo manasikārānvayātsamvejanīyaṃ ( Śbh_Sh 408 ) sthānaṃ bhavati | sa kālena kālamabhipramodanīyeṣu dharmeṣu cittamabhipramodayati | tasyābhipramodayataḥ | evamasya taccittaṃ snigdhaṃ bhavatyārdraṃ ca, dravañcācchaṃ ca, prasannaṃ ca |

tatrābhipramodanīyāḥ dharmāḥ katame || āha | trividhā[ḥ] a (catvāro 'bhipramonādhiṣṭhānaṃ, ratnāni, śikṣāpadapāriśuddhiḥ | ātmani ca | viśeṣādhigamasaṃbhāvanājātasya cetaso [a]saṃkocaḥ | sa evaṃ ratnānyanusaraṃścittamabhipramodayati lābhā me sulabdhāḥ | yasya me śāstā tathāgatorhan samyaksaṃbuddhaḥ | lābhā me sulabdhā yo (a)haṃ svākhyāte dharmavinaye pravrajitaḥ | lābhā me sulabdhāḥ | yasya me sabrahmacāriṇaḥ śīlavanto guṇavantaḥ peśalāḥ | kalyāṇadharmāṇaḥ | bhadrakaṃ me maraṇaṃ bhaviṣyati | bhadrikā kālakriyā, bhadrako [a]bhisaṃparāyaḥ | evaṃ catvāryanusmaraṃścittamabhipramodayati |
kathaṃ śikṣāpadapāriśuddhiṃ śīlapāriśuddhiṃ anusmarata(raṃ)ścittamabhipramodayati | lābhā me sulabdhā[ḥ] so [a]haṃ śāstari tathāgate [a]rhati samyaksaṃbuddhe, tasya ca svākhyāte dharmavinaye, tatra ca supratipanne śrāvakasaṃghe, ahamebhiḥ sabrahmacāribhiḥ śīlasāmānyagataḥ | śikṣāsāmānyagato, maitrakāyavāṅmanaskarmāntaḥ, dṛṣṭisāmānyagataḥ | sādhāraṇaparibhogī [|] evaṃ śikṣāpadapāriśuddhiṃ, ( Śbh_Sh 409 ) śīlapāriśuddhimanusmaran(raṃ)ścittamabhipramodayati | yaduta vipratisārapūrvakeṇa prāmodyena |
tatra kathamātmanaḥ adhigamasaṃbhāvanāmadhiṣṭhāya bhavyo [a]hamasmyeva[ṃ] pariśuddhaśīlaḥ | pratibalaśca bhājanabhūtaśca | ebhiḥ sabrahmacāribhiḥ śīlasāmānyagato, dṛṣṭisāmānyagataḥ, sadbhiḥ sāmānyagataiḥ (samyaggataiḥ) satpuruṣaiḥ, bhavyo [a]hamasmyevaṃbhūta, evaṃ pratipanno, dṛṣṭa eva dharme aprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya, āsākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai | iti prāmodyamutpādayatyevamātmano [a]dhigamasaṃbhāvanādhiṣṭhānena cittamabhipramodayati |
api ca | yadanena pūrveṇāparamārabdhavīryeṇa viharatā viśeṣādhigamaḥ kṛto bhavati | tadanusmarannuttari ca viśeṣādhigamamabhiśraddhyādadhaṃ ścittamabhipramodayatyayamaparaḥ | saṃvejanīyeṣu dharmeṣu cittamabhisaṃtāpayannāsravamāsravasthānīyebhyo dharmebhyaścittaṃ vimukhī karoti | viguṇī karoti | prātimukhyenāvasthāpayati | viśleṣayatyabhipramodanīyeṣu dharmeṣvabhipramodayannamiṣyandayannaiṣkramyapravivekajeṣu dharmeṣu sasnehaṃ cittamabhimukhīkarotyupaśleṣayati | ramayati | saṃyojayatyevamasya taccitte(ttaṃ) yābhyāṃ dvābhyāṃ dharmābhyāṃ | sarvakṛṣṇapakṣavimukhaṃ sarvakṛṣṇa(śukla)pakṣābhimukhaṃ ca ( Śbh_Sh 410 ) pravarttate | yaduta saṃvegapraharṣābhyāṃ yataścittamevaṃ kṛṣṇapakṣa vimukhaṃ ca | kṛtvā cittasantāpanīyena manaskāreṇa śuklapakṣābhimukhaṃ kṛtvā, abhiṣyandanīyena manaskāreṇa kālena kālamadhyātmaṃ ca pradadhāti | yaduta cetaḥśamathena praśrabdhijanakena manaskāreṇa kālena kālaṃ dharmānvicinoti | pravicinoti | parivitarkayati | parimīmānsa(māṃsā)māpadyate | jñānadarśanaviśodhake(ne)na manaskāreṇa [|] evamasya taccittaṃ kālena kālaṃ śamathavipaśyanāparigṛhītaṃ | sarvākārasarvaguṇahetūpakṛtaḥ (taṃ) teṣāṃ teṣāṃ rātridivasānāmatyayāt | kṣaṇalavamuhūrttānāṃ (ṇāṃ) [|] viśeṣāya paraiti |
tadyathā jātarūparajataṃ dakṣeṇa karmāreṇa vā, karmā[rā]ntevāsinā vā kālena kālaṃ yadā saṃtāpitaṃ ca bhavati | vigatamalakaṣāye bhāve nābhiṣyanditaṃ ca bhavati | tatra tatrālaṃkārakarmaṇā mṛdukarmaṇyatāyogenābhimukhīkṛtaṃ bhavati | tamenaṃ dakṣaḥ karmāro vā, karmā[rā]ntevāsī vā tadupamena śilpajñānena karmāntavastunā yatreṣṭā(ma)laṃkāravikṛtistatra pariṇamayatyena (va)meva yoginā yadā taccittamabhidhyādimalakaṣāye vimukhībhāvenodvejitaṃ ca bhavati | kliṣṭadaurmanasyavimukhībhāvena cābhipramoditaṃ bhavati | ( Śbh_Sh 411 ) tamenaṃ yogī yatra yatra niyojayati | śamathapakṣe vā vipaśyanāpakṣe vā tatra tatra sūpaśliṣṭaṃ ca bhavati | sulagnaṃ cāvikalaṃ cāvikampyaṃ ca | yathābhipretārthasampattaye ca paraiti |
tatra kathamādikarmikaḥ tatprathamakarmiko manaskārabhāvanāyāṃ viniyujyate | yathāyaṃ viniyujyamānaḥ pratipadyamānaśca spṛśati | tatprathamataḥ prahāṇābhiratiṃ cittasyaikāgratāṃ | iha yogajño yogaprayukte nādikarmi(tamādikarmi)kaḥ (kaṃ) | tatprathamata evamavavadate | ehi, tvaṃ, bhadramukha, trīṇi nimittodgrāhakāni (ṇi) kāraṇāni niśritya yaduta dṛṣṭamvā śrutamvā, cintānumānādhipateyaṃ vā | parikalpaṃ pañca nimittānyudgṛhṇīṣva [|] samvejanīyaṃ, prasadanīyamādīnavanimittamālokanimittaṃ vasturūpaṇānimittañca [|] sa cetsa yogaprayukta ādikarmiko rāgacarito bhavatyaśubhāvineyaḥ kathaṃ sa pañcānāṃ nimittānāmudgrahaṇāyā[va]bodhyate | evama[va]bodhyate | ehi, tvaṃ, bhadramukha | yaṃ yameva grāmamvā nigamamvopaniśritya viharasi | sa cedanyatra grāme, nigame vānyatamaṃ puruṣamvā, striyamvā ābādhikaṃ śrṛṇoṣi | duḥkhitambāḍhaglānaṃ, mṛtamvā kālagataṃ, puruṣamvā striyamvā [|] api tu tasya puruṣasya vā, striyā vānyatamānyatamaṃ mitrāmātyajñātisālohitaṃ, ( Śbh_Sh 412 ) paracakrakṛtamvā tadgrāmaparyāpannasya janakāyasya bhojanavyasanamagnidāhakṛtamvā, udakāpaharaṇakṛtamvā, kuvihitapraviṇāśakṛtamvā, kuprayuktakarmāntapralujyanākṛtamvā, apriyadāyādādhigamakṛtamvā, kulāṃgāra vipraṇāśakṛtamvā [|] no cecchṛṇoṣi | apitu pratyakṣaṃ paśyasi | no vānyasmiṃ (smin) grāmanigame, no ca tasminneva grāmanigame, na pareṣāma (raira)pi tvātmanaiva spṛṣṭo bhavasi | śārīrikābhirvedanābhirduḥkhābhistīvrābhiriti vistareṇa pūrvavat |

sarvaṃ dṛṣṭvā śrutvā caivaṃ cittaṃ saṃvejaya | duḥkho batāyaṃ saṃsāraḥ, kṛcchra ātmabhāvapratilabdho yatremā evaṃ rūpātmamaśca (rūpā ātmanaśca) pareṣāñca vipattaya upalabhyante | yadutārogyavipattirapi, jātivipattirapi, bhogavipattirapi, vyādhirvyādhidharmatā ca | maraṇaṃ, maraṇadharmatā ca | api caikeṣāṃ śīlavipattirapi, dṛṣṭivipattirapi yato nidānaṃ sattvā dṛṣṭe ca dharme duḥkhavihāriṇo bhavanti | samparāye ca durgatigāminaḥ | yāśca sampattayo dṛṣṭadharmasukhavihārāya, abhisamparāye ca, sugatigamanāya tā apyanityā[ḥ], tāsāmapi anityatā prajñāyate | vipattiścet saṃmukhībhūtā, vimukhībhūtā tasminsamaye sampattiḥ | asaṃmukhībhūtāyāmapi vipattau durlabhā sampattirvināśadharmiṇī ca, evaṃ ca punaścittamudvejayitvā(jya) sādhu ca, ( Śbh_Sh 413 ) suṣṭhu ca, yoniśaḥ pradadhatsva | anāśvāsyametatsthānamaviśvāsyaṃ | yatsaṃsāre me saṃsarataḥ, aparinirvṛtasyāvimuktacetasaḥ etā vipattisampattayo, na me saṃmukhībhāvaṃ, vimukhībhāvaṃ ca gaccheyuḥ | na vā atonidānaṃ me duḥkhamutpadyate (dyeta) | tīvraṃ, kharaṃ, kaṭukamanālāpamalabhyametatsthānaṃ tasmādetatsarvārthamadhipatiṃ kṛtvā prahāṇaratiratena me bhavitavyamapramattena, evaṃ bahulavihāriṇo me apyevāsyānarthasyākriyā syādityevaṃ yoniśaḥ pradadhatsva, evaṃ tvaṃ saṃvejanīyaṃ nimittamudgṛhya, punaḥ prasadanīyaṃ nimittamudgṛhṇīṣva [|] evaṃ ca punarudgṛhṇīṣva [|] ātmanaḥ śīlāni pratyavekṣasva | kiṃ pariśuddhāni me śīlānyapariśuddhāni [vā], yā (yo) me smṛtisaṃpramoṣādvā, anādarādvā kleśapracuratayā vā, avyutpannato vāsti kaścicchikṣāvyatikramaḥ | vyatikrānte vā, me (mayā) śikṣā[ṃ] yathādharmaṃ pratikṛtyādhyāśayena ca punarakaraṇāya cittamutpāditaṃ | kaści(kacci)nme kartavyaṃ kṛtamakarttavyañca (vyaṃ vā) | na kṛtaṃ samāsataḥ | kaccidadhyāśayasampanno [a]smi prayogasampannaśca | yaduta | śikṣāpadeṣu | evaṃ na te pratyavekṣamāṇena | sa cetpariśuddhaḥ śīlaskandhaḥ, na punaste cetanā karaṇīyā | kaccinmevipratisāḥ ra utpadyetāpi tu dharmaṃtaiveyaṃ | yadevaṃ viśuddhaśīlasyāvipratisāra ( Śbh_Sh 414 ) utpadyate | evaṃ cāvipratisāriṇā na cetanā karaṇīyā, kaccinme prāmodyaṃ utpadyeta | api tu dharmataiveyaṃ yadavipratisāriṇaḥ prāmodyamutpadyate | anena tāvadekena prāmodyādhiṣṭhānena dvayāvipratisārapūrvakaṃ prāmodyamutpādayitavyaḥ (m) | utpādya pareṇa saṃpraharṣādhiṣṭhānena mānasaṃ saṃpraharṣaya | sa cet punarbhavasi pūrveṇāparaṃ parīttasyāpi viśeṣādhigame prītirjanayitavyā, bhavyohamasmi, pratibalaḥ | evaṃ pariśuddhaśīlo bhagavataḥ śikṣāsu supratiṣṭhitaḥ | dṛṣṭe dharme prāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya | asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai | anenāpyadhiṣṭhānena mānasaṃ saṃpraharṣaya || sa cetpunarlābhī bhavati pūrveṇāparaṃ paracittasyāpi viśeṣādhigamasya [|] sa tvaṃ tamadhipatiṃ kṛtvā pareṣāṃ ca paripūrṇe viśeṣādhigame yaduta tathāgate, tathāgataśrāvakeṣu vā, ātmanaścottariviśeṣādhigamasaṃpratyayajāto mānasaṃ saṃpraharṣaya iti (|) ya ebhirākārairmanasaste sa praharṣa iti | ya ebhirākāraiḥ sa pūrvapramuditasyaitarhi prītimanaskatetyucyate |
evaṃ prasadanīyaṃ nimittamudgrāhayatyudgrāhayitvā (hya) punassamanuśāsti | ehi, tvaṃ, bhadramukha, saṃvejanīyena nimittena saṃtāpitacittaḥ, prasadanīyena cittenābhiṣyanditacittaḥ prahāyābhidhyādaurmanasyaṃ (sye) loke bahulaṃ vihariṣyasi | yatra ca yatrālambane prayokṣyase || ( Śbh_Sh 415 ) śamathapakṣe, vipaśyanāpakṣe vā, tatra tatrālambane cittaṃ sthitaṃ bhaviṣyati | adhyātmaṃ susaṃsthitaṃ, kāyacittapraśrabdhicittaikāgratāśca pratilapsyase [|] evaṃ kṛṣṇapakṣavimukhībhūtaḥ śuklapakṣābhimukhībhūtasya yaduta saṃvegābhiṣyandanatayā sarvaṃ punarasyādīnavanimittamudgṛhṇīṣva yaduta nimittebhyo vipakṣebhyabhyaścopakleśebhyaśca [|]

tatra nimittāni rūpanimittādīni daśa, vitarkāḥ kāmavitarkādayo 'ṣṭau, upakleśāḥ kāmacchandādayaḥ (|) pañca | evañca punasteṣvādīnavamudgṛhṇīṣva | itīmāni nimittāni vyāpārakārakāni(ṇi) cittasya | itīme vitarkā aunmuktasaṃkṣobhakārakāścittasya [|] itīme upakleśā anupaśamakārakāścittasya | yaśca cittasya vyāpāro nimittakṛtaḥ | yaśconmuktasaṃkṣobho vitarkakṛtaḥ | yaścānu(nū)pakleśa [upakleśa]kṛtaḥ duḥkhāvihāra eṣa cittasya, tasmādime nimittavitarkopakleśāḥ duḥkhā anāryā anarthopasaṃhitāścittavikṣepasaṃkṣobhakarā[ḥ |] evamādīnavanimittamudgṛhya cittaikāgratāyāṃ cittasthitau, cittāvikṣepaḥ (pe) ṣaḍbhirākārairnimittamudgṛhāṇa, yaduta nimittasaṃjñayā nirnimitte vāvyāpārasaṃjñayā, nirvikalpasaṃjñayā, nirvikalpe cānautsukyāsaṃkṣobhasaṃjñayā, upaśamasaṃjñayā, ( Śbh_Sh 416 ) upaśame(na) niṣparidāha nairvṛtyāśubhasaṃjñayā [|] evaṃ nimittamudgṛhya punaraparaṃ cālokanimittamudgṛhāṇa [|] yaduta pradīpādvā, agniskandhaprabhāsādvā, sūryamaṇḍalādvā, candramaṇḍalādvā nimittamudgṛhya, śmaśānādyupasaṃkramya, vinīlakādvā nimittamudgṛhāṇa | yāvadasthī (sthi)nāmvā, asthiśaṃkalikānāmvā, no cecchmaśānādapi tu citrakṛtādvā, kāṣṭhaśmaśānakṛtādvā nimittamudgṛhāṇa, udgṛhya śayanāsanāsanamupasaṃkrama, upasaṃkramyāraṇyagato vā, vṛkṣamūlagato vā, śūnyāgāragato vā, maṃce vā, pīṭhe vā, tṛṇasaṃstarake vā niṣīda [|] paryaṅkamābhujya, pādau prakṣālya, ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya, pratimukhāṃ (khīṃ) smṛtimupasthāpya, niṣadya tatprathamata ekāgratāyāṃ cittāvikṣepe smṛtyupanibaddhaṃ kuru, tatra ca ṣaṭsaṃjñāṃ (ḥ) nirvikalpasaṃjñāmupasaṃśamasaṃjñāṃ nirvyāpārasaṃjñāmanautsukyāsaṃkṣobhasaṃjñānniṣparidāhanairvṛtyāśubhasaṃjñāṃ | tatra ca te vikṣepāvikṣepaparijñāvadhānaṃ pratyupasthitaṃ bhavatu | yena vikṣepāvikṣepaparijñāvadhānena tathā tathā nimittavitarkopakleśeṣu vikṣepañca parijānīṣva, cittaikāgratā[yā]ñca ṣaṭsaṃjñābhāvanānugatāyāmavikṣepaṃ [|] tatra ca vikṣepāvikṣepe (payoḥ) tathā tathāvahito bhava yathā te ekāgratopanibaddhā, adhyātmaṃ cetaḥśamathopanibaddhā sarvā cittasantatiścittadhārā paurvāparyeṇa ( Śbh_Sh 417 ) nirnimittā pravarteta | nirvikalpā upaśāntā [|] sa cetpunaḥ saṃpramoṣā[t]smṛtisaṃpramoṣāttathā śamathaprāpte cetasi nimittavitarkopakleśānabhyāsadoṣādābhāsamāgacchanti | sukhamādarśayanti | ālambanīkurvanti | teṣūtpannotpanneṣu smṛtyamanasikāraḥ kartavyaḥ | yaduta pūrvadṛṣṭamevamadhipatiṃ kṛtvā evaṃ tadālambanama[nu]smṛtyamanasikāreṇa vibhāvitaṃ | viśvastamanābhāsagatāyāmavasthāpitaṃ bhaviṣyati | taccaitad, bhadramukha, sūkṣmamālambanaṃ | duḥpra(duṣpra)tividhyamasya te prativi(ve)dhāya tīvra[c]chandaśca vyāyāmaśca karaṇīya[ḥ |]
idaṃ cālambanaṃ sandhāyoktaṃ bhagavatā | janapadakalyāṇī janapadakalyāṇīti bhikṣavo mahājanakāyaḥ sannipateta | atha puruṣa āgacchedabālajātīyaḥ | taṃ kaścideva[ṃ] vadedidaṃ te bhoḥ, puruṣa, tailapātrapūrṇaṃ samatittikamanabhiṣekyamantarā ca janakāyaḥ sannipateta | sā khalu janapadakalyāṇīma(a)ntarā ca ( Śbh_Sh 418 ) mahāsamājaṃ | pariharttavyamayaṃ ca te utkṣiptāsiko vadhakapuruṣaḥ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhaḥ | sa cettvamasmāttailapātrādekabindumapi pṛthivyāṃ nipātayiṣyasi tataste utkṣiptāsiko badhakapuruṣa ucchinnamūlaṃ śiraḥ prapātayiṣyati | kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ api nu sa puruṣaḥ amanasikṛtvā tailapātramamanasikṛtvā tailapātramamanasikṛtvā utkṣiptāsikaṃ badhakapuruṣaṃ janapadakalyāṇī[ṃ] manasi kuryānmahājanasamājamno, no, bhadanta, tatkasya hetostathā hi tena puruṣeṇo[tkṣi]ptāsiko vadhakapuruṣaḥ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddho dṛṣṭaḥ | tasyaivaṃ syāt [|] sa cedahamasmāttailapātrādekabindumapi pṛthivyāṃ pātayiṣyāmi | ato me utkṣiptāsiko badhakapuruṣaḥ ucchinnamūlaṃ śiraḥ prapātayiṣyati | nānyatra sa puruṣaḥ amanasikṛtya(tvā) janapadakalyāṇī[ṃ] mahāsamājamvā | tadeva tailapātraṃ sarvacetasā samanvāhṛtya samyageva pariharedevameva bhikṣavaḥ | ye keciccatvāri smṛtyupasthānāni satkṛtya bhāvayanti | gurukṛtya sarvacetasā samanvāhṛtyate me (ta ime) śrāvakā iti [|] tatra janapadakalyāṇīti kāya[c]chandādyupakleśaparyavasthānīyānāndharmāṇāmetadadhivacanaṃ | paramapradhānā nṛttagītavādita iti vitarkaprapañcasaṃkṣobhasthānīyānāṃ dharmāṇāmetadadhivacanaṃ | mahāsamāja iti | rūpanimittādīnāṃ daśānāṃ nimittānāmetadadhivacanaṃ | ( Śbh_Sh 419 ) abālabhāgīyaḥ puruṣa iti | yogācārasyādhivacanaṃ | tailapātramiti | śamathopanibaddhasya cittasya etadadhivacanaṃ | kāyacittapraśrabdhisnehanārthena utkṣiptāsiko badhakapuruṣa itinimittavitarkopakleśeṣu pūrvodgṛhītasyādīnasyaitadadhivacanaṃ [|] satkṛtya viharati | na caikabindumapi pṛthivyāṃ pātayatīti vikṣepāvikṣepaparijñānāvadhānaparigṛhītasya śamathamārgasyaitadadhivacanaṃ | yenāyaṃ sarvo (sarvāṃ) cittasantatiṃ cittadhārāṃ nirmimittāṃ nirvikalpāmupaśāntāṃ vīryabalena nirantarāṃ paurvāpayeṇa pravarttayati | na caikacittamutpādayati | nimittālambanamvā vitarkopakleśālambanamvā ||

tamenamevaṃ śamathaprayuktamādikarmikaṃ yogī samanuśāsti | yāvatte, bhadramukha, evaṃ śamathamārgaprayuktasya evamupāyaparigṛhītaṃ smṛtisaṃprajanyasahagataṃ sābhirāmaṃ cittaṃ bhavati | tāvatte śamathamārga eva bhāvayitavyaḥ | sa cetpunaranabhyāsamoṣānna ramate sopāyaṃ ca tadālamba tasmānnirvikalpādālambanād vyutthāya savikalpa ālambane smṛtyupanibaddhaṃ kurute | yadeva te pūrvodgṛhītamaśubhanimittaṃ tadeva manasi kuru tatprathamato nimittamātrānusāriṇyā vipaśyanayā yaduta vinīlakamvā, vipūyakamvā, yāvadasthiśaṃkalikāmvā || tathā prayuktaśca tatprathamava(ta) ekaṃ vinīlakamadhimucyasva, ( Śbh_Sh 420 ) yāvadekāmasthiśaṃkalikāṃ yataścātra kṛtaparicayo bhavasi | prabhāsvaraśca tedhimokṣaḥ pravartate | tadālambanandvau tadā dvau, trīṇi, catvāri, paṃca, daśa, viṃśa, triṃśaccatvāriṃśat | pañcāśadvinīlakaśataṃvinīlakasahasraṃ, yāvatsarvā diśo vidiśaśca | pramāṇākāreṇa pūrvā[ṃ] nirantarā[ma]dhimucyasva | yeṣāṃ na syādavakāśaḥ antato daṇḍaviṣṭambhanakoṭīmātramapi [|] yathāvinīlakānāmevaṃ yāvada sthiśaṃkalikānāṃ sarvamevamadhimuktimanaskāraṃ niśritya bhūtamanaskāramavatara, evaṃ ca punaravatara, yāvantyetāni vinīlakāni mayādhimuktāni yāvadasthiśaṃkalikā ato [a]pramāṇavarāṇi me pūrvāntabhārabhya, tatra tatra bhavagaticyutyupapādeṣu, mṛtasya kālagatasya yāni vinīlakāni nirvṛttāni, yāvadasthiśaṃkalikānirvṛtyāṃ | yeṣāṃ pūrvā koṭirna prajñāyate, nivartamānānāṃ, tāḥ sa cetkaścit saṃharet saṃhṛtāśca na vinaśyeyuḥ, na ca pūtībhaveyuḥ | nāsti sa pṛthivīpradeśo yatra teṣāmavakāśaḥ syāt | ekakalpikā nāmapi, tāvadyāvadasthiśaṃkalikānāṃ sa cetkaścitsaṃhārako bhavet | tāsāṃ syāt saṃhṛtānāṃ vipulapārśvaparvatasamā rāśiḥ | yathā pūrvasyāntara (pūrvānta)mārabhyaivama parāntamapi yāvat (|) duḥkhasyāntaṃ na ( Śbh_Sh 421 ) kariṣyāmyevaṃ hi tvamabhiyukṣi (yuṃkṣva) | manaskāraṃ niśritya bhūtamanaskāramavatīrṇo bhaviṣyasi (bhava) | na caitāni vinīlakāni yāvadasthiśaṃkalikā [yā] vipaśyanāprayuktena sakṛdvipaśyitavyā[ni], nānyatraikaṃ vinīlakamadhimucya punaścittaṃ śamayitavyaṃ tāvacca tadvinīkamadhimoktavyaḥ (vyaṃ) yāvattasmenā (sminnā)lambane sābhirāmaprabhāsvaraṃ nopāyāsena paryavanahyate | na tāvātkālakaraṇīyaṃ bhavati | tasmin samaye adhyātmaṃ sā(saṃ?) śamayitavyaṃ yathā vinīlakamevaṃ yāvadasthiśaṃkalikaikā evaṃ yāvadapramāṇā anenaiva nayena veditavyā[ḥ] | cittamadhyātmaṃ saṃśamayitvā (saṃśamya) vimoktavyāstataḥ sarvapaścādapramāṇāni vinīlakānyapramāṇā yāvadasthiśaṃkalikā adhyātmaṃ cittābhisaṃkṣepeṇa vibhāvayatyanābhāsagatāyāṃ sthāpayati | na ca tāni nimittānyutsṛjati || savikalpāni nāpi ca kalpayati | nānyatra tadālambanameva nirnimittaṃ nirvikalpamupaśāntaṃ cittamavasthāpayati |

sa punaścopadiśyate, yatte bhadramukha, pūrvamevālokanimittamudgṛhītaṃ, tattvaṃ śamathapakṣaprayoge [a]pi manasi kuru, vipaśyanāpakṣaprayoge [a]pi, ālokasahagatena ( Śbh_Sh 422 ) cittena, saprabhāsasahagatena, prabhāsvareṇānandhakāreṇa śamathavipaśyanāṃ bhāvaya | evaṃ ca te śamathavipaśyanāmārge ālokasaṃjñāṃ bhāvayataḥ | sa ce dādita eva avispaṣṭodhivimokṣo bhaviṣyatyālambane samya[gā]bhāsaḥ | sa tena hetunā, tena pratyayena, bhāvanābhāsādviśiṣṭatā bhaviṣyati | pracurābhāsa(ga)tā ca | sa cetpunarādita eva vispaṣṭo bhaviṣyati | pracurābhāsaḥ | sa bhūyasyā mātrayā vispaṣṭataratāṃ pracurābhāsataratāñca gamiṣyati | sa tvametatsamveganimittena sūdgṛhītena, prasadanīyanimittena, śamathanimittena, vipaśyanānimittena, lokanimittena, sūdgṛhītena kālamadhyātmaṃ cittaṃ saṃśayamayankālena kālaṃ dharmānvicinvanti(cinvan), nimittamātrānusāriṇyā vipaśyanayā smṛtyupasthāneṣvavatara | yadutāśubhāprayogamevādhipatiṃ kṛtvā, evaṃ ca punarvicinvan bahirdhā ṣaṭtriṃśato (t)dravyāṇi kāyāt keśādi prasāvaparyantā (ntaṃ) nimittamudgṛhya adhyātmametāni sarvāṇi aśucidravyāṇyadhimucyādhyātmaṃcittaṃ saṃśamaya (sva), idaṃ te bhaviṣyatyadhyātmaṃ kāyena kāyānupaśyanāyāḥ yadutātmano 'ntaḥ kāyamārabhya, sa tvaṃ punarapi bahirdhā aśubhānimittenodgṛhītena vinīlakaṃ cādhimucyasva, yāvadasthi vā śaṃkalikāmvā, ( Śbh_Sh 423 ) parīttena vādhimokṣeṇa, mahadgatena vā [a]pramāṇena vādhimucyādhimucyādhyātmaṃ cittaṃ saṃśamaya, idaṃ te bhaviṣyati | bahirdhā kāyena kāyānupaśyanāyā, yaduta parasāntatikaṃ bahiḥkāyamārabhya, sa tvaṃ punarapyātmanaḥ antaḥkāye 'śubhatāparibhāvitena cetasāścāśubhatāparibhāvitena cetasā parakāye cāntarbahiścāśubhatāparibhāvitena cetasātmānaṃ ghri(mri)yamāṇamadhimucyasva, mṛtamvā punaḥ śmaśāne [a]bhinirhriyamāṇamabhinirhṛtamvā, śmaśāne cchoritaṃ | choritamvā vinīlakāvasthaṃ, vipūyakāvasthaṃ, yāvadasthiśaṃkālikāvasthamadhimucyasva, idaṃ te bhaviṣyatyadhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyanāyāḥ sa[t]tvaṃ, punarapi catvāro 'rūpiṇaḥ skandhāḥ śrutacintādhipateyena parikalpanimittagrāheṇa triṣu bhāgeṣvadhimucyasva śamathapakṣye, vikṣepapakṣye, vipaśyanāpakṣye ca | yadādhyātmaṃ cittamabhisaṃkṣipasi tatra nirmimittanirvikalpopaśamākārā nirvyāpārānutsukāsaṃkṣobhaniḥparidāha nairvṛtyasukhasaṃjñākārā avikṣepālambanā vedanādayaścatvāro [a]rūpiṇaḥ skandhāḥ | pratikṣaṇaṃ pratikṣaṇamanyo 'nyatayā navanavaniṣpurāṇatayā pravartanta ityadhimucyasva, idaṃ te bhaviṣyatyadhyātmabahirdhā vedanāsu, citte, dharmeṣu, dharmānupaśyanāyāḥ sattvaṃ | ye pūrvaṃ viṣayopādānā, viṣayālambanā asamāhitabhūmipatitā abhyapatitāḥ ( Śbh_Sh 424 ) kṣīṇā, ye caitarhi smṛtisaṃpramoṣāccittakṣepe satyutpadyante nimittavitarkopakleśālambanādhipateyā vedanādayaścatvāro [a]rūpiṇaḥ skandhāsteṣāmā(yā)pāyikatāṃ tāvatkālikatāmitvarapratyupasthāyitāṃ, sādīnavatāṃ, sadhruvatāmanāśvāsikatāmaparimucyasva | idaṃ te bhaviṣyati | bahirdhā vedanācittadharmānupaśyanāyāḥ sattvaṃ, punarapi vipaśyanānimittamudgṛhya sanimitte saṃkalpe manaskāre sthitaḥ | ye savikalpasanimittālambanādhipateyā adhyātmamutpadyante | vedanādayacatvāro [a]rūpiṇaḥ skandhāsteṣāṃ pratikṣaṇaṃ navanavatāṃ niṣpurāṇatāmanyo 'nyatāṃ pūrvavadadhimucyasva | idaṃ te bhaviṣyati bahirdhā vedanāyāṃ, citte, dharmeṣu dharmānupaśyanāyāḥ [sattvaṃ] | evaṃ hi tvamaśubhāprayogamadhipatiṃ kṛtvā catvāri smṛtyupasthānānyavatīrṇo bhaviṣyasi | smṛtyupasthāne, prayoge [a]pi ca | te kālena kālaṃ śamathavipaśyanāyāṃ prayoktavyaṃ | sa tvamevamupasthitayā smṛtyā caturṣu smṛtyupasthāneṣu yaṃ yameva grāmaṃ vā, nigamaṃ bopaniśritya viharasi, sa tvaṃ tameva grāmaṃ vā, nigamaṃ vā | tannityena cittena, tatpravaṇena, tatprābho(bhā)reṇa ālambanamālambananimittamutsṛjatā piṇḍāya praviśa | caṇḍasya hastinaścaṇḍasyāśvasya, caṇḍasya goścaṇḍasya kurarasya, ahiśvabhrasthāṇukaṇṭakapalvalaprapātasyandikagūthakaṭhallapāpike yā caryā śayanāsanaparivarjanā [|] ( Śbh_Sh 425 ) arakṣitaste ātmā bhavati | yeṣu ca te viṣayanimitteṣvindriyāṇi prerayitavyāni teṣvanābhogatayā asaṃvṛtānīndriyāṇi bhavantu | yeṣu vā punarnimitteṣvindriyāṇi prerayitavyāni | teṣu teṣūpasthitā
smṛtiḥ | bhavatu, yaduta kleśāsamudācārāya | sa tvamevaṃ surakṣitena kāyena, susaṃvṛtairindriyaiḥ, sūpasthitayāsmṛtyā, tadgatena mānasena mātrayā piṇḍapātaṃ paribhuṃkṣva | mitabhāgī(ṇī) ca bhava, sārdhaṃ gṛhasthapravrajitairyuktakā(bhā)ṇī, kālabhāṇī, ārjavabhāṇī | praśāntabhāṇī | adharmyā ca te [tvayā] kathā sarveṇa sarvaṃ parivarjayitavyā | dharmyāmapi te [tvayā] kathā[ṃ] kathayatā na vigṛhya kathā karaṇīyā | tatkasya hetoḥ [|] vigṛhya kathāsaṃrambhānuyogamanuyuktasya puruṣapudgalasya viharataḥ kathābāhulye cittaṃ santiṣṭhate | tathā bāhulye satyauddhatyamauddhatye satyavyupaśamaḥ | avyupaśāntacittasyārāccittaṃ samādherbhavati | na tvamevaṃcārī tvaritatvaritamanutsṛṣṭenālambanena me [a]dyaśamathavipaśyanāyāṃ yathodgṛhītenaiva nimittena pratanukāritayāvā, antakāritayā ca | yogaṃ kuru, te (sa tvam) agnimathanaprayogeṇa ca sātatyasatkṛtyaprayogatayā pratatakārī bhava, evaṃ tu punaścitaṃ praṇidhatsva | sa cedyāvadāyurjambūdvīpe sarveṣāṃ jaṃbūdvīpakānāṃ manuṣyāṇāmabhūttatsarvamabhisamastaṃ mamaikasyaitarhi ( Śbh_Sh 426 ) syāt | so [a]haṃ tāvadapramāṇenāyuṣā pramāṇayogaprayogeṇa ca sātatyasatkṛtyaprayogatayā pratatakārī bhavā[mi] [|] evaṃ ca punaścittaṃ praṇidhatsva | sa cedyāvadāyurjabūdvīpe manasikāre śamathavipaśyanāyāṃ yogaṃ na riṃcayaṃ(yan) yadutāsyaiva yogaprayogasya mahāphalatāṃ mahānuśaṃsatāṃ ca viditvā prāgevāsmin pari(praṇi)dhatte [|] āyuṣītvare jīvite dūramapigatvā varṣaśati(ta)ke parigaṇyamānamauntike [|]
evaṃ hi tvaṃ yathānuśiṣṭaḥ pratatakārī vātyantakārī ca | yasyārthe prahāṇamupagatastasyārthasyābādhako bhaviṣyasi | tatprathamata[sta]mpra[kṣya]si | mṛdukāṃ kāyapraśrabdhiṃ cittaikāgratāṃ tataścottari vipulālaukikalokottarāṃ sampadamārāgayiṣyati(si) |

evamayamādikarmikastatprathamakarmikaḥ | aśubhāprayukto yogajñenācāryeṇa codyamānaḥ samyaga(k) codito bhavatyevaṃ ca pratipadyamānaḥ | samyakpratipanno bhavati | yathā [a]śubhāvineyo [a]śubhāyāṃ, tathā maitryavineyādayo [a]pi ānāpānasmṛtiparyavasānāya yathāyogaṃ veditavyāstatrāyaṃ viśeṣaḥ | tadanyeṣvavataraṇamukheṣu taṃ vibhāvayiṣyāmi | tatra maitrībhāvanāprayuktenādikarmikā(ṇa)bahirdhā mitrapakṣādudāsīnapakṣācca ( Śbh_Sh 427 ) nimittamudgṛhya pratirūpaśayanāsanagato hi sukhādhyāśayagatena manaskāreṇa samāhitabhūmikena pūrvamekaṃ mitramadhimoktavyamekamamitramekamu(ka u)dāsī naṃ (naḥ), teṣu ca tri[ṣu] pakṣeṣu tulyaṃ hitasukhādhyāśayagatena manaskāreṇopasaṃhāraśca karaṇīyaḥ | sukhitā bhavantyete sukhakāyāḥ sattvā yadutānavadyakāmasukhena, anavadyasaprītikasukhena, anavadyaniṣprītikasukhena | tataḥ paścād dve mitrāṇi, trīṇi, catvāri, pañca, daśa, viṃśa, triṃśatpūrvavadyāvatsarvā diśo vidiśaśca mitrāmitra (traiḥ) pūrṇā adhimucyante | nirantarā yatra nāstyantaramantato daṇḍakoṭīviṣkambhanamātramapi yathā mitrapakṣeṇaivamamitrodāsīnapakṣeṇa veditavyaṃ | sa ca maitrīprayogaṃ ca na jahāti | nānyatra bhāvayanneva maitrīṃ smṛtyupasthāneṣvavatarati | kathaṃ punaravataratyadhimucyamāno [a]vatarati | yathāhamapyanyeṣāṃ mitrasammato [a]mitrasammataścodāsīnasammataśca [|] ahamapi sukhakāmo duḥkhapratikūlaḥ | idamasyādhyātmaṃ kāye kāyānupaśyanāyāḥ [sattvam] | ete [a]pi sattvāḥ pareṣāṃ mitrabhūtā, amitrabhūtā, udāsīnabhūtāśca, yathā me te [a]pi sukhakāmāḥ duḥkhapratikūlā idamasya bahirdhā kāyānupaśyanāyāḥ [sattvaṃ], yathāhaṃ tathaite sattvā, yathā me ātmanaḥ sukhameṣaṇīyaṃ sattvānāmātmasamatayātmatulyatayā ( Śbh_Sh 428 ) eṣāṃ sattvānāṃ mayābhihitasukhopasaṃhārakaraṇāya itīdamasyādhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyanāyāḥ [sattvam] | catvāri caitāni smṛtyupasthānāni, saṃbhinnaskandhālambanatayā saṃbhinnālambanaṃ smṛtyupasthānaṃ bhavati | rūpanimittantu yogī udgṛhya varṇasaṃsthānanimittaṃ, vijñaptinimittaṃ ca mitrāmitrodāsīnapakṣād(kṣebhyo) 'dhimucyate | tenedaṃ kāyasmṛtyupasthānameva vyāvasthāpyate | so 'dhimuktimanaskāraṃ niśritya, bhūtamanaskāramasyāvataratyevaṃ ca punaradhimucyamāno [a]vatarati | yāvadapramāṇāḥ sattvā ete mayā (a)dhimuktā | hitasukhagatenādhyāśayena | ato [a]pramāṇatarāḥ sattvā ye mamapūrvāntamārabhya mitrāmitrodāsīnapakṣatayā [a]bhyatītā ye mama mitratāṃ gatvā amitratāmupagatā, amitratāṃ gatvā mitratāṃ codāsīnatāṃ topa(copa)gatāstadanena paryāyeṇa sarva eva sattvāssamasamā, nāstyatra kācinmitratā vā, amitratā vodāsīnatā vā, pariniṣpannetyanenaiva paryāyeṇa tulyahitasukhopasaṃhāratā ca karaṇīyā | yathā pūrvāntamārabhya evamaparāntamapyāramya, satyāṃ saṃsṛtau saṃsāre yepi ca mayā sattvāḥ pūrvāntamārabhya tanmaitreṇa cittenānukampitāḥ | kiṃ ( Śbh_Sh 429 ) cāpi te [a]bhyatītā apitu tānetarhyanukampe yaduta cittaniṣkāluṣya(kaluṣa)tāmavyāpannatāmupādāya | sukhitā bata te sattvā, bhūtā bhaviṣyan (abhūvan), ye, [a]pi ca na bhūtā anāgate [a]dhvani sukhitā bhavantu | evaṃ bhūtamanaskārānupratiṣṭhasya maitrīvihāriṇaḥ yaḥ puṇyābhiṣyandaḥ kuśalābhiṣyandaḥ | tasyādhimokṣikamaitrīvihāragataḥ puṇyaskandhaḥ | śatimāmapi kalāṃ naupeti | sahasrimāmapi | saṃkhyāmapi, kalāmapi | gaṇanāmapyupaniṣadamapi nopaiti [|] śeṣaṃ pūrvat ||
tatredaṃpratyayatāpratītyasamutpāda ādikarmikaḥ śrutacintādhipateyena parikalpitaṃ na nimittamudgṛhṇātyanyeṣāṃ sattvānāmajñānaṃ | sammoho yeneme pratyakṣamanityaṃ nityato [a]vagacchanti pratyakṣamaśuci śucitaḥ, duḥkhaṃ sukhataḥ, nirātmakatāmātmataḥ | viparyastā ete sattvā viparyāsa hetordṛṣṭe dharme, vedanāsu samparāye cātmabhāvābhirnivṛttau, tṛṣyanti, tṛṣitāśca jātimūlakāni karmāṇi kṛtvā evamāyatyāṃ karmakleśahetu [............] kevalaṃ saṃduḥkhamabhinirvartayantyevaṃ nimittamudgṛhyādhyātmamadhimucyate | ayamapi kevalo duḥkhaskandha evameva saṃbhūta iti | ye cātmabhāvā nānantā[ḥ] paryantāḥ pūrvāntamārabhya yeṣāmādireva na prajñāyate | ( Śbh_Sh 430 ) te 'pyevaṃbhūtā, eṣāmapi sattvānāmatītānāgatapratyutpannāḥ sarva evātmabhāvā duḥkhaskandhasaṃgṛhītā evamevābhinirvṛttāḥ | āyatyāṃ notpadyante | sa khalvayamiyaṃ(daṃ)pratyayatāpratītyasamutpādamanaskāraḥ sarvabhūtamanaskāra eva nāstyādhimokṣikaḥ | yadi na punarātmano vartamānān skandhān pratītyasamutpannān manasikaroti | tadādhyātmaṃ kāye yāvaddharmeṣu dharmānudarśī viharati | yadā ca punaḥ pareṣāṃ vartamānānskandhān pratītyasamutpannānmanasi karoti | tadādhyātmabahirdhā kāye yāvaddharmeṣu dharmānudarśī viharati | yadātmanaśca pareṣāṃ cātītānāgatān [skandhān] pratītyasamutpannānmanasi karoti | tadādhyātmabahirdhā kāye yāvaddharmeṣu dharmānudarśī viharati | śeṣaṃ pūrvat |
tatra dhātuprabhedaprayogaprayukta ādikarmiko bahirdhāpṛthivīkāṭhinyanimittamudgrahya, tadyathā bhūparvatatṛṇavanaśarkarakaṭhillamaṇimuktivaiḍūryaśilāpravālādikebhyaścādhyātmaṃ kāṭhinyamadhimucyate | bahirdhā apsvabdhātornni(rni)mittamudgṛhya, tadyathā nadīprasravaṇataḍāgakūpādibhya[ḥ], tathā mahato [a]gniska ska[ndhasya]bdhau vādityakiraṇasaṃtāpitā bhūrāviṣṭebhyo ( Śbh_Sh 431 ) [vā] sarvebhyaḥ | udārāgnisaṃpratāpitebhyo vā praśrayebhyaśca no bahirdhā vāyuskandhātpūrvadakṣiṇapaścimottarebhyo vāyubhyo yāvadvāyumaṇḍalebhyaḥ | ye deśā [astyādestāraṇīyā] vāyugatena sacchidrāḥ, suśirāḥ, sāvakāśāḥ, tasmādākāśadhātornimittamudgṛhṇātyadhyātmamabdhātuṃ, tejo dhātuṃ vāyudhātumākāśadhātumadhimucyati(te) | śrutacintādhipateyena ca parikalpitena [|] evaṃ vijñānadhātornimittamudgṛhṇāti | cakṣurādhyātmikamāyatanamaparibhinnaṃ ced bhavati | rūpamābhāsagataṃ | na ca tajjo manaskāraḥ pratyupasthito bhavati | na tajjasya cakṣurvijñānasya prādurbhāvo bhavati | viparyayādbhavati | evaṃ yāvanmanodharmānmanovijñānaṃ veditavyam |

evaṃ nimittamudgṛhyāpyeṣāṃ sarveṣāṃ vijñānānāmasmin kāye cāturmahābhūtike bījaṃ dhāturgotraṃ prakṛtirityadhimucyate | tānyetāni catvāri mahābhūtāni tatprathamato [a]ṅgapratyaṃgo(gato) [a]rthaṃ vināpyadhimucyate [|] tataḥ paścāt | sūkṣmatarāvayava prabhedānādhimucyate | evaṃ yāvadgatāyanapraviṣṭa[s]tu[ṭi]samatayā, evaṃ yāvacchanaiḥ śanaiḥ paramāṇuśo [a]dhimucyate | sa ekaikamaṃgāvayavapramāṇaparamāṇusañcayasanniviṣṭamadhimucyate | ( Śbh_Sh 432 ) kaḥ punarvādaḥ sarvakāyamayaṃ(yam | ayaṃ) dhātuprabhedaprayuktasya cārthaprabhedaparyantaḥ rūpiṇāṃ tābaddhātūnāmākāśadhātoḥ punaḥ | yatpunarasya tasmin prayoge śamathavipaśyanābhāvanāyāṃ vikṣepāvikṣepaparijñāvadhānamidamasya saṃprajanyasya smṛtisamatāyāśca [|] yatpunaḥ saṃveganimittaṃ, prasadanīyaṃ ca nimittaṃ sūdgṛhītaṃ bhavatīdamasyābhidhyādaurmanasya vinayasya, tasyaivamātāpino viharato yāvat (d) dvitīyaloke [a]bhidhyādaurmanasyaṃ pūrvameva samyakprayoga[sa]mārambhakāle | sūkṣmacittapraśrabdhirdurupalabhyā pravarttate | yā tatra śamathamvā bhāvayato, vipaśyanāmvā prasvasthacittatā, prasvasthakāyatā | cittakāya karmaṇyatā | iyamatra kāyacittapraśrabdhiḥ | tasya saiva sūkṣmā cittaikāgratā cittakāyapraśrabdhiścābhivara[ṃ] nī audārikāṃ sūpalakṣyāṃ cittaikāgratāṃ kāyapraśrabdhimāvahati | yaduta hetupāraṃ paryādānayogena, na tasya, na cirasyedānīmaudārikīcittakāyapraśrabdhiścittaikāgratā ca | sūpalakṣyotpatsyatīti | yāvadasyā pūrvanimittaṃ pūrva nirgauravapratibhāsamutpadyate | na caitadvādhalakṣaṇaṃ | tasyānantarotpādādyatprahāṇarativivandhakārī (ri)ṇāṃ kleśānāṃ pakṣyaṃ cittaṃ(tta)dauṣṭhulyaṃ tatprahīyate | tatpratipakṣeṇa ca cittakarmaṇyatā ( Śbh_Sh 433 ) cittapraśrabdhirutpadyate | tasyotpādāt kāyapraśrabdhyutpādānukūlāni vāyūrdhva [mu]ktāni mahābhūtāni kāye 'vakramanti | teṣāmavakramaṇahetoryatkāyadauṣṭhulyaṃ tadvigacchati | prahāṇaratiriva[daka]rakleśāpakṣyakāyapraśrabdhyā ca tatpratipakṣikayā sarvakāyaḥ pūryate | syādā [............] dhyāti |
tataḥ prathamopanipāte cittauṣṭhilyaṃ (cittadauṣṭhulyaṃ) cittasumanaskāraprāmodyasahagatālambanasābhirāmatā ca | cittasya tasmin samaye khyāti | tasyordhvaṃ yo 'sau tatprathamopanipātī praśrabdhivegaḥ | sa śanaiḥ śanaiḥ pariślathataro bhavati | chāyevānugatā praśrabdhiḥ kāye ca pravarttate | yacca tadauddhilyaṃ(ddhatyaṃ) cetasastadapyavahīyate | praśāntākāracittasālambane śamatho yastacca(yassa)pravarttate | tata ūrdhvamayaṃ yogī ādikarmikaḥ samanaskāro bhavati | [sa]manaskāra iti ca saṃkhyāṃ gacchati | tatkasya hetoḥ | rūpārthānurodhena samāhitabhūmiko manaskāraḥ parīttastaprathamataḥ pratilabdho bhavati | tenocyate samanaskāra iti |
tasyāsya samanaskārasyādikarmikasyemāni liṃgāni bhavanti | parīttamanena rūpāvacaraṃ cittaṃ pratilabdhaṃ bhavati | parīttā kāyapraśrabdhiścittapraśrabdhiścittaikāgratā, bhavyo bhavati pratibalaḥ | kleśaviśodhanālambanaḥ ( Śbh_Sh 434 ) prayoge 'sya, stigvā(mā)cāsya cittasantatiḥ pravarttate | śamathopagūḍhāccaritaṃ tadānena viśodhitaṃ bhavati | sa cedraṃjanīye viṣaye carati, na tīvraṃ rāgaparyavasthānamutpādayati | alpamātrekaṇāvaramātrakeṇa ca | pratipakṣasanniśrayeṇābhoga mātrakeṇāśakto [a]tiprativiśoda(dha)yituṃ | yathā raṃjanīye evaṃ dveṣaṇīye, mohanīye mānasthānīye, vitarkasthānīye veditavyam | niṣaṇṇasya cāsya pratisaṃlayane cittaṃ pratidadhatastvaritatvaritaṃ cittaṃ praśrabhyate || kāyaśca [|] kāyadauṣṭhulyāni ca nātyarthaṃ bādhante | na cātyarthaṃ nivaraṇasamudācāro bhavati | na cātyarthamutkaṇṭhā ratiparitamanāsahagatā[ḥ] saṃjñāmanasikārāḥ samudācaranti | vyutthitasyāpi manasa[ś] (vyutthitamanaso 'pi) carataḥ | praśrabdha(bdhi)mātrā kāciccitte, kāye, (citte) cānugatā bhavatītyevaṃ bhāgīyāni [sa]manaskārasya [ādikarmikasya] liṃgāni nimittānyavadātāni veditavyāni ||
| piṇḍoddānam ||
upasaṃkramaṇaṃ yā ca harṣaṇā pṛcchanaiṣaṇā |

viniyogarakṣopacayaḥ prāvivekyabhavaikatā ||
āvaraṇaśuddhayutkṛṣṭeha manaskārasya bhāvanā ||
|| yogācārabhūmau śrāvakabhūmisaṃgṛhītāyāṃ tṛtīyaṃ yogasthānaṃ samāptam ||
IV. caturthaṃ yogasthānam
tatra labdhamanaskārasya yoginaḥ | evaṃ parīttaprahāṇaratipraviṣṭasya tadūrdhvaṃ dve gatī bhavataḥ | ananye | katame dve tadyathā | laukikī ca lokottarā ca |
tatrāyamādikarmiko yogācāraḥ | samanaskāraḥ | laukikayā vā gatyā gamiṣyāmi | lokottarayā veti | tameva manaskāraṃ bahulīkaroti | yathā yathā bahulīkaroti | tathā tathā sā praśrabdhiścittaikāgratā ca | teṣāṃ teṣāṃ rātridivasānāmatyayātpṛthuvṛddhivaipulyatāṃ gacchati | yadā cāsya dṛṣṭisthiraḥ kharaśca manaskāraḥ saṃvṛtto bhavati | pariśrabdhaścālambanādhimokṣaḥ | pravartate | śamathavipaśyanāpakṣyācca nimittānyudgṛhītāni bhavanti | tadā sa laukikena mārgeṇa gantukāmastatra ca prayogamārabhate lokottareṇa vā mārgeṇa [|]
tatra kati pudgalāḥ | ye dṛṣṭe dharme laukikenaiva ( Śbh_Sh 438 ) mārgeṇa pṛ(ga)cchanti | na lokottareṇa | āha | catvārastadyathā sarva ito bāhyakaḥ | iha dhārmiko 'pi mandaḥ | pūrvaśamathacaritastathā bhūyo 'pyaparipakvakuśalamūlaḥ | bodhisattvasyāyatyāṃ bodhimanuprāptukāmaḥ | no tu dṛṣṭa eva dharme (|) amī catvāraḥ pudgalā dṛṣṭa eva dharme laukikamārgayāni(yi)no bhavanti |
tacca laukikamārgagamanaṃ dvividhaṃ | saka[la]bandhanānāñca pṛthagjanānāṃ, vikalabandhanānāṃ ca | śaikṣāṇāṃ |
tatpunaḥ katamat | kāmānāmaudārikatāṃ paśyataḥ, prathame ca dhyāne samāpattyupapattikleśāntatāṃ paśyatastatkāmavairāgyagamanamevaṃ yāvat | ākiñcanyāyatanavairāgyaṃ veditavyam | tathā asaṃjñisamāpattiḥ | ( Śbh_Sh 439 ) dhyānasamāpattisanniśrayena ṣa[ḍvi]jñānānāṃ pañcānāmabhinirhāraḥ |
tatra kāmavairāgyāya prayukto yogī saptabhirmanaskāraiḥ | kāmavairāgyamanuprāpnoti | katame punaste sapta manaskārāḥ | āha | lakṣaṇapratisaṃvedī, ādhimokṣikaḥ, prāvivekyo, ratisaṃgrāhakaḥ | mīmānsā(māṃsā)manaskāraḥ | prayoganiṣṭhaḥ, prayoganiṣṭhāphalaśca |
tatra lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ katamaḥ | āha | yena manaskāreṇa kāmānāmaudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate | prathame ca dhyāne śāntalakṣaṇaṃ | kathaṃ ca punaraudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayati | āha | kāmānāṃ ṣaḍvastūni paryeṣamāṇaḥ arthanya svūlakṣaṇaṃ (arthaṃ, svalakṣaṇaṃ, sāmānyalakṣaṇaṃ) | pakṣaṃ kālaṃ yuktiñca |
tatraudārikārthaṃ tāvatparyeṣate | itīme kāmāḥ sādīnavā, bahūpadravā, bahvītikā, bahūpasargā iti | yā eṣu kāmeṣu bahvādīnavatā | yāvadbahūpasargatā | ayamaudārikārthaḥ | tatra vastu paryeṣate | astyadhyātmaṃ kāmeṣu kāma(c)chanda iti |
tatra svalakṣaṇaṃ paryeṣate | amī kleśakāmāḥ | amī vastukāmāḥ | te punaḥ sukhasthānīyā, duḥkhasthānīyā, ( Śbh_Sh 440 ) aduḥkhasukhasthānīyāśca | sukhasthānīyāḥ kāmarāgādhiṣṭhānāḥ | saṃjñācittaviparyāsādhiṣṭhānāḥ | duḥkhasthānīyā[ḥ] punardveṣādhiṣṭhānāḥ krodhopanāhādhiṣṭhānāḥ | aduḥkhāsukhasthānīyāḥ mrakṣapradāśamāyāśāṭhyāhrīkyama(kyā)napatrāpyādhiṣṭhānā dṛṣṭiviparyāsādhiṣṭhānāśca | evamamī kāmāḥ praduṣṭavedanānugatāśca, pratyastakleśānugatāścaivaṃ kāmānāṃ svalakṣaṇaṃ paryeṣate |
tatra kathaṃ sāmānya lakṣaṇaṃ (|) paryeṣate | sarva ete kāmā jātiduḥkhatayā, jarāduḥkhatayā (yā)vadicchāvighātaduḥkhatayā samasamamanubaddhāścānuśaktāśca | ye 'pikāmopabhogino mahatyāṃ kāmasampadivarta[n]te | te 'pi jātyādidharmatayā avinirmuktāstāvatkālikī sā teṣāṃ sampat | evaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ paryeṣate |
kathaṃ pakṣaṃ paryeṣate | kṛṣṇapakṣapatitā ete kāmāḥ | asthikaṃkālopamā, mānsapeśyupamāstṛṇolkopamāḥ | aṃgārakarṣūpamāḥ | āśīviṣopamāḥ | svapnopamāḥ | yācikālaṃkāropamāḥ | tṛṇaphalopamāśca | paryeṣamāṇā api satvāḥ (ttvāḥ) kāmān paryeṣaṇākṛtaṃ (|) duḥkhaṃ pratisaṃvedayanti | ārakṣākṛtaṃ, snehaparibhraṃśakṛtamātṛptikṛtamasvātantryakṛtaṃ, duścaritakṛtaṃ, ( Śbh_Sh 441 ) ca duḥkhaṃ pratisaṃvedayanti | pūrvavadeva tāvatsarvaṃ veditavyaṃ |
tathā kāmānpratiṣevataḥ | paṃcādīnavā uktāḥ | bhagavatā alpāsvādāḥ kāmāḥ bahusu(duḥ)khā, bahvādīnavāḥ [|] kāmānkhalu pratiṣevamāṇasya nāstyalaṃ tāva(t) tṛptitā ca paryāptitā vā, anena paryāyeṇa kāmā vigarhitā buddhaiḥ buddhaśrāvakaiśca sadbhiḥ samyaggataiḥ, satpuruṣaiḥ [|]
kāmānkhalu pratiṣevamāṇasya saṃyojanānyupacayaṃ gacchanti | nāsti cāsya kiṃcit pāpakamakuśalaṃ karmākaraṇīyaṃ vadāmi | itīme kāmā atṛptikārakā[ḥ] sādhāraṇā, adharmaviṣamacaryāhetavaḥ | kāmatṛṣṇāvivardhakāḥ, satāṃ vivarjanīyāḥ, kṣipramviṣayagāminaḥ, pratyayādhipā, pramādabhūmayo, riktā, anityāstucchā, mṛṣāmoṣadharmāṇo, māyopamāḥ, bālalāpanāḥ | ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ (|) kāmāḥ, ye ca sāṃparāyikāḥ, ye ca divyāḥ, ye ca mānuṣyakāḥ | mā[ra]mārabhyaiṣa gocaro, mārasyaiṣa nivāpo yatreme 'nekavidhāḥ pāpakā akuśalā dharmā mānasāḥ saṃbhavanti | yadutābhidhyā, vyāpādā[ḥ], saṃrambho vā, ye vā punarāntarāyikā bhavantyāryaśrāvakasyāśikṣamāṇasyānekaparyāyeṇa kṛṣṇapakṣapatitā ete kāmā yadbhūyasā [|] evampakṣaṃ paryeṣate |
atītānāgatapratyutpanneṣvadhvasu anityaṃ nityakālaṃ (ma)dhruvaṃ dhruvakālame te kāmāḥ | evaṃ bahūpadravāḥ, bahūpasargā, bahvādīnavā ityevaṃ kālamparyeṣate |

kathaṃ yuktiṃ paryeṣate | mahatā saṃrambheṇa, mahatyā paryeṣṭyā, mahatā pariśrameṇa vividhairvicitraiḥ śilpakarmasthānaiḥ kāmāḥ saṃhriyante | nirvartyante, upacīyante [|] te punaḥ sūpacitā api, sunirvartitā api | yāvadeṣa bahirdhā parigrahavastunaḥ mātā(tṛ)pitṛputradāradāsīdāsakarmakarapauruṣeyamitrāmātyajñātisālohitānāṃ | asya vā punaḥ kāyasyādhyātmikasya rūpiṇa audārikasya cāturmahābhūtikasyaudanakalmāṣopacitasya nityotsadanasnapanapārimardanabhedana(c)chedana vikiraṇavidhvaṃnsa(dhvaṃsa)na dharmeṇa utpannotpannaduḥkhamātrapratīkārāya samvartante | kṣudduḥkhapratīkārāya bhojanaṃ | śītoṣṇaduḥkhapratīghātāya | hrīkopanapraticchādanāya (|) ca vastraṃ [|] nidrāklamaduḥkhapratīghātāya ca śayanāsanaṃ | caṃkramasthānaduḥkhapratighātāya ca | vyādhiduḥkhapratighātāya ca (|) glānabhaiṣajyamiti duḥkhapratīkārabhūtā ete kāmā iti | naite raktena paribhoktavyāḥ | na saktena nānyatra vyādhigrastenaivātureṇa vyādhimātropaśamāya bhaiṣajyamāptāgamo 'pyeṣaḥ | tathaite kāmāḥ evaṃ caivaṃ caudārikāḥ | pratyātmamapi me jñānadarśanaṃ ( Śbh_Sh 443 ) pravarteta | ānumāniko 'pyeṣa vidhiḥ | prakṛtiścaiṣā kāmānāṃ anādikālikā prasiddhadharmatā acitta (-cintya?)dharmatā | sā na cintayitavyā(ḥ) | na vikalpayate (yitavye)tyevaṃ yuktimparyeṣate |
sa evaṃ kāmānāmaudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvejya yaduta ṣaḍbhirvastubhiḥ prathame dhyāne śāntalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayati nāstyetatsarvaśa audārikatvaṃ (|) prathame dhyāne yadetatkāmadhātāvityanenaudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate | prathame ca dhyāne śāntalakṣaṇamayamucyate lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ | sa khalveṣa manaskāraḥ | śruta cintāvyavakīrṇoveditavyaḥ |
sa evaṃ kāmānparijñāya prathamaṃ dhyānaṃ prathamaṃ dhyānaṃ yathāvatparyeṣṭau(ṣyau)dārikaśāntalakṣaṇena śrutaṃ ca cintāṃ ca vyatikrāmyaikāntena bhāvanākāreṇaivādhimucyate | tannimittālambanāmeva śamathavipaśyanāṃ bhāvayati | bhāvayaṃśca yathā yathā tāmaudārikaśāntatāṃ punaḥ punaradhimucyataḥ | ityupapadyate | [ā]dhimokṣiko manaskāraḥ |
ta(ya)syāsevanānvayād bhāvanānvayādbahulīkārānvayāttatprathamataḥ kleśa(ḥ)prahāṇāya mārga utpadyate | kleśaprahāṇāya ca mārge samutpanne yastadbhagavato manaskāraḥ | ayamucyate prāvivekyaḥ |
sa tatprathamataḥ kāmāvacarakleśādipraheyaprahāṇāttatpakṣye ( Śbh_Sh 444 ) dauṣṭhulyāpagamācca | tadūrdhvaṃ prahāṇārāmo bhavati | vivekārāmaḥ | tasmiṃśca prahāṇānuśaṃsadarśīparīttapravivekaprītisukhasaṃspṛṣṭaḥ kālena kālaṃ prasadanīyena manaskāreṇa | saṃpraharṣayati | saṃvejanīyena manaskāreṇa saṃvejayati | yāvadeva styānamiddhauddhatyāpagamāya (|) ayamucyate | ratisaṃgrāhako manaskāraḥ |
tasya tathā prahāṇārāmasya bhāvanārāmasya samyakprayuktasya sataḥ kuśalapakṣaprayogopastambhakāmapratisaṃyuktaṃ kleśakarmaparyavasthānaṃ carato vā viharato vā na samudācarati | tasyaivaṃ bhavati | kiṃ santamevāhaṃ kāmeṣu kāma(c)chandaṃ pratisamvedayāmyāhosvidasantamparimīmānsayitukāmaḥ | anyatamānyatamaṃ prasadanīyaṃ śubhanimittaṃ manasi karoti | tasyāprahīṇatvāt sarveṇa sarvamanuśayasya tannimittaṃ manasi kurvataḥ sevanānimnaṃ cittaṃ bhavati | sevanāpravaṇaṃ | sevanāprābho(bhā)raṃ nāpekṣāpattiyutena nirvijugupsā(prati) vā niḥpratikūlatā | tasyaivaṃ bhavati | na me samyagviraktaṃ vimuktaṃ cittaṃ yaduta kāmebhyaḥ, saṃskārābhinigṛhītaṃ me cittaṃ vārivad dhṛtaṃ [|] dharmatābhinigṛhītaṃ (|) ya[n]nvahaṃ bhūyasyā mātrayā tasyānuśayasyāśeṣaprahāṇāya bhūyasyā mātrayā prahāṇārāmo vihareyaṃ | bhāvanārāmaḥ | ayamucte mīmānsāmanaskāraḥ |
sa bhūyasyā mātrayā prahāṇārāmo viharati | bhāvanārāmaḥ | śamathavipaśyanāyuktaḥ | paunaḥpunyena ca mīmānsate | tasya pratipakṣaṃ ca bhāvayataḥ kālena kālaṃ prahīṇāprahīṇatāṃ mīmānsamānasya sarvebhyaḥ kāmāvacarebhyaḥ kleśebhyaścittaṃ visaṃyujyate | tāvatkālikayogena (|) na tvatyantādbījasamuddhāto bhavati | tasmiṃśca samaye prayogadhyānaprayogamārgaparyavasānagataḥ | sarvakleśaprātipakṣiko manaskāraḥ | samutpanno bhavatyayamucyate prayoganiṣṭho manaskāraḥ (|)
tasya ca samanaskārapratyayaṃ taddhetukaṃ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate | maulaprathamadhyānasahagato yo manaskāraḥ | ayamucyate prayoganiṣṭhāphalo manaskāraḥ |
tatra prāvivekye manaskāre vartamāno, ratisaṃgrāhake ca vivekajena prītisukhena kāyaṃ pratiprīṇayati | kadācit kenacit pratanukasaṃmukhībhāvayogena prāyoganiṣṭhāmanaskārakālasyārati[ḥ] | kadācit kadācit dhyānavipulatarasaṃmukhībhāvena prayoganiṣṭhāphale punarmanaskāre vartamānasya nāsti kiñcidasyā(sya) bhavati | smāraṇīyaṃ sarvataḥ kāyādyuta(dyaduta) vivekajena prītisukhena sa tasmiṃ(smin) samaye viviktaiḥ kāmaiḥ viviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkasavicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānaṃ paṃcā[ṅ]gamupasampadya viharati | kāmāvacarapratipakṣabhāvanāphale sthitaḥ kāmavairāgya[tā]manuprāpta ( Śbh_Sh 446 ) ityucte |
tatra lakṣaṇapratisaṃvedinā manaskāreṇa [|] yat prahātavyaṃ tat samyak prajānāti | prahātavyasya ca prahāṇāya prāptavyasya ca prāptaye cittaṃ praṇidhatte | ādhimokṣikeṇa ca manaskāreṇa prahāṇāya prāptaye ca samyak prayogamārabhate | prāvivekyamanaskāreṇādhimātrajña śāṃ(tāṃ)jahāti | ratisaṃgrāhakeṇa sa kleśaprakāraṃ jahāti | mīmānsāmanaskāreṇa prāptinirabhimānatāyāṃ cittamavasthāpayati | prayoganiṣṭhena mṛduṃ kleśaprakāraṃ jahāti | prayoganiṣṭhāphalenaiṣāṃ kleśaprakārāṇāṃ bhāvitānāṃ subhāvitānāṃ bhāvanāphalaṃ pratyanubhavati |
apica yaśca lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ | yaścādhimokṣikaḥ | ayamucyate ānulomiko manaskāro 'pi dūṣaṇāpratipakṣasahagataḥ | yaśca prāvivekyo manaskāraḥ, yaśca prayoganiṣṭho 'yaṃ prātipakṣiko manaskāraḥ | prahāṇapratipakṣagavataḥ (-kṣagataḥ) [|] tatra yo ratisaṃgrāhako manaskāraḥ (|) ayaṃ prātipakṣikaśca prasadanīyaśca [|]
tatra yo mīmānsāmanaskāraḥ ayaṃ pratyavekṣaṇāmanaskāraḥ | ityucyate | evaṃ sati ṣaṭṣu manaskāreṣu catvāro manaskārāḥ pravighnā veditavyāḥ | tadyathā ānulomikaḥ | prātipakṣikaḥ | prasadanīyaḥ | pratyavekṣaṇīyaśceti |

yathā prathamadhyānasamāpattiḥ saptabhirmanaskārairevaṃ dvitīyatṛtīyacaturthadhyānasamāpattiḥ | ākāśavijñānākiṃcanyāyatananaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiḥ saptabhireva ( Śbh_Sh 448 ) manaskāraiḥ | tatra yena vitarkeṣvaudārikalakṣaṇaṃ pratisamvedayate | avitarkaśca dvitīyadhyāne śāntalakṣaṇaṃ sa lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ | dvitīyadhyānasamāpattaye [|] tatra dhyānasamāpannaḥ | prathamadhyānalābhī vitarkeṣvaudārikatāmpaśyati | yaḥ samāhitabhūmiko 'pyugrālambanabhārī tatprathamopanipātitayā cālambane audāriko manojalpaḥ | ayambitarkastadanubandhānucārī vyagracāryevālambane sūkṣmataro manojalpaḥ vihāraḥ | ete punarvitarkavihā(cā)rāścai tasikāścetasyutpadyamānā utpadyante | sahabhuvaḥ saṃprayuktā[ḥ] | ekālambanavṛttayaḥ | evamete adhyātmamutpadyante |
bāhyāyatanasaṃgṛhītāśca | sarva eva cātītā, anāgatapratyutpannā, hetusamutpannāḥ, pratītyasamutpannāḥ, ākāyikāstāvatkalikāḥ | itvarapratyupasthāyinaścittasaṃkṣobhakarā, iṃjakā apraśāntākāreṇa vartante | uparimāṃ bhūmimārabhya duḥkhavihārānugatatvātkuṣṇapakṣyā kāmavivekaprītisukhamevānuśaṃsānugatā bhūmiścaiṣā tādṛśī prakṛtyā yatra sthitasya nityaṃ nityakālaṃ, dhruvaṃ dhruvakālaṃ, savitarkaḥ, savicāraḥ, cittapracāraḥ pravartate | na śāntapraśānta ityevamādibhirākārairvitarkeṣvaudārikalakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate |
sarvaśo nāstyetadaudārikalakṣaṇamavitarkedvitīye dhyāne ityataḥ śāntaṃ dvitīyaṃ dhyānamasyaudārikatvasyāpagamāt | śeṣo(ṣe) manaskārā dvitīyadhyānasamāpattaye yathā(pi) yogaṃ pūrvavadveditavyaṃ | evaṃ bhūmau bhūmau yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattaye yathāyogaṃ sapta manaskārā veditavyāḥ |
audārikalakṣaṇaṃ punaḥ sarvāsvadharimāsu bhūmiṣu yāvadākiṃcanyāyatanāt samāsena dvividhaṃ veditavyaṃ | duḥkhataraṃ vihāvito(ritā) cādharmū(dhobhū)mīnāmapraśāntavihāritā ca | alpāyuṣkatarā ca | ityetad dvividhamaudārikalakṣaṇaṃ | ṣaḍbhirvastubhiryathāyogaṃ paryeṣate | yasyā yasyā bhūmervairāgyaṃ karttukāmo bhavatyupariṣṭācca yathāyogaṃ śāntalakṣaṇaṃ | yāvatprayoganiṣṭhāphalānmanaskārāttatra viviktaṃ kāmairiti |
dvividhāḥ kāmāḥ kleśakāmā vastukāmāśca [|] ( Śbh_Sh 450 ) kāmavitarko 'pi dvividhaḥ | saṃprayogaviveka ālambanavivekaśca [|] viviktaṃ pāpakairakuśalairdharmairiti | upakleśāḥ kāmahetukā akuśalā dharmāstadyathā kāyaduścaritaṃ, vāgduścaritaṃ, manoduścaritaṃ | daṇḍādānaṃ śastrādānaṃ | kalahabhaṇḍanavigrahavivādaśāṭhyavañcananikṛtimṛṣāvādāḥ sambhavanti | teṣāmprahāṇādviviktaṃ pāpakairakuśalairdharmairavitarkavicāreṣvadoṣadarśanātsvabhūmikairvitarkavicāraiḥ kāmaprātipakṣikaiḥ kuśalaiḥ [|] savitarkaṃ savicāraṃ prayoganiṣṭho manaskāraḥ kāmavivekaṃ (kaḥ) tasyānantaramutpannaṃ(nnaḥ) | taddhetukaṃ (kas) tatpratyayaṃ (yas) tenāha vivekajamīpsitābhilaṣitārthasaṃprāptaḥ, prītau vā doṣadarśanāt | sarvadauṣṭhulyāpagamācca vipulapraśrabdhi cittakāyakarmaṇyatayā prītisukhamanupūrveṇa gaṇayataḥ | tatprathamataśca kāmadhātūccalitāt prathamaṃ samyagālambanopanidhyānādekāgrasmṛtyupanibandhāddhyānaṃ prayoganiṣṭhāphalatvādupasampadya | uttaratra ca bhāvanābahulīkāraniṣpādanāt [|] ( Śbh_Sh 451 ) nikāmalābhī, akṛcchralābhī, akisara(akṛtsna?)lābhī, tathā dhyānasamāpattyā rātrimatināmayati | divasamapi yāvadākāṃkṣamāṇaḥ saptarātriṃdivasāni tenāha viharatīti | savitarkasavicāraviviktebhyaścittamvyāvartayitvā (ttaṃ vyāvartya) avitarkāvicārasamādhinimitteṣūpanibadhnāti | vyagracāriṇa ālambanādvivecya avyagracāriṇyālambane ekadharmatayā śāntaṃ prasannaṃ cittaṃ pravarttate | vyavasthāpayati | tenāha vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamādadhyātmasaṃprasādanātsabhāvanābhyāsāttasyaivāvitarkāvicārasya samādheḥ, vitarkavicārasya samādheḥ, sa[c]chidrasāntarāmavasthāmatikramya niśchidranirantarāmavasthāṃ prāpnoti | tenāha cetasa ekotībhāvāt sarveṇa sarvaṃ vitarkavicāraprahāṇādavitarkamavicāraṃ prayoganiṣṭho manaskāraḥ samādhistasyānantaraṃ taddhetukaṃ taṃtpra(kastatpra)tyayamutpa(yautpa)dyata iti | tenāha samādhijaṃ īpsitāninditārthaprāpteḥ prītau vā doṣadarśanāt | sa saṃpraharṣagataṃ daurmanasyagataṃ vitarkavicāraprathamadhyānakleśapakṣasarvadauṣṭhulyāpagamāttatprātipakṣikapraśrabdhicittakāyakarmaṇyatāsuravānugatvāt | prītisukhamanupūrveṇa gaṇayato dvitīyaṃ bhavatyevaṃ sarvaṃ pūrvavad veditavyam |
prītinimitteṣu doṣaṃ paśyati | tenāha prītervirāgāt [|] ( Śbh_Sh 452 ) tasmiṃśca samaye dvividho 'sya cittakṣobhakaraḥ apakṣālo 'dhigato bhavati | niḥprītike tṛtīyadhyāne cittaṃ pradadhataḥ | dvitīye ca dhyāne vitarkavicārāḥ, etarhi ca prītiḥ, tenāha upekṣako viharati | etau hi dvau dharmau cittasaṃkṣobhakarau | nirantarāyā upekṣāyā vighnakārakau | tatra prathame dhyāne vitarkavicārā bhavanti | yena nirantaropekṣā na pravarttate | dvitīye dhyāne prītirbhavati | yenātrāpi nirantaropekṣā na pravarttate | tenāyaṃ dhyāyī prathamadvitīyeṣu(yayoḥ) dhyāneṣu(nayoḥ) nāsti, tena tṛtīye dhyāne upekṣako viharatītyucyate | sa upekṣakassanstathā(ssaṃstathā) tathopasthitasmṛtirviharati | yathā yathā te prītisahagatāḥ saṃjñāmanasikārāḥ samudācaranti | sa cetpunarabhāvitatvāt tṛtīyasya dhyānasya smṛtisaṃpramoṣātkadācitkarhicit citte prītisahagatāḥ saṃjñāmanasikārāḥ samudācaranti | tāṃ(tān) laghu laghveva ( Śbh_Sh 453 ) prajñayā pratividhyati | samyageva prajānāti | utpannotpannāṃśca nādhivāsayati | prajahāti vinodayati | vyantīkaroti, cittamadhyupekṣate | tenāha smṛtaḥ saṃprajānā[na] iti | tasya tasminsamaye evamupekṣakasya viharatā smṛtasya saṃprajanya syāsevanānvayādbahulīkārānvayātprītisahagataṃ prahīyate | taccittauddhatyakaraṃ, niḥprītikaṃ, śāntaṃ, praśāntaṃ cetasi veditamutpadyate | prītiprātidvandvyena tasmin samaye rūpakāyena, manaḥkāyena vedita sukhaṃ ca praśrabdhisukhaṃ pratisamvedayate | tṛtīyācca dhyānāt | adhastadrūpaṃ sukhaṃ nāsti nāpi nirantarā upekṣā tṛtīyā[d]dhyānādūrdhvaṃ yadapyupekṣopalabhyate | na tu sukhaṃ | tatrādhaḥ sukhopekṣābhāvādūrdhvaṃ ca sukhābhāvāt | idaṃ tadāyatanaṃ yaduta tṛtīyaṃ dhyānaṃ yattadāryā ācakṣate | yatpratilambhavihāriṇaṃ pudgalamadhikṛtya smṛtimāṃ(mān) sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharatīti āryāḥ punaḥ vṛddhāśca vṛddhaśrāvakāśca |

tatrātulyajātīyatvāt | pratipakṣasya sukhasya prahāṇapratipakṣānākhyātaḥ (kṣo 'nākhyātaḥ) | yadeva tatpratipakṣakṛtaṃ sukhaprahāṇaṃ tadevākhyātaṃ | kaḥ punarasau pratipakṣaḥ | yadutopekṣā smṛtisamprajanyañca | tasya ca niṣevaṇābhyāsāttṛtīyadhyānāccalito yatra ( Śbh_Sh 454 ) tṛtīyadhyānabhūmisukhaṃ tatprajahāti | tenāha | sukhasya ca prahāṇātpūrvameva ca saumanasyadaurmanasyayorasta(ṅ)gamāt | tatra caturthadhyānasamāpattikāle tasmin samaye sa dhyāyī sukhaduḥkhavyatikramamanuprāpnoti | tena yaś(c)ca pūrvaprahīṇaṃ, yaścai(ccai)tarhi prahīyate | tasya saṃkalanaṃ kurvannevamāha | sukhasya ca prahāṇāt(d), duḥkhasya ca prahāṇāt, pūrvameva ca saumanasyadaurmanasyayorasta[ṅ]gamāt | tanna caturthadhyānasamāpattikāle sukhasya ca prahāṇāaddvitīyadhyānasamāpattikāle duḥkhasya, tṛtīyadhyānasamāpattikāle saumanasyasyāstaṅgamāt, prathamadhyānasamāpattikāle daurmanasyasya, asti tāvatsukhaduḥkhasya(yoḥ) prahāṇādaduḥkhāsukhaivāsya vedanā, na viśiṣṭā bhavati | tenāha | aduḥkhāsukhā tasmin samaye prathamaṃ dhyānamupādāya sarve adhobhūmikāḥ apakṣālāḥ prahīṇā bhavanti | tadyathā vitarkavicārāḥ, prītirāśvāsapraśvāsāḥ | teṣāṃ ca prahāṇādyā tatropekṣā | smṛtiśca sā pariśuddhā bhavati | paryavadātā, yenāsya etaccittaṃ caturthadhyānasamāpannasyāniṃjyaṃ santiṣṭhate | sarveñjitāyatanaṃ | ( Śbh_Sh 455 ) tenāha | upekṣāsmṛtipariśuddhamiti [|] tatra caturthamiti pūrvavad veditavyam || yathāpramāṇādiṣu sthāneṣu ||
tatrākāśādhimokṣasya varṇasaṃjñā nīlapītalohitāvadātādipratisaṃyuktatāmasātāmasātayā nirvirāgatayā ca samatikrānto bhavati | tenāha | rūpasaṃjñānāṃ ( Śbh_Sh 456 ) samatikramādanābhāsagamanahetoryā anekavidhā bahunānāprakārā varṇapracayahetukā āvaraṇasaṃjñā sā (yā) sā vigatā bhavati | tenāha | pratighasaṃjñānāmasta[ṅ]gamāt, tāsāmvā punarvigamahetoryā aupacayikīsaṃjñāsteṣvavaśiṣṭeṣu viśiṣṭeṣu saṃghāteṣu pravṛttāstadyathā bhojanapānavastrālaṃkāragṛhodyānavanasenāparvatādisaṃjñā[ḥ] | teṣu sarveṇa sarvamābhogo 'pyasya na pravartate | tenāha | nānātvasaṃjñānāmamanasikārāt | sa evaṃ rūpapratighanānātvasaṃjñā bhāvayitvā anantākāreṇākāśādhimukto bhavati | tenāha | anantamākāśama(śaṃsa)sāmantakamatikramya prayoganiṣṭhānmanasikārāduccaprayoganiṣṭhāphalaṃ maulaṃ samāpadyate | tenāha | ākāśānantyāyatanamupasampadya viharati | tasya yāvanmaulaṃ na samāpadyate | tasyākāśamālambanaṃ samāpannasya punastacca tadanye ca skandhāḥ svabhūmikāḥ sāmantake punaradhobhūmikā api skandhāḥ |
samayena vijñānenānantamākāśamadhimucyate | tadeva vijñānamanantākārākāśādhimokṣikaṃ | vijñānānantyāyatanaṃ samāpattukāmaḥ | ākāśānantyāyatanasaṃjñāṃ vyāvartya | tadeva vijñānamanantākāreṇādhimucyate | sasāmantake maulamākāśānantyāyatanaṃ samatikramyate | tenāha | sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti | sa vijñānānantyāyatanamiti sāmantakaṃ samatikramya yāvatprayoganiṣṭhānmanasikarānmaulaprayoganiṣṭhāphalaṃ samāpadyate | tenāha | vijñānānantyāyatanamupasampadya viharatīti |
sa vijñānānantyāyatanāduccalito vijñānāt pareṇālambanaṃ samanveṣamāṇo na punarlabhate (|) kiñcana pratisaṃyuktaṃ rūpi vā, arūpi vā [|] sa tadālambanamalabhamānaḥ sasāmāntakamaulaṃ vijñānānantyāyatanaṃ [sa]matikramya nāsti kiñcidanyadā lambanamadhimucyate | so [a]kiñcanasaṃjñādhimukta eva bhavati | sa tasya saṃjñādhimokṣasya bahulīkārānvayādākiṃcanyāyatanasāmantakaṃ samatikramya yāvatprayoganiṣṭhā(n) manasikārānmaulaṃ prayoganiṣṭhāphale samāpadyate | tenāha | sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasaṃspṛśya (-sampadya) viharatīti |

tenāha | saṃjñī yadutākiñcanyāyatanāduccalitaḥ | ākiñcanyasaṃjñāyāmaudārikasaṃjñī ādīnavasaṃjñī ākiñcanyāyatanasaṃjñāṃ vyāvarttayati | tena pūrvamākiñcanyāyatanasamāpattikāle [a]kiñcanasaṃjñāsamatikrāntā, etarhyakiṃcanasaṃjñā samatikrāntā bhavati | tenāha saṃjñī yaduta kiñcanasaṃjñāyā vā, akiñcanasaṃjñāyā vā, akiñcanasaṃjñā vā, na ca punaḥ sarveṇa sarvaṃ sāsya saṃjñā niruddhā bhavati | tadyathā āsaṃjñi[ke]vā, nirodhasamāpattau vā, nānyatra sūkṣmā sā saṃjñā nimittālambane pravartate | naiva saṃjñā nāsaṃjñā [|] evaṃ tadāyatanādhimuktaḥ sasāmantakamaulamākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanasāmantakasya yā vatprayoganiṣṭhānmanasikārāt prayoganiṣṭhāphalaṃ maulaṃ samāpadyate | tenāha | sarvaśa ākiñcanyāyatana[ṃ] samatikramya naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanamupasampadya viharatīti ||
tatra dhyānasamāpattikāle adho rasātalapraveśavat | kāyasaṃprakhyānaliṃgaṃ | ārūpyasamāpattikāle ākāśātpatanavat | tatra śamathākālenādhyupekṣaṇātsamyakprayogaḥ | tatra dve acittike samāpattī asaṃjñā(jñi)samāpattirnirodhasamāpattiśca | ( Śbh_Sh 459 ) tatrāsaṃjñāsamāpatti[ṃ] saṃjñāvimukhena manaskāreṇa pṛthagjana eva samāpadyate, nirodhasamāpattiṃ punarārya eva |
tatra dvābhyāṃ manaskārābhyāmanayoḥ samāpattyoḥ samāpattipraveśo bhavati | tadyathā saṃjñāvimukhena manaskāreṇāsaṃjñā(jñi)samāpatteḥ, naivasaṃjñānāsaṃjñoccalitenālambanasanniruddhena ca manaskāreṇa nirodhasamāpatteḥ [|] ( Śbh_Sh 460 ) tatra saṃjñārogaḥ, saṃjñāgaṇḍaḥ, saṃjñāśalyaḥ (maṃ), etacchāntametatpraṇītaṃ yadutāsaṃjñikamiti | saṃjñāvimukhaṃ manaskāraṃ parigṛhyotpannotpannāmasaṃjñāsmṛtyamanasikārānu (ramanu)careti (rati) [|] tasya bhāvanānvayātprayogamārge sacittikāvasthā bhavati | samanaskārasamāpannasya ca punaścittaṃ na pravartata iti | sa evaṃ niḥsaraṇasaṃjñā pūrvakeṇa manaskāreṇa śubhakṛtyavītarāgasya, bṛhatphalebhyo vītarāgasya, cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ nirodha iyamucyate [a]saṃjña (jñi)samāpattiḥ | evaṃ ca punarasyāḥ prāptirbhavati ||
tatra naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanalābhī āryaḥ pareṇa śāntena vihāreṇa viharttukāmaḥ naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanāccittamuccā layati | taccittamuccalitamālambanaṃ na labhate | alabhamānaṃ nirudhyate | na pravarttata iti | ya evamākiñcanyāyatanavītarāgasya śaikṣasyārhato vā vihārasaṃjñāpūrvakeṇa manaskāreṇa cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ nirodha iyamucyate nirodhasamāpattirevaṃ ca punarasyāḥ prāptirbhavati ||
tatra dhyānasanniśrayeṇa paṃcānāmabhijñānāmabhinirhāro bhavati | kathaṃ ca punarbhavati | yathāpi taddhyāyī lābhī bhavati | pariśuddhasya dhyānasya [|] sa tatpariśuddhaṃ dhyānaṃ niśritya yo [a]nenābhijñādhipataye(pateyo) dharma[ḥ] śruto bhavatyudgṛhītaḥ, paryavāptaḥ, ( Śbh_Sh 461 ) yaduta ṛddhiviṣayamvārabhya, pūrvenivāsadivyaśrotracyutyupapādacetaḥ paryāyamvā tameva manasi kurvan samāhitabhūmikena manaskāreṇārthapratisaṃvedī ca bhavati | dharmapratisaṃvedī ca | tasyārthapratisaṃvedino dharma(ḥ) pratisaṃvedinastathāstathā (stathā tathā) cittānyabhisaṃskurvato bahulīkārānvayād bhavati | sa kālo bhavati samayo yadasya bhāja(va)nāphalāḥ (ḥ) paṃcābhijñā utpadyante ||
api ca tasyā(sa tathā)rtha pratisaṃvedī, dharmapratisaṃvedī sarvābhijñānirhārāya dvādaśasaṃjñā bhāvayati | tadyathā laghu saṃjñā[ṃ] | mṛdusaṃjñā[ṃ] | ākāśadhātusaṃjñāṃ | kāyacittasama[va]dhānasaṃjñāmadhimuktisaṃjñāṃ, pūrvānubhūtacaryānukramānusmṛtisaṃjñāṃ nānāprakāraśabdasannipātanirghoṣasaṃjñāmavadātarūpanimittasaṃjñāṃ, kleśakṛtarūpavikārasaṃjñā[ma]dhimokṣasaṃjñāmamibhvāyatanasaṃjñāṃ kṛtsnāyatanasaṃjñāñca |
tatra laghusaṃjñāyāṃ laghukamātmānamadhimucyate | tadyathā tūlapindhurvā, karpāsapindhurvā [|] vāyumaṇḍalake vā sa tathā [a]dhimucyamānaḥ tatra prerayatyādhimokṣikeṇaiva manaskāreṇa [|] tadyathā mañcātpīṭhānmañce | evaṃ mañcāt tṛṇasaṃstarakānmañce | tatra mṛdusaṃjñā | mṛdukaṃ kāyamadhimucyate | tadyathā kauśayamvā, kaccamvā, padgamvā, [|] itīyaṃ mṛdusaṃjñāyā laghusaṃjñāyā[ḥ] poṣikā, anugrāhikā [ya]yā anugṛhyamāṇā laghusaṃjñā pṛthuvṛddhivaikalyatāṃ (vipulatāṃ) gacchati | tatrākāśadhātusaṃjñā yayā saṃjñayā laghutāṃ ca mṛdutāṃ cātmano 'dhimucyate | sa cet kvacid gantukāmo bhavati | tatra yadantarālaṃ vivandhacaraṃ rūpigataṃ gamanāya tadākāśamadhimucyate [|] ādhimokṣikaṃ (kena) ca ( Śbh_Sh 463 ) manaskāreṇa | tatra cittakāyasamavadhānasaṃjñā yayā cittamvā kāye samavadadhāti | kāyamvā citte, yenāsya kāyo laghutaraśca bhavati, mṛdutaraśca, karmaṇyataraśca, prabhāsvarataraśca [|] cittānvayaścitta pratibandhaścittaṃ niśritya varttate | tatrādhimokṣikasaṃjñā yayā saṃjñayā bhū(dū)ragamāsanne [a]dhimucyate, āsannaṃ dūre, aṇu sthūlaṃ, sthūlamaṇu, pṛthivī āpaḥ, āpaḥ pṛthivī evamekaikena mahābhūtenānyonyaṃ karaṇīyaṃ | vistareṇa tathānirmitaṃ cādhimucyate, rūpanirmitaṃ vā, śabdanirmitaṃ vā [|]
ityābhiḥ pañcasaṃjñābhiḥ bhāvanāyā pariniṣpannābhiranekavidhamṛddhiṣayaṃ pratyanubhavatyeko bhūtvā bahudhātmānamupadarśayati | yadutādhimokṣikayā nairmāṇikayā(kyā)saṃjñayā tatra bahudhā punarātmānamupadarśayancai(yaṃścai)kī bhavati | yaduta nirmāṇāntardhāyikayā [a]dhimuktisaṃjñayā tiraḥkuḍyaṃ, tiraḥprākāramasajjamānena ( Śbh_Sh 464 ) kāyena gacchati | yena gacchati | (yena gacchati) | pṛthivyāmunmajjanimajjanaṃ karoti | tadyathodake, udake bhidyamānena srātasā gacchati | tadyathā pṛthivyāmākāśe paryaṅkenākrāmati | tadyathā pakṣī śakuni[ḥ], imau vā sūryācandramasāvevaṃ mahardhikau mahānubhāvau pāṇinā āmārṣṭi | parāmārṣṭi | yāvadbrahmalokātkāyena vaśe varttayati | laghumṛdvākāśadhātucittakāyasamavadhānasaṃjñayā parigṛhītayā adhimuktisaṃjñayā sarvametatkaroti | yathāyogamveditavyaṃ | tatra dvividhābrahmalokasya kāyena vaśe vartanā, gamanena ca (|) vaśe varttayati | yathaivādhimuktyā vā, brahmalokādadhaścartukāmatā bhūtānāṃ tadekatyasya copādāyarūpasya [|]

tatra pūrvānubhūtacaritānukramānusmṛtisaṃjñā yayā kumārakabhāvamupādāya yatrāsya smṛtiḥ pravarttate | na vyāhanyate | yatrārya gato bhavati, sthito, niṣaṇṇuḥ(ṇṇaḥ), ( Śbh_Sh 465 ) śayito vistareṇa sarvāṃ pūrvānubhūtāṃ caryāmaudāraudārikaudārikatayā anuparivāṭikayā avyutkramanti(nte) | kayā samanusmaransaṃjānāti | tasyā bhāvanānvayād bhāvanāphalamanekavidhaṃ pūrvenivāsaṃ samanusmarati yāvatsansā(saṃsā)raṃ soddeśaṃ vistareṇa [|] tatra nānāprakāraśabdasannipātanirghoṣasaṃjñā [|] yasmin grāme vā, nigame vā śreṇyāmvā, pūge vā, parṣadi vā, āyataviśāle vā gṛhe, avavarake vā, nānāprakārasya janakāyasya sanniṣaṇṇasya sannipatitasya yo vyatimiśro, vicitro, nirghoṣo niścarita | yaḥ kalakalaśabda ityucyate | mahatyā vā nadyā vaha[n]tyā nirghoṣaḥ, tatra nimittamudgṛhya yā saṃjñābhāvanā yayā samāhitabhūmikena manasikāreṇāryānāryeṣu śabdeṣu, divyamānuṣyakeṣu, dūrāntikeṣvābhogaṃ vārayati | tasyāsya bahulīkārānvayād bhāvanāphalaṃ divyaṃ śrotraṃ pratilabhate | yena divyamānuṣyakāṃ [kān] śabdāṃ (bdān) śṛṇoti | ye 'pi dūre, ye 'pyantike [|] tatrāvabhāsarūpanimittasaṃjñā [|] pūrvavadālokanimittamudgṛhya tadeva nimittaṃ manasi karoti | iyamavabhāsarūpa nimittasaṃjñā [|] tasyā bhāvanānvayād ( Śbh_Sh 466 ) bhāvanāphalaṃ cyutyupapādajñānaṃ pratilabhate | yena divyena cakṣuṣā viśuddhena vistareṇa yāvatkāyasya bhedātsvargatau svargaloke deveṣūpapadyante(te) | tatra kleśakṛtarūpavikārasaṃjñā | yayā raktadviṣṭamūḍhānāṃ krodhopanāhapra[yu]ktaparidāhāhrīkyānapatrāpyakleśopakleśaparyavanaddhacittānāṃ sattvānāṃ rūpāvasthāmupalakṣayati | pari[c]chinatti [|] evaṃ rūpāraktasya rūpāvasthā bhavati | rūpavikṛtiḥ | tadyathā uddhatendriyatā, smitamukhatā [|] evaṃ rūpā dviṣṭasya rūpāvasthā bhavati | rūpavikṛtiḥ | tadyathā mukhavivarṇatā sagadgadasvaratā | kṛtabhṛkuṭitā | evaṃrūpā mūḍhasya paryavasthā bhavati | rūpavikṛtiḥ | tadyathā mūkatā arthanidhyaptāvapratipadyanatā (danatā) prākṛtāprākṛtā vā vāgvyāhāratā [|] ityebhirākārairevaṃ bhāgīyairyāvadāhrīkyānapatrāpyaparyavasthitasya ( Śbh_Sh 467 ) yā rūpāvasthā bhavati | rūpavikṛtiḥ | tato nimittamudgṛhya manasi karoti | tadyathā bahulīkārānvayād bhāvanāphalaṃ cetaḥparyāyajñānamutpadyate | yena parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vitarkitaṃ vicāritaṃ mano manasā yathābhūtaṃ prajānāti |
tatra vimokṣābhibhvāyatana-kṛtsnāyatanasaṃjñābhāvanā pūrvavadveditavyā | tadyathā samāhitāyāṃ bhūmau | yayā bhāvanayā āryāmṛddhimabhinirharati | vastupariṇāminī[ṃ] nairmāṇikīmādhimokṣikīṃ | tadyathā araṇā praṇidhijñānaṃ | catasraḥ pratisamvidaḥ tadyathā dharmapratisaṃvidartha pratisaṃvinniruktipratisamvitpratibhānapratisamvit [|]
tatrāryāyāścānāryāyā ṛddherayaṃ viśeṣaḥ | āryayā ṛddhyā yadyadeva vastu pariṇāmayati | yadyadeva nimittaṃ nirmiṇoti | tattathaiva bhavati | nānyathā | sarveṇa tena kāryaṃ śakyate kartum | anāryayā na punarna tathaiva bhavatyapi tu | māyākārakasyaiva saṃdarśana mātrakaṃ khyāti | evamābhirdvādaśabhiḥ saṃjñābhirbahulīkārānvayādyathāyogaṃ sa pañcānāmabhijñānāmāryāṇāṃ ca guṇānāmapṛthagjanasandhāraṇānāṃ yathāyogamabhinirhāro veditavyaḥ |
tatra prathame dhyāne mṛdumadhyādhimātraparibhāvitena yathāyogaṃ brahmakāyikānāṃ, brahmapurohitānāṃ, mahābrahmaṇāṃ devānāṃ sabhāgatāyāmupasampadyate [|] dvitīye dhyāne mṛdumadhyādhimātrabhāvite yathāyogaṃ parīttānāmābhāsvarāṇāṃ ca devānāṃ sabhāgatāyāmupasaṃpadyate | tṛtīye dhyāne mṛdumadhyādhimātrabhāvite yathāyogaṃ parīttaśubhānāṃ, sapramāṇaśubhānāṃ, śubhakṛtyānāṃ ca devānāṃ sabhāgatāyāmupasaṃpadyate | caturthe dhyāne mṛdumadhyādhimātrabhāvite yathāyogamanabhrakānāṃ, puṇyaprasavānāṃ, bṛhatphalānāṃ ca devānāṃ sabhāgatāyāmupasampadyate | sa cetpunaranāgāmī anāsraveṇa dhyānena caturthena sāsravaṃ, vyavakīrṇaṃ ( Śbh_Sh 469 ) bhāvayati | tasmiṃ(smin) mṛdumadhyādhimātrādhimātratarādhimātratamabhāvite yathāyogaṃ pañcānāṃ śuddhāvāsānāṃ devānāṃ sa(ha)bhāgatāyāmupasampadyate | tadyathā adahe(hre)ṣvatāpeṣu, sudarśaneṣu, akaniṣṭheṣu [|] ākāśavijñānākiñcanyanaivasaṃjñānāsaṃjñāyatane mṛdumadhyādhimātrabhāvite ākāśavijñānākiñcanyanavasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagānāṃ devānāṃ sabhāgatāyāmupasampadyate [|] arūpiṇaśca devāstasmātteṣāṃ sthānāntarakṛto bhedo nāsti, vihārakṛtastu viśeṣo bhavati | asaṃjñisamāpattyāṃ bhāvitāyāmasaṃjñisattvānāṃ devānāṃ sabhāgatāyāmupasampadyate |
tatra katamāni vītarāgasya liṃgāni | āha | sthirakāyakarmānto bhavatyacalendriyaḥ [|] na cāsyeryāpatha āśu paryādīyate | ekenāpīryāpathena ciraṃ kālamatināmayatyaparitasyamānaḥ | na tāśu(su)īryāntaraṃ spṛhayati | mandabhāṇī ca bhavati, praśāntabhāṇī ca [|] na saṃgaṇikārāmo, na saṃsargārāmo, dhīrā cāsya vāg(k)pravartate | cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā rūpapratisamvedī bhavati | na rūparāgapratisamvedī | evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyapratisaṃvedī bhavati | no tu ( Śbh_Sh 470 ) yāvatspraṣṭavyarāgapratisaṃvedī | viśāradaśca bhavati | gambhīrabuddhirvipulapraśrabdhicittakāyopagūḍhaḥ || anabhidhyāluravikṣobhyaḥ | kṣamāvānna cāsya kāmavitarkādayaḥ pāpakāścittaṃ kṣobhayanti | ityevaṃ bhāgīyāni vītarāgaliṃgāni veditavyānītyayaṃ tāvat laukikamārgagamanasya vibhāgaḥ ||
atha lokottareṇa mārgeṇa gantukāmo bhavati tasya catvāryāryasatyānyārabhya sapta manaskārā anupūrveṇotpadyante | lakṣaṇapratisaṃvedī[di]manaskārādayaḥ prayoganiṣṭhāphalaparyavasānā yāvadarhattvaprāpteḥ | tatra caturṇāmāryasatyānāṃ soddeśavibhaṃgānāṃ śramaṇenodgṛhītayogācāraḥ | subhāvitamanaskāro vā, mauladhyānārūpyalābhī vā, caturbhirākārairduḥkhasatyasya lakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate | tadyathānityākāreṇa, duḥkhākāreṇa, anātmākāreṇa ca | caturbhirākāraiḥ samudayasatyasya tadyathā hetutaḥ, samudayataḥ, prabhavataḥ, pratyayataśca [|] caturbhirākārairnirodhasatyasya lakṣaṇaṃ pratisamvedayate | tadyathā nirodhataḥ, śāntataḥ, praṇītato, niḥsaraṇataśca [|] caturbhirākārairmārgasatyasya lakṣaṇaṃ pratisamvedayate | tadyathā mārgato, nyāyataḥ pratipattito, nairyāṇikataśca | so 'sya bhavati lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ ||

tatra daśabhirākārairduḥkhasatyaṃ parīkṣamāṇaścatura ākārānanupraviśati | katamairdaśabhistadyathā | vipariṇāmākāreṇa, avināśākāreṇa, viyogākāreṇa, sannihitā [|] kāreṇa, dharmatākāreṇa | saṃyojanabandhanākāreṇa, aniṣṭākāreṇa, ayogakṣemākāreṇa, anupa(kāreṇa)lambhākāreṇa, asvātantrākāreṇa ca | etānpunardaśākārān upapattisādhanayuktyā upaparīkṣate |
tatrāgamastāvadyathoktaṃ bhagavatā sarvasaṃskārā anityāḥ [|] te punaḥ saṃskārāḥ samāsataḥ sattvalokaśca bhājanalokaśca || uktañca bhagavatā sattvalokamadhikṛtya, paśyāmyahaṃ, bhikṣavo, divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa satvāṃścyavamānāṃścotpadyamānāṃśca ( Śbh_Sh 472 ) vistareṇa yāvat kāsasya bhedātsugatau svargaloke deveṣūpapadyante | ityanena tāvatparyāyeṇa ityanena tāvatparyāyeṇa bhagavatā cakṣuṣmatā pratyakṣadarśinā sattvalokasyānityatā vyākhyātā | uktaṃcabhagavatā, bhavati, bhikṣavaḥ, sa samayo yaddīrghasyādhvano 'tyayādanupūrveṇa yāvatsaptānāṃ sūryāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati | ( Śbh_Sh 473 ) tadyathā saptasūryopame sūgre(tre)yāvadasyāḥ khalu mahāpṛthivyāḥ sumerośca parvata rājasya | yāvacca brahmalokād bhājanalokasya dagdhasya dhmātasya maṣirapi na prajñāyate | chāyikāvaśiṣṭamapi na prajñāyate [|] anena paryāyeṇa bhagavatā bhājanalaukika(loka)sthānityatā ākhyātāyaṃ(temaṃ) tāvadāptāgamaṃ niśrityāyaṃ yogī śraddhādhipateyaṃ sarvasaṃskārānityatāyāṃ niścayaṃ pratilabhate ||
sa evaṃ niścayaṃ pratilabhya, śraddhādhipatyena punaḥ punaḥ pratyakṣatāmapi, parokṣatāmaparapratyayāṃ (yatāṃ) cānityatā(yāṃ) samanveṣate | kathañca punaḥ samanveṣate | āha | dvividhaṃ vastu vyavasthāpayati | āha | ādhyātmikambāhyaṃ ca | tatrādhyātmikamvastu yatṣaḍāyatanaṃ, bāhyamvastu (sa evaṃ niścayaṃ pratilabhya śraddhādhipatyena punaḥ punaḥ pratyavekṣatāmaviparokṣatāmaparapratyayatā(ṃ) cānityatāṃ(yāṃ) samanveṣate | āha | dvividhaṃ vastu vyavasthāpayati | ādhyātmikambāhyañca | tatrādhyātmikamvastu yatṣaḍāyatanaṃ bāhyamvastu) ṣoḍaśavidhaṃ | tadyathā pṛthivīvastu [tadyathā] grāmanigamagṛhāpaṇādayaḥ | ārāmavastu tadyathā tṛṇauṣadhivanaspatayaḥ | parvatavastu tadyathā citrāḥ ( Śbh_Sh 474 ) parvatasanniveśāḥ | utsasara(sa)staḍāganadīprasravaṇavastu [|] kṣetravastu kośasannidhivastrālaṃkāranṛttagītavāditagandhamālyavilepanamāṇḍopaskāralokāstrīpuruṣapāricaryāvastūni ca tānyetāni bhavanti | ṣoḍaśavastūni [|]
sa evamādhyātmika[ṃ] bāhyaṃ vastu vyavasthāpayitvā (vyāvasthāpya) [ā]dhyātmikasya tāvadvastunaḥ pratyakṣādhipateyena manaskāreṇa viparimāṇā(ṇāmā)kāreṇa vipariṇāmānityatāṃ samanveṣate | tatra [pañcada]śavidha ādhyātmikasya vastuno vipariṇāmaḥ | aṣṭau vipariṇāmakaraṇāni |
tatra katamaḥ [pañcada]śavidho vipariṇāmaḥ | ādhyātmikasya vastunastadyathā-avasthākṛto, varṇakṛtaḥ, saṃsthānakṛtaḥ, sampattivipattikṛtaḥ | aṃgasākalyavaikalyakṛtaḥ, [pariśramakṛtaḥ], paropakramakṛtaḥ, [śītoṣṇakṛtaḥ] | īryāpathakṛtaḥ, [svayaṃkṛtaḥ], saṃkleśakṛto(taḥ), [kṛṣikṛtaḥ], maraṇakṛto, vinīlakādi kṛtaḥ, sarveṇa sarvamasaṃprakhyānaparikṣayakṛto vipariṇāmaḥ |
tatrāṣṭau vipariṇāmakāraṇāni | katamāni [|] āha | tadyathā kālaparivāsaḥ, paropakrama upabhogaḥ, ( Śbh_Sh 475 ) ṛtuvipariṇāmaḥ, agnidāhaḥ, udakakledaḥ, vāyuśoṣaḥ, pratyayāntarasaṃgatiśceti ||
tatra kālaparivāso nāma yeṣāṃ bhāvānāṃ rūpiṇāṃ svasthāne 'pyupanyastakānāṃ kālāntareṇa jarjarato palabhyate | jīrṇatā rūpavikṛtiḥ ||
tatra paropakramo nāma yathāpi tat paro vividhāni rūpāṇi vividhaiḥ praharaṇaiḥ vividhairupakramaviśeṣaiḥ vicitrāṃ vikṛtimāpādayati |
tatropabhogo nāma yathāpi tatpratisvāmino vividhaṃ rūpamupabhuṃjānā upabhogavidhipatitvā (gamadhipatiṃ kṛtvā vi)kṛtimāpādayanti |
tatra ṛtuvipariṇāmo nāma tadyathā hemante tṛṇauṣadhivanaspatīnāṃ pāṇḍutvaṃ, śīrṇatvaṃ prajāyate | grīṣmavarṣāsu punaḥ saṃpūrṇatvaṃ, haritatā ca | tathā phalasamṛddhiḥ, puṣpasamṛddhiḥ, patrasamṛddhiḥ, vipattiśca teṣāmeva [|]
tatrāgnidāho nāma yathāpi tadagnirmukto grāmanigamarāṣṭrarājadhānīrdahan paraiti |
tatrodakakledo nāma tathāpi tanmahān udakaskandhaḥ samudāgato (grāmanigamarājarāṣṭradhānīṃ dahan paraiti | tatrodakakledo nāma tathāpi tanmahānudakaskandhaḥ samudāgato) grāmanigamarājarāṣṭradhānī[ḥ] plāvayan paraiti ||
tatra vāyuśoṣo nāma tathāpi tanmahatā vāyuskandhenārdrāḥ pṛthivīpradeśā laghu laghveva śuṣyanti | tathārdrāṇi vastūnyārdrāḥ sasyajātayaḥ |
pratyayāntarasamudgamo nāma tadyathā sukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītya sukhāṃ vedanāṃ vedayamānasya sukhavedanīya(ḥ)sparśasamudgamaḥ | [evaṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayamānasya su(duḥ)kha vedanīya(ḥ) sparśasamudgamaḥ] aduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayamānasyāsukhavedanīyasya vāduḥkhavedanīyasya vā sparśasya samudgamaḥ | tathā raktasya pratighanimittasamudgamaḥ yasya samudgamādrāgaparyavasthānaṃ ca vigacchati | pratighaparyavasthānaṃ cotpadyate (|) evaṃ dviṣṭasya mūḍhasya visabhāgaḥ | kleśotpattinimittaḥ samudgamo veditavyaḥ | tadyathā cakṣurvijñāne saṃmukhī bhūte śabdaviṣayasamudgamaḥ | gandharasaspraṣṭavyāḥ | dharmanimitta samudgamo yena viṣayāntareṇa visabhāgānyutpadyante | itīmānyaṣṭau vipariṇāmakāraṇāni [|] yā kācidvipariṇatirbhavati | rūpiṇāmvā, arūpiṇāmvā, dharmāṇāṃ sarvo(rvā) sau ebhiraṣṭābhirnāta uttari nāto bhūyaḥ |
tatrādhyātmikasya vastunaḥ kathamavasthākṛtaṃ vipariṇāmamparyeṣate | ihānecā(nā)tmano [vā] pareṣāmvā dahrāvasthāmupādāya yāvajjīrṇāvasthā dṛṣṭā bhavati | tāṃ pūrveṇāparāṃ visadṛśāṃ (śīṃ), vyatibhinnāṃ, vipariṇatāṃ, saṃskārasantatiṃ dṛṣṭvāsyaivaṃ bhavati | anityā bata(te) me saṃskārā[s] tathāpyeṣāṃ pratyakṣata eveyaṃ pūrvaṇāparā vikṛtirupalabhyate |
tatra kathaṃ suvarṇakṛtā(nāṃ) vipariṇāmānityatāṃ paryeṣate | ihānenātmano (sa tathātmano) vā, pareṣām vā, yā pūrvaṃ(tāma) sva(su)varṇatā(tāṃ), succhavitā(tāṃ), tvagvarṇatā (tām) | paścācca durvarṇatāṃ duśchavitāṃ rukṣatāṃ rukṣavarṇatāṃ ca | paśyati [|] dṛṣṭvā ca punareva pratyudāvarttyāpareṇa samayena tāmeva suvarṇatāṃ paryavadātatvagvarṇatāṃ ca paśyati | tasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārāṇā(rāsteṣā)miyamevaṃ rūpā pratyakṣato varṇavikṛtirupalabhyate |

tatra kathaṃ [saṃ]sthānakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ paryeṣate | yathā varṇa ukta evaṃ kṛśasthūlatayā saṃsthānaṃ veditavyaṃ sampattirvipattiśca | tadyathā jñātisampattirvā, bhogasampattirvā, śīladṛṣṭisampattirvā [|] etadviparyayeṇa vipattista (ttiḥ [|] ta)tkathamaṃgapratyaṃgavipariṇāmānityatāṃ ( Śbh_Sh 478 ) paryeṣate | ihānenātmano vā, pareṣāmvā yā pūrvaṃ suvarṇatā, succhavitā, paryavadātatvagvarṇatā dṛṣṭā bhavati | pa(pra)tisampattirvā bhogasampattirvā śīladṛṣṭisampattirvā (|) etadviparyayeṇa vipatti s(ḥ) [|]
tatkathamaṃgapratyaṃgavipariṇāmānityatāṃ paryeṣati(te) | ihānenātmano vā, parasya vā, pūrvamapi (vi)kalāṃgatā dṛṣṭā bhavati | sopareṇa samayena vikalatāmpaśyati rājato vā, corato vā, manuṣyato vā, amanuṣyato vā [|] dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavati | anityā bata(te)me saṃskārā iti pūrvavade(t [|]) |
(eva)mātmanaḥ pareṣāṃ ca śrāntakāyatāṃ, klāntakāyatāṃ dhāvato vā, plavato vā, laṃghayato vā, abhiru(ro)hatovā, vividhaṃ vākkarma drutaṃ kurvataḥ | sopareṇa samayena vigataklamaśramatāṃ paśyati | tasyaivaṃ bhavatyanityā bateme saṃskārā iti pūrvavat | evampariśramakṛtāṃ vipariṇāmānityatāmparyeṣate ||
evamātmano vā pareṣāmvā paropakrameṇa kāyavikṛtiṃ paśyati | tadyathā latābhirvā tāḍitasya, kaśābhirvā, ( Śbh_Sh 479 ) vaitrairvā vara(ta)trābhirvā [|] tathā vividhairdaśamaśakasarīsṛpasaṃsparśaiḥ [|] apareṇa vā punaḥ samayena tāṃ vikṛtiṃ na paśyati | dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārā iti pūrvavadityevaṃ paropakramakṛtāmvipariṇāmānityatāmparyeṣate ||
tathātmānaṃ vā, paramvā, śīla(ta)kāle pratyupasthite aviśadakāyaṃ, saṃkucitakāyaṃ, śītaparyavasthānaparyavasthitamuṣṇābhilāṣaparigataṃ paśyati | uṣṇakāle vā punaḥ pratyupasthite aviśadakāyaṃ, saṃkucitakāyaṃ śītaparyavasthānaparyavasthitaviśadagātraprasvinnagātraṃ santaptagātramucchraṣya vacanaṃ tṛṣāparigataṃ | śītasaṃsparśābhilāṣiṇaṃ paśyati | dṛṣṭvā ca punaḥ pratyudāvarttya punaḥ śītakāle pūrvoktairevākāraiḥ paśyati | dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavati | anityā bata(te)me saṃskārā iti pūrvavadeva[ṃ] śītakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ paryeṣate |
sa punaradhyātmamvā (rātmano vā) [pare]ṣāmvā caṃkramasthānaniṣadyaśayānairīryāpathairanyatamānyatameneryāpathena ātmānamvā paramvā paśyati | punastenaivamekadā anugṛhyamāṇaṃ paśyati | dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā ( Śbh_Sh 480 ) bateme saṃskārā iti pūrvavat | evamīryā pathakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃparyeṣate ||
kathaṃ sparśakṛtāmvipariṇāmānityatāmparyeṣate | sukhavedanīyena sparśena spṛṣṭaḥ, sukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpannāṃ sukhāṃ vedanāṃ vedayamānaḥ | sukhā[ṃ] vedanāvasthāmātmanaḥ pari[c]chinatti | yathā sukhadevanāvasthā[ṃ] evaṃ duḥkhāsukhāsu(duḥ)khavedanāvasthāṃ [|] tasya pūrvāṃ paryeṣaṇā āsāṃ vedanānāṃ navanavatāniḥpurāṇa purāṇatāmāpāyikatāṃ tāvatkālikatāmitvarapratyupāsthāyitamanyathībhāvaṃ dṛṣṭvā, dṛṣṭvaivaṃ bhavati | anityā bateme saṃskārā iti pūrvat ||
tatra kathaṃ kleśakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | sarāgaṃ cittamutpannaṃ parijānāti | vigatarāgaṃ sadveṣamvigatadveṣaṃ | samohaṃ vigatamohamanyatamānyatamena vā upakleśenopakliṣṭaṃ cittamupakliṣṭamiti parijānāti | anupakliṣṭamvā punaranupakliṣṭamiti parijānāti | tasya pū(pau)rvāparyeṇaibhiḥ kleśopakleśairavatīparṇavipariṇatāvipariṇatāṃcittasantatiṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavatyanityā bateme saṃskārā iti | tathā hyeṣāṃ pratyakṣataḥ saṃkleśakṛto vipariṇāmaupalabhyate ||
tatra kathaṃ vyādhikṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | ihānenaikadātmā ca pare ca dṛṣṭvā(ṣṭā) ( Śbh_Sh 481 ) bhavantyarogiṇaḥ, sukhino, balavantaḥ | so 'pareṇa samayena paśyatyātmānamvā, paramvā, ābādhikaṃ, duḥkhitaṃ, bāḍhaglānaṃ, spṛṣṭaṃ śārīrikābhirvedanābhiḥ duḥkhābhistīvrābhiriti vistareṇa pūrvavat |
tatra kathaṃ kleśakṛtāṃ vipariṇā[mā]nityatāṃ vyavacārayati | ihānenaikadātmā ca pare ca dṛṣṭvā (dṛṣṭā) bhavantyarogiṇaḥ, sukhino, balavantaḥ | so 'pareṇa samayena paśyatyātmānamvā, paramvā, ābādhikaṃ, duḥkhitaṃ, bāḍhaglānaṃ, spṛṣṭaṃ śārīrikābhirvedanābhiḥ | sa punarapareṇa samayena paśyatyarogiṇaṃ, sukhitaṃ, balavantaṃ, dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārā iti pūrvavat ||

tatra kathaṃ maraṇakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | ihāyaṃ jīvitaṃ paśyati dhriyantaṃ, tiṣṭhantaṃ, yāpayantaṃ, so 'pareṇa samayena mṛtaṃ kālagataṃ paśyati | vijñānaśūnyaṃ kalevaraṃ dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatīti vistareṇa pūrvavat ||
tatra kathaṃ [vi]nīlakādikṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | so 'pareṇa samayena tāma(tada)sthiśaṃkalikāvasthānaṃ paśyati | sa tadeva mṛtakalevaraṃ vinīlakāvasthamekadā paśyati | ekadā vipūyakāvasthamenaṃ vistareṇa yāvasthiśaṃkalikāvasthaṃ dṛṣṭvāsyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārā iti vistareṇa ( Śbh_Sh 482 ) pūrvavat ||
tatra kathamasaṃkhyā(ya) na parikṣayakṛtāmvipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati [|] so 'pareṇa [samayena] tāma(tada)pya[sthi]śaṃkalikāvasthānaṃ paśyati | sarveṇa sarvaṃ naṣṭā(ṣṭo) bhavati, vidhvastā(sto), viśīrṇaḥ | sarveṇa sarvaṃ cakṣuṣo [a]nābhāsagatā, dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārāstathā hyeṣāṃ paurvāparyeṇa pratyakṣata evāyamevaṃ rūpo vikāra upalabhyate | vipariṇāmaḥ |
evaṃ tāvatpratyakṣādhipateyena manaskāreṇādhyātmikasya vastunaḥ [paṃca] daśabhirākārairvipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | vyavacārayitvā(vyavacārya) ṣoḍaśavidhasya bāhyasya vastuno vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | ye 'nena pṛthivīpradeśā nābhisaṃskṛtāḥ pūrvaṃ dṛṣṭā bhavanti | gṛhavastvāpaṇavastupuṇyaśālādevakulavihāravastuprakāraiḥ paścāccābhisaṃskṛtānpaśyatyanabhisaṃskṛtānpaśyatyanandinavānsukṛtānsūpaliptān (|) so 'pareṇa samayena jīrṇān paśyati | jarjarānalūnavilūnāṃ (nān) cchīrṇān cha(kṣa)titapatitān khalu chidrānagninā vā dagdhānudakena vāpahratāṃ(hṛtān) | dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavati | anityā bata(te)me saṃskārāḥ [|] tathāpyeḥ(hye)ṣāṃ paurvāparyeṇāyamevaṃrūpaḥ pratyakṣo vikāro ( Śbh_Sh 483 ) vipariṇāma upalabhyate | evaṃ pṛthivyāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | evaṃ tṛṇauṣadhivanaspataya ārāmodyānāni ca samṛddhapatrapuṣpaphalāni paśyati | harati tāni (haritāni) prāsādikānyabhiramyāṇi [|] apareṇa sa samayenocchuṣkāṇi paśyati | vigatapatrapuṣphalāni (|) agnidāhena vā dagdhāni (vā,) tathā parvatānyekadā samṛddhapāṣāṇāni paśyatyekadā nirluṭhitapāṣāṇāni patita śrṛṃgāṇi, patitakūṭāni, utkūlanikūlānyagninā dagdhāni, udakābhiṣyanditāni, tathā utsasarastaḍāka(ga)nadīprasravaṇakūpādīnyekadā, samṛddhodakāni paśyatyekadā parikṣīṇodakāni, sarveṇa vā sarvaṃ viśuṣkāṇi khilībhūtāni koṭarāṇi | tathā karmāntānekadā sampadyamānānpaśyatyekadā vipadyamānāṃ (nān) [paśyati |] tadyathākṛṣikarmāntānnaukarmāntānsamyagvyavahārakarmāntān vividhāṃchilpa (vidhāñchilpa)sthānakarmāntān, tathā kośasannidhīnāṃ vicitrāṇāṃ nānāprakārāṇāmekadā ācayaṃ paśyatyekadā apacayaṃ | tathā bhojanapānaṃ ca ekadā[na]bhisaṃskṛtā(nnā)vasthaṃ paśyatyekadābhisaṃskṛtāvasthamekadā lālāvisaraviklinnamekadā yāvaduccāraprasrāvāvasthaṃ [paśyati] | ( Śbh_Sh 484 ) tathā vividhāni yānānyekadā sumaṇḍitāni svalaṃkṛtānyabhinavāni paśyatyekadā vigatālaṃkārāṇi | vigatamaṇḍanāni, jarjarāṇi | tathā vastrāṇāmekadā abhinavatāṃ paśyatyekadā purāṇatāṃ | prakṣīṇatāmekadā śuddhatāmekadā malinatāṃ | tathālaṃkārāṇāmekadānabhisaṃskṛtatāmekadābhisaṃskṛtatāmekadā sāratāmekadābhinna-prabhinnatāmvikṣīṇatāṃ paśyati | tathā nṛttagītavāditānāṃ pratyutpannaprayogavicitrabhūya[s]samudgatā[ṃ] bhavabhaṃgatāmpaśyati | tathā gandhamālyavilepanānāṃ pratyagrasugandhāmlānatāṃ paśyati | apareṇa samayena nātisugandhadurgandhamlānaviśuṣkatāṃ paśyati | tathā bhāṇḍopaskārāṇāmanabhisaṃskārābhisaṃskārasārabhagnatāṃ paśyati | tathā ālokānukārayoḥ saṃbhavavibhavatāmpaśyati | tathā strīpuruṣacaryāsambhavavibhavatāṃ paśyati | asthiratāṃ [|] dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārāstathā hyeṣāṃ bāhyānāṃ saṃskārāṇāṃ, ṣaṇṇāṃ ca parigrahavastūnāṃ, daśānāñca kāyaparivārāṇāṃ pratyakṣatā, vikāro, viparimāṇo 'yamīdṛśa upalabhyate | sarvatracaitat peyālaṃ veditavyaṃ ||
ebhiraṣṭābhirvipariṇāmakāraṇaiḥ pūrvanirdiṣṭairasyādhyātmikabāhyasya vastuno yathāyogaṃ pratyakṣādhipateyena manaskāreṇaivaṃ vipariṇāmākāreṇānityatāṃ vyavacārayati | ( Śbh_Sh 485 ) yathānena sā vipariṇāmānityatā pratyakṣaṃ dṛṣṭā bhavatyanubhūtā, aparapratyayaśca tasyāṃ bhavatyananyaneyaḥ | tathaivānusmaran vyavacārayati | niścitaśca bhavati | tenocyate pratyakṣādhipateyo manaskāra iti |
sa evaṃ pratyakṣādhipateyena manaskāreṇa vipariṇāmānityatāṃ vyavahā(cā)rayitvā(vyavacārya) yeṣāṃ rūpiṇāṃ saṃskārāṇāṃ satī samvidyamānā kṣaṇotpannabhagnā vinīlatā(vilīnatā) nopalabhyate | tatra pratyakṣādhipateyaṃ manaskāraṃ niśrityānumānaṃ karotyevañca punaranumānaṃ karoti | kṣaṇotpannabhagnavilīnānāmeṣāṃ saṃskārāṇāmiyaṃ pūrveṇāparā vikṛtiryujyate | na tu tathaivāvasthitānāṃ, iti hi kṣaṇikāḥ saṃskārāsteṣu teṣu pratyayeṣu satsu tathā tathotpadyante | utpannāścānapekṣya vināśakāraṇaṃ svarasena vipa(na)śyanti |
yāni punaretāni vipariṇāmakāraṇāni tānyanyathotpattaye satya(mva)rttante vikṛtāyā utpatteḥ kāraṇībhavanti | na tu vināśasya [|] tatkasya hetoḥ [|] sahaiva tena vināśakāraṇena vinaṣṭānāṃ saṃskārāṇāṃ yasmādvisadṛśā (śī) pravṛttirupalabhyate | na tu sarveṇa sarvamapravṛttireva [|] yeṣāmvā punaḥ saṃskārāṇāṃ sarveṇa sarvamapravṛttirupalabhyate | tadyathā kvāthyamānāmasāmante sarveṇa sarvamparikṣayo bhavati agninirdagdhānāṃ ca lokabhājanānāṃ masirapi na [pra]jñāyate | chāyikā ca | śiṣṭamapi na prajñāyate teṣāmapyuttarottarakaraṇaparyādānādante sarveṇa sarvamabhāvo bhavati | na tvagninaiva kriyate [|] tasmādvipariṇāmakāraṇānyetānyaṣṭau yathoktāni svarasenaiva tu vināśo bhavati | sa evamānumānikamanaskāreṇa saṃskāreṇākṣaṇotpannabhagnavilīnatāyāṃ niścayaṃ pratilabhya punarapyapratyakṣaparalokāsaṃskārapravṛttāvanumānaṃ karoti ||
evaṃ ca punaranumānaṃ karoti | santi satvā (ttvā) ye avarṇā api, durvarṇā apyupalabhyante, uccakulīnā api, ādyakulīnā api, daridrakulīnā api, alpeśākhyā api, dīrghāyuṣo (ṣa) ādeyavākyā api, anādeyavākyā api, tīkṣṇendriyā api [|] ( Śbh_Sh 487 ) tadetat satva(ttva)vaicitryaṃ sati karmavaicitrye yujyate [|] nāsati | yadrūpaiḥ sattvairyadrūpaṃ pūrvameva bhūtaṃ (kṛtaṃ?) kuśalākuśalaṃ citrakarma kṛtamupacitaṃ, tena hetunā, tena pratyayena teṣāmidamātmabhāvavaicitryamabhinirvṛttaṃ ||

na caitadīśvaranirmāṇahetukaṃ yujyate | sa cedīśvaranirmāṇahetukaṃ syāttadīśvarapratyayameva vā syādanyena vopādāneneśvaro nirmimīta | sa cedīśvara pratyayameva syāt teneśvarasyaiṣāñca saṃskārāṇāṃ yaugapadyaṃ syāt | atha pūrvamīśvaraḥ paścāt saṃskārā, neśvarapratyayāḥ saṃskārā bhavanti | atheśvarasya praṇidhānaṃ nirmāṇakāraṇaṃ, neśvara eva | tena samīcchā sahetukā (kī) vā syānnirhetu kā (kīṃ) vā [|] yadi sahetukā īśvarahetukaiva ca tena pūrvakeṇa doṣeṇa tulyatayā na yujyate | athānyahetukā (kī) tenecchā prayatnaḥ | ( Śbh_Sh 488 ) praṇidhānamīśvaravinirmuktānyadharmahetukā tathā sarve 'pi saṃskārā dharmahetukā eva bhaviṣyanti | kimīśvareṇa vṛthā kalpitenetyevamādinā ānumānikena manaskāreṇaivaṃbhāgīyena, paralokena saṃskārapravṛttau niścayaṃ pratilabhate |
sa evaṃ triḥprakāramanaskārādhipatyena śraddhādhipateyena pratyakṣādhipateyenānumānādhipateyānāṃ(yām) nityatāṃ vyavacārayati | tatra yā pūrva pañca [vidhā]nityatā pañcākārabhāvanānugatā uddiṣṭā, tatra vipariṇāmākāranirdiṣṭā, vināśākārā ca |
visaṃyogākārā anityākārā (anityatā) katamā | āha | adhyātmamupādāya bahirdhā ca veditavyā || tatrādhyātmamupādāya yathāpi tadekatyaḥ pūrvampareṣāṃ stā(svā)mī bhavatyadāsaḥ apreṣyaḥ | aparakarmakaraḥ | so 'pareṇa samayena svāmibhāvamadāsabhāvaṃ vihāya pareṣāṃ dāsabhāvamupagacchati | svāmibhāvādvisaṃyujyate | tathā santaḥ samvidyamānā bhogā avipariṇatā, avinaṣṭā rājñā(ḥ) apahriyante | corairvā, apriyairvā, dāyādai[ritya]nityatā veditavyā | tatra dharmatākārānityatā ( Śbh_Sh 489 ) yathāpi tasyā eva vipariṇāmānityatāyāḥ vināśānityatāyāḥ | vartamāne 'pyadhvanyasamavahitāyāḥ anābhoge (gate) 'dhvani bhāvinyā dharmatāṃ pratividhyatyevaṃ dharmāṇa ete saṃskārā anāgate 'dhvani evaṃbhāgīyā iti | eṣu sannihitākārāya (rayā?) ita eva vipariṇāmānityatāṃ, vināśānityatāṃ, visaṃyogānityatāṃ samavahitāṃ saṃbhuravībhūtāmākārayati |
sa evamādhyātmikabāhyānāṃ saṃskārāṇāṃ pañcavidhāyāmanityatāyāmebhiḥ pañcabhirākārairyathāyogaṃ manasikārabāhulyādupapattisādhanabhāvanādhipatyācca niye(rme)yaṃ pratilabhya tada[na]ntaraṃ duḥkhākāramavatarati | tasyaivaṃ bhavati | ya ete saṃskārā anityāsteṣāmanityatāṃ (tā) jātidharmato yujyate | iti hyeta eva saṃskārā jātidharmāṇaḥ jātiśca duḥkhā, yadā(yā) jātireva[ṃ] jarā vyādhirmaraṇa[ṃ], vipriyasaṃprayogaḥ, priyavinābhāva, icchāvighātaśca veditavyaḥ | evaṃ tāvadaniṣṭā(tyā)kāreṇa duḥkhākāramavatarati |
sa ye sukhavedanīyāḥ skandhāḥ, sāsravāḥ, sopādānāsteṣu saṃyojanabandhanākāreṇa duḥkhākāramavatarati | ( Śbh_Sh: 490 ) tathā hi te (tasya) tṛṣṇāsaṃyojanasyākāre 'dhiṣṭhānaṃ, tṛṣṇāsaṃyojanaṃ ca jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabandhanasya, rāgadveṣamohabandhanasya cādhiṣṭhānaṃ |
tatrāyogakṣemāmāreṇa aduḥkhāsukhasthānīyeṣu skandheṣu duḥkhākāramavatarati | tathā hyaduḥkhāsukhāsthānīyāḥ skandhāḥ sopādānā dauṣṭhulyasahagatā abījānugatā avinirmuktā duḥkhaduḥkhatayā, vipariṇāmaduḥkhatayā ca | anityā, nirodhadharmāṇaḥ |
evamayaṃ yogī sukhasthānīyeṣu saṃskāreṣu, sukhāyāñca vedanāyāṃ vipariṇāmaduḥkhatāmavatīrṇo bhavati | yaduta saṃyojanabandhanākāreṇa duḥkhavedanāsthānīyeṣu saṃskāreṣuduḥkhāyāṃ vedanāyāṃ duḥkhaduḥkhatāmavatīrṇo bhavati | yadutāniṣṭākāreṇa aduḥkhāsukhasthānīyeṣu saṃskāreṣu(ṣva) duḥkhāsukhāyāñca vedanāyāṃ saṃskāraduḥkhatāmavatīrṇo bhavati | yadutāyogakṣemākāreṇa [|]
tasyaivaṃ bhavati | saṃyojanabandhanākāramaniṣṭākāraṃ yogakṣemākāraṃ cādhipatiṃ kṛtvā tisṛṣu vedanāsu yatkiñcidvedayitamidamatra duḥkhasyetyevamayamanityākārapūrvakeṇa manaskāreṇa duḥkhākāramavatīrṇo bhavati | tasyaivaṃ bhavatīndriyamātra(traṃ)saha(saḥ) upalabhate, viṣayamātraṃ | tajjamanubhavamātraṃ | cittamātra hatā ātmeti (hatātmeti) | nāmamātraṃ | darśanamātramupacāramātraṃ | ( Śbh_Sh 491 ) nāta uttari nāto bhūyaḥ |
tadevaṃ sati skandhamātrametannāstyeṣu skandheṣu nityo, dhruvaḥ, śāśvataḥ svābhūtaḥ | kaścidātmā vā, satvo(ttvo) vā, yo 'sau jāyeta vā, hīyeta vā, mriyate (yeta) vā, tatra vā (tatra vā) tatra kṛtakṛtānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaṃ pratisamvedayeta | iti hi ( Śbh_Sh 492 ) śūnyā ete saṃskārāḥ, ātmavirahitā ityevamanupalambhākāreṇa śūnyākāramavatarati | tasyaivaṃ bhavati | ye punarete saṃskārāḥ svalakṣaṇenānityalakṣaṇena, duḥkhalakṣaṇena yuktāste 'pi pratītyasamutpannatayā asvatantrā, ye 'svatantrāste 'nātmāna ityevamasvatantrākāreṇānātmākāramavatarati | evaṃ punaryoginā daśākāraṃ gṛhītaiścaturbhirākārairduḥkhasatyalakṣaṇaṃ pratisaṃveditaṃ bhavati ||
tatrānityākāraḥ pañcabhirākāraiḥ saṃgṛhītaḥ | tadyathā vipariṇāmākāreṇa, visaṃyojanākāreṇa, sannihitākāreṇa, dharmatākāreṇa [|]
duḥkhākārastribhirākāraiḥ saṃgṛhītaḥ | saṃyojanabandhanākāreṇa aniṣṭākāreṇa ayogakṣemākāreṇa ca [|]
śūnyākāra ekenākāreṇa saṃgṛhīto yadutānupalaṃbhākāreṇa [|]
anātmākāra ekenākāreṇa saṃgṛhīto yadutāsvatantrākāreṇa |
sa evaṃ daśabhirākāraiścaturākārānupraviṣṭo ( Śbh_Sh 493 ) duḥkhalakṣaṇāṃ pratisaṃvedya, asya duḥkhasya ko hetuḥ, kaḥ samudayaḥ, prabhavaḥ, pratyayaḥ iti | yasya prahāṇādasya duḥkhasya prahāṇaṃ syādityebhiścaturbhirākāraissamudayasatyasya lakṣaṇaṃ pratisaṃvedayati | tṛṣṇāyā duḥkhakṣemakatvāddhetutaḥ, ākṣipyābhinirvartakatvātsamudayānayanātsamudā[na]yataḥ | abhinirvṛttirduḥkhitatvāt prabhavatvāt prabhavataḥ | punarāyatyāṃ duḥkhabījaparigrahatvādanukrameṇa ca | duḥkhasamudayānayanātpratyayataḥ | aparaḥ paryāyaḥ | upādānahetukasya ca bhavasya samudāgamādbhavapūrvikāyā jāteḥ prabhavatvāt, jātipratyayatāṃ, jāti ca (teśca) jarāvyādhimaraṇaśokādīnāmabhinirvṛtteḥ | hetutaḥ samudayataḥ, prabhavataḥ, pratyayataḥ | yathāyogaṃ veditavyaṃ | aparaḥ paryāyaḥ [|] yaḥ kleśānuśaya āśraya[ḥ] punarbhavāmabhinirvṛttaye hetustajjasya ca paryavasthānasya yathāyogaṃ veditavyaṃ [|] aparaḥ paryāyaḥ [|] yaḥ kleśānuśaya āśrayastṛṣṇānuśayādikaḥ | sa āyatyāṃ punarbhavābhinirvṛttaye hetustajjasya ca paryavasthānasya yathāyogaṃ samudayaḥ, prabhavaḥ, pratyayaśca [|]

tatra paunarbhavikyāstṛṣṇāyāḥ samudānanātsamudayataḥ | sāpuna[ḥ] paunarbhavikī tṛṣṇā nandīrāgasahagatāyāstṛṣṇāyāḥ ( Śbh_Sh 494 ) prabhavo bhavati sā punarnandīrāgasahagatā tṛṣṇā prabhūtā, tatra tatrābhinandinyāstṛṣṇāyāḥ pratyayo bhavatyevamasyānuśayagatāṃ trividhaparyavasthāgatāṃ ca tṛṣṇāmāgamyāyati[ḥ] | punarbhavasyābhinirvṛttirbhavati prādurbhāvaḥ | tenāha hetu[taḥ], samudayataḥ, prabhavataḥ, pratyayataśca | evamayaṃ yogī ebhiścaturbhirākāraissamudayasatyalakṣaṇaṃ pratisamvedayate |
samudayasatyalakṣaṇaṃ pratisaṃvedya asya samudayasatyasyāśeṣoparamannirodhaṃ nirodhata ākārayati | duḥkhasatyasyāśeṣoparamecchātaḥ, agratvācchreṣṭhatvāttadantaratvāt praṇītataḥ, nityatvānnissaraṇataḥ | evamayaṃ caturbhirākāraiḥ nirodhasatyasya lakṣaṇaṃ pratisaṃvedayati | pratisamvedya jñeyaparimārgaṇārthena, bhūtaparimārgaṇārthena caturbhirduḥkhairanupravartanārthena | nirvāṇagamanāyaikāyanārthena mārgaṃ mārga[to], nyāyataḥ, pratipattito, nairyāṇikataśca ākārayati | sa evaṃ caturbhirākārairmārgatyasya lakṣaṇaṃ pratisamvedayate | ayamasyocyate caturṣvāryasatyeṣvadhyātmaṃ pratyātmaṃ lakṣaṇapratisaṃvedī (yate | ayamasyocyate | caturṣvāryasatye[ṣu]) manaskāraḥ ||
sa evaṃ pratyātmikān skandhān pratyayenopaparīkṣya ( Śbh_Sh 495 ) vyavacārayitvā (vyavacārya) viparokṣakān visabhāgadhātukān | skandhānanumānataḥ parāhanti | tepyevaṃ dharmāṇaḥ te 'pyevaṃnayapatitā iti | yatkiñcitsaṃskṛtaṃ sarvatra sarvaśaḥ [evaṃ tadevaṃ pratisaṃvedī manaskāraḥ | pratyayenopaparīkṣyavyavacārayitvā(cārya) viparokṣān visabhāgadhātukān skandhānanumānataḥ parāhanti | te 'pyevaṃ dharmāṇaste 'pyevaṃ nayapatitā iti yatkiñcitsaṃskṛtaṃ sarvatra sarvaśa] evaṃ tadevaṃprakṛtikaṃ, tasya ca nirodhaḥ | śāntaḥ, mārgo, nairyāṇiko yastatprahāṇāya tasya yadā vipakṣokteṣu pratyātmikeṣu skandheṣu satyajñānaṃ | yacca viparokṣeṣu visabhāgadhātukeṣvanumānajñānaṃ | taddharmajñānānvayajñānayorutpattaye bījasthānīyaṃ bhavati | sa cāyaṃ lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ śrutacintāvyavakīrṇo veditavyaḥ |
yadā teṣu satyeṣvayaṃ yogī evaṃ samyak(g)vyavacāraṇānvayādibhiḥ ṣoḍaśabhirākāraiścaturṣvāryasatyeṣu niścayaḥ [-yaṃ] pratilabdho bhavati | yadutopapattisādhanayuktyā, yaduta yāvadbhāvikatāṃ vā, tadā śrutacintāmayaṃ manaskāraṃ samatikramya vyavatīrṇavarttinamekāntena bhāvanākāreṇādhimucyate | so [a]sya bhavatyādhimokṣiko manaskāraḥ | satyālambanaścaikāntasamāhitaśca [|] sa tasyānvayā[d]dve satye adhikṛtya duḥkhasatyañca ( Śbh_Sh 496 ) samudayasatyañca aparyantaṃ jñānaṃ pratilabhate | yenānityamanityamityanityāparyantamadhimucyate ||
evaṃ duḥkhāparyantatāṃ śūnyākāyā[rā]paryantatāṃ, saṃkleśāparyantāmapāyagamanāparyantatāṃ sampatti(ttya) [paryanta]nāṃ(tāṃ), vipati[ttya]paryantatāṃ, sa vyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā paryantatāṃ [|] tatrāparyanteti nāsti saṃsāraṃ(raḥ) sansa(saṃsa)rata, eṣāṃ dharmāṇāmanto nāsti paryantaḥ | yāvatsansā(saṃsā)rabhāvina ete dharmāḥ, sansā(saṃsā)rasya vāśeṣoparamādeṣāmuparamo, nāsti anyathoparama ityevaṃ sarvabhavagaticyutyupapādebhyaḥ apraṇihā(hitā)kāreṇāsanniśrayākāreṇa, prātikūlyāthi(dhi)kāreṇāsanniśrayākāreṇa [|] prātikūlyādhikāreṇādhimucyamāna ādhimokṣikamanaskāraṃ bhāvayati | sa evaṃ sarvabhāvopapattibhyaḥ | cittamudvejayitvā (-mudvejya) | uttrāsya | u(t)trāsayitvā (sya) [a]dhyāśayena nirvāṇe 'pyanyatamānyatamenākāreṇa praṇidadhāti | tasya dīrgharātraṃ taccitraṃ(ttaṃ)rūparataṃ śabdagandharasaspraṣṭavyarataṃ ā(tamā)citamupacitaṃ (rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyaratamā(tamā)citamupacitaṃ |) rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyaiḥ | yenādhyāśayenāpi nirvāṇaṃ pradadhate | ( Śbh_Sh 497 ) na praskandati, na prasīdati | na saṃtiṣṭhate | na vimucyate, na pratyudāvarttate (|) mānasaṃ, śāntadhātvanabhilakṣitatayā | paritamanāmupādāya, sa punaḥ punastaccittamudvejayatyu[t]trāsayati | duḥkhasatyātsamudayasatyādudvejyo[j]trāsya punaḥ punaradhyāśayato nirvāṇe praṇidadhāti | tathāpyasya na praskandati | tatkasya hetostathā hyasau [au]dāriko [a]smi māno 'bhisamayāya vibandhakaraḥ | sa manaskārānupraviṣṭaḥ sāntaravyantaro vartate | ahamasmi saṃskṛ(sṛ)tavānahamasmi saṃsariṣyāmi | ahamasmi parinirvāsyāmi, ahamasmi(n) parinirvāṇāya kuśalāndharmān bhāvayāmi | ahamasmiduḥkhaṃ duḥkhataḥ (|) paśyāmi, samudayaṃ samudayato, nirodhaṃ nirodhataḥ | ahamasmi mārgaṃ mārgataḥ paśyāmi | ahamasmi śūnyaṃ śūnyato 'praṇihitamapraṇihitataḥ | ānimittamānimittataḥ paśyāmi mamaite dharmāstaddhetostatpratyayasya taccittaṃ na praskandatyā(tya)dhyāśayamvādhyāśayato [a]pi nirvāṇama(ta)smimānaṃ nirba(viba)ndhakā(ka)raṃ vibandhakāra iti laghu laghveva prajñayā pratividhya, svarasānupravṛttau manaskāramutsṛjya, bahirdhā jñeyālambanād vyāvartya, mā(ma)naskārapraviṣṭāṃ, ( Śbh_Sh 498 ) manaskārānugatāṃ, satyavyavacārā(ra)ṇāmārabhate | sa utpannotpannaṃ cittaṃ nirudhyamānamanantarotpannena cittena bhajyamānaṃ paśyati | pravāhānuprabandhayogena | sa tathācittena cittamālambanīkarotyavaṣṭabhate | yathāsya yo 'sau manaskārānupraviṣṭo 'smimāno vipakṣa(bandha)karaḥ sa tasyāvakāśaḥ | punarbhavavyutpattaye ||
tathā prayukto 'yaṃ yogī yattasyāścittasantateḥ anyonyatāṃ navanavatāmāpāyikatāṃ tāvatkālikatāmitvarapratyupasthāyitāñca paurvāparyeṇa paśyatīdamasyā [a]nityatāyā yattasyāścittasantateḥ upādānaskandhānupraviṣṭatāṃ paśyatīdamasya duḥkhatāyāstatra yaccittaṃ dharmaṃ nopalabhate | idamatra śūnyatāyāstatra yasyā eva cittasantateḥ pratītyasamutpannatāmasvatantrāmpaśyatīdamasyānātmatāyā[ḥ |] evaṃ tāvad duḥkhasatyamavatīrṇo bhavati |

tasyaivaṃ bhavatīyamapi me cittasantatiḥ | tṛṣṇāhaitukī, tṛṣṇāsamudayā, tṛṣṇāprabhavā, tṛṣṇāpratyayā [|] asyā api cittasanteteryo nirodhaḥ so 'pi śāntaḥ | asyā api yo nirodhagāmī mārgaḥ | sa nairyāṇika ityevamaparīkṣitamanaskāraparīkṣāyogena sūkṣmayā prajñayā na tānyāryasatyānyavatīrṇo bhavati | tasyaivamāsevanānvayādbhāvanānvayāttasyāḥ samasamālambyālambakājñānamutpadyate | yenāsyaudārikatvāsmimāno nirvāṇābhirataye vibandhakaraḥ samudācarataḥ | prahīyate | nirvāṇe cādhyāyataścittaṃ pradadhataḥ praskandati | napratyudāvartate(yati) (|) mānasaṃ | paritamanāmupādāya | adhyāśayataścābhiratiṃ gṛhṇāti | tathābhūtasyāsya mṛdukṣāntisahagataṃ samasamālambyālambakajñānaṃ tadūṣmagatamityucyate | yanmadhyakṣāntiparigṛhītaṃ tanmūḍhe(ḍhami)tyucyate | yadadhimātrakṣāntisaṃgṛhītaṃ tanmadhyānulomā kṣāntirityucyate ||
sa evambibandhakaramasmimānaṃ prahāya nirvāṇe cādhyāśayaratiṃ parigṛhyayo 'sāvuttarottaraścittaparikṣayābhisaṃskāraḥ | tamabhisaṃskāraṃ samutsṛjya anabhisaṃskāratāyāṃ nirvikalpacittamupanikṣipati | tasya taccittaṃ tasmin samaye niruddhamiva khyāti | na ca taṃ (tan) niruddhaṃ bhavatyanālambanamiva khyāti | na ca tadālambanaṃ bhavati | tasya taccittaṃ praśāntaṃ vigatamiva ( Śbh_Sh 500 ) khyāti | na ca tadvigataṃ bhavati | na ca punastasmiṃ(smin) samaye madhukaramiddhāvaṣṭabdhamapi taccittaṃ niruddhamiva khyāti | na ca tanniruddhaṃ bhavati | yattadekatyānāṃ [mandānāṃ] momūhānāmabhisamayā [yā]bhimānāya bhavatīdaṃ punaścittamabhisamayāyaiva, na cirasyedānīṃ samyaktvaṃ(ttva) (|) nyāmāvakrāntirbhaviṣyatīti | yadi yamīdṛśī cittasyāvasthā bhavati | tasya tatsarvapaścimanirvikalpaṃcittaṃ yasyānantaraṃ pūrvavicāriteṣu satveṣvadhyātmamābhogaṃ karoti | te laukikā agradharmāḥ |
tasmātpareṇāsya lokottarameva cittamutpadyate | na laukikaṃ [|] sīmā eṣā laukikānāṃ saṃskārāṇāṃ, paryanta eṣastenocyante laukikā agradharmā iti | teṣāṃ samanantarapūrvāvicāritāni satyā[nyā]bhra(vra)jati | ābhogasamanantaraṃ yathāpūrvānukramaḥ [|]
vicāriteṣu satyeṣu anupūrveṇaiva nirvikalpapratyakṣaparokṣeṣu || niścayajñānaṃ pratyakṣajñānamutpadyate | tasyotpādāt traidhātukāvacarāṇāṃ darśanaprahātavyānāṃ kleśānāṃ pakṣyaṃ dauṣṭhulyasanniśrayasanniviṣṭaṃ tatprahīyate | tasya prahāṇāt sacetpūrvameva kāmebhyo vītarāgo bhavati | saha sa(ga?)tyābhisamayāt | tasminsamaye ( Śbh_Sh 501 ) 'nāgāmītyucyate | tasya tānyeva liṃgāni veditavyāni | yāni pūrvamuktāni vītarāgasyāyantu viśeṣaḥ | ayamaupapāduko bhavati | tatra parinirvāyī | anāgantā punarimaṃ lokaṃ [|]
sa cet punaryadbhūyo vītarāgo bhavati | saha gatyā abhisamayāt sakṛdāgāmī bhavati |
sacetpunaravītarāgo bhavati | sa bhūyassa tasya dauṣṭhulyasya pratipraśrabdheḥ srota āpanno bhavati | jñeyena jñānaṃ samāgataṃ bhavati | pratyakṣatayā | tenocyate [a]bhisamayataḥ | tadyathā kṣatriyaḥ kṣatriyeṇa | sārdhaṃ sammukhībhāvaṃ tadanvabhisamayāgata ityucyate | evaṃ brāhmaṇādayo veditavyāḥ |
tasyemāni liṃgāni catvāri jñānānyanena pratilabdhāni bhavanti | sattvacāravihāramanasikāreṣu tīrayato dharmamātrajñānamanucchedajñānamaśāśvatajñānaṃ | pratītyasamutpannasaṃskāramāyopamajñānaviṣayo 'pi cāsya carataḥ, sutīvramapi kleśaparyavasthānaṃ | yadyapi smṛtisaṃpramoṣādutpadyate | tadapyasyābhogamātrāllaghu laghveva vigacchati | tathā agantā bhavatyapāyāṃ (yān) na saṃcidhyaṇikṣāṃ (vidhya[ti] śikṣāṃ) vyatikrāmati | ca tiryagyoni(kṛtaṃ) gataṃ prāṇinaṃ jīvitād vyaparopayati | ( Śbh_Sh 502 ) na śikṣāṃ pratyākhyāya hānāyārvattate | abhavyo bhavati pañcānāmānantaryāṇāṃ karmaṇāṃ karaṇatāyai | na svayaṃkṛtasukhaduḥkhaṃ paryeti, na parakṛtaṃ, na svayaṃkṛtaṃ ca parakṛtaṃ ca, na svayaṃkārāparakārāhetusamutpannaṃ | na ito bahirdhānyaṃ śāstāraṃ paryeṣate | na dakṣiṇīyaṃ | na pareṣāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ sukhāvalokako bhavati | sukhaparīkṣakaḥ | nānyatra dṛṣṭadharmāḥ, prāptadharmā, paryavagāḍhadharmā, tīrṇakāṃkṣastīrṇavicikitsaḥ, aparapratyayo 'nanyaneyaḥ, śāstuḥ śāsane dharmeṣu vaiśāradyaprāptaḥ | sa na kautūhalamaṃgalābhyāṃ śuddhiṃ pratyeti | nāpyaṣṭamaṃ bhavamabhinirvarttayati | caturbhiravetyaprasādaiḥ samanvāgato bhavati | tasya yāvallaukikebhyo 'gradharmebhya adhimokṣiko manaskāraḥ satyānyabhisamitavataḥ darśanaprahātavyeṣu kleśeṣu prahīṇeṣu prāvivekyo manaskāraḥ, prahāṇāya ca |
ata ūrdhvaṃ yathāpratilabdhaṃ mārgaṃ bhāvayato 'bhyasyataḥ kāmāvacarāṇāmadhimātramadhyānāṃ kleśānāṃ prahāṇāt sakṛdāgāmī bhavati | tasyāpi yāni srota āpannasya liṃgāni | sarvāṇi veditavyāni | ayañca viśeṣo yadviṣaye 'dharakleśasthānīyeṣu adhimātraparyavasthānīye 'pi baddhaṃ kleśaparyavasthānamutpādayatyāśu cāpanayati | sakṛccemaṃ lokamāgamya duḥkhasyāntaṃ karoti | anāgāmī | anāgāmiliṃgāni ca pūrvoktānītyeva tatra sarvo bhāvanāmārgaḥ pratyavekṣya pratyavekṣya mīmānsā(māṃsa) manaskāreṇa prahīṇāprahīṇatāṃ yathāpratilabdhamārgābhyāmaprabhāvitaḥ |
tatra bhāvanāyāḥ katamaḥ svabhāvaḥ [|] katamatkarma | katamaḥ prakārabhedaḥ | yaḥ samāhitabhūmikena manaskāreṇa laukikalokottareṇaiṣāṃ kuśalānāṃ saṃskṛtānāṃ dharmāṇāmabhyāsaḥ | paricayaḥ, sātatyasatkṛtya kriyā | cittasantatestanmayatā copanaya[na]mayamucyate bhāvanā svabhāvaḥ |

tatra bhāvanāyā aṣṭavidhaṃ karma | ekatyāndharmānbhāvayan pratilabhate | ekatyāndharmānbhāvanayā niṣevate | ekatyāndharmānviśodhayatyekatyāndharmānprativinodayatyekatyāndharmān parijānāti | ekatyāndharmānprajahātyekatyān ( Śbh_Sh 504 ) dharmān prajahātyekatyān dharmān sākṣātkarotyekatyāndharmāndūrīkaroti | tatra ye tāvadapratilabdhā dharmāḥ kuśalā vaiśeṣikāstān pratilabhate | ekatyā(tye) dharmābhāvanayā labdhāḥ, saṃmukhībhūtāśca vartta[n]te | tānniṣevate | tatra ye pratilabdhā, na ca saṃmukhībhūtāste tajjātīyairdharmairniṣevyamāṇau(ṇai)rāyatyāṃ saṃmukhīkriyamāṇā[ḥ], pariśuddhatarā[ḥ], paryavadātatarāścotpadyante tatra ye smṛtisaṃpramoṣā(t) kliṣṭā(n)dharmānsamudācaranti | tānkuśaladharmābhyāsabalenādhivāsayati | prajahāti | vinodayati | vyantīkarotyanutpannāneva vā prahātavyāndharmānrogataḥ parijānāti | vidūṣayati | śalyato, gaṇḍataḥ, aghataḥ, anityato, duḥkhataḥ, śūnyato, [a]nātmataśca parijānāti | vidūṣayati | tasya parijñānābhyāsādānantaryamārga utpadyate | kleśānāṃ prahāṇāya, yena prajahāti | prahīṇe ca punarvimuktiṃ sākṣātkaroti | yathā ca yathoparimāṃ bhūmimākramate | tathā tathā adhobhūmikāḥ prahāṇādharmā dūrī bhavanti | yāvanniṣṭhāgamanādidaṃ bhāvanīyamaṣṭavidhaṃ karma veditavyam ||
tatra bhāvanāyāme (yā e)kādaśavidhaḥ prakārabhedo ( Śbh_Sh 505 ) veditavyaḥ tadyathā śamathabhāvanā, vipaśyanābhāvanā, [pūrvavadeva tatra] laukikamārgabhāvanā, lokottaramārgabhāvanā, mṛdumadhyādhimātrabhāvanā, prayogamārgabhāvanā, ānantaryavimuktiviśeṣamārgabhāvanā [|]
tatra śamathabhāvanā navākārāyāścittasthityā[ṃ](ñcittasthityāṃ) pūrvavat |

vipaśyanābhāvanā pūrvavadeva | tatra laukikamārgabhāvanā[ya]dadhobhūmikānāmaudārikadarśanatayā uparibhūmīnāṃ ca śāntadarśanatayā, yāvadākiñcanyāyatanavairāgyagamanaṃ [|]
tatra lokottaramārgabhāvanā duḥkhaṃ vā duḥkhato manasikurvataḥ, yāvanmārgamvā mārgato manasikurvataḥ | yadanāsraveṇa mārgeṇa samyagdṛṣṭyādikena yāvannaivasaṃjñā nāsaṃjñāyatanavairāgyagamanaṃ [|]
tatra mṛdumārgabhāvanā yayaudārikānadhimātrān kleśānprajahāti | tatra madhyamārgabhāvanā yayā madhyān kleśān prajahāti | tatrādhi[mātra]mārgabhāvanā yayā mṛduṃ kleśaprakāraṃ prajahāti | sarvampaścātpraheyaṃ |
tatra prayogamārgabhāvanā yayā prayogamārabhate kleśa prahāṇāya | tatrānantaryamārgabhāvanā yayā prajahāti | ( Śbh_Sh 506 ) tatra vimuktimārgabhāvanā yayā samanantaraprahīṇe kleśavimuktiṃ sākṣātkaroti | tatra viśeṣamārgabhāvanā yayāsta (yayā ta)ta ūrdhvaṃ yāvadanyabhūmikasya kleśaprayogamārabdhavyaṃ nārabhate | niṣṭhāgato vā nārabhate | ityayamekādaśavidho bhāvanāyāḥ prakārabhedo veditavyaḥ |
tasyaivaṃ bhāvanāprayuktasya kālena ca kālaṃ kleśānāṃ prahīṇāprahīṇatāṃ mīmānsa(māṃsa)taḥ (mānasya?) kālena kālaṃ saṃvejanīyeṣu dharmeṣu cittaṃ samvejayataḥ, kālenakālamabhipramodanīyeṣvabhipramodayataḥ so 'sya bhavati [rati]saṃgrāha[ko] manaskāraḥ | tasyāsya ratisaṃgrāhakasya manaskārasyāsevanānvayād bhāvanānvayādbahulīkārānvayānniravaśeṣabhāvanāprahātavyā[ḥ] kleśaprahāṇāya sarvapaścimaḥ śaikṣo vajropamaḥ samādhirutpadyate | tasyotpādātsarve bhāvanāprahātavyāḥ kleśāḥ prahīyante |
kena kāraṇena vajropama ityucyate | tadyathā ( Śbh_Sh 507 ) vajra[ṃ] sarveṣāṃ tadanyeṣāṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṃkhaśilāpravāḍā(lā)dīnāṃ maṇīnāṃ sarvasāraṃ sarvadṛḍhaṃ tadanyānvilikhati | na tvanyairmaṇibhirvilikhyate | evamevāyaṃ samādhiḥ sarvaśaikṣasamādhīnāmagryaḥ, śreṣṭhaḥ sarvasāraḥ sarvakleśānabhibhavati | na ca punarutpattikleśairabhibhūyate | tasmādvajropama ityucyate |
tasya vajropamasya samādheḥ samanantaraṃ sarvakleśapakṣyaṃ dauṣṭhulyabījasamuddhātādatyantatāyai cittamadhimucyate | ( Śbh_Sh 508 ) gotrapariśuddhiṃ cānuprāpnoti [|] sarva dauṣṭhulya kleśondhakṣayāya jñānamutpadyate | hetukṣayāccāyatyāṃ duḥkhasya sarveṇa sarvamaprādurbhāvāyānutpāda jñānamutpadyate | sa tasmin samaye 'rhan bhavati | kṣīṇāsravaḥ, kṛtakṛtyaḥ, kṛtakaraṇīyo 'nuprāptasvakāryaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñāsuvimuktacittaḥ | daśabhiraśaikṣairdharmaiḥ samanvāgataḥ | aśaikṣayā samyagdṛṣṭyā samyaksaṃkalpena yāvadaśaikṣayā samyagvimuktyā samyagjñānena [|] svacittavaśavartī ca bhavati | vihāre ca manasikāre ca | samayena yena kāṃkṣate | vihāreṇāryeṇa vā, divyena vā, brāhmeṇa vā, tena tena viharati | yaṃ yamevākāṃkṣate dharmaṃ manasi karttuṃ kuśalamarthopasaṃhitaṃ | laukikaṃ vā lokottaramvā, taṃ tameva manasi karoti |
tatrāryo vihāraḥ śūnya[tā]vihāro(ra [ā])nimittavihāro 'praṇihitavihāro nirodhasamāpattivihāraśca | divyo vihāro dhyānārūpyavihāraḥ | brāhmo vihāro maitrīkaruṇāmuditopekṣāvihāraḥ | atyantanirmalobhavatyatyantavimalo 'tyantabrahmacaryaparyavasānaḥ | nirgata ivāsi utkṣipta pari............................................. ityapi paṃcāṃgaprahīṇaṣaḍaṃgasamanvāgataḥ (e)kārakta............................................... (Śbh_Sh ( Śbh_Sh: 509 ) śe(śre)-ttu(tra)(kṣetra?) dharmāśrayaḥ | praṇunnaḥ pratye...............................................praviyu(mu)kta cittaḥ, suvimuktaprajñaḥ kevalo ukṣi..........cca...........li puruṣa ityucyate | pa ścitu.............samanvāgato bhavati | pā laṃ dṛṣṭvā caivaṃ sumanāḥ |
bhavati suṣṭhumanāḥ upekṣako bhavati smṛtaḥ samprajā[nā]naḥ | evaṃ śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, jihvayā rasān, kāyena spraṣṭavyān, manasā dharmān vijñāya | me va........tadūrdhva | upekṣako viharati smṛtaḥ saṃprajā[nā]naḥ | sa tasmin samaye apariśeṣarāgakṣayaṃ pratisaṃvedayati | sa kṣayādrāgadveṣamohānāṃ yattyāgaṃ (yastyāgaḥ), tanna karoti...........
samacittaśca bhavati vāsī candanakalpaḥ sendro pitryāṇāṃ devānāṃ mānyaśca pūjyaśca mārgakāśeṣadhātupratiṣṭhite ca bhavati tīrṇaḥ pāragato 'ntimādehadhārītyucyate | pūrvakarmakleśāviddhānāṃ pañca skandhānāṃ svarasaṃ..........nānu pādānāt vā, nirupadhiśeṣanirvāṇadhātau (praviṣṭaḥ/praviśati)
......parinirvṛto bhavati | yathā na saṃsṛto (tau) nānyatra yad duḥkhaṃ tanniruddhaṃ tavyupaśāntaṃ tacchītībhūtaṃ bhava iṃ gataṃ | śāntaṃ śāntamidaṃ padaṃ | yaduta sarvopadhipratiniḥsarvasaṃjñākṣayo virāgo nirodho nirvāṇaṃ tasyemāni liṃgānyevaṃ bhāgīyāni veditavyāni | ( Śbh_Sh 510 ) pañca sthānānyu..........bhikṣuḥ kṣīṇāsravaḥ prati | vi vine | kta manyamasaṃ tathā
prāpayituṃ mandadā tra ma brahmacaryaṃ maithunaṃ dharmaṃ pratiṣevituṃ | saṃprajānā(no) mṛṣāpabhāṣitumabhavyaḥ mandavikāreṇa kāmānparibhoktuṃ | tathā bhavyaḥ svayaṃ kṛtaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ pratyetuṃ | pūrvavadyāvatsvayaṃkāyakāro 'hetusamutpannamugraduḥkhaṃ praṇītamamavyāya kṛtastubhiḥ(tiḥ) | satrāsaṃ māṃsaṃ bhakṣya(vya).........
'anyatāmānyatamvā bhayabhairavaṃ........saṃtrāsamāpattu rayamasau vajropamaḥ samādhirayaṃ prayoganiṣṭho manaskāraḥ yaḥ punaragraphalārhattvasaṃgṛhītamanaskāro 'yaṃ prayoganiṣṭhāphalo manaskāraḥ | ebhiḥ saptabhirmanaskārairlokottareṇa mārgeṇātyantaniṣṭhāt ā/prā pā taḥ-ta
ityayamucyate sā/mo dha ka sarveṣāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃyuktānāṃ nirdeśasthānīyānāṃ sākṣātkā[ra]sthānīyānāṃ tadyathā sarvanāmakāyapadakāyavyaṃjanakāyakāvyamanu śāstrāṇi || mātṛkā ||
|| uddānam ||
lakṣaṇapratisaṃvedī syāttathaivādhimokṣikaḥ |
prāvivekyaratigrāhī tadvyāmīmānsa(māṃsa)kaḥ ||
punaḥ prayoganiṣṭhā kṛtyuttaratatphalaḥ paścimo bhavet |
manaskāraśca, dhyānānāṃ ārūpyānā(ṇāṃ) vibhāgatā ||
samāpattī(ttira)abhijñāśca upapattiśca liṅgatā |
satyānāṃ vyavacāraśca prativedhastathaiva ca ||
bhāvanāyā vibhaṅgaśca niṣṭhā bhavati paścimā ||
|| śrāvakabhūmau caturthaṃ yogasthānam ||
|| samāptā śrāvakabhūmiḥ ||

Original text: Śrāvakabhūmi · Edition: Karunesha Shukla: Sravakabhumi of Acarya Asanga, Patna : K.P. Jayaswal Research Institute, 1973 (Tibetan Sanskrit Works Series, 14 and 28) · Data entry Ms. Anula Shakya · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc