શ્રાવકભૂમિ · ભાગ 2126

સ પુનર્વિચિનોતિ । ય એતે ત્રયઃ પક્ષાઃ અદુઃખા સુખ(તા)ઃ । સુખકામાસ્તે સુખિતા ભવન્ત્વિતિ । તત્રોપકારલક્ષણં મિત્રં । અપકારલક્ષણમમિત્રં । તદુભયપરીતલક્ષણમુદાસીનપક્ષં (ણ ઉદાસીનપક્ષઃ) । યે પુનરેતે અદુઃખાસુખિતાઃ પક્ષાઃ સુખકામાસ્તેષાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 378 ) ત્રિવિધા સુખકામતા પ્રજ્ઞાયતે । એકે કામસુખમિચ્છન્ત્યેકે રૂપાવચરં સપ્રીતિકમેકે નિષ્પ્રીતિકં । તત્ર યે કામસુખેન વિહન્યન્તે । અમિત્રં તદુભયવિપરીતલક્ષણા(ણં)તેન કામસુખિનો ભવન્ત્વનવદ્યેન [।] એવં સપ્રીતિકેન નિષ્પ્રીતિકેન ચ સુખેન વેદિતવ્યમ્ । એવં સ્વલક્ષણતો મૈત્રીં સમન્વેષતે ।
સ પુનઃ પ્રવિચિનોતિ । યશ્ચ મિત્રપક્ષો, યશ્ચામિત્રપક્ષો, યશ્ચોદાસીનપક્ષઃ । તુલ્યચિત્તતા તુ મયા કરણીયેતિ । સમચિત્તતા । તત્કસ્ય હેતોઃ । યસ્તાવન્મિત્ર[પક્ષ]સ્તત્ર મે ન દુષ્કરઃ । સુખોપસંહારઃ । યોપ્યયમુદાસીનપક્ષઃ । તત્રાપિ યે (મે) નાતિદુષ્કરઃ । યસ્ત્વયમમિત્રપક્ષઃ । (તત્રાયમમિત્રપક્ષઃ ।) તત્રાતિદુષ્કરઃ । તત્ર તાવન્મયા સુખોપસંહારઃ કરણીયઃ । કઃ પુનર્વાદઃ । મિત્રપક્ષે વોદાસીનપક્ષે વા । તત્કસ્ય હેતોઃ । નાત્ર કશ્ચિદ્યઃ આક્રોશતે વા, આક્રુશ્યતે વા । રોષયતિ વા, રોષ્યતે વા । ભણ્ડયતિ વા, ભણ્ડ્યતે વા । તાડયતિ વા, તાડ્યતે વા । અન્યત્રાક્ષરાણ્યેતાનિ રવન્તિ । શબ્દમાત્ર[ં] માષમાત્રમેતદપિ ચ તથા સંભૂતોયં કાયો રૂપી ઔદારિકશ્ચાતુર્મહાભૂતિકો યત્ર મે સ્થિતસ્યેમે એવં રૂપાઃ સ્પર્શાઃ ક્રામન્તિ । યદુત શબ્દસંસ્પર્શા વા । ( શ્ભ્_સ્હ્ 379 ) પાણિલોષ્ઠદણ્ડશસ્ત્રસંસ્પર્શા વા અય[ં] મે કાયઃ । અનિત્ય, એતેપિ સ્પર્શા યે તે અપકારકાસ્તેપ્યનિત્યાઃ । અપિ ચ । સર્વ એવ સત્ત્વા જાતિજરાવ્યાધિમરણધર્માણસ્તે પ્રકૃત્યૈવ દુઃખિતા સ્તન્ મે પ્રતિરૂપં સ્યાત્ । યદ્યહં પ્રકૃતિદુઃખિતેષુ સત્ત્વેષુ ભૂયો દુઃખોપસંહારમેવ કુર્યાં, ન સુખોપસંહારં તદમિત્રો (ત્રં) મિત્રસ્ય કુર્યાદ્યદેતે સત્ત્વા આત્મનૈવાત્મનઃ કુર્વન્તિ ।
અપિ ચોક્તં ભગવતા । નાહં તં સુલભરૂપં સમનુપશ્યામિ । યોનેન દીર્ઘસ્યાધ્વનોત્યયાન્માતા વા ભૂ[ત્] પિતા વા, ભ્રાતા વા, ભગિની વા, આચાર્યો વા, ઉપાધ્યાયો વા, ગુરુર્વા, ગુરુસ્થાનીયો વેતિ । તદનેનાપિ પર્યાયેણામિત્રપક્ષ એવ[ં] મે [અ]મિત્રપક્ષઃ । ન ચાત્ર કસ્યચિત્ પરિનિષ્પત્તિઃ, મિત્રાભિત્રભાવો, મિત્રોપિ (ત્રમપિ) ચ કાલાન્તરેણામિત્રો (ત્રં) ભવતિ । અમિત્રો (ત્રમ)પિ મિત્રીભવતિ । તસ્માન્ન સર્વસત્ત્વેષુ સમચિત્તતા । સમતાદૃષ્ટિઃ કરણીયા । તુલ્યશ્ચ હિતાશયઃ, સુખાધ્યાશયઃ, સુખોપસંહારઃ । સુખોપસંહારાધિમોક્ષ ઇતિ । એવં સામાન્યલક્ષણેન મૈત્રીં સમન્વેષતે ।
સ પુનઃ પ્રવિચિનોતિ । યો મે પાપકારિષુ સત્ત્વેષુ વ્યાપાદઃ મરણ એષ ધર્મ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । યો વા પુનરયમેતર્હ્યવ્યાપાદઃ અ (મ)રણ એષ ધર્મ ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ । યો વા પુનરયમેતર્હ્યવ્યાપાદઃ ( શ્ભ્_સ્હ્ 380 ) એવં મૈત્ર્યા(ઃ) કૃષ્ણશુક્લશુક્લપક્ષં પર્યેષતે ।
સ પુનઃ પ્રવિચિનોતિ । યે તાવદતીતમધ્વાનમુપાદાય સુખકામાઃ સત્ત્વાઃ તે અતીતાઃ, તેષાં કિં પુનઃ સુખોપસંહારં કરિષ્યામઃ । યે પુનર્વર્ત્તમાનાઃ સત્ત્વાસ્તે વર્ત્તમાનમધ્વાનમુપાદાય । યાવદનાગતાદધ્વનો નિત્યકાલં સુખિનો ભવન્તિ (ન્તી) ત્યેવં મૈત્ર્યા(ઃ)કાલં પર્યેષતે ।
સ પુનઃ પ્રવિચિનોતિ । નાસ્તિ કશ્ચિદાત્મા વા, સત્ત્વો વા ય એષ સુખકામો વા સ્યાત્ । યસ્ય વા સુખમુપસંહ્રિયતે । અપિ તુ સ્કન્ધમાત્રમેતત્ સંસ્કારમાત્રકમેતદ્યત્રૈષા સંજ્ઞા સંજ્ઞપ્તિર્વ્યવહારઃ । તે પુનઃ સંસ્કારાઃ કર્મક્લેશહેતુકા ઇત્યેવમપેક્ષાયુક્ત્યા મૈત્રીમ્પર્યેષતે । પ્રસિદ્ધધર્મતા ખલ્વેષા [અ]ચિન્ત્યધર્મતા યન્મૈત્રીવ્યાપાદભાવના પ્રહાણાય સમ્વર્ત્તત ઇત્યેવં ધર્મતાયુક્ત્યા મૈત્રીમ્પર્યેષતે ।
તત્ર કથમિદં પ્રત્યયતા પ્રતીત્યસમુત્પાદાલમ્બના વિપશ્યનાપ્રયુક્તાર્થં પર્યેષતે । તદધિપતેયં ધર્મમધિમતિં કૃત્વા તેષાં તેષાં ધર્માણામુત્પાદાત્તે તે ધર્મા ઉત્પદ્યન્તે, તેષાં તેષાં ધર્માણાં નિરોધાત્તે તે ધર્મા નિરુધ્યન્તે [।] નાસ્ત્યત્ર ધર્મી કશ્ચિદીશ્વર, કર્તા સ્રષ્ટા, નિર્માતા ધર્માણાં, ન પ્રકૃતિર્ન પુરુષાન્તરં, પ્રવર્ત્તકો ધર્માણામિત્યેવમર્થપ્રતિસંવેદી અર્થં પર્યેષતે । ( શ્ભ્_સ્હ્ 382 ) પુનઃ પુનઃ પ્રવિચિનોતિ । દ્વાદશભવાંગાનિ । અધ્યાત્મબહિર્ધા અધિમુચ્યતે । એવં વસ્તુ પર્યેષતે । પુનઃ પ્રવિચિનોતિ । અવિદ્યા યત્ત(ત્)પૂર્વાન્તે અજ્ઞાનમિતિ વિસ્તરેણ યથા પ્રતીત્યસમુત્પાદવિભંગે એવં સ્વલક્ષણં પર્યેષતે [।] પુનઃ (॥) પ્રવિચિનોતિ । એવં પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ સંસ્કારાઃ સર્વ એતે અભૂત્વા ભાવાદ્, ભૂત્વા ( શ્ભ્_સ્હ્ 383 ) ચ પ્રતિવિગમાત્પૂર્વાપર્યેણાનિત્યા જાતિજરાવ્યાધિમરણધર્મકત્વાત્ । દુઃખા અસ્વતન્ત્રત્વાદન્તઃ પુરુષાનુપલમ્ભાચ્ચ શૂન્યા અનાત્માનશ્ચ ॥ એષાં ચ સામાન્યલક્ષણં પર્યેષતે । સ પુનઃ પ્રવિચિનોતિ । યો (ય) એષ્વનિત્યેષુ દુઃખશૂન્યાનાત્મકેષુ સંસ્કારેષુ યથાભૂતં પ્રતિસમ્મોહઃ । મરણ એષ ધર્મઃ કૃષ્ણપક્ષ્ય[ઃ ।] અસમ્મોહઃ । પુનઃ શુક્લપક્ષ ઇતિ વિસ્તરેણ [।] એમ્પક્ષં સમન્વેષતે ।
સ પુનઃ પ્રવિચિનોતિ । અસ્તિ કર્માસ્તિ વિપાકઃ । કારકસ્તુ નોપલભ્યતે । યઃ કર્ત્તા વા પ્રતિસંવેદકો વા સ્યાન્નાન્યત્ર ધર્મસંકેતાત્ । તેષ્વેવાવિદ્યાપ્રત્યયેષુ ( શ્ભ્_સ્હ્ 384 ) સંસ્કારેષુ યાવજ્જાતિપ્રત્યયે જરામરણે સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્વ્યવહારઃ કારકો વેદક ઇત્યેવં નામા, એવં જાત્ય, એવં ગોત્ર, એવમાહાર, એવં સુખદુઃખ પ્રતિસંવેદી, એવં દીર્ઘાયુરેવંચિરસ્થિતિક, એવમાયુઃ પર્યન્ત ઇતિ ।
અપિ ચ દ્વિવિધમેતત્ફલં । દ્વિવિધો હેતુરાત્મભાવફલં ચ, વિષયોપભોગફલં ચ । આક્ષેપકશ્ચ હેતુરભિનિર્વર્ત્તકશ્ચ [।] તત્રાત્મભાવફલં યદેતદ્વિપાકજં ષડાયતનં વિષયોપભોગફલં યો (યા) ઇષ્ટાનિષ્ટકર્માધિપતેયા ષટ્સ્પર્શસંભવા વેદના [।]
તત્રાક્ષેપકો હેતુર્દ્વિવિધે ફલે સમ્મોહાસમ્મોહપૂર્વકાશ્ચ પુણ્યાપુણ્યાનિંજ્યાઃ, સંસ્કારપરિગૃહીતં ચ (।) પુનર્ભવવિજ્ઞાનાંકુરપ્રાદુર્ભાવાય તદ્બીજં, વિજ્ઞાનપરિગૃહીતં પૌનર્ભવિકનામરૂપબીજં ષડાયતનબીજં સ્પર્શવેદનાબીજમિતિ । ય એવમાયત્યાં જાતિસંજ્ઞકાનાં વિજ્ઞા[ન]નામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાનામુત્પત્તયે । આનુપૂર્વ્યા પૂર્વંમેવ બીજપરિગ્રહઃ । અયમાક્ષેપ [કો] હેતુઃ ।
યત્પુનરવિદ્યાસંસ્પર્શજાંવેદના વેદયમાનસ્તદાલમ્બનયા તૃષ્ણયા પૌનર્ભવિકીં તૄષ્ણામુત્પાદયતિ । તૃષ્ણાપક્ષ્યં મોહપક્ષ્યં ચોપાદાનં । પરિગૃહ્ણાતિ । યદ્બલેન યત્સાંમુખ્યેન તત્કર્મ વિપાકદાનદાન સમર્થં ભવત્યયમભિનિર્વૃત્તિહેતુઃ । ઇમં ચ દ્વિવિધં હેતુમધિપતિં કૃત્વા એવં અસ્ય ત્રિવિધઃ દુઃખતાનુપક્ષસ્ય કેવલસ્યાસ્ય દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતીતિ । એવમપેક્ષાયુક્તિં પર્યેષતે ।

ઇદં પ્રત્યયતા પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । આસેવિતો ભાવિતો મોહપ્રહાણાય સમ્વર્તતે । આપ્તાગમોપ્યેષ પ્રત્યાત્મિક આનુમાનિકોપ્યેષ વિધિઃ । પ્રસિદ્ધધર્મતાપ્યેષ તે (ષેતિ) એવં કાર્યકારણયુક્તિમુપપત્તિસાધનયુક્તિં ધર્મતાયુક્તિઞ્ચ પર્યેષતે ॥
તત્ર કથં ધાતુપ્રભેદાલમ્બનવિપશ્યનાપ્રયુક્તમર્થં પશ્યન પર્યેષતે । ગોત્રાર્થો, ધાત્વર્થઃ, સંજ્ઞાર્થો, હેત્વર્થઃ । પ્રકૃત્યર્થ ઇત્યેવમર્થપ્રતિસમ્વેદી અર્થં પર્યેષતે । પૃથિવ્યાદીન્ષડ્ધાતૂન્ન (ન) ધ્યાત્મબહિર્ધાધિમુચ્યમાનો વસ્તુ ( શ્ભ્_સ્હ્ 386 ) પર્યેષતે । ખરલક્ષણા પૃથિવી । યાવત્સમુદીરણલક્ષણો વાયુઃ વિજાનનલક્ષણં વિજ્ઞાનં । સૌષિર્યલક્ષણારૂપગતાસ્ફુટાલક્ષણશ્ચાકાશધાતુરિત્યેવં સ્વલક્ષણં પર્યેષતે । સર્વ એતે ધાતવઃ । અનિત્યતયા સમસમાઃ । યાવન્નિરાત્મતયેત્યેવં સામાન્યલક્ષણં પર્યેષતે । ઇતિ યઃ પિણ્ડસંજ્ઞિનો ધાતુનાનાત્વં અજાનાનસ્યા[ને]ન કાયેન નાનાધાતુકેન ઉન્નતિર્મન્ય (ન્વા) ના મરણ એષ ધર્મઃ કૃષ્ણપક્ષ્યઃ વિપર્યયાચ્છુક્લપક્ષ્ય ઇત્યેવ[ં] પક્ષં પર્યેષતે ।
અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ ષડ્ધાતૂન્પ્રતીત્ય માતુઃ કુક્ષૌ ગર્ભસ્યાવક્રાન્તિર્ભવતિ । એવં કાલં પર્યેષતે ।
તદ્યથા તૃણં વાપ્રતીત્ય, કાષ્ઠમ્વા ચાકાશં પરિવારિતમગારો [અ]ગાર ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છત્યેવમેવ ષડ્ધાતૂનુપાદાય । અસ્થિ ચ પ્રતીત્ય સ્નાયુ[શ્] ચ । ત્વઙ્માન્સ(માંસ) શોણિતં ચાકાશે પરિવારિતે સંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્વ્યવહારો ભવતિ । કાયઃ કાય ઇતિ । પૌરાણાશ્ચ કર્મક્લેશાઃ સ્વબીજં ચૈષાં નિદાનમિત્યેવમપેક્ષાયુક્તિમ્પર્યેષતે । ધાતુપ્રભેદ આસેવિતો ભાવિતો (તઃ) સ્ત્યાનપ્રહાણાય ( શ્ભ્_સ્હ્ 387 ) સમ્વર્તતે । આપ્તાગમોપ્યેષ પ્રત્યાત્મજ્ઞાનમનુમાનિકોપ્યેષ વિધિઃ પ્રસિદ્ધધર્મતાચિન્ત્યધર્મતેત્યેવં કાર્યકારણયુક્તિમુપપત્તિસાનયુક્તિં ધર્મતાયુક્તિં ચ પર્યેષતે ॥
કથમાનાપાનસ્મૃત્યાલમ્બનનિચયપ્રયુક્તાર્થં પર્યેષતે । આશ્વાસપ્રશ્વાસાલમ્બનોપનિબદ્ધા ચિત્તસ્યાસંપ્રમોષોભિલપનતા । આનાપાનસ્મૃતિરિત્યેવં પર્યેષતે । અધ્યાત્મમુપલભ્યતે । આશ્વાસપ્રશ્વસાઃ કાયપ્રતિબદ્ધત્વાદ્બાહ્યાયંતનસંગૃહીતાશ્ચેત્યેવં વસ્તુ પર્યેષતે । દ્વાવાશ્વાસૌ યશ્ચ વાયુઃ પ્રવિશતિ । ય (સ) આશ્વાસો [યશ્ચ] નિષ્ક્રામતિ । સ નિ[ઃ]શ્વાસઃ [।] અમી દીર્ઘા આશ્વાસપ્રશ્વાસા, અમી હ્રસ્વા ઇમાન્સર્વકાયેન પ્રતિસંવેદયામિ । ઇમાન્નિ(નિ)ત્યેવં સ્વલક્ષણં પર્યેષતે । નિરુદ્ધે આશ્વાસેપ્રશ્વાસ ઉત્પદ્યતે । નિરુદ્ધે આશ્વાસે (પ્રશ્વાસે) આશ્વાસઃ । આશ્વાસપ્રશ્વાસપ્રવૃદ્ધિપ્રતિસમ્બદ્ધં ચ (॥) જીવિતેન્દ્રિયમયં ચ કાયઃ સવિજ્ઞાનક ઇત્યનિત્યા આશ્વાસપ્રશ્વાસા મહાશ્રવણેત્યેવં (ણા ઇત્યેવં) સામાન્યલક્ષણં પર્યેષતે । એવમાશ્વાસપ્રશ્વાસેષ્વનુપસ્થિતસ્મૃતેઃ યો વિતર્કકૃતઃ સંક્ષોભશ્ચેતસઃ મરણ(ધર્મ) એષધર્મઃ કૃષ્ણપક્ષ્યઃ । વિપર્યયાચ્છુક્લપક્ષ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્ 388 ) ઇતિ । વિસ્તરેણત્યેવં પક્ષં પર્યેષતે ।
અતીતાનાગત પ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસ્વા [શ્વાસપ્ર]શ્વાસપ્રતિબદ્ધઃ કાયઃ કાયચિત્ત (ઃ) પ્રતિબદ્ધાશ્ચાશ્વાસપ્રશ્વાસા ઇત્યેવં કાલં પર્યેષતે । નાન્યત્ર કશ્ચિદ્ય આશ્વસિતિ પ્રશ્વસિતિ વા અસ્ય ચૈતે આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ । અપિ તુ હેતુસમુત્પન્નેષુ, પ્રતીત્યસમુત્પન્નેષુ સંસ્કારેષ્વિયં સંજ્ઞા । પ્રજ્ઞપ્તિર્વ્યવહારઃ ઇત્યેવમપેક્ષાયુક્તિં પર્યેષતે । આનાપાનસ્મૃતિરાસેવિતા ભાવિતા વિતર્કોપચ્છેદાય સંવર્ત્તતે । આપ્તાગમો ઽપ્યેષ, પ્રત્યાત્મજ્ઞાનાનુસારિકો ઽપ્યેષ વિધિઃ । પ્રસિદ્ધધર્મતાચિન્ત્ય ધર્મતેત્યેવં કાર્યકારણયુક્તિમુપપત્તિસાધનયુક્તિં ધર્મતાયુક્તિમ્પર્યેષતે ।
એવં ચરિતવિશોધનેનાલમ્બનેન ષડ્વસ્તૂનિ પર્યેષ્ય, અધ્યાત્મં ચિત્તં પુનઃ પુનઃ શમયતઃ (યન્), પુનઃ પુનરેતદેવ યથાપર્યેષિતં । વિપશ્યનાકારૈઃ પર્યેષતે ।તસ્ય શમથં નિશ્રિત્ય વિપશ્યના વિશુધ્યતે । વિપશ્યનાં નિશ્રિત્ય શમથો વૈપુલ્યતાં(વિપુલતાં) ગચ્છતિ । કૌશલ્યાલમ્બને ચ । ક્લેશાવિશોધને ચ યા વિપશ્યના [।]
ષડ્વસ્તુકર્મિતાં પશ્ચાદ્વક્ષ્મામિ સ્વસ્થાને ।
તત્ર નવવિધઃ શુક્લસંગૃહીતઃ (।) પ્રયોગસ્તદ્વિપર્યયેણ ( શ્ભ્_સ્હ્ 389 ) ચ નવ વિધઃ કૃષ્ણપક્ષસંગૃહીતો યોગિના વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા [અ]નુરૂપપ્રયોગતા, અભ્યસ્તપ્રયોગતા, અવિપરીતપ્રયોગતા । અશિથિલપ્રયોગતા । કાલપ્રયોગતા । ઉપલક્ષણપ્રયોગતા । અસંતુષ્ટપ્રયોગતા । અવિધુરપ્રયોગતા । સમ્યક્પ્રયોગતા ચ । અનયા નવવિધયા શુક્લપક્ષસંગૃહીતયા ત્વરિતત્વરિતં ચિત્તં સમાધીયતે । વિશેષાય ચ સમાધેઃ પરૈતિ । યાવતી ચાનેન ભૂમિર્ગન્તવ્યા ભવત્યનુપ્રાપ્તવ્યા તાં લઘુ લઘ્વેવાગન્તા ભવત્યધન્ધાયમાનઃ । કૃષ્ણપક્ષસંગૃહીતાભિર્નવવિધાભિઃ પ્રયોગતાભિર્ન ત્વરિતત્વરિત[ં] ચિત્તં સમાધીયતે । નાપિ સમાધિવિશેષાય પરૈતિ । યાવતી ચાનેન ભૂમિર્ગન્તવ્યા ભવત્યનુપ્રાપ્તવ્યા । તત્ર ધન્ધાયતે ગમનાય ।
કતમાનુરૂપપ્રયોગતા (ચ) । સ ચેદ્રાગચરિતો ઽશુભાયાં ચિત્તમુપનિબઘ્નાતિ । દ્વેષચરિતો મૈત્ર્યાં, યાવદ્વિતર્કચરિત આનાપાનસ્મૃતૌ, સમભાગચરિતઃ મન્દરજસ્કઃ પુનઃ યત્રાલમ્બને પ્રિયારોહતા ભવતિ । તેન પ્રયુજ્યતે । ઇયમનુરૂપપ્રયોગતા [।]
કતમા અભ્યસ્તપ્રયોગ (પ્રયોગ)તા । અભ્યાસો ઽનેન કૃતો ભવતિ યો અન્તતઃ પરીત્તો ઽપિ ન ( શ્ભ્_સ્હ્ 390 ) સર્વેણ સર્વમાદિકર્મિક એવ ભવતિ । તથા હ્યાદિકર્મિકસ્યાનુરૂપે ઽપ્યાલમ્બને ન પ્રયુક્તસ્ય નિવારણાનિ નાભીક્ષ્ણં સમુદાચરિત(રન્તિ) । કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યં ચ । યેનાસ્ય તત્ (ચ) ચિત્તં સમાધીયતે । ઇયમભ્યસ્તપ્રયોગતા । તત્ર કતમા અશિથિલપ્રયોગતા । સાતત્યપ્રયોગી ભવતિ । સત્કૃત્યપ્રયોગી ચ । સ ચેત્પુનર્વ્યુત્તિષ્ઠતે ।

સમાધેઃ પિણ્ડપાતહેતોશ્ચ [ગુ]રુગૌરવોપસ્થાનહેતોર્વા । ગ્લાનોપસ્થાનાર્થમ્વા, સામીચીકર્મણો વા અન્યસ્યૈવંભાગીયસ્યેતિકરણં યસ્યાર્થાય સ તન્નિમ્નેન ચેતસા તત્પ્રવણેન તત્પ્રાસ્તારેણ (ભારેણ) ચ સર્વં કરોતિ । લઘુલઘ્વેવ ચ કૃત્વા, પરિપ્રાપ્ય, પુનરેવ પ્રયુજ્યતે । નિયમ્ય પ્રતિસંલયનાય સ ચેદ્ભિક્ષુભિક્ષુણ્યુપાસક ક્ષત્રિયબ્રાહ્મણપર્ષદ્ભિઃ સાર્ધં સમાગચ્છતિ । ન ચિરં સંસર્ગેણાતિનામયતિ । મિતં ચ સંલપતિ । ન ચ ભાષ્યપ્રબન્ધમુત્થાપયતિ । નાન્યત્ર વ્યપકર્ષતિ । એવં ચ પુનરારબ્ધવીર્યો ભવતિ । યન્ન્વહમદ્યૈવ પ્રાપ્તવ્યમધિગચ્છેયં । તત્કસ્ય હેતોઃ । બહવો મે પ્રત્યયા મરણસ્ય- વાતો વા મે કુપ્યેત, પિત્તમ્વા, શ્લેષ્મમ્વા(શ્લેષ્મ વા), ભુક્તં વા વિષમ્યેત, યેન મે વિષૂચિકા કાયે સન્તિષ્ઠેત । અહિર્વા મે (માં) દશેત(ત્) । વૃશ્ચિકો વા શતપદી વા [।] મનુષ્યાદપિ મે ભયમિત્યેતાનિ સ્થાનાનિ નિત્યકાલસ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્ 391 ) ન- કરોત્યપ્રમત્તશ્ચ વિહરત્યેવં ચ પુનરપ્રમત્તો વિહર[તિ ।] અપિ બત જીવેયં સપ્તાહં ષટ્ પઞ્ચચતુસ્ત્રિદ્વિરે (દ્વયે)કાહયામમર્ધયામમપિ મુહૂર્તમપિ અર્ધમુહૂર્તમપિ [।] અહો બત જીવેયં યાવત્પિણ્ડપાતં પરિમુઞ્જેયં । યાવદાશ્વસિત્વા (સ્ય)પ્રશ્વસેયં । યાવચ્ચ જીવેયં તાવદ્યોગમનસિકારેણ શાસ્તુઃ શાસને યોગમાપદ્યેયં । ય ઇ(દિ)યતા મયા બહુકૃત્યં સ્યાદ્યદુત શાસ્તુઃ શાસને ઇતીયમશિથિલપ્રયોગતા ।
તત્ર કતમા । અવિપરીતપ્રયોગતા । કાલેન કાલં શમથનિમિત્તં પ્રગ્રહનિમિત્તમુપેક્ષાનિમિત્તં ભાવયતિ । શમથં ચ જાનાતિ । શમથનિમિત્તં ચ । શમથકાલઞ્ચ [।] વિપશ્યનાં વિપશ્યનાનિમિત્તં વિપશ્યનાકાલં, પ્રગ્રહં પ્રગ્રહનિમિત્તં, પ્રગ્રહકાલં । ઉપેક્ષામુપેક્ષાનિમિત્તમુપેક્ષાકાલઞ્ચ ।
તત્ર શમથઃ નવાકારા ચિત્તસ્થિતિઃ । નિર્નિમિત્તઞ્ચ તચ્ચિત્તં તત્ર ભવતિ, નિર્વિકલ્પં, શાન્ત પ્રશાન્તં, શમથસ્થિતં, નિષ્કેવલં, તેનોચ્યતે શમથ ઇતિ । તત્ર શમથનિમિત્તં દ્વિવિધમાલમ્બનનિમિત્તં, ( શ્ભ્_સ્હ્ 392 ) નિદાનનિમિત્તઞ્ચ । જ્ઞેયવસ્તુસભાગં પ્રતિબિમ્બમાલમ્બનનિમિત્તં । યેનાલમ્બનેન તચ્ચિત્તં શમયતિ, શમથપરિભાવિતે ચેતસિ ઉત્તરત્ર શમથસ્ય પારિશુદ્ધયે । યો વિપશ્યના પ્રયોગ ઇદં નિદાનં (ન)નિમિત્તં [।] શમથકાલઃ કતમઃ । આહ । ઉદ્ધતે ચિત્તે ઊર્ધ્વમ્વાભિશંકિનિ શમથસ્ય કાલો ભાવનાયૈ । તથા વિપશ્યનાપરિભાવિતે ચિત્તે ઇતિ કરણીયવ્યાક્ષેપોપહતે શમથકાલો ભાવનાયૈ । તત્ર વિપશ્યના ચતુરાકારાત્રિમુખી ષડ્વસ્તુપ્રભેદાલમ્બનવ્યવચારા ॥
તત્ર વિપશ્યનાનિમિત્તં દ્વિવિધમાલમ્બનનિમિત્ત[ં] નિદાનનિમિત્તઞ્ચ । તત્રાલમ્બનનિમિત્તં વિપશ્યનાનિમિત્તં [શમથ]પક્ષ્યં જ્ઞેયવસ્તુસભાગં પ્રતિબિમ્બમાલમ્બનનિમિત્તં યેનાલમ્બનેન પ્રજ્ઞાં વ્યવચારયતિ । તત્ર નિદાનનિમિત્તં વિપશ્યનાપરિભાવિતે ચેતસિ ઉત્તરત્ર વિપશ્યનાપરિશુદ્ધયે ચેતઃ શમથબિમ્બયોગઃ [।]
તત્ર વિપશ્યનાકાલઃ શમથપરિભાવિતે ચેતસિ આદિત એવ ચાજ્ઞેયવસ્તુયથાભૂતાવબોધાય વિપશ્યનાયાઃ કાલો ભાવનાયૈ ।
તત્ર પ્રગ્રહઃ કતમઃ । યાન્યતમાન્યતમેન પ્રસદનીયેનાલમ્બનેનોદ્ગૃહીતેન ( શ્ભ્_સ્હ્ 393 ) ચિત્તસંહર્ષણા સંદર્શના સમાદાપના [।] તત્ર પ્રગ્રહનિમિત્તં યેન ચ પ્રસદનીયેનાલમ્બનેન નિમિત્તેન ચિત્તં પ્રગૃહ્ણાતિ । યસ્ય વીર્યારમ્ભઃ તદાનુલોમિકસ્તત્ર પ્રગ્રહકાલઃ લીનં ચિત્તં લીનત્વાભિશંકિનિ પ્રગ્રહસ્ય કાલો ભાવનાયૈ ।
તત્રોપેક્ષાકતમા । યા આલમ્બને અસંક્લિષ્ટચેતસઃ ચિત્તસમતા શમથવિપશ્યનાપક્ષે । પ્રસ(શ)ઠસ્વરસંવાહિતા । કર્મણ્યચિત્તસ્ય ચ કર્મણ્યતા, ચિત્તસ્યાનુપ્રદાનમનાભોગક્રિયા । તત્રોપેક્ષાનિમિત્તં । યેન ચાલમ્બનેન ચિત્તમધ્યુપેક્ષતે । યા ચ તસ્મિન્નેવાલમ્બને વીર્યોદ્રેકાપ્રતિકાયતા । તત્રોપેક્ષાકાલઃ શમથવિપશ્યના પક્ષાલયૌ (લૌ)દ્ધત્યવિનિર્મુક્તે ચેતસિ ( શ્ભ્_સ્હ્ 394 ) ઉપેક્ષાયાઃ કાલો ભાવનાયૈ । ઇયં કાલપ્રયોગતા ।
તત્ર કતમા ઉપેક્ષા લક્ષણા (ઉપલક્ષણ)પ્રયોગતા [।] તાન્યેવ નિમિત્તાનિ સુગૃહીતાનિ ભવન્તિ । સુસંલક્ષિતાનિ યેષાં સૂદ્ગૃહીતત્વાત્ । યદા આકાંક્ષતે । તદા વ્યુત્તિષ્ઠતે સમાધિગોચરં (।) પ્રતિબિમ્બમુત્સૃજ્ય સમાહિતભૂમિકાપ્રાકૃતાલમ્બનમનસિકારેણ [।] ઇયમુપલક્ષણાપ્રયોગતા ।
તત્ર કતમા અસંતુષ્ટપ્રયોગતા । અસંતુષ્ટો ભવતિ કુશલૈ-કુશલૈર્ધમૈઃ । અપ્રતિવા (ભા)ણિ(ણી) ચ । પ્રહાસૈરુત્તરં પ્રણીતતરં સ્થાનમભિપ્રાર્થયમાનોરુપી બહુલં વિહરતીતિ । નાલ્પમાત્રકેના (ણા)વરમાત્રકેના(ણા)ન્તરા વિષાદમાપદ્યતે । અત્યુત્તરે કરણીયે । ઇયમસંતુષ્ટપ્રયોગતા ।
તત્ર કતમા અવિધુરપ્રયોગતા । શિક્ષાપદસમાદાનમ્વા ન ખણ્ડીકરોતિ, ન છિ(ચ્છિ)દ્રીકરોતિ । ન ચ શિશુમુદારવર્ણં રંજનીયં માતૃગ્રામં દૃષ્ટ્વા નિમિત્તગ્રાહી ભવત્યનુવ્યંજનગ્રાહી, ભોજને ચ સમકારી ભવતિ । જાગરિકાનુયુક્તશ્ચાલ્પાર્થોલ્પકૃત્યોલ્પવ્યાસકઃ । ચિરકૃતચિરભાષિતમનુસ્મર્ત્તા ભવત્યનુસ્મારયિતા । ઇત્યેવંભાગીયા ધર્મા અવિધુરપ્રયોગતેત્યુચ્યતે । અનુકૂલા એતે ધર્માશ્ચિત્તૈકાગ્રતાયાઃ । અવિદૂરા, ન ચ ચિત્તક્ષેપાય સમ્વર્ત્તન્તે । તેન બહિર્ધા વ્યાસંગાય, નાધ્યાત્મચિત્તાકર્મણ્યતાયૈ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 395 ) ઇયમુચ્યતે અવિધુરપ્રયોગતા ।
તત્ર સમ્યક્પ્રયોગતા કતમા । અધિમુચ્યાધિમુચ્યાલમ્બનસ્ય વિભાવનયા સમ્યક્પ્રયોગ ઇત્યુચ્યતે । સ ચેદશુભાપ્રયુક્તો ભવત્યશુભાં ચાશુભાકારૈર્મનસિકરોતિ । નિમિત્તમાત્રાનુસારિણ્યા વિપશ્યનયા [।] તેન મનસિકારસ્તદાલમ્બનો મુહુર્મુહુર્વિભાવયિતવ્યો, મુહુર્મુહુઃ સંમુખીકર્તવ્યઃ ।

વિભાવના પુનઃ પઞ્ચવિધા અધ્યાત્મચિત્તાભિસંક્ષેપતઃ । અસ્મૃત્યમનસિકારતઃ । તદન્યમનસિકારતઃ । પ્રતિપક્ષમનસિકારતઃ । આનિમિત્તધાતુમનસિકારતશ્ચ । તત્ર નવાકારચિત્તસ્થિત્યા વિપશ્યના પૂર્વંગમયા અધ્યાત્મં ચિત્તાભિસંક્ષેપતઃ । સર્વનિમિત્તવૈપુલ્યેન આદિતઃ । અવિક્ષેપાયોપ નિબધ્નતો ઽસ્મૃત્યમનસિકારતઃ । સમાહિતભૂમિકાદાલમ્બનાલમ્બનાન્તરં સમાહિતભૂમિકમેવ મનસિકુર્વતસ્તદન્યમનસિકારતઃ । શુભતાપ્રતિપક્ષેણાશુભાંતા (ભતાં) યાવદ્વિતર્કપ્રતિપક્ષેણ આનાપાનસ્મૃતિં । રૂપપ્રતિપક્ષેણાકાશધાતુ[ં] મનસિ કુર્વતઃ પ્રતિપક્ષમનસિકારતઃ । સર્વનિમિત્તાનામમનસિકારાદાનિમિત્તસ્ય ચ ધાતોર્મનસિકારાદાનિનિમિત્તધાતુમનસિકારતઃ । અપિ ચ । વ્યાપ્ય તદાલમ્બનં વિભાવનાલક્ષણં વ્યવસ્થાપિતમસ્મિંસ્ત્વર્થે અધ્યાત્મં નિમિત્તાભિસંક્ષેપતઃ । અસ્મૃત્યમનસિકારતશ્ચાભિપ્રેતા । ( શ્ભ્_સ્હ્ 396 ) તત્રાદિકર્મિકે(ણ) તત્પ્રથમકલ્પિકો (કર્મિકેણ) આદિત એવ ચિત્તં ન કઞ્ચિ(ક્વચિ)દાલમ્બને ઉપનિબન્ધિતવ્યં । અશુભાયામ્વા, તદસ્મિન્વા, નાન્યત્ર વિક્ષેપાયૈવ । કચ્ચિન્મે ચિત્તં નિર્નિમિત્તં, નિર્વિકલ્પં શાન્તં, પ્રશાન્તમવિચલમવિકમ્પ્યમનુત્સુકં, નિર્વ્યાપાપારમધ્યાત્મમભિરમત ઇતિ । તથા પ્રયુક્ત ઉત્પન્નોત્પન્નેષુ સર્વબાહ્યનિમિત્તેષુ અસ્મૃત્યમનસિકારં કરોતિ । ઇયમસ્યાસ્મૃત્યમનસિકારેણાલમ્બનવિભાવના [।]
સ તત્ર યોગં કુર્વન્ પ્રતિગૃહ્ણાતિ, સ નિર્મિમિત્તે ચાલમ્બને સવિકલ્પમશુભાદિકે ચરતિ । કથં ચ પુનશ્ચરતિ । નિમિત્તમાત્રાનુસારિણ્યા વિપશ્યનયા પર્યેષણાપ્રત્યવેક્ષણાનુચારિણ્યા [।] ન ચૈકાંશેન વિપશ્યનાપ્રયુક્તો ભવતિ । પુનરેવ વિપશ્યનાનિમિત્તં (।) પ્રત્યુદાવર્ત્ય તદેવાલમ્બનં શમથાકારેણ મનસિ કરોતિ । તેન તદાલમ્બનં તસ્મિન્સમયે મુક્તં ભવતિ, નોદ્ગૃહીતં । યસ્માત્તદાલમ્બનઃ શમથો વર્તતે । તસ્માન્ન મુક્તઃ । યસ્માન્ન નિમિત્તીકરોતિ । ન વિકલ્પયતિ । તસ્માન્નોદ્ગૃહીતમેવમધ્યાત્મમભિસંક્ષેપતઃ । આલમ્બનં વિભાવયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 397 ) તત્ર વિપશ્યનાનિમિત્તમુદ્ગૃહીતવતઃ । પુનર્જ્ઞેયવસ્તુનિમિત્તાલમ્બનં સ ચેદયમેકાંશેનાલમ્બનમધિમુચ્યતે । ન પુનઃ પુનર્વિભાવયેત્ । નાસ્યાધિમોક્ષ ઉત્તરોત્તરઃ । પરિશુદ્ધઃ, પર્યવદાતઃ । પ્રવર્તતે । યાવજ્ જ્ઞેયવસ્તુપ્રત્યક્ષોપગમાય । યતશ્ચ પુનઃ પુનરધિમુચ્યતે । પુનઃ પુનર્વિભાવયતિ । તતોસ્યોત્તરોત્તરોધિમોક્ષઃ । પરિશુદ્ધતરઃ, પરિશુદ્ધતમઃ પ્રવર્તતે । યાવજ્જ્ઞેયવસ્તુપ્રત્યક્ષોપગમાય । તદ્યથા ચિત્રકરશ્ચિત્રકરાન્તેવાસી વા તત્પ્રથમશ્ચિત્રકર્મણિ પ્રયુક્તઃ સ્યાત્ । સ આચાર્યસ્યાન્તિકાચ્છિક્ષાપૂર્વગમં રૂપકમાદાય દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટવા પ્રતિરૂપકં કરોતિ । કૃત્વા કૃત્વા વિભાવયતિ, વિનાશયતિ । પુનરેવ ચ કરોતિ । ય યથા યથા ભઙ્ક્ત્યા ભઙ્ક્ત્યા કરોતિ । તથા તથાસ્યોત્તરં રૂપકં પરિશુદ્ધતરં પર્યવદાતતરં ખ્યાતિ । એવં હિ સમ્યક્પ્રયુક્તઃ કાલાન્તરેણાચાર્યસમતાં ગચ્છતિ । તત્પ્રતિવિશિષ્ટતામ્વા [।] સચેત્પુનરભં(નર્ભં?) ક્ત્યા તદ્રૂપકં તસ્યૈવોપરિષ્ટાત્પૌનઃપુન્યેન કુર્યાત્ । ન જન્વન્ધસ્ય તદ્રૂપકપરિશુદ્ધિં નિગચ્છેદેવમિહાપિ નયો વેદિતવ્યઃ । તત્ર યાવદાલમ્બનમધિમુચ્યતે । તાવદ્વિભાવયતિ । ન ત્વવશ્યં યાવદ્વિભાવયતિ । તાવદધિમુચ્યતે । પરીત્તમધિમુચ્યતે, પરીત્તમેવ વિભાવયતિ । એવં યાવન્મહદ્ગતપ્રમાણં । પરીત્તં પુનર્વિભાવયિત્વા (ભાવ્ય) ( શ્ભ્_સ્હ્ 398 ) કદાચિત્પરીત્તમેવાધિમુચ્યતે । કદાચિન્મહદ્ગતમેવ । પ્રમાણમેવં મહદ્ગતે । પ્રમાણે વેદિતવ્યં । તત્ર રૂપિણાં ધર્માણાં યન્નિમિત્તં પ્રતિબિમ્બં, પ્રતિભાસં(સઃ) તદૌદારિકં નિર્માણસદૃશમરૂપિણામ્વા પુનર્ધર્માણાં નામસંકેતપૂર્વકં યથાનુભાવાધિપતેયં । પ્રતિભાસમિયમુચ્યતે । સમ્યક્પ્રયોગતા । સૈષા નવવિધા શુક્લપક્ષ્યા શમથવિપશ્યનાનુલોમા પ્રયોગતા વેદિતવ્યા । એવં પર્યાયેણ નવાકારૈવ વિલોમતા । સ એષ કૃષ્ણશુક્લપક્ષવ્યવસ્થાનેનાષ્ટાદશવિધપ્રયોગો ભવતીયમુચ્યતે એકાગ્રતા ॥
તત્રાવરણવિશુદ્ધિઃ કતમા । આહ । ચતુર્ભિઃ કારણૈરેવં સમ્યક્પ્રયુક્તો યોગી આવરણે સ્વઞ્ચિત્તં પરિશોધયતિ । સ્વભાવપરિજ્ઞાનેન, નિદાનેનાદીનવપરિજ્ઞાનેન, પ્રતિપક્ષભાવનયા ચ ।
તત્ર કતમ આવરણસ્વભાવઃ । આહ । ચત્વાર્યાવરણાનિ । પરિતમના, નિવરણં, વિતર્કઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 399 ) આત્મસંપ્રગ્રહશ્ચેતિ । તત્ર પરિતમના યા નૈષ્ક્રમ્યપ્રાવિવેક્યપ્રયુક્તસ્ય ક્લિષ્ટા ઉત્કણ્ઠા, અરતિઃ । સ્પૃહણા, દૌર્મનસ્યમુપાયાસઃ । તત્ર નિવરણં કામચ્છન્દાદીનિ પઞ્ચનિવરણાનિ । તત્ર વિતર્કઃ કામવિતર્કાદયઃ । ક્લિષ્ટા વિતર્કાઃ । તત્રાત્મસંપ્રગ્રહો યદણુમાત્રેકા (ણા)વરમાત્રેકેન (ણ) જ્ઞાનદર્શનસ્પર્શમાત્રકેના(ણા)ત્માનં સંપ્રગૃહ્ણાતિ । અહમસ્મિ લાભી, અન્યે ચ ન તથેતિ । પૂર્વવદ્વિસ્તરેણ વેદિતવ્યમયમાવરણસ્વભાવઃ ।
તત્ર પરિતમના યાવત્ષણ્નિદાનાનિ । તદ્યથા પૂર્વકર્માધિપત્યા, વ્યાધિપરિક્લેશાદ્વા આશ્રયદૌર્બલ્યં । અતિપ્રયોગઃ । અર્ધપ્રયોગઃ । આદિપ્રયોગઃ । ક્લેશપ્રચુરતા । વિવેકાનભ્યાસશ્ચ નિવરણસ્ય, વિતર્કાણામાત્મસંપ્રગ્રહસ્ય નિવરણસ્થાનીયે, અવિતર્કસ્થાનીયે, સ્વાત્મસંપ્રગ્રહસ્થાનીયેષુ ધર્મેષ્વયોનિશોમનસિકારો બહુલીકારનિવરણવિતર્કસંપ્રગ્રહાણાં નિદાનં ( શ્ભ્_સ્હ્ 400 ) યદશુભતામમનસિ કૃત્ય શુભતાં મનસિકરોત્યયમત્રાયોનિશઃ । એવં મૈત્રીં [ં] મનસિકૃત્ય, પ્રહાય નૈમિત્ત (ત્તિ) [કી]માલોકસંજ્ઞા[ં] મનસિકૃત્યાન્ધકારનિમિત્તં શમથમમનસિકૃત્ય, જ્ઞાતિજાનપદામરવિતર્કં પૌરાણક્રીડિતહસિતરસિતપરિચારિતં । ઇયં (દં) પ્રત્યયતા પ્રતીત્યસમુત્પાદમમનસિકૃત્ય, ત્રૈયઘ્વિકેષ્વહમિતિ વા, મમેતિ વા, અયોગવિહિતાં સંજ્ઞાં મનસિ કરોત્યયમત્રાયોનિશસ્ત(શઃ) ।
તત્રાદીનવઃ કતમઃ । અસ્મિન્નાવરણે સતિ સંવિદ્યમાને ચતુર્વિધેપ્યનધિગતં નાધિગતાત્ પરિહીયતે । યોગપ્રયોગાદ્ભ્રશ્યતે । સંક્લિષ્ટવિહારી ચ ભવતિ, દુઃખવિહારી ચ ભવત્યાત્મા ચૈતમવવદતિ । પરતશ્ચાવવાદંલભતે । કાયસ્ય ચ ભેદાત્ પરં મરણાદપાયેષૂપપદ્યતે । અયમત્રાદીનવઃ ।

તત્ર પ્રતિપક્ષઃ કતમઃ । તત્ર પરિતમના યા સમાસતો ઽનુસ્મૃતયઃ । પ્રતિપક્ષઃ અનુસ્મૃતિમનસિકારેણાયં ચિત્તં સંહષયિત્વા (સંહર્ષ્ય) ઉત્પન્નાં પરિતમનાં પ્રતિવિનોદયત્યુ(ત્યનુ)ત્પન્નાં ચ નોત્પાદયતિ । તત્ર યચ્ચ કાયદૌર્બલ્યં, યશ્ચાપ્રતિયોગો, યશ્ચાદિપ્રયોગઃ । તત્ર વીર્યસમતા પ્રતિષે(વે)ધઃ । પ્રતિપન્નઃ યોર્ધપ્રયોગઃ [।] તત્ર શુશ્રૂષા, પરિપૃચ્છા પ્રતિપક્ષઃ । યા ક્લેશપ્રચુરતા તસ્યા ( શ્ભ્_સ્હ્ 401 ) યથાયોગમશુભાદ્યાલમ્બનપ્રયોગઃ । પ્રતિપક્ષઃ । યો ઽનભ્યાસસ્તસ્યૈવંવિધં પ્રતિસંખ્યાનં પ્રતિપક્ષઃ । પૂર્વં મે (મયા)વિવેકાભ્યાસો ન કૃતો, યેન મે એતર્હિ વિવેકપ્રયુક્તસ્ય પરિતમના ઉત્પદ્યતે [।] સ ચેદેતર્હિ ન કરિષ્યામ્યભ્યાસઃ (સં) એવમાયતિ[ઃ] પુનર્ભવ એવંરૂપો ભવિષ્યતિ । પ્રતિસંખ્યાય મયા અરતિસ્ત્યક્તવ્યા । રતિઃ કરણીયેત્યેવમિષ્ટાનાં નિવરણાદીનામયોનિશોમનસિકારવિપર્યર્યેણ યોનિશોમનસિકારભાવના પ્રતિપક્ષો વેદિતવ્યઃ ।

તત્ર સ્વભાવં પરિજ્ઞાય આવરણતઃ, સંક્લેશતઃ, તાવચ્છમથબાહુલ્યં [।] સા ખલ્વેષા વિપશ્યના જ્ઞેયા ( શ્ભ્_સ્હ્ 402 ) કૃષ્ણપક્ષતઃ । પરિવર્જનીયમેતદિતિ । નિદાનપરિવર્જનાચ્ચ પુનરસ્ય પરિવર્જનેતિ । નિદાનં પર્યેષતે । અપરિવર્જનાચ્ચ પુનરસ્ય પરિવર્જનીયસ્ય કો દોષ ઇત્યત આદીનવં પર્યેષતે । પરિવર્જિતસ્ય ચાયત્યાં કથમનુત્પાદો ભવતીત્યતઃ પ્રતિપક્ષં ભાવયત્યેવમનેનાવરણેભ્યશ્ચિત્તં પરિશોધિતં ભવતિ ।
સ તત્ર યાવદ્દેશનાબાહુલ્યં વિપશ્યનાનુલોમિકં તાવદ્વિપશ્યનાબાહુલ્યં, યાવદ્વિવપશ્યના બાહુલ્યં નાન્યાદનન્તા વેદિતવ્યા । યદુત એભિરેવ ત્રિભિર્મુખૈઃ ષણ્ણાં વસ્તૂનામેકૈકશ્યા (સ્યા અ)નન્તાકારપ્રવેશનયેન, યથા ચ યથા વિપશ્યના સમ્યક્પ્રયુક્તસ્ય પૃથુવૃદ્ધિવૈપુલ્યતાં (વિપુલતાં) ગચ્છત્યભ્યાસપારિશુદ્ધિબલમધિપતિં કૃત્વા, તથા, તથા, શમથપક્ષસ્યાપિ કાયચિત્તપ્રશ્રબ્ધિજનકસ્ય પૃથુવૃદ્ધિવૈપુલ્યતા (વિપુલતા) વેદિતવ્યા । તસ્ય યથા યથા કાયઃ પ્રશ્રભ્યતે, ચિત્તં ચ, તથા તથાલમ્બનચિત્તૈકાગ્રતાયાશ્ચ યદુતાશ્રય[ં] વિવર્દ્ધયતે । યથા ચિત્તૈકાગ્રતા વિવર્ધતે તથા તથા કાયઃ પ્રશ્રભ્યતે, ચિત્તં ચ, ઇત્યેતૌ દ્વૌ ધર્માવન્યોન્યં નિર્વૃતાવન્યોન્યં પ્રતિબદ્ધોયદુત ચિત્તૈકાગ્રતા, પ્રત્યક્ષજ્ઞાનોત્પત્તિઃ ।
તત્ર કિયતા અશુભા પ્રતિલબ્ધો(ધા) ભવતિ । કિયતા યાવદાનાપાનસ્મૃતિઃ પ્રતિલબ્ધા ભવતીતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 403 ) પેયાલં અતશ્ચાસ્ય યોગિનઃ અશુભાપ્રયોગસ્યાસેવનાન્વયાત્ ભાવનાન્વયાદ્બહુલીકારાન્વયાચ્ચરતો વા, વિહરતો વા, વિષયસંમુખીભાવે [અ]પિ નિમિત્તપ્રત્યવેક્ષણયાપિ પ્રકૃત્યૈવાનભિસંસ્કારેણ બહુતરાશુભતાસંપ્રખ્યાનં । યથાપિ તત્સુભાવિતત્વાદશુભાયાઃ કામરાગસ્થાનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં [ન] પ્રસ્કન્દતિ । ન પ્રસીદતિ । નાધિમુચ્યતે । ઉપેક્ષા સંતિષ્ઠતે । નિર્વિત્પ્રતિકૂલતા વેદિતવ્યં(યા) । યોગિનાનુપ્રાપ્તો (પ્તં)મે, અશુભાપ્રાપ્તં મે, ભાવનાફલમિયતા અશુભા પ્રતિલબ્ધા ભવતિ । વિપર્યયેણ [અ]પ્રતિલબ્ધા વેદિતવ્યા । યથા અશુભા એવં મૈત્રી, ઇદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ । ધાતુપ્રભેદઃ । આનાપાનસ્મૃતિશ્ચ વેદિતવ્યા । તત્રાયં વિશેષઃ બહુતરં મૈત્રચિત્તતા ખ્યાતિ । ન પ્રતિઘનિમિત્તં । વ્યાપાદસ્થાનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતીતિ વિસ્તરઃ । બહુતરમનિત્યતા, દુઃખતા, નૈરાત્મ્યં ખ્યાતિ, ન નિત્યસુખસત્ત્વાય દૃષ્ટિસહગતં સમ્મોહનિમિત્તં મોહપર્યવસ્થાનીયેષુ ધર્મેષુ । ચિત્તં (ન)પ્રસ્કન્દતીતિ ( શ્ભ્_સ્હ્ 404 ) વિસ્તરઃ । બહુતરં નાનાધાતુકતા [ત]દેકધાતુકતા કાયપિ(ચિ)ત્તપ્રભેદસંજ્ઞા ખ્યાતિ । ન ત્વેવ પિ (ચિ)ત્તસંજ્ઞા, માનપર્યવસ્થાનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતીતિ વિસ્તરઃ । બહુતરા અધ્યાત્મમુપશમસંજ્ઞા । શમથસંજ્ઞા । ખ્યાતિ । ન ત્વેવ પ્રપઞ્ચસંજ્ઞા વિતર્કપર્યવસ્થાનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દતીતિ વિસ્તરઃ ।
તત્ર નિયતા(તં)શમથશ્ચ વિપશ્યના ચોભે મિત્રીભૂતે સમયુગમ્વર્ત્તેતે । યેન યુગનદ્ધવાહીમાર્ગ ઇત્યુચ્યતે । આહ । યો લાભી ભવતિ નવાકારાયાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 405 ) ચિત્તસ્થિતૌ નવમસ્યાકારસ્ય યદુત સમાહિતતાયાઃ [।] સ ચ તં પરિનિષ્પન્નં । સમાધિં નિશ્રિત્ય અધિપ્રજ્ઞં ધર્મવિપશ્યનાયાં પ્રયુજ્યતે । તસ્ય તસ્મિન્સમયે ધર્માન્વિપશ્યતઃ [।] સ્વરસવાહન એવ માર્ગો ભવત્યનાભોગવાહનઃ । અનભિસંસ્કારેણ વિપશ્યના પરિશુદ્ધા, પર્યવદાતા, શમથાનુયોગ(તા) કલ્પ(લ્પિ)તા પરિગૃહીતા પ્રવર્ત્તતે । યથૈવ શમથમાસતે [તે] નોચ્યતે શમથશ્ચાસ્યવિપશ્યના ચોભે મિત્રીભૂતે સમયુગમ્વર્ત્તેતે । શમથવિપશ્યનાયુગનદ્ધવાહી ચ માર્ગો ભવતીતિ ॥ અનન્તરોદ્દાનં ॥
નિમિત્તગ્રાહપર્યેષ્ટિઃ પ્રત્યવેક્ષામુખાનુગા ।
અર્થતસ્તુ લક્ષણૌઃ પચ્છૈઃ (પક્ષૈઃ) કાલૈશ્ચ સહ યુક્તિભિઃ ॥
અનુરૂપં તથાભ્યાસમાશૈથિલ્યં વિપર્યયઃ ।
(અનુરૂપસ્તથાભ્યાસ આ શૈથિલ્યાદ્ વિપર્યયઃ)
કાલોપલક્ષણા તુષ્ટિરવૈધુર્યં પ્રયોગતા ॥
સમ્યક્ પ્રયોગતા ચૈવ નવાધારા દ્વિધા મતા ।
સ્વભાવતો નિદાનાચ્ચ તથાદીનવદર્શનાત્ ॥
પ્રતિભાવિતા ચૈવ શુદ્ધિરાવરણસ્ય હિ ॥
તત્ર મનસ્કારભાવના કતમા [।] આહાદિકર્મિકસ્તત્પ્રથમકર્મિક એવં વ્યાપિનિ લક્ષણે વ્યવસ્થાપિતે એકાગ્રતાયામા (આ)વરણવિશુદ્ધેશ્ચ મિથ્યાપ્રયોગં ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 406 ) વર્જયતિ । સમ્યક્પ્રયોગે ચ શિક્ષતે । સ તત્પ્રથમત એકાગ્રતાં પ્રહાણાભિરતિં ચાધિગમિષ્યામીતિ ચતુર્ભિર્મનસ્કારૈઃ પ્રયુજ્યતે । કતમૈશ્ચચતુર્ભિશ્ચિત્તસન્તા પનીયેન મનસ્કારેણ, ચિત્તાભિષ્યન્દનીયેન, પ્રશ્રબ્ધિજનકેન, જ્ઞાનદર્શનવિશોધકેન ચ મનસ્કારેણ [।]
તત્ર ચિત્તસન્તાપનો મનસ્કારઃ કતમઃ [ઃ] [।] આહ । યેનાયં મનસ્કારેણ । સંવેજનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં સમ્વેજયત્યયં ચિત્તસન્તાપનો મનસ્કારઃ ।
તત્ર કતમશ્ચિત્તાભિષ્યન્દનો મનસ્કારઃ । યેનાયં પ્રસદનીયેન મનસ્કારેણ ચિત્તમભિપ્રમોદયત્યયં (।) ચિત્તાભિષ્યન્દનો મનસ્કારઃ ।
તત્ર કતમઃ પ્રશ્રબ્ધિજનકો મનસ્કારઃ । આહ । યેનાયં મનસ્કારેણ કાલેન કાલં ચિત્તં સમ્વેજનીયેષુ ધર્મેષુ સંવેજયિત્વા (સંવેજ્ય) કાલેન કાલમભિપ્રમોદનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તમભિપ્રમોદયિત્વા (મોદ્યાધ્યાત્મં શમથયતિ । નિર્નિમિત્તાયાં । નિર્વિકલ્પકતાયામેવં સ્થાપયત્યેકાગ્રાં સ્મૃતિં પ્રવર્ત્તયતિ યેનાસ્ય હેતુના, ( શ્ભ્_સ્હ્ 407 ) યેન પ્રત્યયેન કાયચિત્તદૌષ્ઠુલ્યપ્રતિપક્ષેણ કાયચિત્તહ્લાદનકરી કાયપ્રશ્રબ્ધિશ્ચિત્તપ્રશ્રબ્ધિશ્ચોત્પદ્યતે । અયમુચ્યતે પ્રશ્રબ્ધિજનકો મનસ્કારઃ ।
તત્ર જ્ઞાનદર્શન વિશોધનો મનસ્કારઃ કતમઃ । યેન મનસ્કારેણ કાલેન કાલં ચિત્તેન તથાધ્યાત્મં સંશયમિતિ (સંશમયતિ) તેન પુનઃ પુનરભીક્ષ્ણં અધિપ્રજ્ઞં ધર્મવિપશ્યનાયાં યોગં કરોતિ । યદુત તમેવાધ્યાત્મં ચેતઃશમથં નિશ્રિત્ય [।] અયમુચ્યતે જ્ઞાનદર્શનવિશોધનો મનસ્કારઃ ।
કતમઃ કાલેન કાલં સંવેજનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં સમ્વેજયત્યેવમસ્ય તચ્ચિત્તં તપ્તં ભવતિ । સન્તપ્તમુદ્વિગ્નં સંવિગ્નં યદુતાસ્રવસ્થાનીયેષુ ચ ધર્મેષુ । સર્વસંવેજનીયાનિ સ્થાનાનિ । કતમાનિ । આહ [।] ચત્વારિ । તદ્યથા આત્મવિપત્તિઃ, પરવિપત્તિશ્ચ, વર્તમાને સમવહિતે સંમુખીભૂતે યોનિશો મનસિકારાન્વયાત્સમ્વેજનીયં સ્થાનં ભવતિ । તત્રાત્મસમ્પત્તિઃ । પરસમ્પત્તિશ્ચ । અભ્યતીતે ક્ષણે નિરુદ્ધે વિગતે વિપરિણતે યોનિશો મનસિકારાન્વયાત્સમ્વેજનીયં ( શ્ભ્_સ્હ્ 408 ) સ્થાનં ભવતિ । સ કાલેન કાલમભિપ્રમોદનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તમભિપ્રમોદયતિ । તસ્યાભિપ્રમોદયતઃ । એવમસ્ય તચ્ચિત્તં સ્નિગ્ધં ભવત્યાર્દ્રં ચ, દ્રવઞ્ચાચ્છં ચ, પ્રસન્નં ચ ।

તત્રાભિપ્રમોદનીયાઃ ધર્માઃ કતમે ॥ આહ । ત્રિવિધા[ઃ] અ (ચત્વારો ઽભિપ્રમોનાધિષ્ઠાનં, રત્નાનિ, શિક્ષાપદપારિશુદ્ધિઃ । આત્મનિ ચ । વિશેષાધિગમસંભાવનાજાતસ્ય ચેતસો [અ]સંકોચઃ । સ એવં રત્નાન્યનુસરંશ્ચિત્તમભિપ્રમોદયતિ લાભા મે સુલબ્ધાઃ । યસ્ય મે શાસ્તા તથાગતોર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ । લાભા મે સુલબ્ધા યો (અ)હં સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે પ્રવ્રજિતઃ । લાભા મે સુલબ્ધાઃ । યસ્ય મે સબ્રહ્મચારિણઃ શીલવન્તો ગુણવન્તઃ પેશલાઃ । કલ્યાણધર્માણઃ । ભદ્રકં મે મરણં ભવિષ્યતિ । ભદ્રિકા કાલક્રિયા, ભદ્રકો [અ]ભિસંપરાયઃ । એવં ચત્વાર્યનુસ્મરંશ્ચિત્તમભિપ્રમોદયતિ ।
કથં શિક્ષાપદપારિશુદ્ધિં શીલપારિશુદ્ધિં અનુસ્મરત(રં)શ્ચિત્તમભિપ્રમોદયતિ । લાભા મે સુલબ્ધા[ઃ] સો [અ]હં શાસ્તરિ તથાગતે [અ]ર્હતિ સમ્યક્સંબુદ્ધે, તસ્ય ચ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે, તત્ર ચ સુપ્રતિપન્ને શ્રાવકસંઘે, અહમેભિઃ સબ્રહ્મચારિભિઃ શીલસામાન્યગતઃ । શિક્ષાસામાન્યગતો, મૈત્રકાયવાઙ્મનસ્કર્માન્તઃ, દૃષ્ટિસામાન્યગતઃ । સાધારણપરિભોગી [।] એવં શિક્ષાપદપારિશુદ્ધિં, ( શ્ભ્_સ્હ્ 409 ) શીલપારિશુદ્ધિમનુસ્મરન્(રં)શ્ચિત્તમભિપ્રમોદયતિ । યદુત વિપ્રતિસારપૂર્વકેણ પ્રામોદ્યેન ।
તત્ર કથમાત્મનઃ અધિગમસંભાવનામધિષ્ઠાય ભવ્યો [અ]હમસ્મ્યેવ[ં] પરિશુદ્ધશીલઃ । પ્રતિબલશ્ચ ભાજનભૂતશ્ચ । એભિઃ સબ્રહ્મચારિભિઃ શીલસામાન્યગતો, દૃષ્ટિસામાન્યગતઃ, સદ્ભિઃ સામાન્યગતૈઃ (સમ્યગ્ગતૈઃ) સત્પુરુષૈઃ, ભવ્યો [અ]હમસ્મ્યેવંભૂત, એવં પ્રતિપન્નો, દૃષ્ટ એવ ધર્મે અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિગતસ્યાધિગમાય, આસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ । ઇતિ પ્રામોદ્યમુત્પાદયત્યેવમાત્મનો [અ]ધિગમસંભાવનાધિષ્ઠાનેન ચિત્તમભિપ્રમોદયતિ ।
અપિ ચ । યદનેન પૂર્વેણાપરમારબ્ધવીર્યેણ વિહરતા વિશેષાધિગમઃ કૃતો ભવતિ । તદનુસ્મરન્નુત્તરિ ચ વિશેષાધિગમમભિશ્રદ્ધ્યાદધં શ્ચિત્તમભિપ્રમોદયત્યયમપરઃ । સંવેજનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તમભિસંતાપયન્નાસ્રવમાસ્રવસ્થાનીયેભ્યો ધર્મેભ્યશ્ચિત્તં વિમુખી કરોતિ । વિગુણી કરોતિ । પ્રાતિમુખ્યેનાવસ્થાપયતિ । વિશ્લેષયત્યભિપ્રમોદનીયેષુ ધર્મેષ્વભિપ્રમોદયન્નમિષ્યન્દયન્નૈષ્ક્રમ્યપ્રવિવેકજેષુ ધર્મેષુ સસ્નેહં ચિત્તમભિમુખીકરોત્યુપશ્લેષયતિ । રમયતિ । સંયોજયત્યેવમસ્ય તચ્ચિત્તે(ત્તં) યાભ્યાં દ્વાભ્યાં ધર્માભ્યાં । સર્વકૃષ્ણપક્ષવિમુખં સર્વકૃષ્ણ(શુક્લ)પક્ષાભિમુખં ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 410 ) પ્રવર્ત્તતે । યદુત સંવેગપ્રહર્ષાભ્યાં યતશ્ચિત્તમેવં કૃષ્ણપક્ષ વિમુખં ચ । કૃત્વા ચિત્તસન્તાપનીયેન મનસ્કારેણ શુક્લપક્ષાભિમુખં કૃત્વા, અભિષ્યન્દનીયેન મનસ્કારેણ કાલેન કાલમધ્યાત્મં ચ પ્રદધાતિ । યદુત ચેતઃશમથેન પ્રશ્રબ્ધિજનકેન મનસ્કારેણ કાલેન કાલં ધર્માન્વિચિનોતિ । પ્રવિચિનોતિ । પરિવિતર્કયતિ । પરિમીમાન્સ(માંસા)માપદ્યતે । જ્ઞાનદર્શનવિશોધકે(ને)ન મનસ્કારેણ [।] એવમસ્ય તચ્ચિત્તં કાલેન કાલં શમથવિપશ્યનાપરિગૃહીતં । સર્વાકારસર્વગુણહેતૂપકૃતઃ (તં) તેષાં તેષાં રાત્રિદિવસાનામત્યયાત્ । ક્ષણલવમુહૂર્ત્તાનાં (ણાં) [।] વિશેષાય પરૈતિ ।
તદ્યથા જાતરૂપરજતં દક્ષેણ કર્મારેણ વા, કર્મા[રા]ન્તેવાસિના વા કાલેન કાલં યદા સંતાપિતં ચ ભવતિ । વિગતમલકષાયે ભાવે નાભિષ્યન્દિતં ચ ભવતિ । તત્ર તત્રાલંકારકર્મણા મૃદુકર્મણ્યતાયોગેનાભિમુખીકૃતં ભવતિ । તમેનં દક્ષઃ કર્મારો વા, કર્મા[રા]ન્તેવાસી વા તદુપમેન શિલ્પજ્ઞાનેન કર્માન્તવસ્તુના યત્રેષ્ટા(મ)લંકારવિકૃતિસ્તત્ર પરિણમયત્યેન (વ)મેવ યોગિના યદા તચ્ચિત્તમભિધ્યાદિમલકષાયે વિમુખીભાવેનોદ્વેજિતં ચ ભવતિ । ક્લિષ્ટદૌર્મનસ્યવિમુખીભાવેન ચાભિપ્રમોદિતં ભવતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 411 ) તમેનં યોગી યત્ર યત્ર નિયોજયતિ । શમથપક્ષે વા વિપશ્યનાપક્ષે વા તત્ર તત્ર સૂપશ્લિષ્ટં ચ ભવતિ । સુલગ્નં ચાવિકલં ચાવિકમ્પ્યં ચ । યથાભિપ્રેતાર્થસમ્પત્તયે ચ પરૈતિ ।
તત્ર કથમાદિકર્મિકઃ તત્પ્રથમકર્મિકો મનસ્કારભાવનાયાં વિનિયુજ્યતે । યથાયં વિનિયુજ્યમાનઃ પ્રતિપદ્યમાનશ્ચ સ્પૃશતિ । તત્પ્રથમતઃ પ્રહાણાભિરતિં ચિત્તસ્યૈકાગ્રતાં । ઇહ યોગજ્ઞો યોગપ્રયુક્તે નાદિકર્મિ(તમાદિકર્મિ)કઃ (કં) । તત્પ્રથમત એવમવવદતે । એહિ, ત્વં, ભદ્રમુખ, ત્રીણિ નિમિત્તોદ્ગ્રાહકાનિ (ણિ) કારણાનિ નિશ્રિત્ય યદુત દૃષ્ટમ્વા શ્રુતમ્વા, ચિન્તાનુમાનાધિપતેયં વા । પરિકલ્પં પઞ્ચ નિમિત્તાન્યુદ્ગૃહ્ણીષ્વ [।] સમ્વેજનીયં, પ્રસદનીયમાદીનવનિમિત્તમાલોકનિમિત્તં વસ્તુરૂપણાનિમિત્તઞ્ચ [।] સ ચેત્સ યોગપ્રયુક્ત આદિકર્મિકો રાગચરિતો ભવત્યશુભાવિનેયઃ કથં સ પઞ્ચાનાં નિમિત્તાનામુદ્ગ્રહણાયા[વ]બોધ્યતે । એવમ[વ]બોધ્યતે । એહિ, ત્વં, ભદ્રમુખ । યં યમેવ ગ્રામમ્વા નિગમમ્વોપનિશ્રિત્ય વિહરસિ । સ ચેદન્યત્ર ગ્રામે, નિગમે વાન્યતમં પુરુષમ્વા, સ્ત્રિયમ્વા આબાધિકં શ્રૃણોષિ । દુઃખિતમ્બાઢગ્લાનં, મૃતમ્વા કાલગતં, પુરુષમ્વા સ્ત્રિયમ્વા [।] અપિ તુ તસ્ય પુરુષસ્ય વા, સ્ત્રિયા વાન્યતમાન્યતમં મિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતં, ( શ્ભ્_સ્હ્ 412 ) પરચક્રકૃતમ્વા તદ્ગ્રામપર્યાપન્નસ્ય જનકાયસ્ય ભોજનવ્યસનમગ્નિદાહકૃતમ્વા, ઉદકાપહરણકૃતમ્વા, કુવિહિતપ્રવિણાશકૃતમ્વા, કુપ્રયુક્તકર્માન્તપ્રલુજ્યનાકૃતમ્વા, અપ્રિયદાયાદાધિગમકૃતમ્વા, કુલાંગાર વિપ્રણાશકૃતમ્વા [।] નો ચેચ્છૃણોષિ । અપિતુ પ્રત્યક્ષં પશ્યસિ । નો વાન્યસ્મિં (સ્મિન્) ગ્રામનિગમે, નો ચ તસ્મિન્નેવ ગ્રામનિગમે, ન પરેષામ (રૈર)પિ ત્વાત્મનૈવ સ્પૃષ્ટો ભવસિ । શારીરિકાભિર્વેદનાભિર્દુઃખાભિસ્તીવ્રાભિરિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।

સર્વં દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચૈવં ચિત્તં સંવેજય । દુઃખો બતાયં સંસારઃ, કૃચ્છ્ર આત્મભાવપ્રતિલબ્ધો યત્રેમા એવં રૂપાત્મમશ્ચ (રૂપા આત્મનશ્ચ) પરેષાઞ્ચ વિપત્તય ઉપલભ્યન્તે । યદુતારોગ્યવિપત્તિરપિ, જાતિવિપત્તિરપિ, ભોગવિપત્તિરપિ, વ્યાધિર્વ્યાધિધર્મતા ચ । મરણં, મરણધર્મતા ચ । અપિ ચૈકેષાં શીલવિપત્તિરપિ, દૃષ્ટિવિપત્તિરપિ યતો નિદાનં સત્ત્વા દૃષ્ટે ચ ધર્મે દુઃખવિહારિણો ભવન્તિ । સમ્પરાયે ચ દુર્ગતિગામિનઃ । યાશ્ચ સમ્પત્તયો દૃષ્ટધર્મસુખવિહારાય, અભિસમ્પરાયે ચ, સુગતિગમનાય તા અપ્યનિત્યા[ઃ], તાસામપિ અનિત્યતા પ્રજ્ઞાયતે । વિપત્તિશ્ચેત્ સંમુખીભૂતા, વિમુખીભૂતા તસ્મિન્સમયે સમ્પત્તિઃ । અસંમુખીભૂતાયામપિ વિપત્તૌ દુર્લભા સમ્પત્તિર્વિનાશધર્મિણી ચ, એવં ચ પુનશ્ચિત્તમુદ્વેજયિત્વા(જ્ય) સાધુ ચ, ( શ્ભ્_સ્હ્ 413 ) સુષ્ઠુ ચ, યોનિશઃ પ્રદધત્સ્વ । અનાશ્વાસ્યમેતત્સ્થાનમવિશ્વાસ્યં । યત્સંસારે મે સંસરતઃ, અપરિનિર્વૃતસ્યાવિમુક્તચેતસઃ એતા વિપત્તિસમ્પત્તયો, ન મે સંમુખીભાવં, વિમુખીભાવં ચ ગચ્છેયુઃ । ન વા અતોનિદાનં મે દુઃખમુત્પદ્યતે (દ્યેત) । તીવ્રં, ખરં, કટુકમનાલાપમલભ્યમેતત્સ્થાનં તસ્માદેતત્સર્વાર્થમધિપતિં કૃત્વા પ્રહાણરતિરતેન મે ભવિતવ્યમપ્રમત્તેન, એવં બહુલવિહારિણો મે અપ્યેવાસ્યાનર્થસ્યાક્રિયા સ્યાદિત્યેવં યોનિશઃ પ્રદધત્સ્વ, એવં ત્વં સંવેજનીયં નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય, પુનઃ પ્રસદનીયં નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ણીષ્વ [।] એવં ચ પુનરુદ્ગૃહ્ણીષ્વ [।] આત્મનઃ શીલાનિ પ્રત્યવેક્ષસ્વ । કિં પરિશુદ્ધાનિ મે શીલાન્યપરિશુદ્ધાનિ [વા], યા (યો) મે સ્મૃતિસંપ્રમોષાદ્વા, અનાદરાદ્વા ક્લેશપ્રચુરતયા વા, અવ્યુત્પન્નતો વાસ્તિ કશ્ચિચ્છિક્ષાવ્યતિક્રમઃ । વ્યતિક્રાન્તે વા, મે (મયા) શિક્ષા[ં] યથાધર્મં પ્રતિકૃત્યાધ્યાશયેન ચ પુનરકરણાય ચિત્તમુત્પાદિતં । કશ્ચિ(કચ્ચિ)ન્મે કર્તવ્યં કૃતમકર્ત્તવ્યઞ્ચ (વ્યં વા) । ન કૃતં સમાસતઃ । કચ્ચિદધ્યાશયસમ્પન્નો [અ]સ્મિ પ્રયોગસમ્પન્નશ્ચ । યદુત । શિક્ષાપદેષુ । એવં ન તે પ્રત્યવેક્ષમાણેન । સ ચેત્પરિશુદ્ધઃ શીલસ્કન્ધઃ, ન પુનસ્તે ચેતના કરણીયા । કચ્ચિન્મેવિપ્રતિસાઃ ર ઉત્પદ્યેતાપિ તુ ધર્મંતૈવેયં । યદેવં વિશુદ્ધશીલસ્યાવિપ્રતિસાર ( શ્ભ્_સ્હ્ 414 ) ઉત્પદ્યતે । એવં ચાવિપ્રતિસારિણા ન ચેતના કરણીયા, કચ્ચિન્મે પ્રામોદ્યં ઉત્પદ્યેત । અપિ તુ ધર્મતૈવેયં યદવિપ્રતિસારિણઃ પ્રામોદ્યમુત્પદ્યતે । અનેન તાવદેકેન પ્રામોદ્યાધિષ્ઠાનેન દ્વયાવિપ્રતિસારપૂર્વકં પ્રામોદ્યમુત્પાદયિતવ્યઃ (મ્) । ઉત્પાદ્ય પરેણ સંપ્રહર્ષાધિષ્ઠાનેન માનસં સંપ્રહર્ષય । સ ચેત્ પુનર્ભવસિ પૂર્વેણાપરં પરીત્તસ્યાપિ વિશેષાધિગમે પ્રીતિર્જનયિતવ્યા, ભવ્યોહમસ્મિ, પ્રતિબલઃ । એવં પરિશુદ્ધશીલો ભગવતઃ શિક્ષાસુ સુપ્રતિષ્ઠિતઃ । દૃષ્ટે ધર્મે પ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિગતસ્યાધિગમાય । અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ । અનેનાપ્યધિષ્ઠાનેન માનસં સંપ્રહર્ષય ॥ સ ચેત્પુનર્લાભી ભવતિ પૂર્વેણાપરં પરચિત્તસ્યાપિ વિશેષાધિગમસ્ય [।] સ ત્વં તમધિપતિં કૃત્વા પરેષાં ચ પરિપૂર્ણે વિશેષાધિગમે યદુત તથાગતે, તથાગતશ્રાવકેષુ વા, આત્મનશ્ચોત્તરિવિશેષાધિગમસંપ્રત્યયજાતો માનસં સંપ્રહર્ષય ઇતિ (।) ય એભિરાકારૈર્મનસસ્તે સ પ્રહર્ષ ઇતિ । ય એભિરાકારૈઃ સ પૂર્વપ્રમુદિતસ્યૈતર્હિ પ્રીતિમનસ્કતેત્યુચ્યતે ।
એવં પ્રસદનીયં નિમિત્તમુદ્ગ્રાહયત્યુદ્ગ્રાહયિત્વા (હ્ય) પુનસ્સમનુશાસ્તિ । એહિ, ત્વં, ભદ્રમુખ, સંવેજનીયેન નિમિત્તેન સંતાપિતચિત્તઃ, પ્રસદનીયેન ચિત્તેનાભિષ્યન્દિતચિત્તઃ પ્રહાયાભિધ્યાદૌર્મનસ્યં (સ્યે) લોકે બહુલં વિહરિષ્યસિ । યત્ર ચ યત્રાલમ્બને પ્રયોક્ષ્યસે ॥ ( શ્ભ્_સ્હ્ 415 ) શમથપક્ષે, વિપશ્યનાપક્ષે વા, તત્ર તત્રાલમ્બને ચિત્તં સ્થિતં ભવિષ્યતિ । અધ્યાત્મં સુસંસ્થિતં, કાયચિત્તપ્રશ્રબ્ધિચિત્તૈકાગ્રતાશ્ચ પ્રતિલપ્સ્યસે [।] એવં કૃષ્ણપક્ષવિમુખીભૂતઃ શુક્લપક્ષાભિમુખીભૂતસ્ય યદુત સંવેગાભિષ્યન્દનતયા સર્વં પુનરસ્યાદીનવનિમિત્તમુદ્ગૃહ્ણીષ્વ યદુત નિમિત્તેભ્યો વિપક્ષેભ્યભ્યશ્ચોપક્લેશેભ્યશ્ચ [।]

તત્ર નિમિત્તાનિ રૂપનિમિત્તાદીનિ દશ, વિતર્કાઃ કામવિતર્કાદયો ઽષ્ટૌ, ઉપક્લેશાઃ કામચ્છન્દાદયઃ (।) પઞ્ચ । એવઞ્ચ પુનસ્તેષ્વાદીનવમુદ્ગૃહ્ણીષ્વ । ઇતીમાનિ નિમિત્તાનિ વ્યાપારકારકાનિ(ણિ) ચિત્તસ્ય । ઇતીમે વિતર્કા ઔન્મુક્તસંક્ષોભકારકાશ્ચિત્તસ્ય [।] ઇતીમે ઉપક્લેશા અનુપશમકારકાશ્ચિત્તસ્ય । યશ્ચ ચિત્તસ્ય વ્યાપારો નિમિત્તકૃતઃ । યશ્ચોન્મુક્તસંક્ષોભો વિતર્કકૃતઃ । યશ્ચાનુ(નૂ)પક્લેશ [ઉપક્લેશ]કૃતઃ દુઃખાવિહાર એષ ચિત્તસ્ય, તસ્માદિમે નિમિત્તવિતર્કોપક્લેશાઃ દુઃખા અનાર્યા અનર્થોપસંહિતાશ્ચિત્તવિક્ષેપસંક્ષોભકરા[ઃ ।] એવમાદીનવનિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય ચિત્તૈકાગ્રતાયાં ચિત્તસ્થિતૌ, ચિત્તાવિક્ષેપઃ (પે) ષડ્ભિરાકારૈર્નિમિત્તમુદ્ગૃહાણ, યદુત નિમિત્તસંજ્ઞયા નિર્નિમિત્તે વાવ્યાપારસંજ્ઞયા, નિર્વિકલ્પસંજ્ઞયા, નિર્વિકલ્પે ચાનૌત્સુક્યાસંક્ષોભસંજ્ઞયા, ઉપશમસંજ્ઞયા, ( શ્ભ્_સ્હ્ 416 ) ઉપશમે(ન) નિષ્પરિદાહ નૈર્વૃત્યાશુભસંજ્ઞયા [।] એવં નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય પુનરપરં ચાલોકનિમિત્તમુદ્ગૃહાણ [।] યદુત પ્રદીપાદ્વા, અગ્નિસ્કન્ધપ્રભાસાદ્વા, સૂર્યમણ્ડલાદ્વા, ચન્દ્રમણ્ડલાદ્વા નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય, શ્મશાનાદ્યુપસંક્રમ્ય, વિનીલકાદ્વા નિમિત્તમુદ્ગૃહાણ । યાવદસ્થી (સ્થિ)નામ્વા, અસ્થિશંકલિકાનામ્વા, નો ચેચ્છ્મશાનાદપિ તુ ચિત્રકૃતાદ્વા, કાષ્ઠશ્મશાનકૃતાદ્વા નિમિત્તમુદ્ગૃહાણ, ઉદ્ગૃહ્ય શયનાસનાસનમુપસંક્રમ, ઉપસંક્રમ્યારણ્યગતો વા, વૃક્ષમૂલગતો વા, શૂન્યાગારગતો વા, મંચે વા, પીઠે વા, તૃણસંસ્તરકે વા નિષીદ [।] પર્યઙ્કમાભુજ્ય, પાદૌ પ્રક્ષાલ્ય, ઋજું કાયં પ્રણિધાય, પ્રતિમુખાં (ખીં) સ્મૃતિમુપસ્થાપ્ય, નિષદ્ય તત્પ્રથમત એકાગ્રતાયાં ચિત્તાવિક્ષેપે સ્મૃત્યુપનિબદ્ધં કુરુ, તત્ર ચ ષટ્સંજ્ઞાં (ઃ) નિર્વિકલ્પસંજ્ઞામુપસંશમસંજ્ઞાં નિર્વ્યાપારસંજ્ઞામનૌત્સુક્યાસંક્ષોભસંજ્ઞાન્નિષ્પરિદાહનૈર્વૃત્યાશુભસંજ્ઞાં । તત્ર ચ તે વિક્ષેપાવિક્ષેપપરિજ્ઞાવધાનં પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતુ । યેન વિક્ષેપાવિક્ષેપપરિજ્ઞાવધાનેન તથા તથા નિમિત્તવિતર્કોપક્લેશેષુ વિક્ષેપઞ્ચ પરિજાનીષ્વ, ચિત્તૈકાગ્રતા[યા]ઞ્ચ ષટ્સંજ્ઞાભાવનાનુગતાયામવિક્ષેપં [।] તત્ર ચ વિક્ષેપાવિક્ષેપે (પયોઃ) તથા તથાવહિતો ભવ યથા તે એકાગ્રતોપનિબદ્ધા, અધ્યાત્મં ચેતઃશમથોપનિબદ્ધા સર્વા ચિત્તસન્તતિશ્ચિત્તધારા પૌર્વાપર્યેણ ( શ્ભ્_સ્હ્ 417 ) નિર્નિમિત્તા પ્રવર્તેત । નિર્વિકલ્પા ઉપશાન્તા [।] સ ચેત્પુનઃ સંપ્રમોષા[ત્]સ્મૃતિસંપ્રમોષાત્તથા શમથપ્રાપ્તે ચેતસિ નિમિત્તવિતર્કોપક્લેશાનભ્યાસદોષાદાભાસમાગચ્છન્તિ । સુખમાદર્શયન્તિ । આલમ્બનીકુર્વન્તિ । તેષૂત્પન્નોત્પન્નેષુ સ્મૃત્યમનસિકારઃ કર્તવ્યઃ । યદુત પૂર્વદૃષ્ટમેવમધિપતિં કૃત્વા એવં તદાલમ્બનમ[નુ]સ્મૃત્યમનસિકારેણ વિભાવિતં । વિશ્વસ્તમનાભાસગતાયામવસ્થાપિતં ભવિષ્યતિ । તચ્ચૈતદ્, ભદ્રમુખ, સૂક્ષ્મમાલમ્બનં । દુઃપ્ર(દુષ્પ્ર)તિવિધ્યમસ્ય તે પ્રતિવિ(વે)ધાય તીવ્ર[ચ્]છન્દશ્ચ વ્યાયામશ્ચ કરણીય[ઃ ।]
ઇદં ચાલમ્બનં સન્ધાયોક્તં ભગવતા । જનપદકલ્યાણી જનપદકલ્યાણીતિ ભિક્ષવો મહાજનકાયઃ સન્નિપતેત । અથ પુરુષ આગચ્છેદબાલજાતીયઃ । તં કશ્ચિદેવ[ં] વદેદિદં તે ભોઃ, પુરુષ, તૈલપાત્રપૂર્ણં સમતિત્તિકમનભિષેક્યમન્તરા ચ જનકાયઃ સન્નિપતેત । સા ખલુ જનપદકલ્યાણીમ(અ)ન્તરા ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 418 ) મહાસમાજં । પરિહર્ત્તવ્યમયં ચ તે ઉત્ક્ષિપ્તાસિકો વધકપુરુષઃ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધઃ । સ ચેત્ત્વમસ્માત્તૈલપાત્રાદેકબિન્દુમપિ પૃથિવ્યાં નિપાતયિષ્યસિ તતસ્તે ઉત્ક્ષિપ્તાસિકો બધકપુરુષ ઉચ્છિન્નમૂલં શિરઃ પ્રપાતયિષ્યતિ । કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવઃ અપિ નુ સ પુરુષઃ અમનસિકૃત્વા તૈલપાત્રમમનસિકૃત્વા તૈલપાત્રમમનસિકૃત્વા ઉત્ક્ષિપ્તાસિકં બધકપુરુષં જનપદકલ્યાણી[ં] મનસિ કુર્યાન્મહાજનસમાજમ્નો, નો, ભદન્ત, તત્કસ્ય હેતોસ્તથા હિ તેન પુરુષેણો[ત્ક્ષિ]પ્તાસિકો વધકપુરુષઃ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુબદ્ધો દૃષ્ટઃ । તસ્યૈવં સ્યાત્ [।] સ ચેદહમસ્માત્તૈલપાત્રાદેકબિન્દુમપિ પૃથિવ્યાં પાતયિષ્યામિ । અતો મે ઉત્ક્ષિપ્તાસિકો બધકપુરુષઃ ઉચ્છિન્નમૂલં શિરઃ પ્રપાતયિષ્યતિ । નાન્યત્ર સ પુરુષઃ અમનસિકૃત્ય(ત્વા) જનપદકલ્યાણી[ં] મહાસમાજમ્વા । તદેવ તૈલપાત્રં સર્વચેતસા સમન્વાહૃત્ય સમ્યગેવ પરિહરેદેવમેવ ભિક્ષવઃ । યે કેચિચ્ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સત્કૃત્ય ભાવયન્તિ । ગુરુકૃત્ય સર્વચેતસા સમન્વાહૃત્યતે મે (ત ઇમે) શ્રાવકા ઇતિ [।] તત્ર જનપદકલ્યાણીતિ કાય[ચ્]છન્દાદ્યુપક્લેશપર્યવસ્થાનીયાનાન્ધર્માણામેતદધિવચનં । પરમપ્રધાના નૃત્તગીતવાદિત ઇતિ વિતર્કપ્રપઞ્ચસંક્ષોભસ્થાનીયાનાં ધર્માણામેતદધિવચનં । મહાસમાજ ઇતિ । રૂપનિમિત્તાદીનાં દશાનાં નિમિત્તાનામેતદધિવચનં । ( શ્ભ્_સ્હ્ 419 ) અબાલભાગીયઃ પુરુષ ઇતિ । યોગાચારસ્યાધિવચનં । તૈલપાત્રમિતિ । શમથોપનિબદ્ધસ્ય ચિત્તસ્ય એતદધિવચનં । કાયચિત્તપ્રશ્રબ્ધિસ્નેહનાર્થેન ઉત્ક્ષિપ્તાસિકો બધકપુરુષ ઇતિનિમિત્તવિતર્કોપક્લેશેષુ પૂર્વોદ્ગૃહીતસ્યાદીનસ્યૈતદધિવચનં [।] સત્કૃત્ય વિહરતિ । ન ચૈકબિન્દુમપિ પૃથિવ્યાં પાતયતીતિ વિક્ષેપાવિક્ષેપપરિજ્ઞાનાવધાનપરિગૃહીતસ્ય શમથમાર્ગસ્યૈતદધિવચનં । યેનાયં સર્વો (સર્વાં) ચિત્તસન્તતિં ચિત્તધારાં નિર્મિમિત્તાં નિર્વિકલ્પામુપશાન્તાં વીર્યબલેન નિરન્તરાં પૌર્વાપયેણ પ્રવર્ત્તયતિ । ન ચૈકચિત્તમુત્પાદયતિ । નિમિત્તાલમ્બનમ્વા વિતર્કોપક્લેશાલમ્બનમ્વા ॥

તમેનમેવં શમથપ્રયુક્તમાદિકર્મિકં યોગી સમનુશાસ્તિ । યાવત્તે, ભદ્રમુખ, એવં શમથમાર્ગપ્રયુક્તસ્ય એવમુપાયપરિગૃહીતં સ્મૃતિસંપ્રજન્યસહગતં સાભિરામં ચિત્તં ભવતિ । તાવત્તે શમથમાર્ગ એવ ભાવયિતવ્યઃ । સ ચેત્પુનરનભ્યાસમોષાન્ન રમતે સોપાયં ચ તદાલમ્બ તસ્માન્નિર્વિકલ્પાદાલમ્બનાદ્ વ્યુત્થાય સવિકલ્પ આલમ્બને સ્મૃત્યુપનિબદ્ધં કુરુતે । યદેવ તે પૂર્વોદ્ગૃહીતમશુભનિમિત્તં તદેવ મનસિ કુરુ તત્પ્રથમતો નિમિત્તમાત્રાનુસારિણ્યા વિપશ્યનયા યદુત વિનીલકમ્વા, વિપૂયકમ્વા, યાવદસ્થિશંકલિકામ્વા ॥ તથા પ્રયુક્તશ્ચ તત્પ્રથમવ(ત) એકં વિનીલકમધિમુચ્યસ્વ, ( શ્ભ્_સ્હ્ 420 ) યાવદેકામસ્થિશંકલિકાં યતશ્ચાત્ર કૃતપરિચયો ભવસિ । પ્રભાસ્વરશ્ચ તેધિમોક્ષઃ પ્રવર્તતે । તદાલમ્બનન્દ્વૌ તદા દ્વૌ, ત્રીણિ, ચત્વારિ, પંચ, દશ, વિંશ, ત્રિંશચ્ચત્વારિંશત્ । પઞ્ચાશદ્વિનીલકશતંવિનીલકસહસ્રં, યાવત્સર્વા દિશો વિદિશશ્ચ । પ્રમાણાકારેણ પૂર્વા[ં] નિરન્તરા[મ]ધિમુચ્યસ્વ । યેષાં ન સ્યાદવકાશઃ અન્તતો દણ્ડવિષ્ટમ્ભનકોટીમાત્રમપિ [।] યથાવિનીલકાનામેવં યાવદ સ્થિશંકલિકાનાં સર્વમેવમધિમુક્તિમનસ્કારં નિશ્રિત્ય ભૂતમનસ્કારમવતર, એવં ચ પુનરવતર, યાવન્ત્યેતાનિ વિનીલકાનિ મયાધિમુક્તાનિ યાવદસ્થિશંકલિકા અતો [અ]પ્રમાણવરાણિ મે પૂર્વાન્તભારભ્ય, તત્ર તત્ર ભવગતિચ્યુત્યુપપાદેષુ, મૃતસ્ય કાલગતસ્ય યાનિ વિનીલકાનિ નિર્વૃત્તાનિ, યાવદસ્થિશંકલિકાનિર્વૃત્યાં । યેષાં પૂર્વા કોટિર્ન પ્રજ્ઞાયતે, નિવર્તમાનાનાં, તાઃ સ ચેત્કશ્ચિત્ સંહરેત્ સંહૃતાશ્ચ ન વિનશ્યેયુઃ, ન ચ પૂતીભવેયુઃ । નાસ્તિ સ પૃથિવીપ્રદેશો યત્ર તેષામવકાશઃ સ્યાત્ । એકકલ્પિકા નામપિ, તાવદ્યાવદસ્થિશંકલિકાનાં સ ચેત્કશ્ચિત્સંહારકો ભવેત્ । તાસાં સ્યાત્ સંહૃતાનાં વિપુલપાર્શ્વપર્વતસમા રાશિઃ । યથા પૂર્વસ્યાન્તર (પૂર્વાન્ત)મારભ્યૈવમ પરાન્તમપિ યાવત્ (।) દુઃખસ્યાન્તં ન ( શ્ભ્_સ્હ્ 421 ) કરિષ્યામ્યેવં હિ ત્વમભિયુક્ષિ (યુંક્ષ્વ) । મનસ્કારં નિશ્રિત્ય ભૂતમનસ્કારમવતીર્ણો ભવિષ્યસિ (ભવ) । ન ચૈતાનિ વિનીલકાનિ યાવદસ્થિશંકલિકા [યા] વિપશ્યનાપ્રયુક્તેન સકૃદ્વિપશ્યિતવ્યા[નિ], નાન્યત્રૈકં વિનીલકમધિમુચ્ય પુનશ્ચિત્તં શમયિતવ્યં તાવચ્ચ તદ્વિનીકમધિમોક્તવ્યઃ (વ્યં) યાવત્તસ્મેના (સ્મિન્ના)લમ્બને સાભિરામપ્રભાસ્વરં નોપાયાસેન પર્યવનહ્યતે । ન તાવાત્કાલકરણીયં ભવતિ । તસ્મિન્ સમયે અધ્યાત્મં સા(સં?) શમયિતવ્યં યથા વિનીલકમેવં યાવદસ્થિશંકલિકૈકા એવં યાવદપ્રમાણા અનેનૈવ નયેન વેદિતવ્યા[ઃ] । ચિત્તમધ્યાત્મં સંશમયિત્વા (સંશમ્ય) વિમોક્તવ્યાસ્તતઃ સર્વપશ્ચાદપ્રમાણાનિ વિનીલકાન્યપ્રમાણા યાવદસ્થિશંકલિકા અધ્યાત્મં ચિત્તાભિસંક્ષેપેણ વિભાવયત્યનાભાસગતાયાં સ્થાપયતિ । ન ચ તાનિ નિમિત્તાન્યુત્સૃજતિ ॥ સવિકલ્પાનિ નાપિ ચ કલ્પયતિ । નાન્યત્ર તદાલમ્બનમેવ નિર્નિમિત્તં નિર્વિકલ્પમુપશાન્તં ચિત્તમવસ્થાપયતિ ।

સ પુનશ્ચોપદિશ્યતે, યત્તે ભદ્રમુખ, પૂર્વમેવાલોકનિમિત્તમુદ્ગૃહીતં, તત્ત્વં શમથપક્ષપ્રયોગે [અ]પિ મનસિ કુરુ, વિપશ્યનાપક્ષપ્રયોગે [અ]પિ, આલોકસહગતેન ( શ્ભ્_સ્હ્ 422 ) ચિત્તેન, સપ્રભાસસહગતેન, પ્રભાસ્વરેણાનન્ધકારેણ શમથવિપશ્યનાં ભાવય । એવં ચ તે શમથવિપશ્યનામાર્ગે આલોકસંજ્ઞાં ભાવયતઃ । સ ચે દાદિત એવ અવિસ્પષ્ટોધિવિમોક્ષો ભવિષ્યત્યાલમ્બને સમ્ય[ગા]ભાસઃ । સ તેન હેતુના, તેન પ્રત્યયેન, ભાવનાભાસાદ્વિશિષ્ટતા ભવિષ્યતિ । પ્રચુરાભાસ(ગ)તા ચ । સ ચેત્પુનરાદિત એવ વિસ્પષ્ટો ભવિષ્યતિ । પ્રચુરાભાસઃ । સ ભૂયસ્યા માત્રયા વિસ્પષ્ટતરતાં પ્રચુરાભાસતરતાઞ્ચ ગમિષ્યતિ । સ ત્વમેતત્સમ્વેગનિમિત્તેન સૂદ્ગૃહીતેન, પ્રસદનીયનિમિત્તેન, શમથનિમિત્તેન, વિપશ્યનાનિમિત્તેન, લોકનિમિત્તેન, સૂદ્ગૃહીતેન કાલમધ્યાત્મં ચિત્તં સંશયમયન્કાલેન કાલં ધર્માન્વિચિન્વન્તિ(ચિન્વન્), નિમિત્તમાત્રાનુસારિણ્યા વિપશ્યનયા સ્મૃત્યુપસ્થાનેષ્વવતર । યદુતાશુભાપ્રયોગમેવાધિપતિં કૃત્વા, એવં ચ પુનર્વિચિન્વન્ બહિર્ધા ષટ્ત્રિંશતો (ત્)દ્રવ્યાણિ કાયાત્ કેશાદિ પ્રસાવપર્યન્તા (ન્તં) નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય અધ્યાત્મમેતાનિ સર્વાણિ અશુચિદ્રવ્યાણ્યધિમુચ્યાધ્યાત્મંચિત્તં સંશમય (સ્વ), ઇદં તે ભવિષ્યત્યધ્યાત્મં કાયેન કાયાનુપશ્યનાયાઃ યદુતાત્મનો ઽન્તઃ કાયમારભ્ય, સ ત્વં પુનરપિ બહિર્ધા અશુભાનિમિત્તેનોદ્ગૃહીતેન વિનીલકં ચાધિમુચ્યસ્વ, યાવદસ્થિ વા શંકલિકામ્વા, ( શ્ભ્_સ્હ્ 423 ) પરીત્તેન વાધિમોક્ષેણ, મહદ્ગતેન વા [અ]પ્રમાણેન વાધિમુચ્યાધિમુચ્યાધ્યાત્મં ચિત્તં સંશમય, ઇદં તે ભવિષ્યતિ । બહિર્ધા કાયેન કાયાનુપશ્યનાયા, યદુત પરસાન્તતિકં બહિઃકાયમારભ્ય, સ ત્વં પુનરપ્યાત્મનઃ અન્તઃકાયે ઽશુભતાપરિભાવિતેન ચેતસાશ્ચાશુભતાપરિભાવિતેન ચેતસા પરકાયે ચાન્તર્બહિશ્ચાશુભતાપરિભાવિતેન ચેતસાત્માનં ઘ્રિ(મ્રિ)યમાણમધિમુચ્યસ્વ, મૃતમ્વા પુનઃ શ્મશાને [અ]ભિનિર્હ્રિયમાણમભિનિર્હૃતમ્વા, શ્મશાને ચ્છોરિતં । છોરિતમ્વા વિનીલકાવસ્થં, વિપૂયકાવસ્થં, યાવદસ્થિશંકાલિકાવસ્થમધિમુચ્યસ્વ, ઇદં તે ભવિષ્યત્યધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુપશ્યનાયાઃ સ[ત્]ત્વં, પુનરપિ ચત્વારો ઽરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ શ્રુતચિન્તાધિપતેયેન પરિકલ્પનિમિત્તગ્રાહેણ ત્રિષુ ભાગેષ્વધિમુચ્યસ્વ શમથપક્ષ્યે, વિક્ષેપપક્ષ્યે, વિપશ્યનાપક્ષ્યે ચ । યદાધ્યાત્મં ચિત્તમભિસંક્ષિપસિ તત્ર નિર્મિમિત્તનિર્વિકલ્પોપશમાકારા નિર્વ્યાપારાનુત્સુકાસંક્ષોભનિઃપરિદાહ નૈર્વૃત્યસુખસંજ્ઞાકારા અવિક્ષેપાલમ્બના વેદનાદયશ્ચત્વારો [અ]રૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ । પ્રતિક્ષણં પ્રતિક્ષણમન્યો ઽન્યતયા નવનવનિષ્પુરાણતયા પ્રવર્તન્ત ઇત્યધિમુચ્યસ્વ, ઇદં તે ભવિષ્યત્યધ્યાત્મબહિર્ધા વેદનાસુ, ચિત્તે, ધર્મેષુ, ધર્માનુપશ્યનાયાઃ સત્ત્વં । યે પૂર્વં વિષયોપાદાના, વિષયાલમ્બના અસમાહિતભૂમિપતિતા અભ્યપતિતાઃ ( શ્ભ્_સ્હ્ 424 ) ક્ષીણા, યે ચૈતર્હિ સ્મૃતિસંપ્રમોષાચ્ચિત્તક્ષેપે સત્યુત્પદ્યન્તે નિમિત્તવિતર્કોપક્લેશાલમ્બનાધિપતેયા વેદનાદયશ્ચત્વારો [અ]રૂપિણઃ સ્કન્ધાસ્તેષામા(યા)પાયિકતાં તાવત્કાલિકતામિત્વરપ્રત્યુપસ્થાયિતાં, સાદીનવતાં, સધ્રુવતામનાશ્વાસિકતામપરિમુચ્યસ્વ । ઇદં તે ભવિષ્યતિ । બહિર્ધા વેદનાચિત્તધર્માનુપશ્યનાયાઃ સત્ત્વં, પુનરપિ વિપશ્યનાનિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય સનિમિત્તે સંકલ્પે મનસ્કારે સ્થિતઃ । યે સવિકલ્પસનિમિત્તાલમ્બનાધિપતેયા અધ્યાત્મમુત્પદ્યન્તે । વેદનાદયચત્વારો [અ]રૂપિણઃ સ્કન્ધાસ્તેષાં પ્રતિક્ષણં નવનવતાં નિષ્પુરાણતામન્યો ઽન્યતાં પૂર્વવદધિમુચ્યસ્વ । ઇદં તે ભવિષ્યતિ બહિર્ધા વેદનાયાં, ચિત્તે, ધર્મેષુ ધર્માનુપશ્યનાયાઃ [સત્ત્વં] । એવં હિ ત્વમશુભાપ્રયોગમધિપતિં કૃત્વા ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્યવતીર્ણો ભવિષ્યસિ । સ્મૃત્યુપસ્થાને, પ્રયોગે [અ]પિ ચ । તે કાલેન કાલં શમથવિપશ્યનાયાં પ્રયોક્તવ્યં । સ ત્વમેવમુપસ્થિતયા સ્મૃત્યા ચતુર્ષુ સ્મૃત્યુપસ્થાનેષુ યં યમેવ ગ્રામં વા, નિગમં બોપનિશ્રિત્ય વિહરસિ, સ ત્વં તમેવ ગ્રામં વા, નિગમં વા । તન્નિત્યેન ચિત્તેન, તત્પ્રવણેન, તત્પ્રાભો(ભા)રેણ આલમ્બનમાલમ્બનનિમિત્તમુત્સૃજતા પિણ્ડાય પ્રવિશ । ચણ્ડસ્ય હસ્તિનશ્ચણ્ડસ્યાશ્વસ્ય, ચણ્ડસ્ય ગોશ્ચણ્ડસ્ય કુરરસ્ય, અહિશ્વભ્રસ્થાણુકણ્ટકપલ્વલપ્રપાતસ્યન્દિકગૂથકઠલ્લપાપિકે યા ચર્યા શયનાસનપરિવર્જના [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 425 ) અરક્ષિતસ્તે આત્મા ભવતિ । યેષુ ચ તે વિષયનિમિત્તેષ્વિન્દ્રિયાણિ પ્રેરયિતવ્યાનિ તેષ્વનાભોગતયા અસંવૃતાનીન્દ્રિયાણિ ભવન્તુ । યેષુ વા પુનર્નિમિત્તેષ્વિન્દ્રિયાણિ પ્રેરયિતવ્યાનિ । તેષુ તેષૂપસ્થિતા
સ્મૃતિઃ । ભવતુ, યદુત ક્લેશાસમુદાચારાય । સ ત્વમેવં સુરક્ષિતેન કાયેન, સુસંવૃતૈરિન્દ્રિયૈઃ, સૂપસ્થિતયાસ્મૃત્યા, તદ્ગતેન માનસેન માત્રયા પિણ્ડપાતં પરિભુંક્ષ્વ । મિતભાગી(ણી) ચ ભવ, સાર્ધં ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતૈર્યુક્તકા(ભા)ણી, કાલભાણી, આર્જવભાણી । પ્રશાન્તભાણી । અધર્મ્યા ચ તે [ત્વયા] કથા સર્વેણ સર્વં પરિવર્જયિતવ્યા । ધર્મ્યામપિ તે [ત્વયા] કથા[ં] કથયતા ન વિગૃહ્ય કથા કરણીયા । તત્કસ્ય હેતોઃ [।] વિગૃહ્ય કથાસંરમ્ભાનુયોગમનુયુક્તસ્ય પુરુષપુદ્ગલસ્ય વિહરતઃ કથાબાહુલ્યે ચિત્તં સન્તિષ્ઠતે । તથા બાહુલ્યે સત્યૌદ્ધત્યમૌદ્ધત્યે સત્યવ્યુપશમઃ । અવ્યુપશાન્તચિત્તસ્યારાચ્ચિત્તં સમાધેર્ભવતિ । ન ત્વમેવંચારી ત્વરિતત્વરિતમનુત્સૃષ્ટેનાલમ્બનેન મે [અ]દ્યશમથવિપશ્યનાયાં યથોદ્ગૃહીતેનૈવ નિમિત્તેન પ્રતનુકારિતયાવા, અન્તકારિતયા ચ । યોગં કુરુ, તે (સ ત્વમ્) અગ્નિમથનપ્રયોગેણ ચ સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગતયા પ્રતતકારી ભવ, એવં તુ પુનશ્ચિતં પ્રણિધત્સ્વ । સ ચેદ્યાવદાયુર્જમ્બૂદ્વીપે સર્વેષાં જંબૂદ્વીપકાનાં મનુષ્યાણામભૂત્તત્સર્વમભિસમસ્તં મમૈકસ્યૈતર્હિ ( શ્ભ્_સ્હ્ 426 ) સ્યાત્ । સો [અ]હં તાવદપ્રમાણેનાયુષા પ્રમાણયોગપ્રયોગેણ ચ સાતત્યસત્કૃત્યપ્રયોગતયા પ્રતતકારી ભવા[મિ] [।] એવં ચ પુનશ્ચિત્તં પ્રણિધત્સ્વ । સ ચેદ્યાવદાયુર્જબૂદ્વીપે મનસિકારે શમથવિપશ્યનાયાં યોગં ન રિંચયં(યન્) યદુતાસ્યૈવ યોગપ્રયોગસ્ય મહાફલતાં મહાનુશંસતાં ચ વિદિત્વા પ્રાગેવાસ્મિન્ પરિ(પ્રણિ)ધત્તે [।] આયુષીત્વરે જીવિતે દૂરમપિગત્વા વર્ષશતિ(ત)કે પરિગણ્યમાનમૌન્તિકે [।]
એવં હિ ત્વં યથાનુશિષ્ટઃ પ્રતતકારી વાત્યન્તકારી ચ । યસ્યાર્થે પ્રહાણમુપગતસ્તસ્યાર્થસ્યાબાધકો ભવિષ્યસિ । તત્પ્રથમત[સ્ત]મ્પ્ર[ક્ષ્ય]સિ । મૃદુકાં કાયપ્રશ્રબ્ધિં ચિત્તૈકાગ્રતાં તતશ્ચોત્તરિ વિપુલાલૌકિકલોકોત્તરાં સમ્પદમારાગયિષ્યતિ(સિ) ।

એવમયમાદિકર્મિકસ્તત્પ્રથમકર્મિકઃ । અશુભાપ્રયુક્તો યોગજ્ઞેનાચાર્યેણ ચોદ્યમાનઃ સમ્યગ(ક્) ચોદિતો ભવત્યેવં ચ પ્રતિપદ્યમાનઃ । સમ્યક્પ્રતિપન્નો ભવતિ । યથા [અ]શુભાવિનેયો [અ]શુભાયાં, તથા મૈત્ર્યવિનેયાદયો [અ]પિ આનાપાનસ્મૃતિપર્યવસાનાય યથાયોગં વેદિતવ્યાસ્તત્રાયં વિશેષઃ । તદન્યેષ્વવતરણમુખેષુ તં વિભાવયિષ્યામિ । તત્ર મૈત્રીભાવનાપ્રયુક્તેનાદિકર્મિકા(ણ)બહિર્ધા મિત્રપક્ષાદુદાસીનપક્ષાચ્ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 427 ) નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય પ્રતિરૂપશયનાસનગતો હિ સુખાધ્યાશયગતેન મનસ્કારેણ સમાહિતભૂમિકેન પૂર્વમેકં મિત્રમધિમોક્તવ્યમેકમમિત્રમેકમુ(ક ઉ)દાસી નં (નઃ), તેષુ ચ ત્રિ[ષુ] પક્ષેષુ તુલ્યં હિતસુખાધ્યાશયગતેન મનસ્કારેણોપસંહારશ્ચ કરણીયઃ । સુખિતા ભવન્ત્યેતે સુખકાયાઃ સત્ત્વા યદુતાનવદ્યકામસુખેન, અનવદ્યસપ્રીતિકસુખેન, અનવદ્યનિષ્પ્રીતિકસુખેન । તતઃ પશ્ચાદ્ દ્વે મિત્રાણિ, ત્રીણિ, ચત્વારિ, પઞ્ચ, દશ, વિંશ, ત્રિંશત્પૂર્વવદ્યાવત્સર્વા દિશો વિદિશશ્ચ મિત્રામિત્ર (ત્રૈઃ) પૂર્ણા અધિમુચ્યન્તે । નિરન્તરા યત્ર નાસ્ત્યન્તરમન્તતો દણ્ડકોટીવિષ્કમ્ભનમાત્રમપિ યથા મિત્રપક્ષેણૈવમમિત્રોદાસીનપક્ષેણ વેદિતવ્યં । સ ચ મૈત્રીપ્રયોગં ચ ન જહાતિ । નાન્યત્ર ભાવયન્નેવ મૈત્રીં સ્મૃત્યુપસ્થાનેષ્વવતરતિ । કથં પુનરવતરત્યધિમુચ્યમાનો [અ]વતરતિ । યથાહમપ્યન્યેષાં મિત્રસમ્મતો [અ]મિત્રસમ્મતશ્ચોદાસીનસમ્મતશ્ચ [।] અહમપિ સુખકામો દુઃખપ્રતિકૂલઃ । ઇદમસ્યાધ્યાત્મં કાયે કાયાનુપશ્યનાયાઃ [સત્ત્વમ્] । એતે [અ]પિ સત્ત્વાઃ પરેષાં મિત્રભૂતા, અમિત્રભૂતા, ઉદાસીનભૂતાશ્ચ, યથા મે તે [અ]પિ સુખકામાઃ દુઃખપ્રતિકૂલા ઇદમસ્ય બહિર્ધા કાયાનુપશ્યનાયાઃ [સત્ત્વં], યથાહં તથૈતે સત્ત્વા, યથા મે આત્મનઃ સુખમેષણીયં સત્ત્વાનામાત્મસમતયાત્મતુલ્યતયા ( શ્ભ્_સ્હ્ 428 ) એષાં સત્ત્વાનાં મયાભિહિતસુખોપસંહારકરણાય ઇતીદમસ્યાધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે કાયાનુપશ્યનાયાઃ [સત્ત્વમ્] । ચત્વારિ ચૈતાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ, સંભિન્નસ્કન્ધાલમ્બનતયા સંભિન્નાલમ્બનં સ્મૃત્યુપસ્થાનં ભવતિ । રૂપનિમિત્તન્તુ યોગી ઉદ્ગૃહ્ય વર્ણસંસ્થાનનિમિત્તં, વિજ્ઞપ્તિનિમિત્તં ચ મિત્રામિત્રોદાસીનપક્ષાદ્(ક્ષેભ્યો) ઽધિમુચ્યતે । તેનેદં કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનમેવ વ્યાવસ્થાપ્યતે । સો ઽધિમુક્તિમનસ્કારં નિશ્રિત્ય, ભૂતમનસ્કારમસ્યાવતરત્યેવં ચ પુનરધિમુચ્યમાનો [અ]વતરતિ । યાવદપ્રમાણાઃ સત્ત્વા એતે મયા (અ)ધિમુક્તા । હિતસુખગતેનાધ્યાશયેન । અતો [અ]પ્રમાણતરાઃ સત્ત્વા યે મમપૂર્વાન્તમારભ્ય મિત્રામિત્રોદાસીનપક્ષતયા [અ]ભ્યતીતા યે મમ મિત્રતાં ગત્વા અમિત્રતામુપગતા, અમિત્રતાં ગત્વા મિત્રતાં ચોદાસીનતાં તોપ(ચોપ)ગતાસ્તદનેન પર્યાયેણ સર્વ એવ સત્ત્વાસ્સમસમા, નાસ્ત્યત્ર કાચિન્મિત્રતા વા, અમિત્રતા વોદાસીનતા વા, પરિનિષ્પન્નેત્યનેનૈવ પર્યાયેણ તુલ્યહિતસુખોપસંહારતા ચ કરણીયા । યથા પૂર્વાન્તમારભ્ય એવમપરાન્તમપ્યારમ્ય, સત્યાં સંસૃતૌ સંસારે યેપિ ચ મયા સત્ત્વાઃ પૂર્વાન્તમારભ્ય તન્મૈત્રેણ ચિત્તેનાનુકમ્પિતાઃ । કિં ( શ્ભ્_સ્હ્ 429 ) ચાપિ તે [અ]ભ્યતીતા અપિતુ તાનેતર્હ્યનુકમ્પે યદુત ચિત્તનિષ્કાલુષ્ય(કલુષ)તામવ્યાપન્નતામુપાદાય । સુખિતા બત તે સત્ત્વા, ભૂતા ભવિષ્યન્ (અભૂવન્), યે, [અ]પિ ચ ન ભૂતા અનાગતે [અ]ધ્વનિ સુખિતા ભવન્તુ । એવં ભૂતમનસ્કારાનુપ્રતિષ્ઠસ્ય મૈત્રીવિહારિણઃ યઃ પુણ્યાભિષ્યન્દઃ કુશલાભિષ્યન્દઃ । તસ્યાધિમોક્ષિકમૈત્રીવિહારગતઃ પુણ્યસ્કન્ધઃ । શતિમામપિ કલાં નૌપેતિ । સહસ્રિમામપિ । સંખ્યામપિ, કલામપિ । ગણનામપ્યુપનિષદમપિ નોપૈતિ [।] શેષં પૂર્વત્ ॥
તત્રેદંપ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદ આદિકર્મિકઃ શ્રુતચિન્તાધિપતેયેન પરિકલ્પિતં ન નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ણાત્યન્યેષાં સત્ત્વાનામજ્ઞાનં । સમ્મોહો યેનેમે પ્રત્યક્ષમનિત્યં નિત્યતો [અ]વગચ્છન્તિ પ્રત્યક્ષમશુચિ શુચિતઃ, દુઃખં સુખતઃ, નિરાત્મકતામાત્મતઃ । વિપર્યસ્તા એતે સત્ત્વા વિપર્યાસ હેતોર્દૃષ્ટે ધર્મે, વેદનાસુ સમ્પરાયે ચાત્મભાવાભિર્નિવૃત્તૌ, તૃષ્યન્તિ, તૃષિતાશ્ચ જાતિમૂલકાનિ કર્માણિ કૃત્વા એવમાયત્યાં કર્મક્લેશહેતુ [............] કેવલં સંદુઃખમભિનિર્વર્તયન્ત્યેવં નિમિત્તમુદ્ગૃહ્યાધ્યાત્મમધિમુચ્યતે । અયમપિ કેવલો દુઃખસ્કન્ધ એવમેવ સંભૂત ઇતિ । યે ચાત્મભાવા નાનન્તા[ઃ] પર્યન્તાઃ પૂર્વાન્તમારભ્ય યેષામાદિરેવ ન પ્રજ્ઞાયતે । ( શ્ભ્_સ્હ્ 430 ) તે ઽપ્યેવંભૂતા, એષામપિ સત્ત્વાનામતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાઃ સર્વ એવાત્મભાવા દુઃખસ્કન્ધસંગૃહીતા એવમેવાભિનિર્વૃત્તાઃ । આયત્યાં નોત્પદ્યન્તે । સ ખલ્વયમિયં(દં)પ્રત્યયતાપ્રતીત્યસમુત્પાદમનસ્કારઃ સર્વભૂતમનસ્કાર એવ નાસ્ત્યાધિમોક્ષિકઃ । યદિ ન પુનરાત્મનો વર્તમાનાન્ સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાન્ મનસિકરોતિ । તદાધ્યાત્મં કાયે યાવદ્ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ । યદા ચ પુનઃ પરેષાં વર્તમાનાન્સ્કન્ધાન્ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાન્મનસિ કરોતિ । તદાધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે યાવદ્ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ । યદાત્મનશ્ચ પરેષાં ચાતીતાનાગતાન્ [સ્કન્ધાન્] પ્રતીત્યસમુત્પન્નાન્મનસિ કરોતિ । તદાધ્યાત્મબહિર્ધા કાયે યાવદ્ધર્મેષુ ધર્માનુદર્શી વિહરતિ । શેષં પૂર્વત્ ।
તત્ર ધાતુપ્રભેદપ્રયોગપ્રયુક્ત આદિકર્મિકો બહિર્ધાપૃથિવીકાઠિન્યનિમિત્તમુદ્ગ્રહ્ય, તદ્યથા ભૂપર્વતતૃણવનશર્કરકઠિલ્લમણિમુક્તિવૈડૂર્યશિલાપ્રવાલાદિકેભ્યશ્ચાધ્યાત્મં કાઠિન્યમધિમુચ્યતે । બહિર્ધા અપ્સ્વબ્ધાતોર્ન્નિ(ર્નિ)મિત્તમુદ્ગૃહ્ય, તદ્યથા નદીપ્રસ્રવણતડાગકૂપાદિભ્ય[ઃ], તથા મહતો [અ]ગ્નિસ્ક સ્ક[ન્ધસ્ય]બ્ધૌ વાદિત્યકિરણસંતાપિતા ભૂરાવિષ્ટેભ્યો ( શ્ભ્_સ્હ્ 431 ) [વા] સર્વેભ્યઃ । ઉદારાગ્નિસંપ્રતાપિતેભ્યો વા પ્રશ્રયેભ્યશ્ચ નો બહિર્ધા વાયુસ્કન્ધાત્પૂર્વદક્ષિણપશ્ચિમોત્તરેભ્યો વાયુભ્યો યાવદ્વાયુમણ્ડલેભ્યઃ । યે દેશા [અસ્ત્યાદેસ્તારણીયા] વાયુગતેન સચ્છિદ્રાઃ, સુશિરાઃ, સાવકાશાઃ, તસ્માદાકાશધાતોર્નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ણાત્યધ્યાત્મમબ્ધાતું, તેજો ધાતું વાયુધાતુમાકાશધાતુમધિમુચ્યતિ(તે) । શ્રુતચિન્તાધિપતેયેન ચ પરિકલ્પિતેન [।] એવં વિજ્ઞાનધાતોર્નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ણાતિ । ચક્ષુરાધ્યાત્મિકમાયતનમપરિભિન્નં ચેદ્ ભવતિ । રૂપમાભાસગતં । ન ચ તજ્જો મનસ્કારઃ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । ન તજ્જસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । વિપર્યયાદ્ભવતિ । એવં યાવન્મનોધર્માન્મનોવિજ્ઞાનં વેદિતવ્યમ્ ।

એવં નિમિત્તમુદ્ગૃહ્યાપ્યેષાં સર્વેષાં વિજ્ઞાનાનામસ્મિન્ કાયે ચાતુર્મહાભૂતિકે બીજં ધાતુર્ગોત્રં પ્રકૃતિરિત્યધિમુચ્યતે । તાન્યેતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાનિ તત્પ્રથમતો [અ]ઙ્ગપ્રત્યંગો(ગતો) [અ]ર્થં વિનાપ્યધિમુચ્યતે [।] તતઃ પશ્ચાત્ । સૂક્ષ્મતરાવયવ પ્રભેદાનાધિમુચ્યતે । એવં યાવદ્ગતાયનપ્રવિષ્ટ[સ્]તુ[ટિ]સમતયા, એવં યાવચ્છનૈઃ શનૈઃ પરમાણુશો [અ]ધિમુચ્યતે । સ એકૈકમંગાવયવપ્રમાણપરમાણુસઞ્ચયસન્નિવિષ્ટમધિમુચ્યતે । ( શ્ભ્_સ્હ્ 432 ) કઃ પુનર્વાદઃ સર્વકાયમયં(યમ્ । અયં) ધાતુપ્રભેદપ્રયુક્તસ્ય ચાર્થપ્રભેદપર્યન્તઃ રૂપિણાં તાબદ્ધાતૂનામાકાશધાતોઃ પુનઃ । યત્પુનરસ્ય તસ્મિન્ પ્રયોગે શમથવિપશ્યનાભાવનાયાં વિક્ષેપાવિક્ષેપપરિજ્ઞાવધાનમિદમસ્ય સંપ્રજન્યસ્ય સ્મૃતિસમતાયાશ્ચ [।] યત્પુનઃ સંવેગનિમિત્તં, પ્રસદનીયં ચ નિમિત્તં સૂદ્ગૃહીતં ભવતીદમસ્યાભિધ્યાદૌર્મનસ્ય વિનયસ્ય, તસ્યૈવમાતાપિનો વિહરતો યાવત્ (દ્) દ્વિતીયલોકે [અ]ભિધ્યાદૌર્મનસ્યં પૂર્વમેવ સમ્યક્પ્રયોગ[સ]મારમ્ભકાલે । સૂક્ષ્મચિત્તપ્રશ્રબ્ધિર્દુરુપલભ્યા પ્રવર્ત્તતે । યા તત્ર શમથમ્વા ભાવયતો, વિપશ્યનામ્વા પ્રસ્વસ્થચિત્તતા, પ્રસ્વસ્થકાયતા । ચિત્તકાય કર્મણ્યતા । ઇયમત્ર કાયચિત્તપ્રશ્રબ્ધિઃ । તસ્ય સૈવ સૂક્ષ્મા ચિત્તૈકાગ્રતા ચિત્તકાયપ્રશ્રબ્ધિશ્ચાભિવર[ં] ની ઔદારિકાં સૂપલક્ષ્યાં ચિત્તૈકાગ્રતાં કાયપ્રશ્રબ્ધિમાવહતિ । યદુત હેતુપારં પર્યાદાનયોગેન, ન તસ્ય, ન ચિરસ્યેદાનીમૌદારિકીચિત્તકાયપ્રશ્રબ્ધિશ્ચિત્તૈકાગ્રતા ચ । સૂપલક્ષ્યોત્પત્સ્યતીતિ । યાવદસ્યા પૂર્વનિમિત્તં પૂર્વ નિર્ગૌરવપ્રતિભાસમુત્પદ્યતે । ન ચૈતદ્વાધલક્ષણં । તસ્યાનન્તરોત્પાદાદ્યત્પ્રહાણરતિવિવન્ધકારી (રિ)ણાં ક્લેશાનાં પક્ષ્યં ચિત્તં(ત્ત)દૌષ્ઠુલ્યં તત્પ્રહીયતે । તત્પ્રતિપક્ષેણ ચ ચિત્તકર્મણ્યતા ( શ્ભ્_સ્હ્ 433 ) ચિત્તપ્રશ્રબ્ધિરુત્પદ્યતે । તસ્યોત્પાદાત્ કાયપ્રશ્રબ્ધ્યુત્પાદાનુકૂલાનિ વાયૂર્ધ્વ [મુ]ક્તાનિ મહાભૂતાનિ કાયે ઽવક્રમન્તિ । તેષામવક્રમણહેતોર્યત્કાયદૌષ્ઠુલ્યં તદ્વિગચ્છતિ । પ્રહાણરતિરિવ[દક]રક્લેશાપક્ષ્યકાયપ્રશ્રબ્ધ્યા ચ તત્પ્રતિપક્ષિકયા સર્વકાયઃ પૂર્યતે । સ્યાદા [............] ધ્યાતિ ।
તતઃ પ્રથમોપનિપાતે ચિત્તૌષ્ઠિલ્યં (ચિત્તદૌષ્ઠુલ્યં) ચિત્તસુમનસ્કારપ્રામોદ્યસહગતાલમ્બનસાભિરામતા ચ । ચિત્તસ્ય તસ્મિન્ સમયે ખ્યાતિ । તસ્યોર્ધ્વં યો ઽસૌ તત્પ્રથમોપનિપાતી પ્રશ્રબ્ધિવેગઃ । સ શનૈઃ શનૈઃ પરિશ્લથતરો ભવતિ । છાયેવાનુગતા પ્રશ્રબ્ધિઃ કાયે ચ પ્રવર્ત્તતે । યચ્ચ તદૌદ્ધિલ્યં(દ્ધત્યં) ચેતસસ્તદપ્યવહીયતે । પ્રશાન્તાકારચિત્તસાલમ્બને શમથો યસ્તચ્ચ(યસ્સ)પ્રવર્ત્તતે । તત ઊર્ધ્વમયં યોગી આદિકર્મિકઃ સમનસ્કારો ભવતિ । [સ]મનસ્કાર ઇતિ ચ સંખ્યાં ગચ્છતિ । તત્કસ્ય હેતોઃ । રૂપાર્થાનુરોધેન સમાહિતભૂમિકો મનસ્કારઃ પરીત્તસ્તપ્રથમતઃ પ્રતિલબ્ધો ભવતિ । તેનોચ્યતે સમનસ્કાર ઇતિ ।
તસ્યાસ્ય સમનસ્કારસ્યાદિકર્મિકસ્યેમાનિ લિંગાનિ ભવન્તિ । પરીત્તમનેન રૂપાવચરં ચિત્તં પ્રતિલબ્ધં ભવતિ । પરીત્તા કાયપ્રશ્રબ્ધિશ્ચિત્તપ્રશ્રબ્ધિશ્ચિત્તૈકાગ્રતા, ભવ્યો ભવતિ પ્રતિબલઃ । ક્લેશવિશોધનાલમ્બનઃ ( શ્ભ્_સ્હ્ 434 ) પ્રયોગે ઽસ્ય, સ્તિગ્વા(મા)ચાસ્ય ચિત્તસન્તતિઃ પ્રવર્ત્તતે । શમથોપગૂઢાચ્ચરિતં તદાનેન વિશોધિતં ભવતિ । સ ચેદ્રંજનીયે વિષયે ચરતિ, ન તીવ્રં રાગપર્યવસ્થાનમુત્પાદયતિ । અલ્પમાત્રેકણાવરમાત્રકેણ ચ । પ્રતિપક્ષસન્નિશ્રયેણાભોગ માત્રકેણાશક્તો [અ]તિપ્રતિવિશોદ(ધ)યિતું । યથા રંજનીયે એવં દ્વેષણીયે, મોહનીયે માનસ્થાનીયે, વિતર્કસ્થાનીયે વેદિતવ્યમ્ । નિષણ્ણસ્ય ચાસ્ય પ્રતિસંલયને ચિત્તં પ્રતિદધતસ્ત્વરિતત્વરિતં ચિત્તં પ્રશ્રભ્યતે ॥ કાયશ્ચ [।] કાયદૌષ્ઠુલ્યાનિ ચ નાત્યર્થં બાધન્તે । ન ચાત્યર્થં નિવરણસમુદાચારો ભવતિ । ન ચાત્યર્થમુત્કણ્ઠા રતિપરિતમનાસહગતા[ઃ] સંજ્ઞામનસિકારાઃ સમુદાચરન્તિ । વ્યુત્થિતસ્યાપિ મનસ[શ્] (વ્યુત્થિતમનસો ઽપિ) ચરતઃ । પ્રશ્રબ્ધ(બ્ધિ)માત્રા કાચિચ્ચિત્તે, કાયે, (ચિત્તે) ચાનુગતા ભવતીત્યેવં ભાગીયાનિ [સ]મનસ્કારસ્ય [આદિકર્મિકસ્ય] લિંગાનિ નિમિત્તાન્યવદાતાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
। પિણ્ડોદ્દાનમ્ ॥
ઉપસંક્રમણં યા ચ હર્ષણા પૃચ્છનૈષણા ।

વિનિયોગરક્ષોપચયઃ પ્રાવિવેક્યભવૈકતા ॥
આવરણશુદ્ધયુત્કૃષ્ટેહ મનસ્કારસ્ય ભાવના ॥
॥ યોગાચારભૂમૌ શ્રાવકભૂમિસંગૃહીતાયાં તૃતીયં યોગસ્થાનં સમાપ્તમ્ ॥
ઇવ્. ચતુર્થં યોગસ્થાનમ્
તત્ર લબ્ધમનસ્કારસ્ય યોગિનઃ । એવં પરીત્તપ્રહાણરતિપ્રવિષ્ટસ્ય તદૂર્ધ્વં દ્વે ગતી ભવતઃ । અનન્યે । કતમે દ્વે તદ્યથા । લૌકિકી ચ લોકોત્તરા ચ ।
તત્રાયમાદિકર્મિકો યોગાચારઃ । સમનસ્કારઃ । લૌકિકયા વા ગત્યા ગમિષ્યામિ । લોકોત્તરયા વેતિ । તમેવ મનસ્કારં બહુલીકરોતિ । યથા યથા બહુલીકરોતિ । તથા તથા સા પ્રશ્રબ્ધિશ્ચિત્તૈકાગ્રતા ચ । તેષાં તેષાં રાત્રિદિવસાનામત્યયાત્પૃથુવૃદ્ધિવૈપુલ્યતાં ગચ્છતિ । યદા ચાસ્ય દૃષ્ટિસ્થિરઃ ખરશ્ચ મનસ્કારઃ સંવૃત્તો ભવતિ । પરિશ્રબ્ધશ્ચાલમ્બનાધિમોક્ષઃ । પ્રવર્તતે । શમથવિપશ્યનાપક્ષ્યાચ્ચ નિમિત્તાન્યુદ્ગૃહીતાનિ ભવન્તિ । તદા સ લૌકિકેન માર્ગેણ ગન્તુકામસ્તત્ર ચ પ્રયોગમારભતે લોકોત્તરેણ વા માર્ગેણ [।]
તત્ર કતિ પુદ્ગલાઃ । યે દૃષ્ટે ધર્મે લૌકિકેનૈવ ( શ્ભ્_સ્હ્ 438 ) માર્ગેણ પૃ(ગ)ચ્છન્તિ । ન લોકોત્તરેણ । આહ । ચત્વારસ્તદ્યથા સર્વ ઇતો બાહ્યકઃ । ઇહ ધાર્મિકો ઽપિ મન્દઃ । પૂર્વશમથચરિતસ્તથા ભૂયો ઽપ્યપરિપક્વકુશલમૂલઃ । બોધિસત્ત્વસ્યાયત્યાં બોધિમનુપ્રાપ્તુકામઃ । નો તુ દૃષ્ટ એવ ધર્મે (।) અમી ચત્વારઃ પુદ્ગલા દૃષ્ટ એવ ધર્મે લૌકિકમાર્ગયાનિ(યિ)નો ભવન્તિ ।
તચ્ચ લૌકિકમાર્ગગમનં દ્વિવિધં । સક[લ]બન્ધનાનાઞ્ચ પૃથગ્જનાનાં, વિકલબન્ધનાનાં ચ । શૈક્ષાણાં ।
તત્પુનઃ કતમત્ । કામાનામૌદારિકતાં પશ્યતઃ, પ્રથમે ચ ધ્યાને સમાપત્ત્યુપપત્તિક્લેશાન્તતાં પશ્યતસ્તત્કામવૈરાગ્યગમનમેવં યાવત્ । આકિઞ્ચન્યાયતનવૈરાગ્યં વેદિતવ્યમ્ । તથા અસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 439 ) ધ્યાનસમાપત્તિસન્નિશ્રયેન ષ[ડ્વિ]જ્ઞાનાનાં પઞ્ચાનામભિનિર્હારઃ ।
તત્ર કામવૈરાગ્યાય પ્રયુક્તો યોગી સપ્તભિર્મનસ્કારૈઃ । કામવૈરાગ્યમનુપ્રાપ્નોતિ । કતમે પુનસ્તે સપ્ત મનસ્કારાઃ । આહ । લક્ષણપ્રતિસંવેદી, આધિમોક્ષિકઃ, પ્રાવિવેક્યો, રતિસંગ્રાહકઃ । મીમાન્સા(માંસા)મનસ્કારઃ । પ્રયોગનિષ્ઠઃ, પ્રયોગનિષ્ઠાફલશ્ચ ।
તત્ર લક્ષણપ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ કતમઃ । આહ । યેન મનસ્કારેણ કામાનામૌદારિકલક્ષણં પ્રતિસંવેદયતે । પ્રથમે ચ ધ્યાને શાન્તલક્ષણં । કથં ચ પુનરૌદારિકલક્ષણં પ્રતિસંવેદયતિ । આહ । કામાનાં ષડ્વસ્તૂનિ પર્યેષમાણઃ અર્થન્ય સ્વૂલક્ષણં (અર્થં, સ્વલક્ષણં, સામાન્યલક્ષણં) । પક્ષં કાલં યુક્તિઞ્ચ ।
તત્રૌદારિકાર્થં તાવત્પર્યેષતે । ઇતીમે કામાઃ સાદીનવા, બહૂપદ્રવા, બહ્વીતિકા, બહૂપસર્ગા ઇતિ । યા એષુ કામેષુ બહ્વાદીનવતા । યાવદ્બહૂપસર્ગતા । અયમૌદારિકાર્થઃ । તત્ર વસ્તુ પર્યેષતે । અસ્ત્યધ્યાત્મં કામેષુ કામ(ચ્)છન્દ ઇતિ ।
તત્ર સ્વલક્ષણં પર્યેષતે । અમી ક્લેશકામાઃ । અમી વસ્તુકામાઃ । તે પુનઃ સુખસ્થાનીયા, દુઃખસ્થાનીયા, ( શ્ભ્_સ્હ્ 440 ) અદુઃખસુખસ્થાનીયાશ્ચ । સુખસ્થાનીયાઃ કામરાગાધિષ્ઠાનાઃ । સંજ્ઞાચિત્તવિપર્યાસાધિષ્ઠાનાઃ । દુઃખસ્થાનીયા[ઃ] પુનર્દ્વેષાધિષ્ઠાનાઃ ક્રોધોપનાહાધિષ્ઠાનાઃ । અદુઃખાસુખસ્થાનીયાઃ મ્રક્ષપ્રદાશમાયાશાઠ્યાહ્રીક્યમ(ક્યા)નપત્રાપ્યાધિષ્ઠાના દૃષ્ટિવિપર્યાસાધિષ્ઠાનાશ્ચ । એવમમી કામાઃ પ્રદુષ્ટવેદનાનુગતાશ્ચ, પ્રત્યસ્તક્લેશાનુગતાશ્ચૈવં કામાનાં સ્વલક્ષણં પર્યેષતે ।
તત્ર કથં સામાન્ય લક્ષણં (।) પર્યેષતે । સર્વ એતે કામા જાતિદુઃખતયા, જરાદુઃખતયા (યા)વદિચ્છાવિઘાતદુઃખતયા સમસમમનુબદ્ધાશ્ચાનુશક્તાશ્ચ । યે ઽપિકામોપભોગિનો મહત્યાં કામસમ્પદિવર્ત[ન્]તે । તે ઽપિ જાત્યાદિધર્મતયા અવિનિર્મુક્તાસ્તાવત્કાલિકી સા તેષાં સમ્પત્ । એવં સામાન્યલક્ષણં પર્યેષતે ।
કથં પક્ષં પર્યેષતે । કૃષ્ણપક્ષપતિતા એતે કામાઃ । અસ્થિકંકાલોપમા, માન્સપેશ્યુપમાસ્તૃણોલ્કોપમાઃ । અંગારકર્ષૂપમાઃ । આશીવિષોપમાઃ । સ્વપ્નોપમાઃ । યાચિકાલંકારોપમાઃ । તૃણફલોપમાશ્ચ । પર્યેષમાણા અપિ સત્વાઃ (ત્ત્વાઃ) કામાન્ પર્યેષણાકૃતં (।) દુઃખં પ્રતિસંવેદયન્તિ । આરક્ષાકૃતં, સ્નેહપરિભ્રંશકૃતમાતૃપ્તિકૃતમસ્વાતન્ત્ર્યકૃતં, દુશ્ચરિતકૃતં, ( શ્ભ્_સ્હ્ 441 ) ચ દુઃખં પ્રતિસંવેદયન્તિ । પૂર્વવદેવ તાવત્સર્વં વેદિતવ્યં ।
તથા કામાન્પ્રતિષેવતઃ । પંચાદીનવા ઉક્તાઃ । ભગવતા અલ્પાસ્વાદાઃ કામાઃ બહુસુ(દુઃ)ખા, બહ્વાદીનવાઃ [।] કામાન્ખલુ પ્રતિષેવમાણસ્ય નાસ્ત્યલં તાવ(ત્) તૃપ્તિતા ચ પર્યાપ્તિતા વા, અનેન પર્યાયેણ કામા વિગર્હિતા બુદ્ધૈઃ બુદ્ધશ્રાવકૈશ્ચ સદ્ભિઃ સમ્યગ્ગતૈઃ, સત્પુરુષૈઃ [।]
કામાન્ખલુ પ્રતિષેવમાણસ્ય સંયોજનાન્યુપચયં ગચ્છન્તિ । નાસ્તિ ચાસ્ય કિંચિત્ પાપકમકુશલં કર્માકરણીયં વદામિ । ઇતીમે કામા અતૃપ્તિકારકા[ઃ] સાધારણા, અધર્મવિષમચર્યાહેતવઃ । કામતૃષ્ણાવિવર્ધકાઃ, સતાં વિવર્જનીયાઃ, ક્ષિપ્રમ્વિષયગામિનઃ, પ્રત્યયાધિપા, પ્રમાદભૂમયો, રિક્તા, અનિત્યાસ્તુચ્છા, મૃષામોષધર્માણો, માયોપમાઃ, બાલલાપનાઃ । યે ચ દૃષ્ટધાર્મિકાઃ (।) કામાઃ, યે ચ સાંપરાયિકાઃ, યે ચ દિવ્યાઃ, યે ચ માનુષ્યકાઃ । મા[ર]મારભ્યૈષ ગોચરો, મારસ્યૈષ નિવાપો યત્રેમે ઽનેકવિધાઃ પાપકા અકુશલા ધર્મા માનસાઃ સંભવન્તિ । યદુતાભિધ્યા, વ્યાપાદા[ઃ], સંરમ્ભો વા, યે વા પુનરાન્તરાયિકા ભવન્ત્યાર્યશ્રાવકસ્યાશિક્ષમાણસ્યાનેકપર્યાયેણ કૃષ્ણપક્ષપતિતા એતે કામા યદ્ભૂયસા [।] એવમ્પક્ષં પર્યેષતે ।
અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષ્વધ્વસુ અનિત્યં નિત્યકાલં (મ)ધ્રુવં ધ્રુવકાલમે તે કામાઃ । એવં બહૂપદ્રવાઃ, બહૂપસર્ગા, બહ્વાદીનવા ઇત્યેવં કાલમ્પર્યેષતે ।

કથં યુક્તિં પર્યેષતે । મહતા સંરમ્ભેણ, મહત્યા પર્યેષ્ટ્યા, મહતા પરિશ્રમેણ વિવિધૈર્વિચિત્રૈઃ શિલ્પકર્મસ્થાનૈઃ કામાઃ સંહ્રિયન્તે । નિર્વર્ત્યન્તે, ઉપચીયન્તે [।] તે પુનઃ સૂપચિતા અપિ, સુનિર્વર્તિતા અપિ । યાવદેષ બહિર્ધા પરિગ્રહવસ્તુનઃ માતા(તૃ)પિતૃપુત્રદારદાસીદાસકર્મકરપૌરુષેયમિત્રામાત્યજ્ઞાતિસાલોહિતાનાં । અસ્ય વા પુનઃ કાયસ્યાધ્યાત્મિકસ્ય રૂપિણ ઔદારિકસ્ય ચાતુર્મહાભૂતિકસ્યૌદનકલ્માષોપચિતસ્ય નિત્યોત્સદનસ્નપનપારિમર્દનભેદન(ચ્)છેદન વિકિરણવિધ્વંન્સ(ધ્વંસ)ન ધર્મેણ ઉત્પન્નોત્પન્નદુઃખમાત્રપ્રતીકારાય સમ્વર્તન્તે । ક્ષુદ્દુઃખપ્રતીકારાય ભોજનં । શીતોષ્ણદુઃખપ્રતીઘાતાય । હ્રીકોપનપ્રતિચ્છાદનાય (।) ચ વસ્ત્રં [।] નિદ્રાક્લમદુઃખપ્રતીઘાતાય ચ શયનાસનં । ચંક્રમસ્થાનદુઃખપ્રતિઘાતાય ચ । વ્યાધિદુઃખપ્રતિઘાતાય ચ (।) ગ્લાનભૈષજ્યમિતિ દુઃખપ્રતીકારભૂતા એતે કામા ઇતિ । નૈતે રક્તેન પરિભોક્તવ્યાઃ । ન સક્તેન નાન્યત્ર વ્યાધિગ્રસ્તેનૈવાતુરેણ વ્યાધિમાત્રોપશમાય ભૈષજ્યમાપ્તાગમો ઽપ્યેષઃ । તથૈતે કામાઃ એવં ચૈવં ચૌદારિકાઃ । પ્રત્યાત્મમપિ મે જ્ઞાનદર્શનં ( શ્ભ્_સ્હ્ 443 ) પ્રવર્તેત । આનુમાનિકો ઽપ્યેષ વિધિઃ । પ્રકૃતિશ્ચૈષા કામાનાં અનાદિકાલિકા પ્રસિદ્ધધર્મતા અચિત્ત (-ચિન્ત્ય?)ધર્મતા । સા ન ચિન્તયિતવ્યા(ઃ) । ન વિકલ્પયતે (યિતવ્યે)ત્યેવં યુક્તિમ્પર્યેષતે ।
સ એવં કામાનામૌદારિકલક્ષણં પ્રતિસંવેજ્ય યદુત ષડ્ભિર્વસ્તુભિઃ પ્રથમે ધ્યાને શાન્તલક્ષણં પ્રતિસંવેદયતિ નાસ્ત્યેતત્સર્વશ ઔદારિકત્વં (।) પ્રથમે ધ્યાને યદેતત્કામધાતાવિત્યનેનૌદારિકલક્ષણં પ્રતિસંવેદયતે । પ્રથમે ચ ધ્યાને શાન્તલક્ષણમયમુચ્યતે લક્ષણપ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ । સ ખલ્વેષ મનસ્કારઃ । શ્રુત ચિન્તાવ્યવકીર્ણોવેદિતવ્યઃ ।
સ એવં કામાન્પરિજ્ઞાય પ્રથમં ધ્યાનં પ્રથમં ધ્યાનં યથાવત્પર્યેષ્ટૌ(ષ્યૌ)દારિકશાન્તલક્ષણેન શ્રુતં ચ ચિન્તાં ચ વ્યતિક્રામ્યૈકાન્તેન ભાવનાકારેણૈવાધિમુચ્યતે । તન્નિમિત્તાલમ્બનામેવ શમથવિપશ્યનાં ભાવયતિ । ભાવયંશ્ચ યથા યથા તામૌદારિકશાન્તતાં પુનઃ પુનરધિમુચ્યતઃ । ઇત્યુપપદ્યતે । [આ]ધિમોક્ષિકો મનસ્કારઃ ।
ત(ય)સ્યાસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્બહુલીકારાન્વયાત્તત્પ્રથમતઃ ક્લેશ(ઃ)પ્રહાણાય માર્ગ ઉત્પદ્યતે । ક્લેશપ્રહાણાય ચ માર્ગે સમુત્પન્ને યસ્તદ્ભગવતો મનસ્કારઃ । અયમુચ્યતે પ્રાવિવેક્યઃ ।
સ તત્પ્રથમતઃ કામાવચરક્લેશાદિપ્રહેયપ્રહાણાત્તત્પક્ષ્યે ( શ્ભ્_સ્હ્ 444 ) દૌષ્ઠુલ્યાપગમાચ્ચ । તદૂર્ધ્વં પ્રહાણારામો ભવતિ । વિવેકારામઃ । તસ્મિંશ્ચ પ્રહાણાનુશંસદર્શીપરીત્તપ્રવિવેકપ્રીતિસુખસંસ્પૃષ્ટઃ કાલેન કાલં પ્રસદનીયેન મનસ્કારેણ । સંપ્રહર્ષયતિ । સંવેજનીયેન મનસ્કારેણ સંવેજયતિ । યાવદેવ સ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યાપગમાય (।) અયમુચ્યતે । રતિસંગ્રાહકો મનસ્કારઃ ।
તસ્ય તથા પ્રહાણારામસ્ય ભાવનારામસ્ય સમ્યક્પ્રયુક્તસ્ય સતઃ કુશલપક્ષપ્રયોગોપસ્તમ્ભકામપ્રતિસંયુક્તં ક્લેશકર્મપર્યવસ્થાનં ચરતો વા વિહરતો વા ન સમુદાચરતિ । તસ્યૈવં ભવતિ । કિં સન્તમેવાહં કામેષુ કામ(ચ્)છન્દં પ્રતિસમ્વેદયામ્યાહોસ્વિદસન્તમ્પરિમીમાન્સયિતુકામઃ । અન્યતમાન્યતમં પ્રસદનીયં શુભનિમિત્તં મનસિ કરોતિ । તસ્યાપ્રહીણત્વાત્ સર્વેણ સર્વમનુશયસ્ય તન્નિમિત્તં મનસિ કુર્વતઃ સેવનાનિમ્નં ચિત્તં ભવતિ । સેવનાપ્રવણં । સેવનાપ્રાભો(ભા)રં નાપેક્ષાપત્તિયુતેન નિર્વિજુગુપ્સા(પ્રતિ) વા નિઃપ્રતિકૂલતા । તસ્યૈવં ભવતિ । ન મે સમ્યગ્વિરક્તં વિમુક્તં ચિત્તં યદુત કામેભ્યઃ, સંસ્કારાભિનિગૃહીતં મે ચિત્તં વારિવદ્ ધૃતં [।] ધર્મતાભિનિગૃહીતં (।) ય[ન્]ન્વહં ભૂયસ્યા માત્રયા તસ્યાનુશયસ્યાશેષપ્રહાણાય ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રહાણારામો વિહરેયં । ભાવનારામઃ । અયમુચ્તે મીમાન્સામનસ્કારઃ ।
સ ભૂયસ્યા માત્રયા પ્રહાણારામો વિહરતિ । ભાવનારામઃ । શમથવિપશ્યનાયુક્તઃ । પૌનઃપુન્યેન ચ મીમાન્સતે । તસ્ય પ્રતિપક્ષં ચ ભાવયતઃ કાલેન કાલં પ્રહીણાપ્રહીણતાં મીમાન્સમાનસ્ય સર્વેભ્યઃ કામાવચરેભ્યઃ ક્લેશેભ્યશ્ચિત્તં વિસંયુજ્યતે । તાવત્કાલિકયોગેન (।) ન ત્વત્યન્તાદ્બીજસમુદ્ધાતો ભવતિ । તસ્મિંશ્ચ સમયે પ્રયોગધ્યાનપ્રયોગમાર્ગપર્યવસાનગતઃ । સર્વક્લેશપ્રાતિપક્ષિકો મનસ્કારઃ । સમુત્પન્નો ભવત્યયમુચ્યતે પ્રયોગનિષ્ઠો મનસ્કારઃ (।)
તસ્ય ચ સમનસ્કારપ્રત્યયં તદ્ધેતુકં પ્રથમં ધ્યાનં સમાપદ્યતે । મૌલપ્રથમધ્યાનસહગતો યો મનસ્કારઃ । અયમુચ્યતે પ્રયોગનિષ્ઠાફલો મનસ્કારઃ ।
તત્ર પ્રાવિવેક્યે મનસ્કારે વર્તમાનો, રતિસંગ્રાહકે ચ વિવેકજેન પ્રીતિસુખેન કાયં પ્રતિપ્રીણયતિ । કદાચિત્ કેનચિત્ પ્રતનુકસંમુખીભાવયોગેન પ્રાયોગનિષ્ઠામનસ્કારકાલસ્યારતિ[ઃ] । કદાચિત્ કદાચિત્ ધ્યાનવિપુલતરસંમુખીભાવેન પ્રયોગનિષ્ઠાફલે પુનર્મનસ્કારે વર્તમાનસ્ય નાસ્તિ કિઞ્ચિદસ્યા(સ્ય) ભવતિ । સ્મારણીયં સર્વતઃ કાયાદ્યુત(દ્યદુત) વિવેકજેન પ્રીતિસુખેન સ તસ્મિં(સ્મિન્) સમયે વિવિક્તૈઃ કામૈઃ વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈઃ સવિતર્કસવિચારં વિવેકજં પ્રીતિસુખં પ્રથમં ધ્યાનં પંચા[ઙ્]ગમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । કામાવચરપ્રતિપક્ષભાવનાફલે સ્થિતઃ કામવૈરાગ્ય[તા]મનુપ્રાપ્ત ( શ્ભ્_સ્હ્ 446 ) ઇત્યુચ્તે ।
તત્ર લક્ષણપ્રતિસંવેદિના મનસ્કારેણ [।] યત્ પ્રહાતવ્યં તત્ સમ્યક્ પ્રજાનાતિ । પ્રહાતવ્યસ્ય ચ પ્રહાણાય પ્રાપ્તવ્યસ્ય ચ પ્રાપ્તયે ચિત્તં પ્રણિધત્તે । આધિમોક્ષિકેણ ચ મનસ્કારેણ પ્રહાણાય પ્રાપ્તયે ચ સમ્યક્ પ્રયોગમારભતે । પ્રાવિવેક્યમનસ્કારેણાધિમાત્રજ્ઞ શાં(તાં)જહાતિ । રતિસંગ્રાહકેણ સ ક્લેશપ્રકારં જહાતિ । મીમાન્સામનસ્કારેણ પ્રાપ્તિનિરભિમાનતાયાં ચિત્તમવસ્થાપયતિ । પ્રયોગનિષ્ઠેન મૃદું ક્લેશપ્રકારં જહાતિ । પ્રયોગનિષ્ઠાફલેનૈષાં ક્લેશપ્રકારાણાં ભાવિતાનાં સુભાવિતાનાં ભાવનાફલં પ્રત્યનુભવતિ ।
અપિચ યશ્ચ લક્ષણપ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ । યશ્ચાધિમોક્ષિકઃ । અયમુચ્યતે આનુલોમિકો મનસ્કારો ઽપિ દૂષણાપ્રતિપક્ષસહગતઃ । યશ્ચ પ્રાવિવેક્યો મનસ્કારઃ, યશ્ચ પ્રયોગનિષ્ઠો ઽયં પ્રાતિપક્ષિકો મનસ્કારઃ । પ્રહાણપ્રતિપક્ષગવતઃ (-ક્ષગતઃ) [।] તત્ર યો રતિસંગ્રાહકો મનસ્કારઃ (।) અયં પ્રાતિપક્ષિકશ્ચ પ્રસદનીયશ્ચ [।]
તત્ર યો મીમાન્સામનસ્કારઃ અયં પ્રત્યવેક્ષણામનસ્કારઃ । ઇત્યુચ્યતે । એવં સતિ ષટ્ષુ મનસ્કારેષુ ચત્વારો મનસ્કારાઃ પ્રવિઘ્ના વેદિતવ્યાઃ । તદ્યથા આનુલોમિકઃ । પ્રાતિપક્ષિકઃ । પ્રસદનીયઃ । પ્રત્યવેક્ષણીયશ્ચેતિ ।

યથા પ્રથમધ્યાનસમાપત્તિઃ સપ્તભિર્મનસ્કારૈરેવં દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનસમાપત્તિઃ । આકાશવિજ્ઞાનાકિંચન્યાયતનનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તિઃ સપ્તભિરેવ ( શ્ભ્_સ્હ્ 448 ) મનસ્કારૈઃ । તત્ર યેન વિતર્કેષ્વૌદારિકલક્ષણં પ્રતિસમ્વેદયતે । અવિતર્કશ્ચ દ્વિતીયધ્યાને શાન્તલક્ષણં સ લક્ષણપ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ । દ્વિતીયધ્યાનસમાપત્તયે [।] તત્ર ધ્યાનસમાપન્નઃ । પ્રથમધ્યાનલાભી વિતર્કેષ્વૌદારિકતામ્પશ્યતિ । યઃ સમાહિતભૂમિકો ઽપ્યુગ્રાલમ્બનભારી તત્પ્રથમોપનિપાતિતયા ચાલમ્બને ઔદારિકો મનોજલ્પઃ । અયમ્બિતર્કસ્તદનુબન્ધાનુચારી વ્યગ્રચાર્યેવાલમ્બને સૂક્ષ્મતરો મનોજલ્પઃ વિહારઃ । એતે પુનર્વિતર્કવિહા(ચા)રાશ્ચૈ તસિકાશ્ચેતસ્યુત્પદ્યમાના ઉત્પદ્યન્તે । સહભુવઃ સંપ્રયુક્તા[ઃ] । એકાલમ્બનવૃત્તયઃ । એવમેતે અધ્યાત્મમુત્પદ્યન્તે ।
બાહ્યાયતનસંગૃહીતાશ્ચ । સર્વ એવ ચાતીતા, અનાગતપ્રત્યુત્પન્ના, હેતુસમુત્પન્નાઃ, પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ, આકાયિકાસ્તાવત્કલિકાઃ । ઇત્વરપ્રત્યુપસ્થાયિનશ્ચિત્તસંક્ષોભકરા, ઇંજકા અપ્રશાન્તાકારેણ વર્તન્તે । ઉપરિમાં ભૂમિમારભ્ય દુઃખવિહારાનુગતત્વાત્કુષ્ણપક્ષ્યા કામવિવેકપ્રીતિસુખમેવાનુશંસાનુગતા ભૂમિશ્ચૈષા તાદૃશી પ્રકૃત્યા યત્ર સ્થિતસ્ય નિત્યં નિત્યકાલં, ધ્રુવં ધ્રુવકાલં, સવિતર્કઃ, સવિચારઃ, ચિત્તપ્રચારઃ પ્રવર્તતે । ન શાન્તપ્રશાન્ત ઇત્યેવમાદિભિરાકારૈર્વિતર્કેષ્વૌદારિકલક્ષણં પ્રતિસંવેદયતે ।
સર્વશો નાસ્ત્યેતદૌદારિકલક્ષણમવિતર્કેદ્વિતીયે ધ્યાને ઇત્યતઃ શાન્તં દ્વિતીયં ધ્યાનમસ્યૌદારિકત્વસ્યાપગમાત્ । શેષો(ષે) મનસ્કારા દ્વિતીયધ્યાનસમાપત્તયે યથા(પિ) યોગં પૂર્વવદ્વેદિતવ્યં । એવં ભૂમૌ ભૂમૌ યાવન્નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસમાપત્તયે યથાયોગં સપ્ત મનસ્કારા વેદિતવ્યાઃ ।
ઔદારિકલક્ષણં પુનઃ સર્વાસ્વધરિમાસુ ભૂમિષુ યાવદાકિંચન્યાયતનાત્ સમાસેન દ્વિવિધં વેદિતવ્યં । દુઃખતરં વિહાવિતો(રિતા) ચાધર્મૂ(ધોભૂ)મીનામપ્રશાન્તવિહારિતા ચ । અલ્પાયુષ્કતરા ચ । ઇત્યેતદ્ દ્વિવિધમૌદારિકલક્ષણં । ષડ્ભિર્વસ્તુભિર્યથાયોગં પર્યેષતે । યસ્યા યસ્યા ભૂમેર્વૈરાગ્યં કર્ત્તુકામો ભવત્યુપરિષ્ટાચ્ચ યથાયોગં શાન્તલક્ષણં । યાવત્પ્રયોગનિષ્ઠાફલાન્મનસ્કારાત્તત્ર વિવિક્તં કામૈરિતિ ।
દ્વિવિધાઃ કામાઃ ક્લેશકામા વસ્તુકામાશ્ચ [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 450 ) કામવિતર્કો ઽપિ દ્વિવિધઃ । સંપ્રયોગવિવેક આલમ્બનવિવેકશ્ચ [।] વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈરિતિ । ઉપક્લેશાઃ કામહેતુકા અકુશલા ધર્માસ્તદ્યથા કાયદુશ્ચરિતં, વાગ્દુશ્ચરિતં, મનોદુશ્ચરિતં । દણ્ડાદાનં શસ્ત્રાદાનં । કલહભણ્ડનવિગ્રહવિવાદશાઠ્યવઞ્ચનનિકૃતિમૃષાવાદાઃ સમ્ભવન્તિ । તેષામ્પ્રહાણાદ્વિવિક્તં પાપકૈરકુશલૈર્ધર્મૈરવિતર્કવિચારેષ્વદોષદર્શનાત્સ્વભૂમિકૈર્વિતર્કવિચારૈઃ કામપ્રાતિપક્ષિકૈઃ કુશલૈઃ [।] સવિતર્કં સવિચારં પ્રયોગનિષ્ઠો મનસ્કારઃ કામવિવેકં (કઃ) તસ્યાનન્તરમુત્પન્નં(ન્નઃ) । તદ્ધેતુકં (કસ્) તત્પ્રત્યયં (યસ્) તેનાહ વિવેકજમીપ્સિતાભિલષિતાર્થસંપ્રાપ્તઃ, પ્રીતૌ વા દોષદર્શનાત્ । સર્વદૌષ્ઠુલ્યાપગમાચ્ચ વિપુલપ્રશ્રબ્ધિ ચિત્તકાયકર્મણ્યતયા પ્રીતિસુખમનુપૂર્વેણ ગણયતઃ । તત્પ્રથમતશ્ચ કામધાતૂચ્ચલિતાત્ પ્રથમં સમ્યગાલમ્બનોપનિધ્યાનાદેકાગ્રસ્મૃત્યુપનિબન્ધાદ્ધ્યાનં પ્રયોગનિષ્ઠાફલત્વાદુપસમ્પદ્ય । ઉત્તરત્ર ચ ભાવનાબહુલીકારનિષ્પાદનાત્ [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 451 ) નિકામલાભી, અકૃચ્છ્રલાભી, અકિસર(અકૃત્સ્ન?)લાભી, તથા ધ્યાનસમાપત્ત્યા રાત્રિમતિનામયતિ । દિવસમપિ યાવદાકાંક્ષમાણઃ સપ્તરાત્રિંદિવસાનિ તેનાહ વિહરતીતિ । સવિતર્કસવિચારવિવિક્તેભ્યશ્ચિત્તમ્વ્યાવર્તયિત્વા (ત્તં વ્યાવર્ત્ય) અવિતર્કાવિચારસમાધિનિમિત્તેષૂપનિબધ્નાતિ । વ્યગ્રચારિણ આલમ્બનાદ્વિવેચ્ય અવ્યગ્રચારિણ્યાલમ્બને એકધર્મતયા શાન્તં પ્રસન્નં ચિત્તં પ્રવર્ત્તતે । વ્યવસ્થાપયતિ । તેનાહ વિતર્કવિચારાણાં વ્યુપશમાદધ્યાત્મસંપ્રસાદનાત્સભાવનાભ્યાસાત્તસ્યૈવાવિતર્કાવિચારસ્ય સમાધેઃ, વિતર્કવિચારસ્ય સમાધેઃ, સ[ચ્]છિદ્રસાન્તરામવસ્થામતિક્રમ્ય નિશ્છિદ્રનિરન્તરામવસ્થાં પ્રાપ્નોતિ । તેનાહ ચેતસ એકોતીભાવાત્ સર્વેણ સર્વં વિતર્કવિચારપ્રહાણાદવિતર્કમવિચારં પ્રયોગનિષ્ઠો મનસ્કારઃ સમાધિસ્તસ્યાનન્તરં તદ્ધેતુકં તંત્પ્ર(કસ્તત્પ્ર)ત્યયમુત્પ(યૌત્પ)દ્યત ઇતિ । તેનાહ સમાધિજં ઈપ્સિતાનિન્દિતાર્થપ્રાપ્તેઃ પ્રીતૌ વા દોષદર્શનાત્ । સ સંપ્રહર્ષગતં દૌર્મનસ્યગતં વિતર્કવિચારપ્રથમધ્યાનક્લેશપક્ષસર્વદૌષ્ઠુલ્યાપગમાત્તત્પ્રાતિપક્ષિકપ્રશ્રબ્ધિચિત્તકાયકર્મણ્યતાસુરવાનુગત્વાત્ । પ્રીતિસુખમનુપૂર્વેણ ગણયતો દ્વિતીયં ભવત્યેવં સર્વં પૂર્વવદ્ વેદિતવ્યમ્ ।
પ્રીતિનિમિત્તેષુ દોષં પશ્યતિ । તેનાહ પ્રીતેર્વિરાગાત્ [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 452 ) તસ્મિંશ્ચ સમયે દ્વિવિધો ઽસ્ય ચિત્તક્ષોભકરઃ અપક્ષાલો ઽધિગતો ભવતિ । નિઃપ્રીતિકે તૃતીયધ્યાને ચિત્તં પ્રદધતઃ । દ્વિતીયે ચ ધ્યાને વિતર્કવિચારાઃ, એતર્હિ ચ પ્રીતિઃ, તેનાહ ઉપેક્ષકો વિહરતિ । એતૌ હિ દ્વૌ ધર્મૌ ચિત્તસંક્ષોભકરૌ । નિરન્તરાયા ઉપેક્ષાયા વિઘ્નકારકૌ । તત્ર પ્રથમે ધ્યાને વિતર્કવિચારા ભવન્તિ । યેન નિરન્તરોપેક્ષા ન પ્રવર્ત્તતે । દ્વિતીયે ધ્યાને પ્રીતિર્ભવતિ । યેનાત્રાપિ નિરન્તરોપેક્ષા ન પ્રવર્ત્તતે । તેનાયં ધ્યાયી પ્રથમદ્વિતીયેષુ(યયોઃ) ધ્યાનેષુ(નયોઃ) નાસ્તિ, તેન તૃતીયે ધ્યાને ઉપેક્ષકો વિહરતીત્યુચ્યતે । સ ઉપેક્ષકસ્સન્સ્તથા(સ્સંસ્તથા) તથોપસ્થિતસ્મૃતિર્વિહરતિ । યથા યથા તે પ્રીતિસહગતાઃ સંજ્ઞામનસિકારાઃ સમુદાચરન્તિ । સ ચેત્પુનરભાવિતત્વાત્ તૃતીયસ્ય ધ્યાનસ્ય સ્મૃતિસંપ્રમોષાત્કદાચિત્કર્હિચિત્ ચિત્તે પ્રીતિસહગતાઃ સંજ્ઞામનસિકારાઃ સમુદાચરન્તિ । તાં(તાન્) લઘુ લઘ્વેવ ( શ્ભ્_સ્હ્ 453 ) પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્યતિ । સમ્યગેવ પ્રજાનાતિ । ઉત્પન્નોત્પન્નાંશ્ચ નાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ વિનોદયતિ । વ્યન્તીકરોતિ, ચિત્તમધ્યુપેક્ષતે । તેનાહ સ્મૃતઃ સંપ્રજાના[ન] ઇતિ । તસ્ય તસ્મિન્સમયે એવમુપેક્ષકસ્ય વિહરતા સ્મૃતસ્ય સંપ્રજન્ય સ્યાસેવનાન્વયાદ્બહુલીકારાન્વયાત્પ્રીતિસહગતં પ્રહીયતે । તચ્ચિત્તૌદ્ધત્યકરં, નિઃપ્રીતિકં, શાન્તં, પ્રશાન્તં ચેતસિ વેદિતમુત્પદ્યતે । પ્રીતિપ્રાતિદ્વન્દ્વ્યેન તસ્મિન્ સમયે રૂપકાયેન, મનઃકાયેન વેદિત સુખં ચ પ્રશ્રબ્ધિસુખં પ્રતિસમ્વેદયતે । તૃતીયાચ્ચ ધ્યાનાત્ । અધસ્તદ્રૂપં સુખં નાસ્તિ નાપિ નિરન્તરા ઉપેક્ષા તૃતીયા[દ્]ધ્યાનાદૂર્ધ્વં યદપ્યુપેક્ષોપલભ્યતે । ન તુ સુખં । તત્રાધઃ સુખોપેક્ષાભાવાદૂર્ધ્વં ચ સુખાભાવાત્ । ઇદં તદાયતનં યદુત તૃતીયં ધ્યાનં યત્તદાર્યા આચક્ષતે । યત્પ્રતિલમ્ભવિહારિણં પુદ્ગલમધિકૃત્ય સ્મૃતિમાં(માન્) સુખવિહારી તૃતીયં ધ્યાનમુપસંપદ્ય વિહરતીતિ આર્યાઃ પુનઃ વૃદ્ધાશ્ચ વૃદ્ધશ્રાવકાશ્ચ ।

તત્રાતુલ્યજાતીયત્વાત્ । પ્રતિપક્ષસ્ય સુખસ્ય પ્રહાણપ્રતિપક્ષાનાખ્યાતઃ (ક્ષો ઽનાખ્યાતઃ) । યદેવ તત્પ્રતિપક્ષકૃતં સુખપ્રહાણં તદેવાખ્યાતં । કઃ પુનરસૌ પ્રતિપક્ષઃ । યદુતોપેક્ષા સ્મૃતિસમ્પ્રજન્યઞ્ચ । તસ્ય ચ નિષેવણાભ્યાસાત્તૃતીયધ્યાનાચ્ચલિતો યત્ર ( શ્ભ્_સ્હ્ 454 ) તૃતીયધ્યાનભૂમિસુખં તત્પ્રજહાતિ । તેનાહ । સુખસ્ય ચ પ્રહાણાત્પૂર્વમેવ ચ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોરસ્ત(ઙ્)ગમાત્ । તત્ર ચતુર્થધ્યાનસમાપત્તિકાલે તસ્મિન્ સમયે સ ધ્યાયી સુખદુઃખવ્યતિક્રમમનુપ્રાપ્નોતિ । તેન યશ્(ચ્)ચ પૂર્વપ્રહીણં, યશ્ચૈ(ચ્ચૈ)તર્હિ પ્રહીયતે । તસ્ય સંકલનં કુર્વન્નેવમાહ । સુખસ્ય ચ પ્રહાણાત્(દ્), દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્, પૂર્વમેવ ચ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોરસ્ત[ઙ્]ગમાત્ । તન્ન ચતુર્થધ્યાનસમાપત્તિકાલે સુખસ્ય ચ પ્રહાણાઅદ્દ્વિતીયધ્યાનસમાપત્તિકાલે દુઃખસ્ય, તૃતીયધ્યાનસમાપત્તિકાલે સૌમનસ્યસ્યાસ્તઙ્ગમાત્, પ્રથમધ્યાનસમાપત્તિકાલે દૌર્મનસ્યસ્ય, અસ્તિ તાવત્સુખદુઃખસ્ય(યોઃ) પ્રહાણાદદુઃખાસુખૈવાસ્ય વેદના, ન વિશિષ્ટા ભવતિ । તેનાહ । અદુઃખાસુખા તસ્મિન્ સમયે પ્રથમં ધ્યાનમુપાદાય સર્વે અધોભૂમિકાઃ અપક્ષાલાઃ પ્રહીણા ભવન્તિ । તદ્યથા વિતર્કવિચારાઃ, પ્રીતિરાશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ । તેષાં ચ પ્રહાણાદ્યા તત્રોપેક્ષા । સ્મૃતિશ્ચ સા પરિશુદ્ધા ભવતિ । પર્યવદાતા, યેનાસ્ય એતચ્ચિત્તં ચતુર્થધ્યાનસમાપન્નસ્યાનિંજ્યં સન્તિષ્ઠતે । સર્વેઞ્જિતાયતનં । ( શ્ભ્_સ્હ્ 455 ) તેનાહ । ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધમિતિ [।] તત્ર ચતુર્થમિતિ પૂર્વવદ્ વેદિતવ્યમ્ ॥ યથાપ્રમાણાદિષુ સ્થાનેષુ ॥
તત્રાકાશાધિમોક્ષસ્ય વર્ણસંજ્ઞા નીલપીતલોહિતાવદાતાદિપ્રતિસંયુક્તતામસાતામસાતયા નિર્વિરાગતયા ચ સમતિક્રાન્તો ભવતિ । તેનાહ । રૂપસંજ્ઞાનાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 456 ) સમતિક્રમાદનાભાસગમનહેતોર્યા અનેકવિધા બહુનાનાપ્રકારા વર્ણપ્રચયહેતુકા આવરણસંજ્ઞા સા (યા) સા વિગતા ભવતિ । તેનાહ । પ્રતિઘસંજ્ઞાનામસ્ત[ઙ્]ગમાત્, તાસામ્વા પુનર્વિગમહેતોર્યા ઔપચયિકીસંજ્ઞાસ્તેષ્વવશિષ્ટેષુ વિશિષ્ટેષુ સંઘાતેષુ પ્રવૃત્તાસ્તદ્યથા ભોજનપાનવસ્ત્રાલંકારગૃહોદ્યાનવનસેનાપર્વતાદિસંજ્ઞા[ઃ] । તેષુ સર્વેણ સર્વમાભોગો ઽપ્યસ્ય ન પ્રવર્તતે । તેનાહ । નાનાત્વસંજ્ઞાનામમનસિકારાત્ । સ એવં રૂપપ્રતિઘનાનાત્વસંજ્ઞા ભાવયિત્વા અનન્તાકારેણાકાશાધિમુક્તો ભવતિ । તેનાહ । અનન્તમાકાશમ(શંસ)સામન્તકમતિક્રમ્ય પ્રયોગનિષ્ઠાન્મનસિકારાદુચ્ચપ્રયોગનિષ્ઠાફલં મૌલં સમાપદ્યતે । તેનાહ । આકાશાનન્ત્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । તસ્ય યાવન્મૌલં ન સમાપદ્યતે । તસ્યાકાશમાલમ્બનં સમાપન્નસ્ય પુનસ્તચ્ચ તદન્યે ચ સ્કન્ધાઃ સ્વભૂમિકાઃ સામન્તકે પુનરધોભૂમિકા અપિ સ્કન્ધાઃ ।
સમયેન વિજ્ઞાનેનાનન્તમાકાશમધિમુચ્યતે । તદેવ વિજ્ઞાનમનન્તાકારાકાશાધિમોક્ષિકં । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં સમાપત્તુકામઃ । આકાશાનન્ત્યાયતનસંજ્ઞાં વ્યાવર્ત્ય । તદેવ વિજ્ઞાનમનન્તાકારેણાધિમુચ્યતે । સસામન્તકે મૌલમાકાશાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્યતે । તેનાહ । સર્વશ આકાશાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્યાનન્તં વિજ્ઞાનમિતિ । સ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમિતિ સામન્તકં સમતિક્રમ્ય યાવત્પ્રયોગનિષ્ઠાન્મનસિકરાન્મૌલપ્રયોગનિષ્ઠાફલં સમાપદ્યતે । તેનાહ । વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ ।
સ વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનાદુચ્ચલિતો વિજ્ઞાનાત્ પરેણાલમ્બનં સમન્વેષમાણો ન પુનર્લભતે (।) કિઞ્ચન પ્રતિસંયુક્તં રૂપિ વા, અરૂપિ વા [।] સ તદાલમ્બનમલભમાનઃ સસામાન્તકમૌલં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં [સ]મતિક્રમ્ય નાસ્તિ કિઞ્ચિદન્યદા લમ્બનમધિમુચ્યતે । સો [અ]કિઞ્ચનસંજ્ઞાધિમુક્ત એવ ભવતિ । સ તસ્ય સંજ્ઞાધિમોક્ષસ્ય બહુલીકારાન્વયાદાકિંચન્યાયતનસામન્તકં સમતિક્રમ્ય યાવત્પ્રયોગનિષ્ઠા(ન્) મનસિકારાન્મૌલં પ્રયોગનિષ્ઠાફલે સમાપદ્યતે । તેનાહ । સર્વશો વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નાસ્તિ કિઞ્ચિદિત્યાકિઞ્ચન્યાયતનમુપસંસ્પૃશ્ય (-સમ્પદ્ય) વિહરતીતિ ।

તેનાહ । સંજ્ઞી યદુતાકિઞ્ચન્યાયતનાદુચ્ચલિતઃ । આકિઞ્ચન્યસંજ્ઞાયામૌદારિકસંજ્ઞી આદીનવસંજ્ઞી આકિઞ્ચન્યાયતનસંજ્ઞાં વ્યાવર્ત્તયતિ । તેન પૂર્વમાકિઞ્ચન્યાયતનસમાપત્તિકાલે [અ]કિઞ્ચનસંજ્ઞાસમતિક્રાન્તા, એતર્હ્યકિંચનસંજ્ઞા સમતિક્રાન્તા ભવતિ । તેનાહ સંજ્ઞી યદુત કિઞ્ચનસંજ્ઞાયા વા, અકિઞ્ચનસંજ્ઞાયા વા, અકિઞ્ચનસંજ્ઞા વા, ન ચ પુનઃ સર્વેણ સર્વં સાસ્ય સંજ્ઞા નિરુદ્ધા ભવતિ । તદ્યથા આસંજ્ઞિ[કે]વા, નિરોધસમાપત્તૌ વા, નાન્યત્ર સૂક્ષ્મા સા સંજ્ઞા નિમિત્તાલમ્બને પ્રવર્તતે । નૈવ સંજ્ઞા નાસંજ્ઞા [।] એવં તદાયતનાધિમુક્તઃ સસામન્તકમૌલમાકિઞ્ચન્યાયતનં સમતિક્રમ્ય નૈવ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનસામન્તકસ્ય યા વત્પ્રયોગનિષ્ઠાન્મનસિકારાત્ પ્રયોગનિષ્ઠાફલં મૌલં સમાપદ્યતે । તેનાહ । સર્વશ આકિઞ્ચન્યાયતન[ં] સમતિક્રમ્ય નૈવ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતીતિ ॥
તત્ર ધ્યાનસમાપત્તિકાલે અધો રસાતલપ્રવેશવત્ । કાયસંપ્રખ્યાનલિંગં । આરૂપ્યસમાપત્તિકાલે આકાશાત્પતનવત્ । તત્ર શમથાકાલેનાધ્યુપેક્ષણાત્સમ્યક્પ્રયોગઃ । તત્ર દ્વે અચિત્તિકે સમાપત્તી અસંજ્ઞા(જ્ઞિ)સમાપત્તિર્નિરોધસમાપત્તિશ્ચ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 459 ) તત્રાસંજ્ઞાસમાપત્તિ[ં] સંજ્ઞાવિમુખેન મનસ્કારેણ પૃથગ્જન એવ સમાપદ્યતે, નિરોધસમાપત્તિં પુનરાર્ય એવ ।
તત્ર દ્વાભ્યાં મનસ્કારાભ્યામનયોઃ સમાપત્ત્યોઃ સમાપત્તિપ્રવેશો ભવતિ । તદ્યથા સંજ્ઞાવિમુખેન મનસ્કારેણાસંજ્ઞા(જ્ઞિ)સમાપત્તેઃ, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞોચ્ચલિતેનાલમ્બનસન્નિરુદ્ધેન ચ મનસ્કારેણ નિરોધસમાપત્તેઃ [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 460 ) તત્ર સંજ્ઞારોગઃ, સંજ્ઞાગણ્ડઃ, સંજ્ઞાશલ્યઃ (મં), એતચ્છાન્તમેતત્પ્રણીતં યદુતાસંજ્ઞિકમિતિ । સંજ્ઞાવિમુખં મનસ્કારં પરિગૃહ્યોત્પન્નોત્પન્નામસંજ્ઞાસ્મૃત્યમનસિકારાનુ (રમનુ)ચરેતિ (રતિ) [।] તસ્ય ભાવનાન્વયાત્પ્રયોગમાર્ગે સચિત્તિકાવસ્થા ભવતિ । સમનસ્કારસમાપન્નસ્ય ચ પુનશ્ચિત્તં ન પ્રવર્તત ઇતિ । સ એવં નિઃસરણસંજ્ઞા પૂર્વકેણ મનસ્કારેણ શુભકૃત્યવીતરાગસ્ય, બૃહત્ફલેભ્યો વીતરાગસ્ય, ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં નિરોધ ઇયમુચ્યતે [અ]સંજ્ઞ (જ્ઞિ)સમાપત્તિઃ । એવં ચ પુનરસ્યાઃ પ્રાપ્તિર્ભવતિ ॥
તત્ર નૈવ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનલાભી આર્યઃ પરેણ શાન્તેન વિહારેણ વિહર્ત્તુકામઃ નૈવ સંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાચ્ચિત્તમુચ્ચા લયતિ । તચ્ચિત્તમુચ્ચલિતમાલમ્બનં ન લભતે । અલભમાનં નિરુધ્યતે । ન પ્રવર્ત્તત ઇતિ । ય એવમાકિઞ્ચન્યાયતનવીતરાગસ્ય શૈક્ષસ્યાર્હતો વા વિહારસંજ્ઞાપૂર્વકેણ મનસ્કારેણ ચિત્તચૈતસિકાનાં ધર્માણાં નિરોધ ઇયમુચ્યતે નિરોધસમાપત્તિરેવં ચ પુનરસ્યાઃ પ્રાપ્તિર્ભવતિ ॥
તત્ર ધ્યાનસન્નિશ્રયેણ પંચાનામભિજ્ઞાનામભિનિર્હારો ભવતિ । કથં ચ પુનર્ભવતિ । યથાપિ તદ્ધ્યાયી લાભી ભવતિ । પરિશુદ્ધસ્ય ધ્યાનસ્ય [।] સ તત્પરિશુદ્ધં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય યો [અ]નેનાભિજ્ઞાધિપતયે(પતેયો) ધર્મ[ઃ] શ્રુતો ભવત્યુદ્ગૃહીતઃ, પર્યવાપ્તઃ, ( શ્ભ્_સ્હ્ 461 ) યદુત ઋદ્ધિવિષયમ્વારભ્ય, પૂર્વેનિવાસદિવ્યશ્રોત્રચ્યુત્યુપપાદચેતઃ પર્યાયમ્વા તમેવ મનસિ કુર્વન્ સમાહિતભૂમિકેન મનસ્કારેણાર્થપ્રતિસંવેદી ચ ભવતિ । ધર્મપ્રતિસંવેદી ચ । તસ્યાર્થપ્રતિસંવેદિનો ધર્મ(ઃ) પ્રતિસંવેદિનસ્તથાસ્તથા (સ્તથા તથા) ચિત્તાન્યભિસંસ્કુર્વતો બહુલીકારાન્વયાદ્ ભવતિ । સ કાલો ભવતિ સમયો યદસ્ય ભાજ(વ)નાફલાઃ (ઃ) પંચાભિજ્ઞા ઉત્પદ્યન્તે ॥
અપિ ચ તસ્યા(સ તથા)ર્થ પ્રતિસંવેદી, ધર્મપ્રતિસંવેદી સર્વાભિજ્ઞાનિર્હારાય દ્વાદશસંજ્ઞા ભાવયતિ । તદ્યથા લઘુ સંજ્ઞા[ં] । મૃદુસંજ્ઞા[ં] । આકાશધાતુસંજ્ઞાં । કાયચિત્તસમ[વ]ધાનસંજ્ઞામધિમુક્તિસંજ્ઞાં, પૂર્વાનુભૂતચર્યાનુક્રમાનુસ્મૃતિસંજ્ઞાં નાનાપ્રકારશબ્દસન્નિપાતનિર્ઘોષસંજ્ઞામવદાતરૂપનિમિત્તસંજ્ઞાં, ક્લેશકૃતરૂપવિકારસંજ્ઞા[મ]ધિમોક્ષસંજ્ઞામમિભ્વાયતનસંજ્ઞાં કૃત્સ્નાયતનસંજ્ઞાઞ્ચ ।
તત્ર લઘુસંજ્ઞાયાં લઘુકમાત્માનમધિમુચ્યતે । તદ્યથા તૂલપિન્ધુર્વા, કર્પાસપિન્ધુર્વા [।] વાયુમણ્ડલકે વા સ તથા [અ]ધિમુચ્યમાનઃ તત્ર પ્રેરયત્યાધિમોક્ષિકેણૈવ મનસ્કારેણ [।] તદ્યથા મઞ્ચાત્પીઠાન્મઞ્ચે । એવં મઞ્ચાત્ તૃણસંસ્તરકાન્મઞ્ચે । તત્ર મૃદુસંજ્ઞા । મૃદુકં કાયમધિમુચ્યતે । તદ્યથા કૌશયમ્વા, કચ્ચમ્વા, પદ્ગમ્વા, [।] ઇતીયં મૃદુસંજ્ઞાયા લઘુસંજ્ઞાયા[ઃ] પોષિકા, અનુગ્રાહિકા [ય]યા અનુગૃહ્યમાણા લઘુસંજ્ઞા પૃથુવૃદ્ધિવૈકલ્યતાં (વિપુલતાં) ગચ્છતિ । તત્રાકાશધાતુસંજ્ઞા યયા સંજ્ઞયા લઘુતાં ચ મૃદુતાં ચાત્મનો ઽધિમુચ્યતે । સ ચેત્ ક્વચિદ્ ગન્તુકામો ભવતિ । તત્ર યદન્તરાલં વિવન્ધચરં રૂપિગતં ગમનાય તદાકાશમધિમુચ્યતે [।] આધિમોક્ષિકં (કેન) ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 463 ) મનસ્કારેણ । તત્ર ચિત્તકાયસમવધાનસંજ્ઞા યયા ચિત્તમ્વા કાયે સમવદધાતિ । કાયમ્વા ચિત્તે, યેનાસ્ય કાયો લઘુતરશ્ચ ભવતિ, મૃદુતરશ્ચ, કર્મણ્યતરશ્ચ, પ્રભાસ્વરતરશ્ચ [।] ચિત્તાન્વયશ્ચિત્ત પ્રતિબન્ધશ્ચિત્તં નિશ્રિત્ય વર્ત્તતે । તત્રાધિમોક્ષિકસંજ્ઞા યયા સંજ્ઞયા ભૂ(દૂ)રગમાસન્ને [અ]ધિમુચ્યતે, આસન્નં દૂરે, અણુ સ્થૂલં, સ્થૂલમણુ, પૃથિવી આપઃ, આપઃ પૃથિવી એવમેકૈકેન મહાભૂતેનાન્યોન્યં કરણીયં । વિસ્તરેણ તથાનિર્મિતં ચાધિમુચ્યતે, રૂપનિર્મિતં વા, શબ્દનિર્મિતં વા [।]
ઇત્યાભિઃ પઞ્ચસંજ્ઞાભિઃ ભાવનાયા પરિનિષ્પન્નાભિરનેકવિધમૃદ્ધિષયં પ્રત્યનુભવત્યેકો ભૂત્વા બહુધાત્માનમુપદર્શયતિ । યદુતાધિમોક્ષિકયા નૈર્માણિકયા(ક્યા)સંજ્ઞયા તત્ર બહુધા પુનરાત્માનમુપદર્શયન્ચૈ(યંશ્ચૈ)કી ભવતિ । યદુત નિર્માણાન્તર્ધાયિકયા [અ]ધિમુક્તિસંજ્ઞયા તિરઃકુડ્યં, તિરઃપ્રાકારમસજ્જમાનેન ( શ્ભ્_સ્હ્ 464 ) કાયેન ગચ્છતિ । યેન ગચ્છતિ । (યેન ગચ્છતિ) । પૃથિવ્યામુન્મજ્જનિમજ્જનં કરોતિ । તદ્યથોદકે, ઉદકે ભિદ્યમાનેન સ્રાતસા ગચ્છતિ । તદ્યથા પૃથિવ્યામાકાશે પર્યઙ્કેનાક્રામતિ । તદ્યથા પક્ષી શકુનિ[ઃ], ઇમૌ વા સૂર્યાચન્દ્રમસાવેવં મહર્ધિકૌ મહાનુભાવૌ પાણિના આમાર્ષ્ટિ । પરામાર્ષ્ટિ । યાવદ્બ્રહ્મલોકાત્કાયેન વશે વર્ત્તયતિ । લઘુમૃદ્વાકાશધાતુચિત્તકાયસમવધાનસંજ્ઞયા પરિગૃહીતયા અધિમુક્તિસંજ્ઞયા સર્વમેતત્કરોતિ । યથાયોગમ્વેદિતવ્યં । તત્ર દ્વિવિધાબ્રહ્મલોકસ્ય કાયેન વશે વર્તના, ગમનેન ચ (।) વશે વર્ત્તયતિ । યથૈવાધિમુક્ત્યા વા, બ્રહ્મલોકાદધશ્ચર્તુકામતા ભૂતાનાં તદેકત્યસ્ય ચોપાદાયરૂપસ્ય [।]

તત્ર પૂર્વાનુભૂતચરિતાનુક્રમાનુસ્મૃતિસંજ્ઞા યયા કુમારકભાવમુપાદાય યત્રાસ્ય સ્મૃતિઃ પ્રવર્ત્તતે । ન વ્યાહન્યતે । યત્રાર્ય ગતો ભવતિ, સ્થિતો, નિષણ્ણુઃ(ણ્ણઃ), ( શ્ભ્_સ્હ્ 465 ) શયિતો વિસ્તરેણ સર્વાં પૂર્વાનુભૂતાં ચર્યામૌદારૌદારિકૌદારિકતયા અનુપરિવાટિકયા અવ્યુત્ક્રમન્તિ(ન્તે) । કયા સમનુસ્મરન્સંજાનાતિ । તસ્યા ભાવનાન્વયાદ્ ભાવનાફલમનેકવિધં પૂર્વેનિવાસં સમનુસ્મરતિ યાવત્સન્સા(સંસા)રં સોદ્દેશં વિસ્તરેણ [।] તત્ર નાનાપ્રકારશબ્દસન્નિપાતનિર્ઘોષસંજ્ઞા [।] યસ્મિન્ ગ્રામે વા, નિગમે વા શ્રેણ્યામ્વા, પૂગે વા, પર્ષદિ વા, આયતવિશાલે વા ગૃહે, અવવરકે વા, નાનાપ્રકારસ્ય જનકાયસ્ય સન્નિષણ્ણસ્ય સન્નિપતિતસ્ય યો વ્યતિમિશ્રો, વિચિત્રો, નિર્ઘોષો નિશ્ચરિત । યઃ કલકલશબ્દ ઇત્યુચ્યતે । મહત્યા વા નદ્યા વહ[ન્]ત્યા નિર્ઘોષઃ, તત્ર નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય યા સંજ્ઞાભાવના યયા સમાહિતભૂમિકેન મનસિકારેણાર્યાનાર્યેષુ શબ્દેષુ, દિવ્યમાનુષ્યકેષુ, દૂરાન્તિકેષ્વાભોગં વારયતિ । તસ્યાસ્ય બહુલીકારાન્વયાદ્ ભાવનાફલં દિવ્યં શ્રોત્રં પ્રતિલભતે । યેન દિવ્યમાનુષ્યકાં [કાન્] શબ્દાં (બ્દાન્) શૃણોતિ । યે ઽપિ દૂરે, યે ઽપ્યન્તિકે [।] તત્રાવભાસરૂપનિમિત્તસંજ્ઞા [।] પૂર્વવદાલોકનિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય તદેવ નિમિત્તં મનસિ કરોતિ । ઇયમવભાસરૂપ નિમિત્તસંજ્ઞા [।] તસ્યા ભાવનાન્વયાદ્ ( શ્ભ્_સ્હ્ 466 ) ભાવનાફલં ચ્યુત્યુપપાદજ્ઞાનં પ્રતિલભતે । યેન દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેન વિસ્તરેણ યાવત્કાયસ્ય ભેદાત્સ્વર્ગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યન્તે(તે) । તત્ર ક્લેશકૃતરૂપવિકારસંજ્ઞા । યયા રક્તદ્વિષ્ટમૂઢાનાં ક્રોધોપનાહપ્ર[યુ]ક્તપરિદાહાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યક્લેશોપક્લેશપર્યવનદ્ધચિત્તાનાં સત્ત્વાનાં રૂપાવસ્થામુપલક્ષયતિ । પરિ[ચ્]છિનત્તિ [।] એવં રૂપારક્તસ્ય રૂપાવસ્થા ભવતિ । રૂપવિકૃતિઃ । તદ્યથા ઉદ્ધતેન્દ્રિયતા, સ્મિતમુખતા [।] એવં રૂપા દ્વિષ્ટસ્ય રૂપાવસ્થા ભવતિ । રૂપવિકૃતિઃ । તદ્યથા મુખવિવર્ણતા સગદ્ગદસ્વરતા । કૃતભૃકુટિતા । એવંરૂપા મૂઢસ્ય પર્યવસ્થા ભવતિ । રૂપવિકૃતિઃ । તદ્યથા મૂકતા અર્થનિધ્યપ્તાવપ્રતિપદ્યનતા (દનતા) પ્રાકૃતાપ્રાકૃતા વા વાગ્વ્યાહારતા [।] ઇત્યેભિરાકારૈરેવં ભાગીયૈર્યાવદાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યપર્યવસ્થિતસ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્ 467 ) યા રૂપાવસ્થા ભવતિ । રૂપવિકૃતિઃ । તતો નિમિત્તમુદ્ગૃહ્ય મનસિ કરોતિ । તદ્યથા બહુલીકારાન્વયાદ્ ભાવનાફલં ચેતઃપર્યાયજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યેન પરસત્ત્વાનાં પરપુદ્ગલાનાં વિતર્કિતં વિચારિતં મનો મનસા યથાભૂતં પ્રજાનાતિ ।
તત્ર વિમોક્ષાભિભ્વાયતન-કૃત્સ્નાયતનસંજ્ઞાભાવના પૂર્વવદ્વેદિતવ્યા । તદ્યથા સમાહિતાયાં ભૂમૌ । યયા ભાવનયા આર્યામૃદ્ધિમભિનિર્હરતિ । વસ્તુપરિણામિની[ં] નૈર્માણિકીમાધિમોક્ષિકીં । તદ્યથા અરણા પ્રણિધિજ્ઞાનં । ચતસ્રઃ પ્રતિસમ્વિદઃ તદ્યથા ધર્મપ્રતિસંવિદર્થ પ્રતિસંવિન્નિરુક્તિપ્રતિસમ્વિત્પ્રતિભાનપ્રતિસમ્વિત્ [।]
તત્રાર્યાયાશ્ચાનાર્યાયા ઋદ્ધેરયં વિશેષઃ । આર્યયા ઋદ્ધ્યા યદ્યદેવ વસ્તુ પરિણામયતિ । યદ્યદેવ નિમિત્તં નિર્મિણોતિ । તત્તથૈવ ભવતિ । નાન્યથા । સર્વેણ તેન કાર્યં શક્યતે કર્તુમ્ । અનાર્યયા ન પુનર્ન તથૈવ ભવત્યપિ તુ । માયાકારકસ્યૈવ સંદર્શન માત્રકં ખ્યાતિ । એવમાભિર્દ્વાદશભિઃ સંજ્ઞાભિર્બહુલીકારાન્વયાદ્યથાયોગં સ પઞ્ચાનામભિજ્ઞાનામાર્યાણાં ચ ગુણાનામપૃથગ્જનસન્ધારણાનાં યથાયોગમભિનિર્હારો વેદિતવ્યઃ ।
તત્ર પ્રથમે ધ્યાને મૃદુમધ્યાધિમાત્રપરિભાવિતેન યથાયોગં બ્રહ્મકાયિકાનાં, બ્રહ્મપુરોહિતાનાં, મહાબ્રહ્મણાં દેવાનાં સભાગતાયામુપસમ્પદ્યતે [।] દ્વિતીયે ધ્યાને મૃદુમધ્યાધિમાત્રભાવિતે યથાયોગં પરીત્તાનામાભાસ્વરાણાં ચ દેવાનાં સભાગતાયામુપસંપદ્યતે । તૃતીયે ધ્યાને મૃદુમધ્યાધિમાત્રભાવિતે યથાયોગં પરીત્તશુભાનાં, સપ્રમાણશુભાનાં, શુભકૃત્યાનાં ચ દેવાનાં સભાગતાયામુપસંપદ્યતે । ચતુર્થે ધ્યાને મૃદુમધ્યાધિમાત્રભાવિતે યથાયોગમનભ્રકાનાં, પુણ્યપ્રસવાનાં, બૃહત્ફલાનાં ચ દેવાનાં સભાગતાયામુપસમ્પદ્યતે । સ ચેત્પુનરનાગામી અનાસ્રવેણ ધ્યાનેન ચતુર્થેન સાસ્રવં, વ્યવકીર્ણં ( શ્ભ્_સ્હ્ 469 ) ભાવયતિ । તસ્મિં(સ્મિન્) મૃદુમધ્યાધિમાત્રાધિમાત્રતરાધિમાત્રતમભાવિતે યથાયોગં પઞ્ચાનાં શુદ્ધાવાસાનાં દેવાનાં સ(હ)ભાગતાયામુપસમ્પદ્યતે । તદ્યથા અદહે(હ્રે)ષ્વતાપેષુ, સુદર્શનેષુ, અકનિષ્ઠેષુ [।] આકાશવિજ્ઞાનાકિઞ્ચન્યનૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતને મૃદુમધ્યાધિમાત્રભાવિતે આકાશવિજ્ઞાનાકિઞ્ચન્યનવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાનાં દેવાનાં સભાગતાયામુપસમ્પદ્યતે [।] અરૂપિણશ્ચ દેવાસ્તસ્માત્તેષાં સ્થાનાન્તરકૃતો ભેદો નાસ્તિ, વિહારકૃતસ્તુ વિશેષો ભવતિ । અસંજ્ઞિસમાપત્ત્યાં ભાવિતાયામસંજ્ઞિસત્ત્વાનાં દેવાનાં સભાગતાયામુપસમ્પદ્યતે ।
તત્ર કતમાનિ વીતરાગસ્ય લિંગાનિ । આહ । સ્થિરકાયકર્માન્તો ભવત્યચલેન્દ્રિયઃ [।] ન ચાસ્યેર્યાપથ આશુ પર્યાદીયતે । એકેનાપીર્યાપથેન ચિરં કાલમતિનામયત્યપરિતસ્યમાનઃ । ન તાશુ(સુ)ઈર્યાન્તરં સ્પૃહયતિ । મન્દભાણી ચ ભવતિ, પ્રશાન્તભાણી ચ [।] ન સંગણિકારામો, ન સંસર્ગારામો, ધીરા ચાસ્ય વાગ્(ક્)પ્રવર્તતે । ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા રૂપપ્રતિસમ્વેદી ભવતિ । ન રૂપરાગપ્રતિસમ્વેદી । એવં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યપ્રતિસંવેદી ભવતિ । નો તુ ( શ્ભ્_સ્હ્ 470 ) યાવત્સ્પ્રષ્ટવ્યરાગપ્રતિસંવેદી । વિશારદશ્ચ ભવતિ । ગમ્ભીરબુદ્ધિર્વિપુલપ્રશ્રબ્ધિચિત્તકાયોપગૂઢઃ ॥ અનભિધ્યાલુરવિક્ષોભ્યઃ । ક્ષમાવાન્ન ચાસ્ય કામવિતર્કાદયઃ પાપકાશ્ચિત્તં ક્ષોભયન્તિ । ઇત્યેવં ભાગીયાનિ વીતરાગલિંગાનિ વેદિતવ્યાનીત્યયં તાવત્ લૌકિકમાર્ગગમનસ્ય વિભાગઃ ॥
અથ લોકોત્તરેણ માર્ગેણ ગન્તુકામો ભવતિ તસ્ય ચત્વાર્યાર્યસત્યાન્યારભ્ય સપ્ત મનસ્કારા અનુપૂર્વેણોત્પદ્યન્તે । લક્ષણપ્રતિસંવેદી[દિ]મનસ્કારાદયઃ પ્રયોગનિષ્ઠાફલપર્યવસાના યાવદર્હત્ત્વપ્રાપ્તેઃ । તત્ર ચતુર્ણામાર્યસત્યાનાં સોદ્દેશવિભંગાનાં શ્રમણેનોદ્ગૃહીતયોગાચારઃ । સુભાવિતમનસ્કારો વા, મૌલધ્યાનારૂપ્યલાભી વા, ચતુર્ભિરાકારૈર્દુઃખસત્યસ્ય લક્ષણં પ્રતિસંવેદયતે । તદ્યથાનિત્યાકારેણ, દુઃખાકારેણ, અનાત્માકારેણ ચ । ચતુર્ભિરાકારૈઃ સમુદયસત્યસ્ય તદ્યથા હેતુતઃ, સમુદયતઃ, પ્રભવતઃ, પ્રત્યયતશ્ચ [।] ચતુર્ભિરાકારૈર્નિરોધસત્યસ્ય લક્ષણં પ્રતિસમ્વેદયતે । તદ્યથા નિરોધતઃ, શાન્તતઃ, પ્રણીતતો, નિઃસરણતશ્ચ [।] ચતુર્ભિરાકારૈર્માર્ગસત્યસ્ય લક્ષણં પ્રતિસમ્વેદયતે । તદ્યથા માર્ગતો, ન્યાયતઃ પ્રતિપત્તિતો, નૈર્યાણિકતશ્ચ । સો ઽસ્ય ભવતિ લક્ષણપ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ ॥

તત્ર દશભિરાકારૈર્દુઃખસત્યં પરીક્ષમાણશ્ચતુર આકારાનનુપ્રવિશતિ । કતમૈર્દશભિસ્તદ્યથા । વિપરિણામાકારેણ, અવિનાશાકારેણ, વિયોગાકારેણ, સન્નિહિતા [।] કારેણ, ધર્મતાકારેણ । સંયોજનબન્ધનાકારેણ, અનિષ્ટાકારેણ, અયોગક્ષેમાકારેણ, અનુપ(કારેણ)લમ્ભાકારેણ, અસ્વાતન્ત્રાકારેણ ચ । એતાન્પુનર્દશાકારાન્ ઉપપત્તિસાધનયુક્ત્યા ઉપપરીક્ષતે ।
તત્રાગમસ્તાવદ્યથોક્તં ભગવતા સર્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ [।] તે પુનઃ સંસ્કારાઃ સમાસતઃ સત્ત્વલોકશ્ચ ભાજનલોકશ્ચ ॥ ઉક્તઞ્ચ ભગવતા સત્ત્વલોકમધિકૃત્ય, પશ્યામ્યહં, ભિક્ષવો, દિવ્યેન ચક્ષુષા વિશુદ્ધેનાતિક્રાન્તમાનુષ્યકેણ સત્વાંશ્ચ્યવમાનાંશ્ચોત્પદ્યમાનાંશ્ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 472 ) વિસ્તરેણ યાવત્ કાસસ્ય ભેદાત્સુગતૌ સ્વર્ગલોકે દેવેષૂપપદ્યન્તે । ઇત્યનેન તાવત્પર્યાયેણ ઇત્યનેન તાવત્પર્યાયેણ ભગવતા ચક્ષુષ્મતા પ્રત્યક્ષદર્શિના સત્ત્વલોકસ્યાનિત્યતા વ્યાખ્યાતા । ઉક્તંચભગવતા, ભવતિ, ભિક્ષવઃ, સ સમયો યદ્દીર્ઘસ્યાધ્વનો ઽત્યયાદનુપૂર્વેણ યાવત્સપ્તાનાં સૂર્યાણાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 473 ) તદ્યથા સપ્તસૂર્યોપમે સૂગ્રે(ત્રે)યાવદસ્યાઃ ખલુ મહાપૃથિવ્યાઃ સુમેરોશ્ચ પર્વત રાજસ્ય । યાવચ્ચ બ્રહ્મલોકાદ્ ભાજનલોકસ્ય દગ્ધસ્ય ધ્માતસ્ય મષિરપિ ન પ્રજ્ઞાયતે । છાયિકાવશિષ્ટમપિ ન પ્રજ્ઞાયતે [।] અનેન પર્યાયેણ ભગવતા ભાજનલૌકિક(લોક)સ્થાનિત્યતા આખ્યાતાયં(તેમં) તાવદાપ્તાગમં નિશ્રિત્યાયં યોગી શ્રદ્ધાધિપતેયં સર્વસંસ્કારાનિત્યતાયાં નિશ્ચયં પ્રતિલભતે ॥
સ એવં નિશ્ચયં પ્રતિલભ્ય, શ્રદ્ધાધિપત્યેન પુનઃ પુનઃ પ્રત્યક્ષતામપિ, પરોક્ષતામપરપ્રત્યયાં (યતાં) ચાનિત્યતા(યાં) સમન્વેષતે । કથઞ્ચ પુનઃ સમન્વેષતે । આહ । દ્વિવિધં વસ્તુ વ્યવસ્થાપયતિ । આહ । આધ્યાત્મિકમ્બાહ્યં ચ । તત્રાધ્યાત્મિકમ્વસ્તુ યત્ષડાયતનં, બાહ્યમ્વસ્તુ (સ એવં નિશ્ચયં પ્રતિલભ્ય શ્રદ્ધાધિપત્યેન પુનઃ પુનઃ પ્રત્યવેક્ષતામવિપરોક્ષતામપરપ્રત્યયતા(ં) ચાનિત્યતાં(યાં) સમન્વેષતે । આહ । દ્વિવિધં વસ્તુ વ્યવસ્થાપયતિ । આધ્યાત્મિકમ્બાહ્યઞ્ચ । તત્રાધ્યાત્મિકમ્વસ્તુ યત્ષડાયતનં બાહ્યમ્વસ્તુ) ષોડશવિધં । તદ્યથા પૃથિવીવસ્તુ [તદ્યથા] ગ્રામનિગમગૃહાપણાદયઃ । આરામવસ્તુ તદ્યથા તૃણૌષધિવનસ્પતયઃ । પર્વતવસ્તુ તદ્યથા ચિત્રાઃ ( શ્ભ્_સ્હ્ 474 ) પર્વતસન્નિવેશાઃ । ઉત્સસર(સ)સ્તડાગનદીપ્રસ્રવણવસ્તુ [।] ક્ષેત્રવસ્તુ કોશસન્નિધિવસ્ત્રાલંકારનૃત્તગીતવાદિતગન્ધમાલ્યવિલેપનમાણ્ડોપસ્કારલોકાસ્ત્રીપુરુષપારિચર્યાવસ્તૂનિ ચ તાન્યેતાનિ ભવન્તિ । ષોડશવસ્તૂનિ [।]
સ એવમાધ્યાત્મિક[ં] બાહ્યં વસ્તુ વ્યવસ્થાપયિત્વા (વ્યાવસ્થાપ્ય) [આ]ધ્યાત્મિકસ્ય તાવદ્વસ્તુનઃ પ્રત્યક્ષાધિપતેયેન મનસ્કારેણ વિપરિમાણા(ણામા)કારેણ વિપરિણામાનિત્યતાં સમન્વેષતે । તત્ર [પઞ્ચદ]શવિધ આધ્યાત્મિકસ્ય વસ્તુનો વિપરિણામઃ । અષ્ટૌ વિપરિણામકરણાનિ ।
તત્ર કતમઃ [પઞ્ચદ]શવિધો વિપરિણામઃ । આધ્યાત્મિકસ્ય વસ્તુનસ્તદ્યથા-અવસ્થાકૃતો, વર્ણકૃતઃ, સંસ્થાનકૃતઃ, સમ્પત્તિવિપત્તિકૃતઃ । અંગસાકલ્યવૈકલ્યકૃતઃ, [પરિશ્રમકૃતઃ], પરોપક્રમકૃતઃ, [શીતોષ્ણકૃતઃ] । ઈર્યાપથકૃતઃ, [સ્વયંકૃતઃ], સંક્લેશકૃતો(તઃ), [કૃષિકૃતઃ], મરણકૃતો, વિનીલકાદિ કૃતઃ, સર્વેણ સર્વમસંપ્રખ્યાનપરિક્ષયકૃતો વિપરિણામઃ ।
તત્રાષ્ટૌ વિપરિણામકારણાનિ । કતમાનિ [।] આહ । તદ્યથા કાલપરિવાસઃ, પરોપક્રમ ઉપભોગઃ, ( શ્ભ્_સ્હ્ 475 ) ઋતુવિપરિણામઃ, અગ્નિદાહઃ, ઉદકક્લેદઃ, વાયુશોષઃ, પ્રત્યયાન્તરસંગતિશ્ચેતિ ॥
તત્ર કાલપરિવાસો નામ યેષાં ભાવાનાં રૂપિણાં સ્વસ્થાને ઽપ્યુપન્યસ્તકાનાં કાલાન્તરેણ જર્જરતો પલભ્યતે । જીર્ણતા રૂપવિકૃતિઃ ॥
તત્ર પરોપક્રમો નામ યથાપિ તત્ પરો વિવિધાનિ રૂપાણિ વિવિધૈઃ પ્રહરણૈઃ વિવિધૈરુપક્રમવિશેષૈઃ વિચિત્રાં વિકૃતિમાપાદયતિ ।
તત્રોપભોગો નામ યથાપિ તત્પ્રતિસ્વામિનો વિવિધં રૂપમુપભુંજાના ઉપભોગવિધિપતિત્વા (ગમધિપતિં કૃત્વા વિ)કૃતિમાપાદયન્તિ ।
તત્ર ઋતુવિપરિણામો નામ તદ્યથા હેમન્તે તૃણૌષધિવનસ્પતીનાં પાણ્ડુત્વં, શીર્ણત્વં પ્રજાયતે । ગ્રીષ્મવર્ષાસુ પુનઃ સંપૂર્ણત્વં, હરિતતા ચ । તથા ફલસમૃદ્ધિઃ, પુષ્પસમૃદ્ધિઃ, પત્રસમૃદ્ધિઃ, વિપત્તિશ્ચ તેષામેવ [।]
તત્રાગ્નિદાહો નામ યથાપિ તદગ્નિર્મુક્તો ગ્રામનિગમરાષ્ટ્રરાજધાનીર્દહન્ પરૈતિ ।
તત્રોદકક્લેદો નામ તથાપિ તન્મહાન્ ઉદકસ્કન્ધઃ સમુદાગતો (ગ્રામનિગમરાજરાષ્ટ્રધાનીં દહન્ પરૈતિ । તત્રોદકક્લેદો નામ તથાપિ તન્મહાનુદકસ્કન્ધઃ સમુદાગતો) ગ્રામનિગમરાજરાષ્ટ્રધાની[ઃ] પ્લાવયન્ પરૈતિ ॥
તત્ર વાયુશોષો નામ તથાપિ તન્મહતા વાયુસ્કન્ધેનાર્દ્રાઃ પૃથિવીપ્રદેશા લઘુ લઘ્વેવ શુષ્યન્તિ । તથાર્દ્રાણિ વસ્તૂન્યાર્દ્રાઃ સસ્યજાતયઃ ।
પ્રત્યયાન્તરસમુદ્ગમો નામ તદ્યથા સુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્ય સુખાં વેદનાં વેદયમાનસ્ય સુખવેદનીય(ઃ)સ્પર્શસમુદ્ગમઃ । [એવં દુઃખાં વેદનાં વેદયમાનસ્ય સુ(દુઃ)ખ વેદનીય(ઃ) સ્પર્શસમુદ્ગમઃ] અદુઃખાસુખાં વેદનાં વેદયમાનસ્યાસુખવેદનીયસ્ય વાદુઃખવેદનીયસ્ય વા સ્પર્શસ્ય સમુદ્ગમઃ । તથા રક્તસ્ય પ્રતિઘનિમિત્તસમુદ્ગમઃ યસ્ય સમુદ્ગમાદ્રાગપર્યવસ્થાનં ચ વિગચ્છતિ । પ્રતિઘપર્યવસ્થાનં ચોત્પદ્યતે (।) એવં દ્વિષ્ટસ્ય મૂઢસ્ય વિસભાગઃ । ક્લેશોત્પત્તિનિમિત્તઃ સમુદ્ગમો વેદિતવ્યઃ । તદ્યથા ચક્ષુર્વિજ્ઞાને સંમુખી ભૂતે શબ્દવિષયસમુદ્ગમઃ । ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાઃ । ધર્મનિમિત્ત સમુદ્ગમો યેન વિષયાન્તરેણ વિસભાગાન્યુત્પદ્યન્તે । ઇતીમાન્યષ્ટૌ વિપરિણામકારણાનિ [।] યા કાચિદ્વિપરિણતિર્ભવતિ । રૂપિણામ્વા, અરૂપિણામ્વા, ધર્માણાં સર્વો(ર્વા) સૌ એભિરષ્ટાભિર્નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
તત્રાધ્યાત્મિકસ્ય વસ્તુનઃ કથમવસ્થાકૃતં વિપરિણામમ્પર્યેષતે । ઇહાનેચા(ના)ત્મનો [વા] પરેષામ્વા દહ્રાવસ્થામુપાદાય યાવજ્જીર્ણાવસ્થા દૃષ્ટા ભવતિ । તાં પૂર્વેણાપરાં વિસદૃશાં (શીં), વ્યતિભિન્નાં, વિપરિણતાં, સંસ્કારસન્તતિં દૃષ્ટ્વાસ્યૈવં ભવતિ । અનિત્યા બત(તે) મે સંસ્કારા[સ્] તથાપ્યેષાં પ્રત્યક્ષત એવેયં પૂર્વણાપરા વિકૃતિરુપલભ્યતે ।
તત્ર કથં સુવર્ણકૃતા(નાં) વિપરિણામાનિત્યતાં પર્યેષતે । ઇહાનેનાત્મનો (સ તથાત્મનો) વા, પરેષામ્ વા, યા પૂર્વં(તામ) સ્વ(સુ)વર્ણતા(તાં), સુચ્છવિતા(તાં), ત્વગ્વર્ણતા (તામ્) । પશ્ચાચ્ચ દુર્વર્ણતાં દુશ્છવિતાં રુક્ષતાં રુક્ષવર્ણતાં ચ । પશ્યતિ [।] દૃષ્ટ્વા ચ પુનરેવ પ્રત્યુદાવર્ત્ત્યાપરેણ સમયેન તામેવ સુવર્ણતાં પર્યવદાતત્વગ્વર્ણતાં ચ પશ્યતિ । તસ્યૈવં ભવત્યનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારાણા(રાસ્તેષા)મિયમેવં રૂપા પ્રત્યક્ષતો વર્ણવિકૃતિરુપલભ્યતે ।

તત્ર કથં [સં]સ્થાનકૃતાં વિપરિણામાનિત્યતાં પર્યેષતે । યથા વર્ણ ઉક્ત એવં કૃશસ્થૂલતયા સંસ્થાનં વેદિતવ્યં સમ્પત્તિર્વિપત્તિશ્ચ । તદ્યથા જ્ઞાતિસમ્પત્તિર્વા, ભોગસમ્પત્તિર્વા, શીલદૃષ્ટિસમ્પત્તિર્વા [।] એતદ્વિપર્યયેણ વિપત્તિસ્ત (ત્તિઃ [।] ત)ત્કથમંગપ્રત્યંગવિપરિણામાનિત્યતાં ( શ્ભ્_સ્હ્ 478 ) પર્યેષતે । ઇહાનેનાત્મનો વા, પરેષામ્વા યા પૂર્વં સુવર્ણતા, સુચ્છવિતા, પર્યવદાતત્વગ્વર્ણતા દૃષ્ટા ભવતિ । પ(પ્ર)તિસમ્પત્તિર્વા ભોગસમ્પત્તિર્વા શીલદૃષ્ટિસમ્પત્તિર્વા (।) એતદ્વિપર્યયેણ વિપત્તિ સ્(ઃ) [।]
તત્કથમંગપ્રત્યંગવિપરિણામાનિત્યતાં પર્યેષતિ(તે) । ઇહાનેનાત્મનો વા, પરસ્ય વા, પૂર્વમપિ (વિ)કલાંગતા દૃષ્ટા ભવતિ । સોપરેણ સમયેન વિકલતામ્પશ્યતિ રાજતો વા, ચોરતો વા, મનુષ્યતો વા, અમનુષ્યતો વા [।] દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવતિ । અનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારા ઇતિ પૂર્વવદે(ત્ [।]) ।
(એવ)માત્મનઃ પરેષાં ચ શ્રાન્તકાયતાં, ક્લાન્તકાયતાં ધાવતો વા, પ્લવતો વા, લંઘયતો વા, અભિરુ(રો)હતોવા, વિવિધં વાક્કર્મ દ્રુતં કુર્વતઃ । સોપરેણ સમયેન વિગતક્લમશ્રમતાં પશ્યતિ । તસ્યૈવં ભવત્યનિત્યા બતેમે સંસ્કારા ઇતિ પૂર્વવત્ । એવમ્પરિશ્રમકૃતાં વિપરિણામાનિત્યતામ્પર્યેષતે ॥
એવમાત્મનો વા પરેષામ્વા પરોપક્રમેણ કાયવિકૃતિં પશ્યતિ । તદ્યથા લતાભિર્વા તાડિતસ્ય, કશાભિર્વા, ( શ્ભ્_સ્હ્ 479 ) વૈત્રૈર્વા વર(ત)ત્રાભિર્વા [।] તથા વિવિધૈર્દશમશકસરીસૃપસંસ્પર્શૈઃ [।] અપરેણ વા પુનઃ સમયેન તાં વિકૃતિં ન પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવત્યનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારા ઇતિ પૂર્વવદિત્યેવં પરોપક્રમકૃતામ્વિપરિણામાનિત્યતામ્પર્યેષતે ॥
તથાત્માનં વા, પરમ્વા, શીલ(ત)કાલે પ્રત્યુપસ્થિતે અવિશદકાયં, સંકુચિતકાયં, શીતપર્યવસ્થાનપર્યવસ્થિતમુષ્ણાભિલાષપરિગતં પશ્યતિ । ઉષ્ણકાલે વા પુનઃ પ્રત્યુપસ્થિતે અવિશદકાયં, સંકુચિતકાયં શીતપર્યવસ્થાનપર્યવસ્થિતવિશદગાત્રપ્રસ્વિન્નગાત્રં સન્તપ્તગાત્રમુચ્છ્રષ્ય વચનં તૃષાપરિગતં । શીતસંસ્પર્શાભિલાષિણં પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ પ્રત્યુદાવર્ત્ત્ય પુનઃ શીતકાલે પૂર્વોક્તૈરેવાકારૈઃ પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવતિ । અનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારા ઇતિ પૂર્વવદેવ[ં] શીતકૃતાં વિપરિણામાનિત્યતાં પર્યેષતે ।
સ પુનરધ્યાત્મમ્વા (રાત્મનો વા) [પરે]ષામ્વા ચંક્રમસ્થાનનિષદ્યશયાનૈરીર્યાપથૈરન્યતમાન્યતમેનેર્યાપથેન આત્માનમ્વા પરમ્વા પશ્યતિ । પુનસ્તેનૈવમેકદા અનુગૃહ્યમાણં પશ્યતિ । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવત્યનિત્યા ( શ્ભ્_સ્હ્ 480 ) બતેમે સંસ્કારા ઇતિ પૂર્વવત્ । એવમીર્યા પથકૃતાં વિપરિણામાનિત્યતાંપર્યેષતે ॥
કથં સ્પર્શકૃતામ્વિપરિણામાનિત્યતામ્પર્યેષતે । સુખવેદનીયેન સ્પર્શેન સ્પૃષ્ટઃ, સુખવેદનીયં સ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પન્નાં સુખાં વેદનાં વેદયમાનઃ । સુખા[ં] વેદનાવસ્થામાત્મનઃ પરિ[ચ્]છિનત્તિ । યથા સુખદેવનાવસ્થા[ં] એવં દુઃખાસુખાસુ(દુઃ)ખવેદનાવસ્થાં [।] તસ્ય પૂર્વાં પર્યેષણા આસાં વેદનાનાં નવનવતાનિઃપુરાણ પુરાણતામાપાયિકતાં તાવત્કાલિકતામિત્વરપ્રત્યુપાસ્થાયિતમન્યથીભાવં દૃષ્ટ્વા, દૃષ્ટ્વૈવં ભવતિ । અનિત્યા બતેમે સંસ્કારા ઇતિ પૂર્વત્ ॥
તત્ર કથં ક્લેશકૃતાં વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ । સરાગં ચિત્તમુત્પન્નં પરિજાનાતિ । વિગતરાગં સદ્વેષમ્વિગતદ્વેષં । સમોહં વિગતમોહમન્યતમાન્યતમેન વા ઉપક્લેશેનોપક્લિષ્ટં ચિત્તમુપક્લિષ્ટમિતિ પરિજાનાતિ । અનુપક્લિષ્ટમ્વા પુનરનુપક્લિષ્ટમિતિ પરિજાનાતિ । તસ્ય પૂ(પૌ)ર્વાપર્યેણૈભિઃ ક્લેશોપક્લેશૈરવતીપર્ણવિપરિણતાવિપરિણતાંચિત્તસન્તતિં દૃષ્ટ્વૈવં ભવત્યનિત્યા બતેમે સંસ્કારા ઇતિ । તથા હ્યેષાં પ્રત્યક્ષતઃ સંક્લેશકૃતો વિપરિણામૌપલભ્યતે ॥
તત્ર કથં વ્યાધિકૃતાં વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ । ઇહાનેનૈકદાત્મા ચ પરે ચ દૃષ્ટ્વા(ષ્ટા) ( શ્ભ્_સ્હ્ 481 ) ભવન્ત્યરોગિણઃ, સુખિનો, બલવન્તઃ । સો ઽપરેણ સમયેન પશ્યત્યાત્માનમ્વા, પરમ્વા, આબાધિકં, દુઃખિતં, બાઢગ્લાનં, સ્પૃષ્ટં શારીરિકાભિર્વેદનાભિઃ દુઃખાભિસ્તીવ્રાભિરિતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
તત્ર કથં ક્લેશકૃતાં વિપરિણા[મા]નિત્યતાં વ્યવચારયતિ । ઇહાનેનૈકદાત્મા ચ પરે ચ દૃષ્ટ્વા (દૃષ્ટા) ભવન્ત્યરોગિણઃ, સુખિનો, બલવન્તઃ । સો ઽપરેણ સમયેન પશ્યત્યાત્માનમ્વા, પરમ્વા, આબાધિકં, દુઃખિતં, બાઢગ્લાનં, સ્પૃષ્ટં શારીરિકાભિર્વેદનાભિઃ । સ પુનરપરેણ સમયેન પશ્યત્યરોગિણં, સુખિતં, બલવન્તં, દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવત્યનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારા ઇતિ પૂર્વવત્ ॥

તત્ર કથં મરણકૃતાં વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ । ઇહાયં જીવિતં પશ્યતિ ધ્રિયન્તં, તિષ્ઠન્તં, યાપયન્તં, સો ઽપરેણ સમયેન મૃતં કાલગતં પશ્યતિ । વિજ્ઞાનશૂન્યં કલેવરં દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવતીતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ॥
તત્ર કથં [વિ]નીલકાદિકૃતાં વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ । સો ઽપરેણ સમયેન તામ(તદ)સ્થિશંકલિકાવસ્થાનં પશ્યતિ । સ તદેવ મૃતકલેવરં વિનીલકાવસ્થમેકદા પશ્યતિ । એકદા વિપૂયકાવસ્થમેનં વિસ્તરેણ યાવસ્થિશંકલિકાવસ્થં દૃષ્ટ્વાસ્યૈવં ભવત્યનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારા ઇતિ વિસ્તરેણ ( શ્ભ્_સ્હ્ 482 ) પૂર્વવત્ ॥
તત્ર કથમસંખ્યા(ય) ન પરિક્ષયકૃતામ્વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ [।] સો ઽપરેણ [સમયેન] તામ(તદ)પ્ય[સ્થિ]શંકલિકાવસ્થાનં પશ્યતિ । સર્વેણ સર્વં નષ્ટા(ષ્ટો) ભવતિ, વિધ્વસ્તા(સ્તો), વિશીર્ણઃ । સર્વેણ સર્વં ચક્ષુષો [અ]નાભાસગતા, દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવત્યનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારાસ્તથા હ્યેષાં પૌર્વાપર્યેણ પ્રત્યક્ષત એવાયમેવં રૂપો વિકાર ઉપલભ્યતે । વિપરિણામઃ ।
એવં તાવત્પ્રત્યક્ષાધિપતેયેન મનસ્કારેણાધ્યાત્મિકસ્ય વસ્તુનઃ [પંચ] દશભિરાકારૈર્વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ । વ્યવચારયિત્વા(વ્યવચાર્ય) ષોડશવિધસ્ય બાહ્યસ્ય વસ્તુનો વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ । યે ઽનેન પૃથિવીપ્રદેશા નાભિસંસ્કૃતાઃ પૂર્વં દૃષ્ટા ભવન્તિ । ગૃહવસ્ત્વાપણવસ્તુપુણ્યશાલાદેવકુલવિહારવસ્તુપ્રકારૈઃ પશ્ચાચ્ચાભિસંસ્કૃતાન્પશ્યત્યનભિસંસ્કૃતાન્પશ્યત્યનન્દિનવાન્સુકૃતાન્સૂપલિપ્તાન્ (।) સો ઽપરેણ સમયેન જીર્ણાન્ પશ્યતિ । જર્જરાનલૂનવિલૂનાં (નાન્) ચ્છીર્ણાન્ છ(ક્ષ)તિતપતિતાન્ ખલુ છિદ્રાનગ્નિના વા દગ્ધાનુદકેન વાપહ્રતાં(હૃતાન્) । દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવતિ । અનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારાઃ [।] તથાપ્યેઃ(હ્યે)ષાં પૌર્વાપર્યેણાયમેવંરૂપઃ પ્રત્યક્ષો વિકારો ( શ્ભ્_સ્હ્ 483 ) વિપરિણામ ઉપલભ્યતે । એવં પૃથિવ્યાં વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ । એવં તૃણૌષધિવનસ્પતય આરામોદ્યાનાનિ ચ સમૃદ્ધપત્રપુષ્પફલાનિ પશ્યતિ । હરતિ તાનિ (હરિતાનિ) પ્રાસાદિકાન્યભિરમ્યાણિ [।] અપરેણ સ સમયેનોચ્છુષ્કાણિ પશ્યતિ । વિગતપત્રપુષ્ફલાનિ (।) અગ્નિદાહેન વા દગ્ધાનિ (વા,) તથા પર્વતાન્યેકદા સમૃદ્ધપાષાણાનિ પશ્યત્યેકદા નિર્લુઠિતપાષાણાનિ પતિત શ્રૃંગાણિ, પતિતકૂટાનિ, ઉત્કૂલનિકૂલાન્યગ્નિના દગ્ધાનિ, ઉદકાભિષ્યન્દિતાનિ, તથા ઉત્સસરસ્તડાક(ગ)નદીપ્રસ્રવણકૂપાદીન્યેકદા, સમૃદ્ધોદકાનિ પશ્યત્યેકદા પરિક્ષીણોદકાનિ, સર્વેણ વા સર્વં વિશુષ્કાણિ ખિલીભૂતાનિ કોટરાણિ । તથા કર્માન્તાનેકદા સમ્પદ્યમાનાન્પશ્યત્યેકદા વિપદ્યમાનાં (નાન્) [પશ્યતિ ।] તદ્યથાકૃષિકર્માન્તાન્નૌકર્માન્તાન્સમ્યગ્વ્યવહારકર્માન્તાન્ વિવિધાંછિલ્પ (વિધાઞ્છિલ્પ)સ્થાનકર્માન્તાન્, તથા કોશસન્નિધીનાં વિચિત્રાણાં નાનાપ્રકારાણામેકદા આચયં પશ્યત્યેકદા અપચયં । તથા ભોજનપાનં ચ એકદા[ન]ભિસંસ્કૃતા(ન્ના)વસ્થં પશ્યત્યેકદાભિસંસ્કૃતાવસ્થમેકદા લાલાવિસરવિક્લિન્નમેકદા યાવદુચ્ચારપ્રસ્રાવાવસ્થં [પશ્યતિ] । ( શ્ભ્_સ્હ્ 484 ) તથા વિવિધાનિ યાનાન્યેકદા સુમણ્ડિતાનિ સ્વલંકૃતાન્યભિનવાનિ પશ્યત્યેકદા વિગતાલંકારાણિ । વિગતમણ્ડનાનિ, જર્જરાણિ । તથા વસ્ત્રાણામેકદા અભિનવતાં પશ્યત્યેકદા પુરાણતાં । પ્રક્ષીણતામેકદા શુદ્ધતામેકદા મલિનતાં । તથાલંકારાણામેકદાનભિસંસ્કૃતતામેકદાભિસંસ્કૃતતામેકદા સારતામેકદાભિન્ન-પ્રભિન્નતામ્વિક્ષીણતાં પશ્યતિ । તથા નૃત્તગીતવાદિતાનાં પ્રત્યુત્પન્નપ્રયોગવિચિત્રભૂય[સ્]સમુદ્ગતા[ં] ભવભંગતામ્પશ્યતિ । તથા ગન્ધમાલ્યવિલેપનાનાં પ્રત્યગ્રસુગન્ધામ્લાનતાં પશ્યતિ । અપરેણ સમયેન નાતિસુગન્ધદુર્ગન્ધમ્લાનવિશુષ્કતાં પશ્યતિ । તથા ભાણ્ડોપસ્કારાણામનભિસંસ્કારાભિસંસ્કારસારભગ્નતાં પશ્યતિ । તથા આલોકાનુકારયોઃ સંભવવિભવતામ્પશ્યતિ । તથા સ્ત્રીપુરુષચર્યાસમ્ભવવિભવતાં પશ્યતિ । અસ્થિરતાં [।] દૃષ્ટ્વા ચ પુનરસ્યૈવં ભવત્યનિત્યા બત(તે)મે સંસ્કારાસ્તથા હ્યેષાં બાહ્યાનાં સંસ્કારાણાં, ષણ્ણાં ચ પરિગ્રહવસ્તૂનાં, દશાનાઞ્ચ કાયપરિવારાણાં પ્રત્યક્ષતા, વિકારો, વિપરિમાણો ઽયમીદૃશ ઉપલભ્યતે । સર્વત્રચૈતત્ પેયાલં વેદિતવ્યં ॥
એભિરષ્ટાભિર્વિપરિણામકારણૈઃ પૂર્વનિર્દિષ્ટૈરસ્યાધ્યાત્મિકબાહ્યસ્ય વસ્તુનો યથાયોગં પ્રત્યક્ષાધિપતેયેન મનસ્કારેણૈવં વિપરિણામાકારેણાનિત્યતાં વ્યવચારયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 485 ) યથાનેન સા વિપરિણામાનિત્યતા પ્રત્યક્ષં દૃષ્ટા ભવત્યનુભૂતા, અપરપ્રત્યયશ્ચ તસ્યાં ભવત્યનન્યનેયઃ । તથૈવાનુસ્મરન્ વ્યવચારયતિ । નિશ્ચિતશ્ચ ભવતિ । તેનોચ્યતે પ્રત્યક્ષાધિપતેયો મનસ્કાર ઇતિ ।
સ એવં પ્રત્યક્ષાધિપતેયેન મનસ્કારેણ વિપરિણામાનિત્યતાં વ્યવહા(ચા)રયિત્વા(વ્યવચાર્ય) યેષાં રૂપિણાં સંસ્કારાણાં સતી સમ્વિદ્યમાના ક્ષણોત્પન્નભગ્ના વિનીલતા(વિલીનતા) નોપલભ્યતે । તત્ર પ્રત્યક્ષાધિપતેયં મનસ્કારં નિશ્રિત્યાનુમાનં કરોત્યેવઞ્ચ પુનરનુમાનં કરોતિ । ક્ષણોત્પન્નભગ્નવિલીનાનામેષાં સંસ્કારાણામિયં પૂર્વેણાપરા વિકૃતિર્યુજ્યતે । ન તુ તથૈવાવસ્થિતાનાં, ઇતિ હિ ક્ષણિકાઃ સંસ્કારાસ્તેષુ તેષુ પ્રત્યયેષુ સત્સુ તથા તથોત્પદ્યન્તે । ઉત્પન્નાશ્ચાનપેક્ષ્ય વિનાશકારણં સ્વરસેન વિપ(ન)શ્યન્તિ ।
યાનિ પુનરેતાનિ વિપરિણામકારણાનિ તાન્યન્યથોત્પત્તયે સત્ય(મ્વ)ર્ત્તન્તે વિકૃતાયા ઉત્પત્તેઃ કારણીભવન્તિ । ન તુ વિનાશસ્ય [।] તત્કસ્ય હેતોઃ [।] સહૈવ તેન વિનાશકારણેન વિનષ્ટાનાં સંસ્કારાણાં યસ્માદ્વિસદૃશા (શી) પ્રવૃત્તિરુપલભ્યતે । ન તુ સર્વેણ સર્વમપ્રવૃત્તિરેવ [।] યેષામ્વા પુનઃ સંસ્કારાણાં સર્વેણ સર્વમપ્રવૃત્તિરુપલભ્યતે । તદ્યથા ક્વાથ્યમાનામસામન્તે સર્વેણ સર્વમ્પરિક્ષયો ભવતિ અગ્નિનિર્દગ્ધાનાં ચ લોકભાજનાનાં મસિરપિ ન [પ્ર]જ્ઞાયતે । છાયિકા ચ । શિષ્ટમપિ ન પ્રજ્ઞાયતે તેષામપ્યુત્તરોત્તરકરણપર્યાદાનાદન્તે સર્વેણ સર્વમભાવો ભવતિ । ન ત્વગ્નિનૈવ ક્રિયતે [।] તસ્માદ્વિપરિણામકારણાન્યેતાન્યષ્ટૌ યથોક્તાનિ સ્વરસેનૈવ તુ વિનાશો ભવતિ । સ એવમાનુમાનિકમનસ્કારેણ સંસ્કારેણાક્ષણોત્પન્નભગ્નવિલીનતાયાં નિશ્ચયં પ્રતિલભ્ય પુનરપ્યપ્રત્યક્ષપરલોકાસંસ્કારપ્રવૃત્તાવનુમાનં કરોતિ ॥
એવં ચ પુનરનુમાનં કરોતિ । સન્તિ સત્વા (ત્ત્વા) યે અવર્ણા અપિ, દુર્વર્ણા અપ્યુપલભ્યન્તે, ઉચ્ચકુલીના અપિ, આદ્યકુલીના અપિ, દરિદ્રકુલીના અપિ, અલ્પેશાખ્યા અપિ, દીર્ઘાયુષો (ષ) આદેયવાક્યા અપિ, અનાદેયવાક્યા અપિ, તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા અપિ [।] ( શ્ભ્_સ્હ્ 487 ) તદેતત્ સત્વ(ત્ત્વ)વૈચિત્ર્યં સતિ કર્મવૈચિત્ર્યે યુજ્યતે [।] નાસતિ । યદ્રૂપૈઃ સત્ત્વૈર્યદ્રૂપં પૂર્વમેવ ભૂતં (કૃતં?) કુશલાકુશલં ચિત્રકર્મ કૃતમુપચિતં, તેન હેતુના, તેન પ્રત્યયેન તેષામિદમાત્મભાવવૈચિત્ર્યમભિનિર્વૃત્તં ॥

ન ચૈતદીશ્વરનિર્માણહેતુકં યુજ્યતે । સ ચેદીશ્વરનિર્માણહેતુકં સ્યાત્તદીશ્વરપ્રત્યયમેવ વા સ્યાદન્યેન વોપાદાનેનેશ્વરો નિર્મિમીત । સ ચેદીશ્વર પ્રત્યયમેવ સ્યાત્ તેનેશ્વરસ્યૈષાઞ્ચ સંસ્કારાણાં યૌગપદ્યં સ્યાત્ । અથ પૂર્વમીશ્વરઃ પશ્ચાત્ સંસ્કારા, નેશ્વરપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ભવન્તિ । અથેશ્વરસ્ય પ્રણિધાનં નિર્માણકારણં, નેશ્વર એવ । તેન સમીચ્છા સહેતુકા (કી) વા સ્યાન્નિર્હેતુ કા (કીં) વા [।] યદિ સહેતુકા ઈશ્વરહેતુકૈવ ચ તેન પૂર્વકેણ દોષેણ તુલ્યતયા ન યુજ્યતે । અથાન્યહેતુકા (કી) તેનેચ્છા પ્રયત્નઃ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 488 ) પ્રણિધાનમીશ્વરવિનિર્મુક્તાન્યધર્મહેતુકા તથા સર્વે ઽપિ સંસ્કારા ધર્મહેતુકા એવ ભવિષ્યન્તિ । કિમીશ્વરેણ વૃથા કલ્પિતેનેત્યેવમાદિના આનુમાનિકેન મનસ્કારેણૈવંભાગીયેન, પરલોકેન સંસ્કારપ્રવૃત્તૌ નિશ્ચયં પ્રતિલભતે ।
સ એવં ત્રિઃપ્રકારમનસ્કારાધિપત્યેન શ્રદ્ધાધિપતેયેન પ્રત્યક્ષાધિપતેયેનાનુમાનાધિપતેયાનાં(યામ્) નિત્યતાં વ્યવચારયતિ । તત્ર યા પૂર્વ પઞ્ચ [વિધા]નિત્યતા પઞ્ચાકારભાવનાનુગતા ઉદ્દિષ્ટા, તત્ર વિપરિણામાકારનિર્દિષ્ટા, વિનાશાકારા ચ ।
વિસંયોગાકારા અનિત્યાકારા (અનિત્યતા) કતમા । આહ । અધ્યાત્મમુપાદાય બહિર્ધા ચ વેદિતવ્યા ॥ તત્રાધ્યાત્મમુપાદાય યથાપિ તદેકત્યઃ પૂર્વમ્પરેષાં સ્તા(સ્વા)મી ભવત્યદાસઃ અપ્રેષ્યઃ । અપરકર્મકરઃ । સો ઽપરેણ સમયેન સ્વામિભાવમદાસભાવં વિહાય પરેષાં દાસભાવમુપગચ્છતિ । સ્વામિભાવાદ્વિસંયુજ્યતે । તથા સન્તઃ સમ્વિદ્યમાના ભોગા અવિપરિણતા, અવિનષ્ટા રાજ્ઞા(ઃ) અપહ્રિયન્તે । ચોરૈર્વા, અપ્રિયૈર્વા, દાયાદૈ[રિત્ય]નિત્યતા વેદિતવ્યા । તત્ર ધર્મતાકારાનિત્યતા ( શ્ભ્_સ્હ્ 489 ) યથાપિ તસ્યા એવ વિપરિણામાનિત્યતાયાઃ વિનાશાનિત્યતાયાઃ । વર્તમાને ઽપ્યધ્વન્યસમવહિતાયાઃ અનાભોગે (ગતે) ઽધ્વનિ ભાવિન્યા ધર્મતાં પ્રતિવિધ્યત્યેવં ધર્માણ એતે સંસ્કારા અનાગતે ઽધ્વનિ એવંભાગીયા ઇતિ । એષુ સન્નિહિતાકારાય (રયા?) ઇત એવ વિપરિણામાનિત્યતાં, વિનાશાનિત્યતાં, વિસંયોગાનિત્યતાં સમવહિતાં સંભુરવીભૂતામાકારયતિ ।
સ એવમાધ્યાત્મિકબાહ્યાનાં સંસ્કારાણાં પઞ્ચવિધાયામનિત્યતાયામેભિઃ પઞ્ચભિરાકારૈર્યથાયોગં મનસિકારબાહુલ્યાદુપપત્તિસાધનભાવનાધિપત્યાચ્ચ નિયે(ર્મે)યં પ્રતિલભ્ય તદ[ન]ન્તરં દુઃખાકારમવતરતિ । તસ્યૈવં ભવતિ । ય એતે સંસ્કારા અનિત્યાસ્તેષામનિત્યતાં (તા) જાતિધર્મતો યુજ્યતે । ઇતિ હ્યેત એવ સંસ્કારા જાતિધર્માણઃ જાતિશ્ચ દુઃખા, યદા(યા) જાતિરેવ[ં] જરા વ્યાધિર્મરણ[ં], વિપ્રિયસંપ્રયોગઃ, પ્રિયવિનાભાવ, ઇચ્છાવિઘાતશ્ચ વેદિતવ્યઃ । એવં તાવદનિષ્ટા(ત્યા)કારેણ દુઃખાકારમવતરતિ ।
સ યે સુખવેદનીયાઃ સ્કન્ધાઃ, સાસ્રવાઃ, સોપાદાનાસ્તેષુ સંયોજનબન્ધનાકારેણ દુઃખાકારમવતરતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્: 490 ) તથા હિ તે (તસ્ય) તૃષ્ણાસંયોજનસ્યાકારે ઽધિષ્ઠાનં, તૃષ્ણાસંયોજનં ચ જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસબન્ધનસ્ય, રાગદ્વેષમોહબન્ધનસ્ય ચાધિષ્ઠાનં ।
તત્રાયોગક્ષેમામારેણ અદુઃખાસુખસ્થાનીયેષુ સ્કન્ધેષુ દુઃખાકારમવતરતિ । તથા હ્યદુઃખાસુખાસ્થાનીયાઃ સ્કન્ધાઃ સોપાદાના દૌષ્ઠુલ્યસહગતા અબીજાનુગતા અવિનિર્મુક્તા દુઃખદુઃખતયા, વિપરિણામદુઃખતયા ચ । અનિત્યા, નિરોધધર્માણઃ ।
એવમયં યોગી સુખસ્થાનીયેષુ સંસ્કારેષુ, સુખાયાઞ્ચ વેદનાયાં વિપરિણામદુઃખતામવતીર્ણો ભવતિ । યદુત સંયોજનબન્ધનાકારેણ દુઃખવેદનાસ્થાનીયેષુ સંસ્કારેષુદુઃખાયાં વેદનાયાં દુઃખદુઃખતામવતીર્ણો ભવતિ । યદુતાનિષ્ટાકારેણ અદુઃખાસુખસ્થાનીયેષુ સંસ્કારેષુ(ષ્વ) દુઃખાસુખાયાઞ્ચ વેદનાયાં સંસ્કારદુઃખતામવતીર્ણો ભવતિ । યદુતાયોગક્ષેમાકારેણ [।]
તસ્યૈવં ભવતિ । સંયોજનબન્ધનાકારમનિષ્ટાકારં યોગક્ષેમાકારં ચાધિપતિં કૃત્વા તિસૃષુ વેદનાસુ યત્કિઞ્ચિદ્વેદયિતમિદમત્ર દુઃખસ્યેત્યેવમયમનિત્યાકારપૂર્વકેણ મનસ્કારેણ દુઃખાકારમવતીર્ણો ભવતિ । તસ્યૈવં ભવતીન્દ્રિયમાત્ર(ત્રં)સહ(સઃ) ઉપલભતે, વિષયમાત્રં । તજ્જમનુભવમાત્રં । ચિત્તમાત્ર હતા આત્મેતિ (હતાત્મેતિ) । નામમાત્રં । દર્શનમાત્રમુપચારમાત્રં । ( શ્ભ્_સ્હ્ 491 ) નાત ઉત્તરિ નાતો ભૂયઃ ।
તદેવં સતિ સ્કન્ધમાત્રમેતન્નાસ્ત્યેષુ સ્કન્ધેષુ નિત્યો, ધ્રુવઃ, શાશ્વતઃ સ્વાભૂતઃ । કશ્ચિદાત્મા વા, સત્વો(ત્ત્વો) વા, યો ઽસૌ જાયેત વા, હીયેત વા, મ્રિયતે (યેત) વા, તત્ર વા (તત્ર વા) તત્ર કૃતકૃતાનાં કર્મણાં ફલવિપાકં પ્રતિસમ્વેદયેત । ઇતિ હિ ( શ્ભ્_સ્હ્ 492 ) શૂન્યા એતે સંસ્કારાઃ, આત્મવિરહિતા ઇત્યેવમનુપલમ્ભાકારેણ શૂન્યાકારમવતરતિ । તસ્યૈવં ભવતિ । યે પુનરેતે સંસ્કારાઃ સ્વલક્ષણેનાનિત્યલક્ષણેન, દુઃખલક્ષણેન યુક્તાસ્તે ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નતયા અસ્વતન્ત્રા, યે ઽસ્વતન્ત્રાસ્તે ઽનાત્માન ઇત્યેવમસ્વતન્ત્રાકારેણાનાત્માકારમવતરતિ । એવં પુનર્યોગિના દશાકારં ગૃહીતૈશ્ચતુર્ભિરાકારૈર્દુઃખસત્યલક્ષણં પ્રતિસંવેદિતં ભવતિ ॥
તત્રાનિત્યાકારઃ પઞ્ચભિરાકારૈઃ સંગૃહીતઃ । તદ્યથા વિપરિણામાકારેણ, વિસંયોજનાકારેણ, સન્નિહિતાકારેણ, ધર્મતાકારેણ [।]
દુઃખાકારસ્ત્રિભિરાકારૈઃ સંગૃહીતઃ । સંયોજનબન્ધનાકારેણ અનિષ્ટાકારેણ અયોગક્ષેમાકારેણ ચ [।]
શૂન્યાકાર એકેનાકારેણ સંગૃહીતો યદુતાનુપલંભાકારેણ [।]
અનાત્માકાર એકેનાકારેણ સંગૃહીતો યદુતાસ્વતન્ત્રાકારેણ ।
સ એવં દશભિરાકારૈશ્ચતુરાકારાનુપ્રવિષ્ટો ( શ્ભ્_સ્હ્ 493 ) દુઃખલક્ષણાં પ્રતિસંવેદ્ય, અસ્ય દુઃખસ્ય કો હેતુઃ, કઃ સમુદયઃ, પ્રભવઃ, પ્રત્યયઃ ઇતિ । યસ્ય પ્રહાણાદસ્ય દુઃખસ્ય પ્રહાણં સ્યાદિત્યેભિશ્ચતુર્ભિરાકારૈસ્સમુદયસત્યસ્ય લક્ષણં પ્રતિસંવેદયતિ । તૃષ્ણાયા દુઃખક્ષેમકત્વાદ્ધેતુતઃ, આક્ષિપ્યાભિનિર્વર્તકત્વાત્સમુદયાનયનાત્સમુદા[ન]યતઃ । અભિનિર્વૃત્તિર્દુઃખિતત્વાત્ પ્રભવત્વાત્ પ્રભવતઃ । પુનરાયત્યાં દુઃખબીજપરિગ્રહત્વાદનુક્રમેણ ચ । દુઃખસમુદયાનયનાત્પ્રત્યયતઃ । અપરઃ પર્યાયઃ । ઉપાદાનહેતુકસ્ય ચ ભવસ્ય સમુદાગમાદ્ભવપૂર્વિકાયા જાતેઃ પ્રભવત્વાત્, જાતિપ્રત્યયતાં, જાતિ ચ (તેશ્ચ) જરાવ્યાધિમરણશોકાદીનામભિનિર્વૃત્તેઃ । હેતુતઃ સમુદયતઃ, પ્રભવતઃ, પ્રત્યયતઃ । યથાયોગં વેદિતવ્યં । અપરઃ પર્યાયઃ [।] યઃ ક્લેશાનુશય આશ્રય[ઃ] પુનર્ભવામભિનિર્વૃત્તયે હેતુસ્તજ્જસ્ય ચ પર્યવસ્થાનસ્ય યથાયોગં વેદિતવ્યં [।] અપરઃ પર્યાયઃ [।] યઃ ક્લેશાનુશય આશ્રયસ્તૃષ્ણાનુશયાદિકઃ । સ આયત્યાં પુનર્ભવાભિનિર્વૃત્તયે હેતુસ્તજ્જસ્ય ચ પર્યવસ્થાનસ્ય યથાયોગં સમુદયઃ, પ્રભવઃ, પ્રત્યયશ્ચ [।]

તત્ર પૌનર્ભવિક્યાસ્તૃષ્ણાયાઃ સમુદાનનાત્સમુદયતઃ । સાપુન[ઃ] પૌનર્ભવિકી તૃષ્ણા નન્દીરાગસહગતાયાસ્તૃષ્ણાયાઃ ( શ્ભ્_સ્હ્ 494 ) પ્રભવો ભવતિ સા પુનર્નન્દીરાગસહગતા તૃષ્ણા પ્રભૂતા, તત્ર તત્રાભિનન્દિન્યાસ્તૃષ્ણાયાઃ પ્રત્યયો ભવત્યેવમસ્યાનુશયગતાં ત્રિવિધપર્યવસ્થાગતાં ચ તૃષ્ણામાગમ્યાયતિ[ઃ] । પુનર્ભવસ્યાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ પ્રાદુર્ભાવઃ । તેનાહ હેતુ[તઃ], સમુદયતઃ, પ્રભવતઃ, પ્રત્યયતશ્ચ । એવમયં યોગી એભિશ્ચતુર્ભિરાકારૈસ્સમુદયસત્યલક્ષણં પ્રતિસમ્વેદયતે ।
સમુદયસત્યલક્ષણં પ્રતિસંવેદ્ય અસ્ય સમુદયસત્યસ્યાશેષોપરમન્નિરોધં નિરોધત આકારયતિ । દુઃખસત્યસ્યાશેષોપરમેચ્છાતઃ, અગ્રત્વાચ્છ્રેષ્ઠત્વાત્તદન્તરત્વાત્ પ્રણીતતઃ, નિત્યત્વાન્નિસ્સરણતઃ । એવમયં ચતુર્ભિરાકારૈઃ નિરોધસત્યસ્ય લક્ષણં પ્રતિસંવેદયતિ । પ્રતિસમ્વેદ્ય જ્ઞેયપરિમાર્ગણાર્થેન, ભૂતપરિમાર્ગણાર્થેન ચતુર્ભિર્દુઃખૈરનુપ્રવર્તનાર્થેન । નિર્વાણગમનાયૈકાયનાર્થેન માર્ગં માર્ગ[તો], ન્યાયતઃ, પ્રતિપત્તિતો, નૈર્યાણિકતશ્ચ આકારયતિ । સ એવં ચતુર્ભિરાકારૈર્માર્ગત્યસ્ય લક્ષણં પ્રતિસમ્વેદયતે । અયમસ્યોચ્યતે ચતુર્ષ્વાર્યસત્યેષ્વધ્યાત્મં પ્રત્યાત્મં લક્ષણપ્રતિસંવેદી (યતે । અયમસ્યોચ્યતે । ચતુર્ષ્વાર્યસત્યે[ષુ]) મનસ્કારઃ ॥
સ એવં પ્રત્યાત્મિકાન્ સ્કન્ધાન્ પ્રત્યયેનોપપરીક્ષ્ય ( શ્ભ્_સ્હ્ 495 ) વ્યવચારયિત્વા (વ્યવચાર્ય) વિપરોક્ષકાન્ વિસભાગધાતુકાન્ । સ્કન્ધાનનુમાનતઃ પરાહન્તિ । તેપ્યેવં ધર્માણઃ તે ઽપ્યેવંનયપતિતા ઇતિ । યત્કિઞ્ચિત્સંસ્કૃતં સર્વત્ર સર્વશઃ [એવં તદેવં પ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ । પ્રત્યયેનોપપરીક્ષ્યવ્યવચારયિત્વા(ચાર્ય) વિપરોક્ષાન્ વિસભાગધાતુકાન્ સ્કન્ધાનનુમાનતઃ પરાહન્તિ । તે ઽપ્યેવં ધર્માણસ્તે ઽપ્યેવં નયપતિતા ઇતિ યત્કિઞ્ચિત્સંસ્કૃતં સર્વત્ર સર્વશ] એવં તદેવંપ્રકૃતિકં, તસ્ય ચ નિરોધઃ । શાન્તઃ, માર્ગો, નૈર્યાણિકો યસ્તત્પ્રહાણાય તસ્ય યદા વિપક્ષોક્તેષુ પ્રત્યાત્મિકેષુ સ્કન્ધેષુ સત્યજ્ઞાનં । યચ્ચ વિપરોક્ષેષુ વિસભાગધાતુકેષ્વનુમાનજ્ઞાનં । તદ્ધર્મજ્ઞાનાન્વયજ્ઞાનયોરુત્પત્તયે બીજસ્થાનીયં ભવતિ । સ ચાયં લક્ષણપ્રતિસંવેદી મનસ્કારઃ શ્રુતચિન્તાવ્યવકીર્ણો વેદિતવ્યઃ ।
યદા તેષુ સત્યેષ્વયં યોગી એવં સમ્યક્(ગ્)વ્યવચારણાન્વયાદિભિઃ ષોડશભિરાકારૈશ્ચતુર્ષ્વાર્યસત્યેષુ નિશ્ચયઃ [-યં] પ્રતિલબ્ધો ભવતિ । યદુતોપપત્તિસાધનયુક્ત્યા, યદુત યાવદ્ભાવિકતાં વા, તદા શ્રુતચિન્તામયં મનસ્કારં સમતિક્રમ્ય વ્યવતીર્ણવર્ત્તિનમેકાન્તેન ભાવનાકારેણાધિમુચ્યતે । સો [અ]સ્ય ભવત્યાધિમોક્ષિકો મનસ્કારઃ । સત્યાલમ્બનશ્ચૈકાન્તસમાહિતશ્ચ [।] સ તસ્યાન્વયા[દ્]દ્વે સત્યે અધિકૃત્ય દુઃખસત્યઞ્ચ ( શ્ભ્_સ્હ્ 496 ) સમુદયસત્યઞ્ચ અપર્યન્તં જ્ઞાનં પ્રતિલભતે । યેનાનિત્યમનિત્યમિત્યનિત્યાપર્યન્તમધિમુચ્યતે ॥
એવં દુઃખાપર્યન્તતાં શૂન્યાકાયા[રા]પર્યન્તતાં, સંક્લેશાપર્યન્તામપાયગમનાપર્યન્તતાં સમ્પત્તિ(ત્ત્ય) [પર્યન્ત]નાં(તાં), વિપતિ[ત્ત્ય]પર્યન્તતાં, સ વ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસા પર્યન્તતાં [।] તત્રાપર્યન્તેતિ નાસ્તિ સંસારં(રઃ) સન્સ(સંસ)રત, એષાં ધર્માણામન્તો નાસ્તિ પર્યન્તઃ । યાવત્સન્સા(સંસા)રભાવિન એતે ધર્માઃ, સન્સા(સંસા)રસ્ય વાશેષોપરમાદેષામુપરમો, નાસ્તિ અન્યથોપરમ ઇત્યેવં સર્વભવગતિચ્યુત્યુપપાદેભ્યઃ અપ્રણિહા(હિતા)કારેણાસન્નિશ્રયાકારેણ, પ્રાતિકૂલ્યાથિ(ધિ)કારેણાસન્નિશ્રયાકારેણ [।] પ્રાતિકૂલ્યાધિકારેણાધિમુચ્યમાન આધિમોક્ષિકમનસ્કારં ભાવયતિ । સ એવં સર્વભાવોપપત્તિભ્યઃ । ચિત્તમુદ્વેજયિત્વા (-મુદ્વેજ્ય) । ઉત્ત્રાસ્ય । ઉ(ત્)ત્રાસયિત્વા (સ્ય) [અ]ધ્યાશયેન નિર્વાણે ઽપ્યન્યતમાન્યતમેનાકારેણ પ્રણિદધાતિ । તસ્ય દીર્ઘરાત્રં તચ્ચિત્રં(ત્તં)રૂપરતં શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યરતં આ(તમા)ચિતમુપચિતં (રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યરતમા(તમા)ચિતમુપચિતં ।) રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યૈઃ । યેનાધ્યાશયેનાપિ નિર્વાણં પ્રદધતે । ( શ્ભ્_સ્હ્ 497 ) ન પ્રસ્કન્દતિ, ન પ્રસીદતિ । ન સંતિષ્ઠતે । ન વિમુચ્યતે, ન પ્રત્યુદાવર્ત્તતે (।) માનસં, શાન્તધાત્વનભિલક્ષિતતયા । પરિતમનામુપાદાય, સ પુનઃ પુનસ્તચ્ચિત્તમુદ્વેજયત્યુ[ત્]ત્રાસયતિ । દુઃખસત્યાત્સમુદયસત્યાદુદ્વેજ્યો[જ્]ત્રાસ્ય પુનઃ પુનરધ્યાશયતો નિર્વાણે પ્રણિદધાતિ । તથાપ્યસ્ય ન પ્રસ્કન્દતિ । તત્કસ્ય હેતોસ્તથા હ્યસૌ [ઔ]દારિકો [અ]સ્મિ માનો ઽભિસમયાય વિબન્ધકરઃ । સ મનસ્કારાનુપ્રવિષ્ટઃ સાન્તરવ્યન્તરો વર્તતે । અહમસ્મિ સંસ્કૃ(સૃ)તવાનહમસ્મિ સંસરિષ્યામિ । અહમસ્મિ પરિનિર્વાસ્યામિ, અહમસ્મિ(ન્) પરિનિર્વાણાય કુશલાન્ધર્માન્ ભાવયામિ । અહમસ્મિદુઃખં દુઃખતઃ (।) પશ્યામિ, સમુદયં સમુદયતો, નિરોધં નિરોધતઃ । અહમસ્મિ માર્ગં માર્ગતઃ પશ્યામિ । અહમસ્મિ શૂન્યં શૂન્યતો ઽપ્રણિહિતમપ્રણિહિતતઃ । આનિમિત્તમાનિમિત્તતઃ પશ્યામિ મમૈતે ધર્માસ્તદ્ધેતોસ્તત્પ્રત્યયસ્ય તચ્ચિત્તં ન પ્રસ્કન્દત્યા(ત્ય)ધ્યાશયમ્વાધ્યાશયતો [અ]પિ નિર્વાણમ(ત)સ્મિમાનં નિર્બ(વિબ)ન્ધકા(ક)રં વિબન્ધકાર ઇતિ લઘુ લઘ્વેવ પ્રજ્ઞયા પ્રતિવિધ્ય, સ્વરસાનુપ્રવૃત્તૌ મનસ્કારમુત્સૃજ્ય, બહિર્ધા જ્ઞેયાલમ્બનાદ્ વ્યાવર્ત્ય, મા(મ)નસ્કારપ્રવિષ્ટાં, ( શ્ભ્_સ્હ્ 498 ) મનસ્કારાનુગતાં, સત્યવ્યવચારા(ર)ણામારભતે । સ ઉત્પન્નોત્પન્નં ચિત્તં નિરુધ્યમાનમનન્તરોત્પન્નેન ચિત્તેન ભજ્યમાનં પશ્યતિ । પ્રવાહાનુપ્રબન્ધયોગેન । સ તથાચિત્તેન ચિત્તમાલમ્બનીકરોત્યવષ્ટભતે । યથાસ્ય યો ઽસૌ મનસ્કારાનુપ્રવિષ્ટો ઽસ્મિમાનો વિપક્ષ(બન્ધ)કરઃ સ તસ્યાવકાશઃ । પુનર્ભવવ્યુત્પત્તયે ॥
તથા પ્રયુક્તો ઽયં યોગી યત્તસ્યાશ્ચિત્તસન્તતેઃ અન્યોન્યતાં નવનવતામાપાયિકતાં તાવત્કાલિકતામિત્વરપ્રત્યુપસ્થાયિતાઞ્ચ પૌર્વાપર્યેણ પશ્યતીદમસ્યા [અ]નિત્યતાયા યત્તસ્યાશ્ચિત્તસન્તતેઃ ઉપાદાનસ્કન્ધાનુપ્રવિષ્ટતાં પશ્યતીદમસ્ય દુઃખતાયાસ્તત્ર યચ્ચિત્તં ધર્મં નોપલભતે । ઇદમત્ર શૂન્યતાયાસ્તત્ર યસ્યા એવ ચિત્તસન્તતેઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નતામસ્વતન્ત્રામ્પશ્યતીદમસ્યાનાત્મતાયા[ઃ ।] એવં તાવદ્ દુઃખસત્યમવતીર્ણો ભવતિ ।

તસ્યૈવં ભવતીયમપિ મે ચિત્તસન્તતિઃ । તૃષ્ણાહૈતુકી, તૃષ્ણાસમુદયા, તૃષ્ણાપ્રભવા, તૃષ્ણાપ્રત્યયા [।] અસ્યા અપિ ચિત્તસન્તેતેર્યો નિરોધઃ સો ઽપિ શાન્તઃ । અસ્યા અપિ યો નિરોધગામી માર્ગઃ । સ નૈર્યાણિક ઇત્યેવમપરીક્ષિતમનસ્કારપરીક્ષાયોગેન સૂક્ષ્મયા પ્રજ્ઞયા ન તાન્યાર્યસત્યાન્યવતીર્ણો ભવતિ । તસ્યૈવમાસેવનાન્વયાદ્ભાવનાન્વયાત્તસ્યાઃ સમસમાલમ્બ્યાલમ્બકાજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । યેનાસ્યૌદારિકત્વાસ્મિમાનો નિર્વાણાભિરતયે વિબન્ધકરઃ સમુદાચરતઃ । પ્રહીયતે । નિર્વાણે ચાધ્યાયતશ્ચિત્તં પ્રદધતઃ પ્રસ્કન્દતિ । નપ્રત્યુદાવર્તતે(યતિ) (।) માનસં । પરિતમનામુપાદાય । અધ્યાશયતશ્ચાભિરતિં ગૃહ્ણાતિ । તથાભૂતસ્યાસ્ય મૃદુક્ષાન્તિસહગતં સમસમાલમ્બ્યાલમ્બકજ્ઞાનં તદૂષ્મગતમિત્યુચ્યતે । યન્મધ્યક્ષાન્તિપરિગૃહીતં તન્મૂઢે(ઢમિ)ત્યુચ્યતે । યદધિમાત્રક્ષાન્તિસંગૃહીતં તન્મધ્યાનુલોમા ક્ષાન્તિરિત્યુચ્યતે ॥
સ એવમ્બિબન્ધકરમસ્મિમાનં પ્રહાય નિર્વાણે ચાધ્યાશયરતિં પરિગૃહ્યયો ઽસાવુત્તરોત્તરશ્ચિત્તપરિક્ષયાભિસંસ્કારઃ । તમભિસંસ્કારં સમુત્સૃજ્ય અનભિસંસ્કારતાયાં નિર્વિકલ્પચિત્તમુપનિક્ષિપતિ । તસ્ય તચ્ચિત્તં તસ્મિન્ સમયે નિરુદ્ધમિવ ખ્યાતિ । ન ચ તં (તન્) નિરુદ્ધં ભવત્યનાલમ્બનમિવ ખ્યાતિ । ન ચ તદાલમ્બનં ભવતિ । તસ્ય તચ્ચિત્તં પ્રશાન્તં વિગતમિવ ( શ્ભ્_સ્હ્ 500 ) ખ્યાતિ । ન ચ તદ્વિગતં ભવતિ । ન ચ પુનસ્તસ્મિં(સ્મિન્) સમયે મધુકરમિદ્ધાવષ્ટબ્ધમપિ તચ્ચિત્તં નિરુદ્ધમિવ ખ્યાતિ । ન ચ તન્નિરુદ્ધં ભવતિ । યત્તદેકત્યાનાં [મન્દાનાં] મોમૂહાનામભિસમયા [યા]ભિમાનાય ભવતીદં પુનશ્ચિત્તમભિસમયાયૈવ, ન ચિરસ્યેદાનીં સમ્યક્ત્વં(ત્ત્વ) (।) ન્યામાવક્રાન્તિર્ભવિષ્યતીતિ । યદિ યમીદૃશી ચિત્તસ્યાવસ્થા ભવતિ । તસ્ય તત્સર્વપશ્ચિમનિર્વિકલ્પંચિત્તં યસ્યાનન્તરં પૂર્વવિચારિતેષુ સત્વેષ્વધ્યાત્મમાભોગં કરોતિ । તે લૌકિકા અગ્રધર્માઃ ।
તસ્માત્પરેણાસ્ય લોકોત્તરમેવ ચિત્તમુત્પદ્યતે । ન લૌકિકં [।] સીમા એષા લૌકિકાનાં સંસ્કારાણાં, પર્યન્ત એષસ્તેનોચ્યન્તે લૌકિકા અગ્રધર્મા ઇતિ । તેષાં સમનન્તરપૂર્વાવિચારિતાનિ સત્યા[ન્યા]ભ્ર(વ્ર)જતિ । આભોગસમનન્તરં યથાપૂર્વાનુક્રમઃ [।]
વિચારિતેષુ સત્યેષુ અનુપૂર્વેણૈવ નિર્વિકલ્પપ્રત્યક્ષપરોક્ષેષુ ॥ નિશ્ચયજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમુત્પદ્યતે । તસ્યોત્પાદાત્ ત્રૈધાતુકાવચરાણાં દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનાં પક્ષ્યં દૌષ્ઠુલ્યસન્નિશ્રયસન્નિવિષ્ટં તત્પ્રહીયતે । તસ્ય પ્રહાણાત્ સચેત્પૂર્વમેવ કામેભ્યો વીતરાગો ભવતિ । સહ સ(ગ?)ત્યાભિસમયાત્ । તસ્મિન્સમયે ( શ્ભ્_સ્હ્ 501 ) ઽનાગામીત્યુચ્યતે । તસ્ય તાન્યેવ લિંગાનિ વેદિતવ્યાનિ । યાનિ પૂર્વમુક્તાનિ વીતરાગસ્યાયન્તુ વિશેષઃ । અયમૌપપાદુકો ભવતિ । તત્ર પરિનિર્વાયી । અનાગન્તા પુનરિમં લોકં [।]
સ ચેત્ પુનર્યદ્ભૂયો વીતરાગો ભવતિ । સહ ગત્યા અભિસમયાત્ સકૃદાગામી ભવતિ ।
સચેત્પુનરવીતરાગો ભવતિ । સ ભૂયસ્સ તસ્ય દૌષ્ઠુલ્યસ્ય પ્રતિપ્રશ્રબ્ધેઃ સ્રોત આપન્નો ભવતિ । જ્ઞેયેન જ્ઞાનં સમાગતં ભવતિ । પ્રત્યક્ષતયા । તેનોચ્યતે [અ]ભિસમયતઃ । તદ્યથા ક્ષત્રિયઃ ક્ષત્રિયેણ । સાર્ધં સમ્મુખીભાવં તદન્વભિસમયાગત ઇત્યુચ્યતે । એવં બ્રાહ્મણાદયો વેદિતવ્યાઃ ।
તસ્યેમાનિ લિંગાનિ ચત્વારિ જ્ઞાનાન્યનેન પ્રતિલબ્ધાનિ ભવન્તિ । સત્ત્વચારવિહારમનસિકારેષુ તીરયતો ધર્મમાત્રજ્ઞાનમનુચ્છેદજ્ઞાનમશાશ્વતજ્ઞાનં । પ્રતીત્યસમુત્પન્નસંસ્કારમાયોપમજ્ઞાનવિષયો ઽપિ ચાસ્ય ચરતઃ, સુતીવ્રમપિ ક્લેશપર્યવસ્થાનં । યદ્યપિ સ્મૃતિસંપ્રમોષાદુત્પદ્યતે । તદપ્યસ્યાભોગમાત્રાલ્લઘુ લઘ્વેવ વિગચ્છતિ । તથા અગન્તા ભવત્યપાયાં (યાન્) ન સંચિધ્યણિક્ષાં (વિધ્ય[તિ] શિક્ષાં) વ્યતિક્રામતિ । ચ તિર્યગ્યોનિ(કૃતં) ગતં પ્રાણિનં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 502 ) ન શિક્ષાં પ્રત્યાખ્યાય હાનાયાર્વત્તતે । અભવ્યો ભવતિ પઞ્ચાનામાનન્તર્યાણાં કર્મણાં કરણતાયૈ । ન સ્વયંકૃતસુખદુઃખં પર્યેતિ, ન પરકૃતં, ન સ્વયંકૃતં ચ પરકૃતં ચ, ન સ્વયંકારાપરકારાહેતુસમુત્પન્નં । ન ઇતો બહિર્ધાન્યં શાસ્તારં પર્યેષતે । ન દક્ષિણીયં । ન પરેષાં શ્રમણબ્રાહ્મણાનાં સુખાવલોકકો ભવતિ । સુખપરીક્ષકઃ । નાન્યત્ર દૃષ્ટધર્માઃ, પ્રાપ્તધર્મા, પર્યવગાઢધર્મા, તીર્ણકાંક્ષસ્તીર્ણવિચિકિત્સઃ, અપરપ્રત્યયો ઽનન્યનેયઃ, શાસ્તુઃ શાસને ધર્મેષુ વૈશારદ્યપ્રાપ્તઃ । સ ન કૌતૂહલમંગલાભ્યાં શુદ્ધિં પ્રત્યેતિ । નાપ્યષ્ટમં ભવમભિનિર્વર્ત્તયતિ । ચતુર્ભિરવેત્યપ્રસાદૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ । તસ્ય યાવલ્લૌકિકેભ્યો ઽગ્રધર્મેભ્ય અધિમોક્ષિકો મનસ્કારઃ સત્યાન્યભિસમિતવતઃ દર્શનપ્રહાતવ્યેષુ ક્લેશેષુ પ્રહીણેષુ પ્રાવિવેક્યો મનસ્કારઃ, પ્રહાણાય ચ ।
અત ઊર્ધ્વં યથાપ્રતિલબ્ધં માર્ગં ભાવયતો ઽભ્યસ્યતઃ કામાવચરાણામધિમાત્રમધ્યાનાં ક્લેશાનાં પ્રહાણાત્ સકૃદાગામી ભવતિ । તસ્યાપિ યાનિ સ્રોત આપન્નસ્ય લિંગાનિ । સર્વાણિ વેદિતવ્યાનિ । અયઞ્ચ વિશેષો યદ્વિષયે ઽધરક્લેશસ્થાનીયેષુ અધિમાત્રપર્યવસ્થાનીયે ઽપિ બદ્ધં ક્લેશપર્યવસ્થાનમુત્પાદયત્યાશુ ચાપનયતિ । સકૃચ્ચેમં લોકમાગમ્ય દુઃખસ્યાન્તં કરોતિ । અનાગામી । અનાગામિલિંગાનિ ચ પૂર્વોક્તાનીત્યેવ તત્ર સર્વો ભાવનામાર્ગઃ પ્રત્યવેક્ષ્ય પ્રત્યવેક્ષ્ય મીમાન્સા(માંસ) મનસ્કારેણ પ્રહીણાપ્રહીણતાં યથાપ્રતિલબ્ધમાર્ગાભ્યામપ્રભાવિતઃ ।
તત્ર ભાવનાયાઃ કતમઃ સ્વભાવઃ [।] કતમત્કર્મ । કતમઃ પ્રકારભેદઃ । યઃ સમાહિતભૂમિકેન મનસ્કારેણ લૌકિકલોકોત્તરેણૈષાં કુશલાનાં સંસ્કૃતાનાં ધર્માણામભ્યાસઃ । પરિચયઃ, સાતત્યસત્કૃત્ય ક્રિયા । ચિત્તસન્તતેસ્તન્મયતા ચોપનય[ન]મયમુચ્યતે ભાવના સ્વભાવઃ ।

તત્ર ભાવનાયા અષ્ટવિધં કર્મ । એકત્યાન્ધર્માન્ભાવયન્ પ્રતિલભતે । એકત્યાન્ધર્માન્ભાવનયા નિષેવતે । એકત્યાન્ધર્માન્વિશોધયત્યેકત્યાન્ધર્માન્પ્રતિવિનોદયત્યેકત્યાન્ધર્માન્ પરિજાનાતિ । એકત્યાન્ધર્માન્પ્રજહાત્યેકત્યાન્ ( શ્ભ્_સ્હ્ 504 ) ધર્માન્ પ્રજહાત્યેકત્યાન્ ધર્માન્ સાક્ષાત્કરોત્યેકત્યાન્ધર્માન્દૂરીકરોતિ । તત્ર યે તાવદપ્રતિલબ્ધા ધર્માઃ કુશલા વૈશેષિકાસ્તાન્ પ્રતિલભતે । એકત્યા(ત્યે) ધર્માભાવનયા લબ્ધાઃ, સંમુખીભૂતાશ્ચ વર્ત્ત[ન્]તે । તાન્નિષેવતે । તત્ર યે પ્રતિલબ્ધા, ન ચ સંમુખીભૂતાસ્તે તજ્જાતીયૈર્ધર્મૈર્નિષેવ્યમાણૌ(ણૈ)રાયત્યાં સંમુખીક્રિયમાણા[ઃ], પરિશુદ્ધતરા[ઃ], પર્યવદાતતરાશ્ચોત્પદ્યન્તે તત્ર યે સ્મૃતિસંપ્રમોષા(ત્) ક્લિષ્ટા(ન્)ધર્માન્સમુદાચરન્તિ । તાન્કુશલધર્માભ્યાસબલેનાધિવાસયતિ । પ્રજહાતિ । વિનોદયતિ । વ્યન્તીકરોત્યનુત્પન્નાનેવ વા પ્રહાતવ્યાન્ધર્માન્રોગતઃ પરિજાનાતિ । વિદૂષયતિ । શલ્યતો, ગણ્ડતઃ, અઘતઃ, અનિત્યતો, દુઃખતઃ, શૂન્યતો, [અ]નાત્મતશ્ચ પરિજાનાતિ । વિદૂષયતિ । તસ્ય પરિજ્ઞાનાભ્યાસાદાનન્તર્યમાર્ગ ઉત્પદ્યતે । ક્લેશાનાં પ્રહાણાય, યેન પ્રજહાતિ । પ્રહીણે ચ પુનર્વિમુક્તિં સાક્ષાત્કરોતિ । યથા ચ યથોપરિમાં ભૂમિમાક્રમતે । તથા તથા અધોભૂમિકાઃ પ્રહાણાધર્મા દૂરી ભવન્તિ । યાવન્નિષ્ઠાગમનાદિદં ભાવનીયમષ્ટવિધં કર્મ વેદિતવ્યમ્ ॥
તત્ર ભાવનાયામે (યા એ)કાદશવિધઃ પ્રકારભેદો ( શ્ભ્_સ્હ્ 505 ) વેદિતવ્યઃ તદ્યથા શમથભાવના, વિપશ્યનાભાવના, [પૂર્વવદેવ તત્ર] લૌકિકમાર્ગભાવના, લોકોત્તરમાર્ગભાવના, મૃદુમધ્યાધિમાત્રભાવના, પ્રયોગમાર્ગભાવના, આનન્તર્યવિમુક્તિવિશેષમાર્ગભાવના [।]
તત્ર શમથભાવના નવાકારાયાશ્ચિત્તસ્થિત્યા[ં](ઞ્ચિત્તસ્થિત્યાં) પૂર્વવત્ ।

વિપશ્યનાભાવના પૂર્વવદેવ । તત્ર લૌકિકમાર્ગભાવના[ય]દધોભૂમિકાનામૌદારિકદર્શનતયા ઉપરિભૂમીનાં ચ શાન્તદર્શનતયા, યાવદાકિઞ્ચન્યાયતનવૈરાગ્યગમનં [।]
તત્ર લોકોત્તરમાર્ગભાવના દુઃખં વા દુઃખતો મનસિકુર્વતઃ, યાવન્માર્ગમ્વા માર્ગતો મનસિકુર્વતઃ । યદનાસ્રવેણ માર્ગેણ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદિકેન યાવન્નૈવસંજ્ઞા નાસંજ્ઞાયતનવૈરાગ્યગમનં [।]
તત્ર મૃદુમાર્ગભાવના યયૌદારિકાનધિમાત્રાન્ ક્લેશાન્પ્રજહાતિ । તત્ર મધ્યમાર્ગભાવના યયા મધ્યાન્ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । તત્રાધિ[માત્ર]માર્ગભાવના યયા મૃદું ક્લેશપ્રકારં પ્રજહાતિ । સર્વમ્પશ્ચાત્પ્રહેયં ।
તત્ર પ્રયોગમાર્ગભાવના યયા પ્રયોગમારભતે ક્લેશ પ્રહાણાય । તત્રાનન્તર્યમાર્ગભાવના યયા પ્રજહાતિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 506 ) તત્ર વિમુક્તિમાર્ગભાવના યયા સમનન્તરપ્રહીણે ક્લેશવિમુક્તિં સાક્ષાત્કરોતિ । તત્ર વિશેષમાર્ગભાવના યયાસ્ત (યયા ત)ત ઊર્ધ્વં યાવદન્યભૂમિકસ્ય ક્લેશપ્રયોગમારબ્ધવ્યં નારભતે । નિષ્ઠાગતો વા નારભતે । ઇત્યયમેકાદશવિધો ભાવનાયાઃ પ્રકારભેદો વેદિતવ્યઃ ।
તસ્યૈવં ભાવનાપ્રયુક્તસ્ય કાલેન ચ કાલં ક્લેશાનાં પ્રહીણાપ્રહીણતાં મીમાન્સ(માંસ)તઃ (માનસ્ય?) કાલેન કાલં સંવેજનીયેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં સમ્વેજયતઃ, કાલેનકાલમભિપ્રમોદનીયેષ્વભિપ્રમોદયતઃ સો ઽસ્ય ભવતિ [રતિ]સંગ્રાહ[કો] મનસ્કારઃ । તસ્યાસ્ય રતિસંગ્રાહકસ્ય મનસ્કારસ્યાસેવનાન્વયાદ્ ભાવનાન્વયાદ્બહુલીકારાન્વયાન્નિરવશેષભાવનાપ્રહાતવ્યા[ઃ] ક્લેશપ્રહાણાય સર્વપશ્ચિમઃ શૈક્ષો વજ્રોપમઃ સમાધિરુત્પદ્યતે । તસ્યોત્પાદાત્સર્વે ભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે ।
કેન કારણેન વજ્રોપમ ઇત્યુચ્યતે । તદ્યથા ( શ્ભ્_સ્હ્ 507 ) વજ્ર[ં] સર્વેષાં તદન્યેષાં મણિમુક્તાવૈડૂર્યશંખશિલાપ્રવાડા(લા)દીનાં મણીનાં સર્વસારં સર્વદૃઢં તદન્યાન્વિલિખતિ । ન ત્વન્યૈર્મણિભિર્વિલિખ્યતે । એવમેવાયં સમાધિઃ સર્વશૈક્ષસમાધીનામગ્ર્યઃ, શ્રેષ્ઠઃ સર્વસારઃ સર્વક્લેશાનભિભવતિ । ન ચ પુનરુત્પત્તિક્લેશૈરભિભૂયતે । તસ્માદ્વજ્રોપમ ઇત્યુચ્યતે ।
તસ્ય વજ્રોપમસ્ય સમાધેઃ સમનન્તરં સર્વક્લેશપક્ષ્યં દૌષ્ઠુલ્યબીજસમુદ્ધાતાદત્યન્તતાયૈ ચિત્તમધિમુચ્યતે । ( શ્ભ્_સ્હ્ 508 ) ગોત્રપરિશુદ્ધિં ચાનુપ્રાપ્નોતિ [।] સર્વ દૌષ્ઠુલ્ય ક્લેશોન્ધક્ષયાય જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । હેતુક્ષયાચ્ચાયત્યાં દુઃખસ્ય સર્વેણ સર્વમપ્રાદુર્ભાવાયાનુત્પાદ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે । સ તસ્મિન્ સમયે ઽર્હન્ ભવતિ । ક્ષીણાસ્રવઃ, કૃતકૃત્યઃ, કૃતકરણીયો ઽનુપ્રાપ્તસ્વકાર્યઃ પરિક્ષીણભવસંયોજનઃ સમ્યગાજ્ઞાસુવિમુક્તચિત્તઃ । દશભિરશૈક્ષૈર્ધર્મૈઃ સમન્વાગતઃ । અશૈક્ષયા સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા સમ્યક્સંકલ્પેન યાવદશૈક્ષયા સમ્યગ્વિમુક્ત્યા સમ્યગ્જ્ઞાનેન [।] સ્વચિત્તવશવર્તી ચ ભવતિ । વિહારે ચ મનસિકારે ચ । સમયેન યેન કાંક્ષતે । વિહારેણાર્યેણ વા, દિવ્યેન વા, બ્રાહ્મેણ વા, તેન તેન વિહરતિ । યં યમેવાકાંક્ષતે ધર્મં મનસિ કર્ત્તું કુશલમર્થોપસંહિતં । લૌકિકં વા લોકોત્તરમ્વા, તં તમેવ મનસિ કરોતિ ।
તત્રાર્યો વિહારઃ શૂન્ય[તા]વિહારો(ર [આ])નિમિત્તવિહારો ઽપ્રણિહિતવિહારો નિરોધસમાપત્તિવિહારશ્ચ । દિવ્યો વિહારો ધ્યાનારૂપ્યવિહારઃ । બ્રાહ્મો વિહારો મૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાવિહારઃ । અત્યન્તનિર્મલોભવત્યત્યન્તવિમલો ઽત્યન્તબ્રહ્મચર્યપર્યવસાનઃ । નિર્ગત ઇવાસિ ઉત્ક્ષિપ્ત પરિ............................................. ઇત્યપિ પંચાંગપ્રહીણષડંગસમન્વાગતઃ (એ)કારક્ત............................................... (શ્ભ્_સ્હ્ ( શ્ભ્_સ્હ્: 509 ) શે(શ્રે)-ત્તુ(ત્ર)(ક્ષેત્ર?) ધર્માશ્રયઃ । પ્રણુન્નઃ પ્રત્યે...............................................પ્રવિયુ(મુ)ક્ત ચિત્તઃ, સુવિમુક્તપ્રજ્ઞઃ કેવલો ઉક્ષિ..........ચ્ચ...........લિ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે । પ શ્ચિતુ.............સમન્વાગતો ભવતિ । પા લં દૃષ્ટ્વા ચૈવં સુમનાઃ ।
ભવતિ સુષ્ઠુમનાઃ ઉપેક્ષકો ભવતિ સ્મૃતઃ સમ્પ્રજા[ના]નઃ । એવં શ્રોત્રેણ શબ્દાન્, ઘ્રાણેન ગન્ધાન્, જિહ્વયા રસાન્, કાયેન સ્પ્રષ્ટવ્યાન્, મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાય । મે વ........તદૂર્ધ્વ । ઉપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતઃ સંપ્રજા[ના]નઃ । સ તસ્મિન્ સમયે અપરિશેષરાગક્ષયં પ્રતિસંવેદયતિ । સ ક્ષયાદ્રાગદ્વેષમોહાનાં યત્ત્યાગં (યસ્ત્યાગઃ), તન્ન કરોતિ...........
સમચિત્તશ્ચ ભવતિ વાસી ચન્દનકલ્પઃ સેન્દ્રો પિત્ર્યાણાં દેવાનાં માન્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ માર્ગકાશેષધાતુપ્રતિષ્ઠિતે ચ ભવતિ તીર્ણઃ પારગતો ઽન્તિમાદેહધારીત્યુચ્યતે । પૂર્વકર્મક્લેશાવિદ્ધાનાં પઞ્ચ સ્કન્ધાનાં સ્વરસં..........નાનુ પાદાનાત્ વા, નિરુપધિશેષનિર્વાણધાતૌ (પ્રવિષ્ટઃ।પ્રવિશતિ)
......પરિનિર્વૃતો ભવતિ । યથા ન સંસૃતો (તૌ) નાન્યત્ર યદ્ દુઃખં તન્નિરુદ્ધં તવ્યુપશાન્તં તચ્છીતીભૂતં ભવ ઇં ગતં । શાન્તં શાન્તમિદં પદં । યદુત સર્વોપધિપ્રતિનિઃસર્વસંજ્ઞાક્ષયો વિરાગો નિરોધો નિર્વાણં તસ્યેમાનિ લિંગાન્યેવં ભાગીયાનિ વેદિતવ્યાનિ । ( શ્ભ્_સ્હ્ 510 ) પઞ્ચ સ્થાનાન્યુ..........ભિક્ષુઃ ક્ષીણાસ્રવઃ પ્રતિ । વિ વિને । ક્ત મન્યમસં તથા
પ્રાપયિતું મન્દદા ત્ર મ બ્રહ્મચર્યં મૈથુનં ધર્મં પ્રતિષેવિતું । સંપ્રજાના(નો) મૃષાપભાષિતુમભવ્યઃ મન્દવિકારેણ કામાન્પરિભોક્તું । તથા ભવ્યઃ સ્વયં કૃતં સુખં દુઃખં પ્રત્યેતું । પૂર્વવદ્યાવત્સ્વયંકાયકારો ઽહેતુસમુત્પન્નમુગ્રદુઃખં પ્રણીતમમવ્યાય કૃતસ્તુભિઃ(તિઃ) । સત્રાસં માંસં ભક્ષ્ય(વ્ય).........
ઽઅન્યતામાન્યતમ્વા ભયભૈરવં........સંત્રાસમાપત્તુ રયમસૌ વજ્રોપમઃ સમાધિરયં પ્રયોગનિષ્ઠો મનસ્કારઃ યઃ પુનરગ્રફલાર્હત્ત્વસંગૃહીતમનસ્કારો ઽયં પ્રયોગનિષ્ઠાફલો મનસ્કારઃ । એભિઃ સપ્તભિર્મનસ્કારૈર્લોકોત્તરેણ માર્ગેણાત્યન્તનિષ્ઠાત્ આ।પ્રા પા તઃ-ત
ઇત્યયમુચ્યતે સા।મો ધ ક સર્વેષાં સમ્યક્સંબુદ્ધાનાં સશ્રાવકસંયુક્તાનાં નિર્દેશસ્થાનીયાનાં સાક્ષાત્કા[ર]સ્થાનીયાનાં તદ્યથા સર્વનામકાયપદકાયવ્યંજનકાયકાવ્યમનુ શાસ્ત્રાણિ ॥ માતૃકા ॥
॥ ઉદ્દાનમ્ ॥
લક્ષણપ્રતિસંવેદી સ્યાત્તથૈવાધિમોક્ષિકઃ ।
પ્રાવિવેક્યરતિગ્રાહી તદ્વ્યામીમાન્સ(માંસ)કઃ ॥
પુનઃ પ્રયોગનિષ્ઠા કૃત્યુત્તરતત્ફલઃ પશ્ચિમો ભવેત્ ।
મનસ્કારશ્ચ, ધ્યાનાનાં આરૂપ્યાના(ણાં) વિભાગતા ॥
સમાપત્તી(ત્તિર)અભિજ્ઞાશ્ચ ઉપપત્તિશ્ચ લિઙ્ગતા ।
સત્યાનાં વ્યવચારશ્ચ પ્રતિવેધસ્તથૈવ ચ ॥
ભાવનાયા વિભઙ્ગશ્ચ નિષ્ઠા ભવતિ પશ્ચિમા ॥
॥ શ્રાવકભૂમૌ ચતુર્થં યોગસ્થાનમ્ ॥
॥ સમાપ્તા શ્રાવકભૂમિઃ ॥