Skanda Purana · Chapter 74

// skaṃda uvāca // //
śṛṇu vātāpi saṃhartaḥ kāśyāṃ pātakataṃkinī //
padmakalpe tu yā vṛttā damanasya dvijanmanaḥ

bhāradvājasya tanayo damano nāma nāmataḥ //
kṛtamauṃjīvidhiḥ sotha vidyājātaṃ pragṛhya ca

saṃsāraduḥkhabahulaṃ jīvitaṃ cāpi caṃcalam //
vijñāya damano vidvānnirjagāma gṛhānnijāt

kāṃciddiśaṃ samālaṃbya nirvedaṃ paramaṃ gataḥ //
pratyāśramaṃ pratinagaṃ pratyabdhi pratikānanam

pratitīrthaṃ pratinadi sa babhrāma tapoyutaḥ //
yāvaṃtyāyatanānīha tiṣṭhaṃti parito bhuvam

adhyuvāsa sa tāvaṃti saṃyateṃdriyamānasaḥ //
paraṃ na manasaḥ sthairyaṃ kvāpi prāpi ca tena vai

manorathopadeṣṭā ca kutracitkvāpi nekṣitaḥ //
kadāciddaivayogātsa damano nāma tāpasaḥ

revātaṭe niraikṣiṣṭa tīrthaṃ cāmarakaṃṭakam //
mahadāyatanaṃ puṇyamoṃkārasyāpi tatra vai

dṛṣṭvā hṛṣṭamanā āsīccetaḥ sthairyamavāpa ha //
atha pāśupatāṃstatra sa nirīkṣya tapodhanān

304b
vibhūtibhūṣitatanūnkṛtaliṃgasamarcanān //
vihitaprāṇayātrāṃśca kṛtāgamavicāraṇān

svasthopaviṣṭānsvapuroragrato'calamānasān //
praṇamyopāviśattatra tadācāryasya sannidhau

prabaddhahastayugalaḥ praṇamatarakaṃdharaḥ //
atha pāśupatācāryo gargo nāma mahāmuniḥ

vārdhakena samākrāṃtastapasā kṛśavigrahaḥ //
śaṃbhorārādhaneniṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvatapasviṣu

papraccha damanaṃ ceti kastvaṃ kasmādihāgataḥ //
taruṇopi viraktosi kutastadvada sattama /

/
iti praṇayapūrvaṃ sa niśamya damano'bravīt //
bhagoḥ pāśupatācārya sarvajñārādhanapriya

kathayāmi yathārthaṃ te nijacetoviceṣṭitam //
ahaṃ brāhmaṇadāyādo vedaśāstrakṛtaśramaḥ

saṃsārāsāratāṃ jñātvā vānaprasthamaśiśriyam //
anenaiva śarīreṇa mahāsiddhimabhīpsatā

snātaṃ bahuṣu tīrtheṣu maṃtrā japtāstu koṭiśaḥ //
devatāḥ sevitā bahvyo havanaṃ ca kṛtaṃ bahu

śuśrūṣitāśca guravo bahavo bahvanehasam //
mahāśmaśāneṣu niśā bhūyasyopyativāhitāḥ

śikharāṇi girīṃdrāṇāṃ mayā cādhyuṣitānyaho //
divyauṣadhi sahasrāṇi mayā saṃsādhitānyapi

rasāyanāni bahuśaḥ sevitāni mayā punaḥ //
mahāsāhasamālaṃbya siddhādhyuṣitakaṃdarāḥ

mayā praviṣṭā bahuśaḥ kṛtāṃtavadanopamāḥ //
tapaścāpi mahattaptaṃ bahubhirniyamairyamaiḥ

paraṃ kiṃcitkvacinnaikṣi siddhyaṃkuramapi prabho //
idānīṃ tvāmanuprāpya mahīṃ paryaṭatā mayā

manasaḥ sthairyamāpannamiva saṃprāptasiddhinā //
avaśyaṃ tvanmukhāṃbhojādyadvaco niḥsariṣyati //

tenaiva mahatī siddhirbhavitrī mama nānyathā //
tadbrūhi sūpadeśaṃ ca kathaṃ siddhirbhavenmama

anenaiva śarīreṇa pārthivena prathīyasī //
damanasya niśamyeti gargācāryo vacastadā

pratyakṣadṛṣṭaṃ provāca mahadāścaryamuttamam //
sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ tatra śiṣyāṇāṃ sthiracetasām //
mumukṣūṇāṃ dhṛtavatāṃ mahāpāśupataṃ vratam

// garga uvāca // //
anenaiveha dehena yadi tvaṃ siddhikāmukaḥ //
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā tadā te kathayāmyaham

avimukte mahākṣetre sarvasiddhiprade satām //
dharmārthakāmamokṣākhya ratnānāṃ paramākare

305a
samāśritānāṃ jaṃtūnāṃ sarveṣāṃ sarvakarmaṇām //
śalabhānāṃ pradīpābhe tamaḥstoma mahādvipi

karmabhūruha dāvāgnau saṃsārābdhyaurvaśocipi //
nirvāṇalakṣmī kṣīrābdhau sukhasaṃketasadmani

dīrghanidrā prasuptānāṃ paramodbodhadāyini //
yātāyātaśramāpannaprāṇimārgamahīruhi

anekajanmajanita mahāpāpādrivajriṇi //
nāmoccārakṛtāṃ puṃsāṃ mahāśreyo vidhāyini

viśveśituḥ paredhāmni sīmni svargāpavargayoḥ //
svardhunī lolakallolā nityakṣālita bhūtale

evaṃvidhe mahākṣetre sarvaduḥkhaughahāriṇi //
pratyakṣaṃ mama yadvṛttaṃ tadbravīmi mahāmate

yatra kālabhayaṃ nāsti yatra nāstyenaso bhayam //
tatkṣetramahimānaṃ kaḥ samyagvarṇayituṃ kṣamaḥ

tīrthāni yāni lokesmiñjaṃtūnāmaghahānyaho //
tāni sarvāṇi śuddhyarthaṃ kāśīmāyāṃti nityaśaḥ

api kāśyāṃ vasedyastu sarvāśī sarvavikrayī //
sa yāṃ gatiṃ labhenmartyo yajñairdānairna sānyataḥ

rāgabījasamudbhūtaḥ saṃsāraviṭapo mahān //
dīrghasvāpa kuṭhāreṇa cchinnaḥ kāśyāṃ na vardhate

sarveṣāmūṣarāṇāṃ tu kāśī parama ūṣaraḥ //
vapturbījamidaṃ tasminnuptaṃ naiva prarohati

smariṣyaṃtīha ye kāśīmavaśyaṃ tepi sādhavaḥ //
tepyaghaugha vinirmuktā yāsyaṃti gatimuttamām

vibhūtiḥ sarvalokānāṃ satyādīnāṃ subhaṃgurā //
abhaṃgurā vimuktasya sā tu labhyā śivājñayā

kṛmikīṭapataṃgānāmavimukte tanutyajām //
vibhūtirdṛśyate yā sā kvāsti brahmāṃḍamaṃḍale

vārāṇasī yadā prāptā kadācitkālaparyayāt //
sa upāyo vidhātavyo yena no niṣkramo bahiḥ

pūrvato maṇikarṇīśo brahmeśo dakṣiṇe sthitaḥ //
paścime caiva gokarṇo bhārabhūtastathottare

305b
ityetaduttamaṃ kṣetramavimukte mahāphalam //
maṇikarṇī hrade snātvā dṛṣṭvā viśveśvaraṃvibhum

kṣetraṃ pradakṣiṇīkṛtya rājasūyaphalaṃ labhet //
tatra śrāddhapradātuśca mucyaṃte prapitāmahāḥ

avimukta samaṃ kṣetramapi brahmāṃḍagolake //
na vidyate kvacitsatyaṃ satyaṃ sādhakasiddhidam

rakṣaṃti satataṃ kṣetraṃ yatra pāśāsipāṇayaḥ //
mahāpāriṣadā ugrāḥ krūrebhyo'krūrabuddhayaḥ

prāgdvāramaṭṭahāsaśca gaṇakoṭiparīvṛtaḥ //
rakṣedaharniśaṃ kṣetraṃ durvṛttebhyo vibhīṣaṇaḥ

tathaiva bhūtadhātrīśaḥ kṣetradakṣiṇarakṣakaḥ //
gokarṇaḥ paścimadvāraṃ pāti koṭigaṇāvṛtaḥ

udagdvāraṃ tathā rakṣedghaṃṭākarṇo mahāgaṇaḥ //
aiśaṃkoṇaṃ chāgavaktro bhīṣaṇo vahnidigdalam

rakṣaḥ kāṣṭhāṃ śaṃkukarṇo dṛmicaṃḍo maruddiśam //
itthaṃ kṣetraṃ sadā pāṃti gaṇā ete'ti bhāsvarāḥ

kālākṣoraṇa bhadrastu kauleyaḥ kālakaṃpanaḥ //
ete pūrveṇa rakṣaṃti gaṃgāpāre sthitā gaṇāḥ

vīrabhadro nabhaścaiva kardamāliptavigrahaḥ //
sthūlakarṇo mahābāhurasipāre vyavasthitāḥ

viśālākṣo mahābhīmaḥ kuṃḍodaramahodarau //
rakṣaṃti paścimadvāraṃ dehalīdeśasaṃsthitāḥ

naṃdisenaśca paṃcālaḥ kharapādakaraṃṭakaḥ //
ānaṃdogopako babhrū rakṣaṃti varaṇātaṭe //

tasminkṣetre mahāpuṇye liṃgamoṃkārasaṃjñakam//
tatra siddhiṃ parāṃ prāptā dehenānena sādhakāḥ

kapilaścaiva sāvarṇiḥ śrīkaṃṭhaḥ pigaloṃśumān //
ete pāśupatāḥ siddhāstalliṃgārādhanena hi

ekadā tasya liṃgasya kṛtvā paṃcāpipūjanam //
nṛtyataḥ sahuḍutkāraṃ tasmim̐lliṃge layaṃ yayuḥ

anyacca te pravakṣyāmi tatra yadvṛttamadbhutam //
niśāmaya mahābuddhe damana dvijasattama

ekā bhekī mune tatra caraṃtī liṃga sannidhau //
pradakṣiṇaṃ sadā kuryānnirmālyākṣatabhakṣiṇī

sā tatra mṛtyuṃ na prāpa śivanirmālyabhakṣaṇāt //
kṣetrādanyatra maraṇaṃ jātaṃ tasyāstadenasaḥ

varaṃ viṣamapiprāśyaṃ śivasvaṃ naiva bhakṣayet //
viṣamekākinaṃ haṃti thivasvaṃ putrapauvakam

śivasya paripuṣṭāṃgāḥ sparśanīyā na sādhubhiḥ //
tena karmavipākena tataste rauravaukasaḥ

kaścitkākaḥ samālokya maṃḍūkīṃ tāmitastataḥ //
poplūyamānāmādāya caṃcvā kṣetrādbahirgataḥ

306a
varṣābhvī tena sā kṣiptā kākena kṣetrabāhyataḥ //
atha sā kālato bhekī tatraiva kṣetrasattame

pradakṣiṇīkaraṇato liṃgasyasparśanādapi//
puṇyāpuṇyavatījātā kanyāpuṣpabaṭorgṛhe

śubhāvayavasaṃsthānā śubhalakṣaṇalakṣitā //
paraṃ gṛdhramukhī jātā nirmālyākṣatabhakṣaṇāt

samyaggītarahasyajñā nitarāṃ madhurasvarā //
saptasvarāstrayo grāmā mūrcchanāstvaikaviṃśatiḥ

tānā ekonapaṃcāśa tālā ekottaraṃśatam //
rāgāḥ ṣaḍeva teṣāṃ tu paṃcapaṃcāpi cāṃganāḥ

306b
ṣaḍviṃśadrāgarāgiṇya iti rāgi mudāvahāḥ //
deśakāla vibhedena paṃcaṣaṣṭistathā parāḥ

yāvaṃta eva tālāḥ syu rāgāstāvaṃta eva hi //
iti gītopaniṣadā pratyahaṃ sā śubhavratā

mādhavī madhurālāpā sadoṃkāraṃ samarcayet //
prāpyāpyanarghyatāruṇyaṃ sā tu puṣpabaṭoḥ sutā

prāgjanmavāsanāyogādoṃkāraṃ bahvamaṃsta vai //
svabhāva caṃcalaṃ cetastasyāstalliṃga sevanāt

damanasthairyamagamadyogeneva mahātmanaḥ //
na divā bādhayāṃcakre kṣuttṛṇnidrā kṣapā sutām

ataṃdritamanā āsītsā talliṃga nirīkṣaṇe //
akṣṇornimeṣā yāvaṃtastasyā āsandivāniśam

tāvatkālastayā sādhvyā mahānvighno'numīyate //
nimeṣāṃtaritaḥ kālo yo yo vyathoṃgato mama //
liṃgānavekṣaṇāttatra prāyaścittaṃ kathaṃ bhaveta

iti saṃcitayaṃtyeva sevāṃ tatyāja noṃkṛteḥ //
jalābhilāṣiṇī sā tu liṃganāmāmṛtaṃ pibet

nānya ddidṛkṣiṇī tasyā akṣiṇī śrutige api //
vihāya liṃgamoṃkāraṃ hṛdvihāyaḥ sthitaṃ satām

tasyāḥ śabdagrahau nānya śabdagrahaṇatatparau //
atīva nipuṇau jātau tatsanmālyakaraukarau

nānyatra caraṇau tasyāścarataḥ sukhavāṃchayā //
tyaktvoṃkārājirakṣoṇīṃ kṣuṇṇāṃ nirvāṇapadmayā

oṃkāraṃ praṇavaṃ sāraṃ parabrahmaprakāśakam //
śabdabrahmatrayīrūpaṃ nādabiṃdukalālayam

sadakṣaraṃ cādirūpaṃ viśvarūpaṃ parāvaram //
varaṃ vareṇyaṃ varadaṃ śāśvataṃ śāṃtamīśvaram

307a
sarvalokaikajanakaṃ sarvalokaikarakṣakam //
sarvalokaikasaṃhartṛ sarvalokaikavaṃditam

ādyaṃtarahitaṃ nityaṃ rśivaṃ śaṃkaramavyayam //
ekaguṇatrayātītaṃ bhaktasvāṃtakṛtāspadam

nirupādhiṃ nirākāraṃ nirvikāraṃ niraṃjanam //
nirmalaṃ nirahaṃkāraṃ niṣprapaṃcaṃ nijodayam

svātmārāmamanaṃtaṃ ca sarvagaṃ sarvadarśinam //
sarvadaṃ sarvabhoktāraṃ sarvaṃ sarvasukhāspadam

vāgiṃdriyaṃ tadīyaṃ ca proccarattadaharniśam //
nāmāṃtaraṃ na gṛhṇāti kvacidanyasyakasyacit

etannāmākṣararasaṃ rasayaṃtī divāniśam //
rasanā naiva jānāti tasyā anyadrasāṃtaram

saṃmārjanaṃ raṃgamālāḥ prāsādaṃ paritaḥ sadā //
vidadhyānmādhavī tatra tathārcā pātraśodhanam

tatra pāśupatā ye vai praṇaveśārcane ratāḥ //
tāṃśca śuśrūṣayennityaṃ pitṛbuddhyāti bhaktitaḥ

vaiśākhasya caturdaśyāmekadā sā tu mādhavī //
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā divopavasānvitā

yātrāmilitabhakteṣu prātaryāteṣu sarvataḥ //
saṃmārjanādikaṃ kṛtvā liṃgamabhyarcya harṣataḥ

gāyaṃtī madhuraṃ gītaṃ nṛtyaṃtī nijalīlayā//
dhyāyaṃtī liṃgamoṃkāraṃ tatra liṃge layaṃ yayau

anenaiva śarīreṇa pārthivena mahāmatiḥ //
asmadācāryamukhyānāṃ paśyatāṃ ca tapasvinām

prādurbabhūva yalliṃgājjyotirjaṭilitāṃbaram //
tatra jyotiṣi sā bālā jyotirmayyapi sāpyabhūt

rādhaśuklacaturdaśyāmadyāpi kṣetravāsinaḥ //
tatra yātrāṃ prakurvaṃti mahotsavapuraḥsarāḥ

tatra jāgaraṇaṃ kṛtvā caturdaśyāmupoṣitāḥ //
prāpnuvaṃti paraṃ jñānaṃ yatrakutrāpi vai mṛtāḥ

brahmāṃḍodara madhye tu yāni tīrthāni sarvataḥ //
tāni vaiśākhabhūtāyāmāyāṃtyoṃkṛti darśane

liṃgāgre śrīmukhī nāmnī guhāsti paramottamā //
pātālasya ca taddvāraṃ tatra siddhā vasaṃti hi

tiṣṭheyuḥ paṃcarātraṃ ye guhāyāṃ tatra suvratāḥ //
te nāgakanyāḥ paśyaṃti brūyustāśca śubhāśubham

kaṃdarottaradigbhāge tatra kūpo rasodakaḥ //
āṣaṇmāsaṃ ca tatpītvā pibedbrahmarasāyanam

tatra nādeśvaraṃ liṃgaṃ dṛṣṭvā nādanidānabhūḥ //
sarvanādātmakaṃ viśvaṃ tacchravo gocarī bhavet

tatra matsyodarīṃ snātvā svardhunīṃ varuṇāplutām //
kṛtakṛtyo bhavejjaṃturnaiva śocati kutracit

307b
asaṃkhyātā gatāḥ siddhimoṃkāreśvarasevakāḥ //
pārthivenaiva dehena divyabhūtena tatkṣaṇāt

avimuktaṃ paraṃ kṣetraṃ brahmāṃḍādapi sarvataḥ //
tatopi para oṃkāra ukto matsyodarī taṭe

praṇaveśoṃ'ga yaiḥ kāśyāṃ na nato nāpi cārcitaḥ //
kimarthaṃ te samutpannā mātṛtāruṇyahāriṇaḥ

yadā prabhṛti viśveśo maṃdarādāgato'bhavat //
tasminnānaṃda gahane tadāprabhṛti sattama

sarvāṇyāyatanānyāśu sābdhīni sa girīṇyapi //
sa nadīni sa tīrthāni sa dvīpāni yayustataḥ //

idānīṃ mama bhāgyena smāritohaṃ tvayā mune //
ahamapyāgamiṣyāmi yāmaḥ kāśīṃ śanaiḥ śanaiḥ

etepi mama śiṣyā ye mahāpāśupatavratāḥ //
kāśīṃ yiyāsavastepi yataḥ sarve mumukṣavaḥ

api vārdhakamāsādya yaiḥ kāśī naiva śīlitā //
mānuṣe durlabhe naṣṭe kutasteṣāṃ mahāsukham

yāvanneṃdriya vaikalyaṃ yāvannaivāyuṣaḥ kṣayaḥ //
tāvatsevyaṃ prayatnena śaṃbhorānaṃdakānanam

ya ānaṃdavanaṃ śaṃbhoḥ śiśriyuḥ śrīniketanam //
acalāśrīrna muṃcettānmahāsaukhyaikaśevadhīn

ityākhyāya kathāṃ ramyāṃ gargaḥ pāśupatottamaḥ //
bhāradvājena sahitaḥ prāpa vārāṇasīṃ purīm

damanopi hi dharmātmā gargācāryeṇa saṃyutaḥ //
ārādhya śrīmadoṃkāraṃ tasmim̐lliṃge layaṃ gataḥ

// skaṃda uvāca // //
ilvalāre paraṃ sthānamoṃkāramavimuktake //
tatra siddhiparāṃ jagmuḥ sādhakā bahuśo mune

kalau kaluṣacittānāṃ puro nākhyeyameva hi //
praṇaveśvaramāhātmyaṃ nāstikānāṃ viśeṣataḥ

ye niṃdaṃti mahādevaṃ kṣetraṃ niṃdaṃti ye'dhiyaḥ //
purāṇaṃ ye ca niṃdaṃti te saṃbhāṣyā na kutracit

oṃkārasadṛśaṃ liṃgaṃ na kvacijjagatītale //
iti gauryai samākhyātaṃ devadevena niścitam

imamadhyāyamākarṇya narastadgatamānasaḥ //
vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ śivalokamavāpnuyāt

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthekāśīkhaṃḍa uttarārdha oṃkāramāhātmyaṃ nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ