Skanda Purana · Chapter 159

śrīmārkaṇḍeya uvāca -
tato gacchenmahārāja tīrthaṃ paramapāvanam /
narmadāyāṃ suduṣprāpaṃ siddhaṃ hyanarakeśvaram

tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā pāpakarmāpi bhārata /
na paśyati mahāghoraṃ narakadvārasaṃjñikam

yudhiṣṭhira uvāca -
śubhāśubhaphalaistāta bhuktabhogā narāstviha /
jāyante lakṣaṇairyaistu tāni me vada sattama

yathā nirgacchate jīvastyaktvā dehaṃ na paśyati /
tathā gacchanpunardehaṃ pañcabhūtasamanvitaḥ

tvagasthimāṃsamedo'sṛkkeśasnāyuśataiḥ saha /
viṇmūtraretaḥsaṅghāte kā saṃjñā jāyate nṛṇām

evamuktaḥ sa mārkaṇḍaḥ kathayāmāsa yogavit /
dhyātvā sanātanaṃ sarvaṃ devadevaṃ maheśvaram

mārkaṇḍeya uvāca -
śṛṇu pārtha mahāpraśnaṃ kathayāmi yathāśrutam /
sakāśādbrahmaṇaḥ pūrvamṛṣidevasamāgame

gururātmavatāṃ śāstā rājā śāstā durātmanām /
iha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ

acīrṇaprāyaścittānāṃ yamaloke hyanekadhā /
yātanābhirviyuktānāmanekāṃ jīvasantatim

gatvā manuṣyabhāve tu pāpacihnā bhavanti te /
tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa

sahitvā yātanāṃ sarvāṃ gatvā vaivasvatakṣayam /
vistīrṇayātanā ye tu lokamāyānti cihnitāḥ

gadgado'nṛtavādī syānmūkaścaiva gavānṛte /
brahmahā jāyate kuṣṭhī śyāvadantastu madyapaḥ

kunakhī svarṇaharaṇādduḥścarmā gurutalpagaḥ /
saṃyogī hīnayoniḥ syāddaridro'dattadānataḥ

grāmaśūkaratāṃ yāti hyayājyayājako nṛpa /
kharo vai bahuyājī syācchvānimantritabhojanāt

aparīkṣitabhojī syādvānaro vijane vane /
vitarjako'tha mārjāraḥ khadyotaḥ kakṣadāhataḥ

avidyāṃ yaḥ prayaccheta balīvardo bhaveddhi saḥ /
annaṃ paryuṣitaṃ vipre dadānaḥ klībatāṃ vrajet

mātsaryādatha jātyandho janmāndhaḥ pustakaṃ haran /
phalānyāharato'patyaṃ mriyate nātra saṃśayaḥ

mṛto vānaratāṃ yāti tanmukto'tha galāḍavān /
adattvā bhakṣayaṃstāni hyanapatyo bhavennaraḥ

haranvastraṃ bhavedgodhā garadaḥ pavanāśanaḥ /
pravrājī gamanādrājan bhavenmarupiśācakaḥ

vātako jalahartā ca dhānyahartā ca mūṣakaḥ /
aprāptayauvanāṃ gacchan bhavetsarpa iti śrutiḥ

gurudārābhilāṣī ca kṛkalāso bhavecciram /
jalaprasravaṇaṃ yastu bhindyānmatsyo bhavennaraḥ

avikreyān vikrayan vai vikaṭākṣo bhavennaraḥ /
ayonigo vṛko hi syādulūkaḥ krayavañcanāt

mṛtasyaikādaśāhe tu bhuñjānaḥ śvopajāyate /
pratiśrutya dvijāyārthamadadanmadhuko bhavet

rājñīgamādbhavedduṣṭataskaro viḍvarāhakaḥ /
parivādī dvijātīnāṃ labhate kācchapīṃ tanum

vrajeddevalako rājanyoniṃ cāṇḍālasaṃjñitām /
durbhagaḥ phalavikretā vṛściko vṛṣalīpatiḥ

mārjāro'gniṃ padā spṛṣṭvā rogavānparamāṃsabhuk /
sodaryāgamanātṣaṇḍho durgandhaśca sugandhahṛt

grāmabhaṭṭo divākīrtirdaivajño gardabho bhavet /
kupaṇḍitaḥ syānmārjāro bhaṣaṇo vyāsa eva ca

sa eva dṛśyate rājanprakāśātparamarmaṇām /
yadvā tadvāpi pārakyaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu

kṛtvā vai yonimāpnoti tairaścīṃ nātra saṃśayaḥ /
evamādīni cānyāni cihnāni nṛpasattama

svakarmavihitānyeva dṛśyante yaistu mānavāḥ /
tato janma tato mṛtyuḥ sarvajantuṣu bhārata

jāyate nātra sandehaḥ samībhūte śubhāśubhe /
strīpuṃsoḥ samprayogeṇa viṣuddhe śukraśoṇite

pañcabhūtasamopetaḥ saṣaṣṭhaḥ parameśvaraḥ /
indriyāṇi manaḥ prāṇā jñānamāyuḥ sukhaṃ dhṛtiḥ

dhāraṇaṃ preraṇaṃ duḥkhamicchāhaṅkāra eva ca /
prayatna ākṛtirvarṇaḥ svaradveṣau bhavābhavau

tasyedamātmanaḥ sarvamanāderādimicchataḥ /
prathame māsi sa kledabhūto dhātuvimūrchitaḥ

māsyarbudaṃ dvitīye tu tṛtīye cendriyairyutaḥ /
ākāśāllāghavaṃ saukṣmyaṃ śabdaṃ śrotrabalādikam /
vāyostu sparśanaṃ ceṣṭāṃ dahanaṃ raukṣyameva ca

pittāttu darśanaṃ paktimauṣṇyaṃ rūpaṃ prakāśanam /
salilādrasanāṃ śaityaṃ snehaṃ kledaṃ samārdavam

bhūmergandhaṃ tathā ghrāṇaṃ gauravaṃ mūrtimeva ca /
ātmā gṛhṇātyajaḥ pūrvaṃ tṛtīye spandate ca saḥ

daurhṛdasyāpradānena garbho doṣamavāpnuyāt /
vairūpyaṃ maraṇaṃ vāpi tasmātkāryaṃ priyaṃ striyāḥ

sthairyaṃ caturthe tvaṅgānāṃ pañcame śoṇitodbhavaḥ /
ṣaṣṭhe balaṃ ca varṇaśca nakharomṇāṃ ca sambhavaḥ

manasā cetanāyukto nakharomaśatāvṛtaḥ /
saptame cāṣṭame caiva tvacāvān smṛtivānapi

punargarbhaṃ punardhātrīmenastasya pradhāvati /
aṣṭame māsyato garbho jātaḥ prāṇairviyujyate

navame daśame vāpi prabalaiḥ sūtimārutaiḥ /
nirgacchate bāṇa iva yantracchidreṇa sajvaraḥ

śarīrāvayavairyukto hyaṅgapratyaṅgasaṃyutaḥ /
aṣṭottaraṃ marmaśataṃ tatrāsthā tu śatatrayam

sapta śiraḥkapālāni vihitāni svayambhuvā /
tisraḥ koṭyo'rdhakoṭī ca romṇāmaṅgeṣu bhārata

dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayādabhinisṛtāḥ /
hitānāma hi tā nāḍyastāsāṃ madhye śaśiprabhā

evaṃ pravartate cakraṃ bhūtagrāme caturvidhe /
utpattiśca vināśaśca bhavataḥ sarvadehinām

gatirūrdhvā ca dharmeṇa hyadharmeṇa tvadhogatiḥ /
jāyate sarvavarṇānāṃ svadharmacalanānnṛpa

devatve mānavatve ca dānabhogādikāḥ kriyāḥ /
dṛśyante yā mahārāja tatsarvaṃ karmajaṃ phalam

svakarma vihite ghore kāmaksodhārjite śubhe /
nimajjennarake ghore yasyottāro na vidyate

uttāraṇāya jantūnāṃ narmadātaṭasaṃsthitam /
evametanmahātīrthaṃ narakeśvaramuttamam

narakāpahaṃ mahāpuṇyaṃ mahāpātakanāśanam /
tattīrthaṃ sarvatīrthānāmuttamaṃ bhuvi durlabham

tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayeta maheśvaram /
mahāpātakayukto'pi narakaṃ naiva paśyati

tatra tīrthe tu yo dadyāddhenuṃ vaitaraṇīṃ śubhām /
sa mucyate sukhenaiva vaitaraṇyāṃ na saṃśayaḥ

yudhiṣṭhira uvāca -
yamadvāre mahāghore yā sā vaitaraṇī nadī /
kiṃrūpā kiṃpramāṇā sā kathaṃ sā vahati dvija

kathaṃ tasyāḥ pramucyante keṣāṃ vāsastu saṃtatam /
keṣāṃ tu sānukūlā sā hyetadvistarato vada

śrīmārkaṇḍeya uvāca -
dharmaputra mahābāho śṛṇu sarvaṃ mayoditam /
yā sā vaitaraṇī nāma yamadvāre mahāsarit

agādhā pārarahitā dṛṣṭamātrā bhayāvahā /
pūyaśoṇitatoyā sā māṃsakardamanirmitā

tattoyaṃ bhramate tūrṇaṃ tāpīmadhye ghṛtaṃ yathā /
kṛmibhiḥ saṅkulaṃ pūyaṃ vajratuṇḍairayomukhaiḥ

śiśumāraiśca makarairvajrakartarisaṃyutaiḥ /
anyaiśca jalajīvaiḥ sā suhiṃsrairmarmabhedibhiḥ

tapanti dvādaśādityāḥ pralayānta ivolbaṇāḥ /
patanti tatra vai martyāḥ krandanto bhṛśadāruṇam

hā bhrātaḥ putra hā mātaḥ pralapanti muhurmuhuḥ /
asipattravane ghore patantaṃ yo'bhirakṣati

prataranti nimajjanti glāniṃ gacchanti jantavaḥ /
caturvidhaiḥ prāṇigaṇairdraṣṭavyā sā mahānadī

taranti tasyāṃ saddānairanyathā tu patanti te /
mātaraṃ ye na manyante hyācāryaṃ gurumeva ca

avajānanti mūḍhā ye teṣāṃ vāsastu saṃtatam /
pativratāṃ sādhuśīlāmūḍhāṃ dharmeṣu niścalām

parityajanti ye pāpāḥ saṃtataṃ tu vasanti te /
viśvāsapratipannānāṃ svāmimitratapasvinām

strībālavṛddhadīnānāṃ chidramanveṣayanti ye /
pacyante tatra madhye vai krandamānāḥ supāpinaḥ

śrāntaṃ bubhukṣitaṃ vipraṃ yo vighnayati durmatiḥ /
kṛmibhirbhakṣyate tatra yāvatkalpaśatatrayam

brāhmaṇāya pratiśrutya yo dānaṃ na prayacchati /
āhūya nāsti yo brūte tasya vāsastu saṃtatam

agnido garadaścaiva rājagāmī ca paiśunī /
kathābhaṅgakaraścaiva kūṭasākṣī ca madyapaḥ

vajravidhvaṃsakaścaiva svayaṃdattāpahārakaḥ /
sukṣetrasetubhedī ca paradārapradharṣakaḥ

brāhmaṇo rasavikretā vṛṣalīpatireva ca /
gokulasya tṛṣārtasya pālībhedaṃ karoti yaḥ

kanyābhidūṣakaścaiva dānaṃ dattvā tu tāpakaḥ /
śūdrastu kapilāpānī brāhmaṇo māṃsabhojanī

ete vasanti satataṃ mā vicāraṃ kṛthā nṛpa /
sānukūlā bhavedyena tacchṛṇuṣva narādhipa

ayane viṣuve caiva vyatīpāte dinakṣaye /
anyeṣu puṇyakāleṣu dīyate dānamuttamam

kṛṣṇāṃ vā pāṭalāṃ vāpi kuryādvaitaraṇīṃ śubhām /
svarṇaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ kāṃsyapātrasya dohinīm

kṛṣṇavastrayugācchannāṃ saptadhānyasamanvitām /
kuryātsadroṇaśikhara āsīnāṃ tāmrabhājane

yamaṃ haimaṃ prakurvīta lohadaṇḍasamanvitam /
ikṣudaṇḍamayaṃ baddhvā hyuḍupaṃ paṭṭabandhanaiḥ

uḍupopari tāṃ dhenuṃ sūryadehasamudbhavām /
kṛtvā prakalpayedvidvāñchattropānadyugānvitām

aṅgulīyakavāsāṃsi brāhmaṇāya nivedayet /
imamuccārayenmantraṃ saṃgṛhyāsyāśca pucchakam

oṃ yamadvāre mahāghore yā sā vaitaraṇī nadī /
tartukāmo dadāmyenāṃ tubhyaṃ vaitaraṇi namaḥ /
ityadhivāsanamantraḥ

gāvo me cāgrataḥ santu gāvo me santu pṛṣṭhataḥ /
gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham

oṃ viṣṇurūpa dvijaśreṣṭha bhūdeva paṅktipāvana /
sadakṣiṇā mayā dattā tubhyaṃ vaitaraṇi namaḥ /
iti dānamantraḥ

brāhmaṇaṃ dharmarājaṃ ca dhenuṃ vaitaraṇīṃ śivām /
sarvaṃ pradakṣiṇīkṛtya brāhmaṇāya nivedayet

pucchaṃ saṃgṛhya surabheragre kṛtvā dvijaṃ tataḥ

dhenuke tvaṃ pratīkṣasva yamadvāre mahābhaye /
uttitīrṣurahaṃ dheno vaitaraṇyai namo'stu te /
ityanuvrajamantraḥ

anuvrajeta gacchantaṃ sarvaṃ tasya gṛhaṃ nayet /
evaṃ kṛte mahīpāla saritsyātsukhavāhinī

tārayate tayā dhenvā sā sarijjalavāhinī /
sarvānkāmānavāpnoti ye divyā ye ca mānuṣāḥ

rogī rogādvimuktaḥ syācchāmyanti paramāpadaḥ /
svasthe sahasraguṇitamāture śatasaṃmitam

mṛtasyaiva tu yaddānaṃ parokṣe tatsamaṃ smṛtam /
svahastena tato deyaṃ mṛte kaḥ kasya dāsyati /
iti matvā mahārāja svadattaṃ syānmahāphalam

ityevamuktaṃ tava dharmasūno dānaṃ mayā vaitaraṇīsamuttham /
śṛṇoti bhaktyā paṭhatīha samyaksa yāti viṣṇoḥ padamaprameyam

śrīmārkaṇḍeya uvāca -
prāpte cāśvayuje māsi tasminkṛṣṇā caturdaśī /
snātvā kṛtvā tataḥ śrāddhaṃ sampūjya ca maheśvaram

pitṛbhyo dīyate dānaṃ bhaktiśraddhāsamanvitaiḥ /
paścājjāgaraṇaṃ kuryātsatkathāśravaṇādibhiḥ

tataḥ prabhātasamaye snātvā vai narmadājale /
tarpaṇaṃ vidhivatkṛtvā pitḥṇāṃ devapūrvakam

sauvarṇe ghṛtasaṃyuktaṃ dīpaṃ dadyāddvijātaye /
paścātsaṃbhojayedviprān svayaṃ caiva vimatsaraḥ

evaṃ kṛte naraśreṣṭha na janturnarakaṃ vrajet /
avaśyameva manujairdraṣṭavyā nārakī sthitiḥ

anena vidhinā kṛtvā na paśyennarakānnaraḥ /
tatra tīrthe mṛtānāṃ tu narāṇāṃ vidhinā nṛpa

manvantaraṃ śive loke vāso bhavati durlabhe /
vimānenārkavarṇena kiṃkiṇīśataśobhinā

sa gacchati mahābhāga sevyamāno'psarogaṇaiḥ /
bhunakti vividhānbhogānuktakālaṃ na saṃśayaḥ

pūrṇe caiva tataḥ kāla iha mānuṣyatāṃ gataḥ /
sarvavyādhivinirmukto jīvecca śaradāṃ śatam

prāpya cāśvayuje māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm /
ahorātroṣito bhūtvā pūjayitvā maheśvaram /
mahāpātakayukto'pi mucyate nātra saṃśayaḥ

aṣṭāviṃśatikoṭyo vai narakāṇāṃ yudhiṣṭhira /
vimuktā narakairduḥkhaiḥ śivalokaṃ vrajanti te

tatra bhuktvā mahābhogāndivyaiśvaryasamanvitān /
labhante mānuṣaṃ janma durlabhaṃ bhuvi mānavāḥ

// iti śrīskande mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe'narakeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ //