Skanda Purana · Chapter 5.4

// vyāsa uvāca // //
yo'sau kapāla utpanno naronāma dhanurdharaḥ//
kimevaṃ so'dhunā jāta utpattau viśvakarmaṇaḥ

kathaṃ rudreṇa janitaḥ prabhuṇā buddhipūrvakam//
viṣṇunā vā bhagavatā brahmaṇā bhāva bhedataḥ

kena kasmātsamutpannaḥ śaṃkarācyutabrahmaṇām //
brahmā hiraṇyagarbho yo yo jātaśca caturmukhaḥ

adbhutaṃ paṃcamaṃ vaktraṃ kathaṃ tasyāpyupasthitam //
sa tasthau bhagavānbrahmā kathaṃ rudre mano'dadhat

mūḍhātmanā naro yena haṃtuṃ sa prahito haram

// sanatkumāra uvāca // //
maheśvaraharī etau dvāveva sati tiṣṭhataḥ //
tayoraviditaṃ nāsti siddhāsiddhaṃ mahātmanoḥ

brahmaṇaḥ paṃcamaṃ vaktraṃ yattadāsīnmahātmanaḥ //
tasyaiva mānasaḥ sogniḥ śirasā tena vai dhṛtaḥ

yo naro brahmaṇaḥ proktaḥ so'pyagnistasya mānasaḥ //
dadhāra taṃ mahādevaḥ kṛtvāṃgulyaṃtarāṃtare

pūrvaṃ dṛṣṭvā samutpatti mevaṃ tasya mahānnaraḥ //
tasmātkapālamaṃgulyāṃ ghaṭṭamānamajāyata

sa taṃ hatvā śareṇājau brahmaṇo nihitaṃ rajaḥ //
mumoha rajasā sattvaṃ yadṛcchā kṛtprabhuryataḥ

// vyāsa uvāca // //
kathamagniḥ samutpanno yoniḥ sarveṇa dhāritaḥ //
vistareṇa tadācakṣva bhagavanmunivaṃdita

//
// sanatkumāra uvāca // //
avyaktādīnsasarjādāvaṃḍaṃ hi tadajāyata //
jajñe sauvarṇavarṇābho brahmā lokapitāmahaḥ

svayaṃbhūḥ sa tapastaptvā divyaṃ varṣaśataṃ mahat //
sa tapaḥstho vyājahāra bhūrbhuvaḥsvariti śrutīḥ

śrutiyogāttu manasaḥ paścādagnirajāyata //
adhomukhaḥ papātāgniḥ pṛthivīṃ nirdahanyadā

pāṇibhyāṃ brahmaṇā sognirbhūmerūrdhvaṃ niveśitaḥ //
tato dakṣiṇahastena vedyāmagniḥ praṇīyate

purāpatannadhojvāla ūrdhvajvālo yadā dhṛtaḥ //
uttānaśca kṛto yasmādbrahmaṇā nirmito mithaḥ

jvālābhiḥ prajvalannūrdhvaṃ sarvaśabdasphuliṃgavān //
hiraṇyavarṇaṃ brahmāṇaṃ tadovācānirutkaṭaḥ

kimarthaṃ tu tvayā deva bhūmibhakṣaṃ nivāritam //
bubhukṣayāhamāviṣṭa āhāro me pradīyatām

evamukto'gnaye brahmā svaromāṇi juhāva saḥ //
kṛśaścakhāda agnistu sarvaromāṇi brahmaṇaḥ

abravīcca na me tṛptirna ca me dehanirvṛtiḥ //
tvacaṃ juhāva brahmā ca cakhādāgnistvacaṃ tadā

abravīttaṃ tadā vahnistṛptirnāsti mameti hi //
juhāva svāni māṃsāni tvacotkṛtya prajāpatiḥ

abravīcca na me tṛptirna ca me dehanirvṛtiḥ//
juhāva brahmā cāsthīni tānyaśnātsa bubhukṣitaḥ

tato dhātrā hutāśāya kṛto deho vidhātukaḥ /
tamadehamatho dṛṣṭvā brahmāṇamavadacca saḥ

aho brahmanna me tṛptirna ca me dehanirvṛtiḥ/
kuddheṇa brahmaṇā so'gnirhuṃkāreṇa dvidhā kṛtaḥ

āhatū rudatāvagnī āhārārthaṃ prajāpatim //
huṃkāreṇa punarbrahmā dvidhaikaikaṃ cakāra vai

trayasteṣāṃ rudaṃti sma rudanhyeko hyasaṃvṛtaḥ //
kruddhena brahmaṇā vyāsa huṃkāreṇaiva tāḍitaḥ

rorūyamāṇe cāgnau tu punarbrahmā kṛpānvitaḥ //
prāha kāmābhibhūtānāṃ bhuṃkṣva tvaṃ dehadhātukam

sa kālastasya kāmasya sā vṛttiḥ saṃprakalpitā //
akārāgniṃ sanniviṣṭaṃ dṛṣṭvā manasi mānasaḥ

huṃkārāgniḥ prajajvāla kimetaditi cābravīt //
brahmā tamāha tvamapi yatheṣṭāṃ vṛttimāśraya

devamadhye bahirvāpi munīnāmāśrameṣu ca //
ityevamuktastenāśu vṛttimetāmarocayat

ahamevaṃ pradāsyāmi punaḥ punaruvāca ha //
yasmādeṣa dvitīyognirhuṃkārātsamajāyata

sābhimāno'pamāno vā huṃkāro yatra kathyate //
sā ca vṛttirmamādeśādbubhukṣāśāṃtaye tava

ikārāgniṃ samāhūya brahmā vacanama bravīt//
bhavatogne tviyaṃ vṛttirannaṃ bhuktaṃ daheriti

ukārāgniṃ samāhūya brahmā vacanamabravīt //
yatpṛthivyāṃ gurudhyānaṃ bhagavaṃstatsamāśraya

ahaṃ ca te vidhāsyāmi sthānamāhārameva ca //
ityuktaḥ sa tu tenāgniryatpṛthivyāṃ śilācayaḥ

yato'gnirvyāsa tenokto girau durge mahāmune //
ukārāgniḥ sa cāpyeṣa samudre vaḍavāmukhaḥ

so'pi bhinnaḥ samāhūto brahmaṇā sthānalipsayā //
tvaṃ cakṣuḥ sarvalokasya brahmā vacanamabravīt

tasmāttvaṃ saṃskṛtāṃ vāṇīṃ dvijātīnāṃ prakāśaya //
daivī puṇyā hi pāpāṃśca āyuṣyaṃ haṃtyasaṃskṛtā

tasmāddvijātervijñeyā vāṇī puṇyā prakāśitā //
vākca mātā dvijātīnāṃ mukhe sā saṃpratiṣṭhitā

anṛtākṣaravinyāsādamaṃgalyā hyasaṃskṛtā //
vaktāraṃ haṃtyato hyagniḥ sadā saṃskṛtakṛddvijaḥ

āhūya bhūyo'kārāgniṃ prajāpatiracakṣuṣam //
vāgvedavāṇīmavadatsopi saṃmīlitekṣaṇaḥ

brahmāṇamāha vahnistu vācohaṃ mukhamasmi he //
sthānaṃ mama prayacchasva sarvatejovaraṃ param

brahmā tamāha yasmāttvaṃ tejaḥsthānaṃ samīhase //
tasmāttejomayaṃ yatte ravisthānaṃ bhaviṣyati

yasmāttejaḥ prapaśyaṃti cakṣurbhavati durbalam //
tasmāttattejasā yuktaṃ paśyedanimiṣaṃ kvacit

ikāramatha saṃbhinnamagnimāha pitāmahaḥ //
saumyadṛṣṭyā tu brahmāṇaṃ samudīkṣamupāgatam

yasmācchīghraṃ mahāsattva saumyadṛṣṭirihāgataḥ //
tasmāddāsyāmyahaṃ sthānaṃ sarvabhūtamanoramam

saṃśītātmā śītaraśmiścaṃdramāstvaṃ bhaviṣyasi //
sarvatejodhiko divyaḥ saumyaḥ paramabhāsuraḥ

tarusthaḥ sarvatejāṃsi tejasā'bhibhaviṣyasi //
ityuktvā taṃ visṛjyātha ukārāgnimathāhvayata

ihaihītīti śirasi samādāya nyaveśayat //
tatrasthaṃ paṃcamaṃ vaktraṃ ūrdhvametatprajāyate

sa evaṃ rūpavānagnirukārāgniḥ pratiṣṭhitaḥ //
tasmādagniśca sūryaśca ekametau vinirdiśet

bhavāgnirūpaṃ paramaṃ brahmāṇamidamabravīt //
mamāpi ruciraṃ sthānaṃ prayacchasva yathā svayam

brahmā tamāha katamaṃ sthānaṃ te rocate'nala //
agnistaṃ pratyuvācedaṃ sthānaṃ kathaya me param

sthānaṃ naivāsti te bhavyaṃ tato hyevaṃ bhaviṣyati//
atra te sthātumicchāsti yadi saṃsthāsyate tviha

loke nityaṃ samācāra lokasaṃsthitihetukaḥ//
saṃbhavārthamihāsa tvaṃ nijasattvaparākramaḥ

yadiha tvaṃ mahājvālābhābhiḥ kalitaśobhanaḥ//
prāpsyase sarva jaṃtūnāṃ bhāsuratvamanuttamam//
na hyeṣa dharmaścaivādyo māyāmohitakāmyayā

ityukte brahmaṇā so'gniḥ prajajvāla sahasraśaḥ //
anaṃtajvālābhi tato nānāvarṇādibhiḥ śritaḥ

akārekāra ūkāro brahmā tamatha dṛṣṭavān //
naivāsau śāmyatāṃ yāti vahnirbhūyo vyavardhata

vyāptaṃ bhavāgninā sarvaṃ tiryagūrdhvamadhastathā //
jvālābhirupari kṣiptaṃ dṛṣṭvātmānaṃ samaṃtataḥ

ciṃtayaṃtaṃ tu brahmāṇaṃ bhītaṃ caiva viśeṣataḥ //
śirasyaṃjalimādhāya tuṣṭāvātha praṇamya tam // ५९ /
tejonidhiṃ ca sarveśaṃ jñātumicchanprajāpatiḥ //
niruktasūktarāhasyairṛgyajuḥsāmabhāṣitaiḥ

// brahmovāca // //
saptatejo namaste'stu parasya paramātmane //
adbhutānāṃ pratiśrotre tejasā nidhaye namaḥ

bījaṃ yo viśvabhāvānāṃ saṃmohanavimohanam //
aṃdhakāro yugāvartakāle kāle ca duḥsaha

ūrdhvavaktra namastestu sattvātmaka dharātmaka //
jvalajjvālotpannajala jalajeśa jalecara

jalajotphullapatrākṣa jaladeva hutāśana //
kṛṣṇakāṃte kṛṣṇamārga svargamārgapradāyaka

yajñāhutisamācāra yajñarūpa namonamaḥ//
svarṇagarbha śamīgarbha jaya deva sanātana

tamohāra mahāhāra svāpriya tamohara//
pradīptarocirdeveśa citrabhāno namostu te

vaiśvānarānalodagra ūrdhvapāvaka sarvaga??
vibhāvaso mahābhāga kṛṣṇavartmannamonamaḥ

// sanatkumāra uvāca // //
evaṃ stutastadā sognirviraṃcimabravīdvacaḥ//
tuṣṭo'haṃ bhavato brahmanbhāvakarma prasidhyati

evamuktastadā brahmā namaskṛtyābravītpunaḥ//
jñātumicchāmyahaṃ deva ko hi tvaṃ bhagavāniti

abravītso'tha brahmāṇaṃ puruṣa stvaṃ prajāpatiḥ //
ajñeyaṃ paramaṃ rūpaṃ tena yogyena paśya me

athāpaśyatsa divyena bhagavaṃtaṃ sanātanam //
sarvajñaṃ vidhikartāramīśvaraṃ sadasatpa ram

jvalanaṃ gaganaṃ bhūmiṃ dṛśyādṛśyaṃ paraṃ padam //
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jagatsthāvarajaṃgamam //
sadaiva kurute devo bhuṃkte sarvaṃ yataḥ prabhuḥ //

atisaṃbhūtibhavyena stotreṇātha prajāpatiḥ //
tuṣṭāva devaṃ prakṛtaṃ purāṇamajamavyayam

tato'tiraktavarṇaṃ ca dṛṣṭvā devaḥ prajāpatiḥ //
viśvatobāhucaraṇaṃ viśvato'gniśiromukham

vyaktāvyaktapraṇetāraṃ praṇamañchirasā svayam//
paśyate'tha namaste'stu tubhyaṃ viśvabhavātmane

pṛthivī vāyurākāśaṃ yaccānyadbhuvanatrayam //
lokālokeśvaraṃ caiva jagatsthāvarajaṃgamam

tattvasargaṃ bhūtasargaṃ bhāvasargaṃ tathaiva ca //
brahmatejomayātmānaṃ saṃpaśyaṃścakṣuṣā svataḥ

yatkiṃcidvastujātaṃ hi tatsarvamacaraṃ caram //
evaṃ stutaḥ sa tu tadā anādirbhagavānprabhuḥ

atheśaḥ prāha brahmāṇaṃ tvayā dṛṣṭaṃ yathātatham //
sṛjedānīṃ prajāḥ sarvāḥ sa ca tvaṃ vinayānvitaḥ

kartāhamanukartā tvaṃ lokānāṃ sthitikāraṇe //
kuruṣvaitattathā bhāvyaṃ mayā pūrvaṃ vinirmitam

ityukto devadevena brahmā vacanamabravīt //
namaste'stu mahādeva bhava śarva namo'stu te

tvatprasādātprajāsargaṃ kurvato me maheśvara //
sakhāyaṃ prāptumicchāmi tvayā dattaṃ jagatpate

// mahe३vara uvāca // //
dhyāyataḥ putrakāmasya sraṣṭu kāmasya te yataḥ //
kalpitaṃ bhavitā deva madutpattiṃ yadīpsyasi

putratvaṃ prāpya hīśaste chetsyāmi paṃcamaṃ śiraḥ //
tatra cotpādayiṣyāmi naranārāyaṇāvubhau

// brahmovāca // //
kathaṃ nārāyaṇo devastapasā manyate sa naḥ //
kīrtayasva sakhā dhanyaḥ sa naḥ pūjyo bhaviṣyati //

athāpaśyattato brahmā tejasā harimacyutam //
taṃ sarvagamanaṃ gamyaṃ śivaṃ nārāyaṇātmakam

maheśvarasya tejordhvaṃ saṃtaṃ nārāyaṇaṃ prabhum //
cakāra vyāharannārtaṃ śrīrūpaṃ śaktisāmyataḥ

aṃgulyā saṃspṛśandevo brahmāṇamabravīdvacaḥ //
brahmaṃste paramaṃ dhāma ṛṣirnārāyaṇānugaḥ //

bhavitā lokarakṣārthaṃ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām //
nārāyaṇa mahāvīrya śaktireṣā madīyikā

ityuktvā bhagavāndevastamagniṃ pāṇinā' grahīt //
dakṣahastāṃgulinakhamadhyasthaṃ samacīkarat

iti satkṛtya satataṃ naraṃ caiva maheśvaraḥ //
brahmaṇo darśayitvātha tatraivāṃtaradhīyata

athābravīttato brahmā agniṃ taṃ tu yugakṣaye //
spṛśandakṣiṇavāmābhyāṃ sāṃtvayanniva taṃ girā

bhṛguścaivāṃgirāḥ putrau bhavitārau na saṃśayaḥ //
atraiva mama bhavatāṃ vaṃśe vikhyātakarmaṇau

dvidhā saṃbhajya tenāgniṃ sṛṣṭeryajño bhaviṣyati //
bhavaṃtau tiṣṭhatastatra pṛthivyāṃ dānamāśritau

brahmaṇā'gnī sametau tu brahmāṇamanunoditau //
tasmādevaṃ vidhātavyau nirmathya vidhipūrvakam

ato'śvatthe śamīgarbhe saṃyogastatra paṭhyate //
bhārgavāṃgirasaścaiva dvividho daiva ucyate

tasmātsutahitaḥ śreṣṭhaścaturtha iti kathyate //
evaṃ vyāsa samutpanno naro'sau pūrvajanmani

evaṃ tu brahmaṇo vaktraṃ pañcamaṃ samapadyata

etadyo budhyate deva tejaḥsargamanuttamam //
brahmaṇo yāti sālokyaṃ śāṃto dāṃto jitendriyaḥ

etadyognisamudbhavaṃ paśupatermāhātmyasaṃsūcakaṃ vahneḥ sādhumatiḥ śṛṇoti satataṃ yaḥ śraddhayā bhāvitam/
yo vyāsa dvijadevatāpramukhataḥ saṃśrāvayedbhaktitaḥ so'tyarthaṃ bhavabhāvitaḥ śivapure saṃpūjyate daivataiḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye vaiśvānarotpatti varṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ