સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.4

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
યોઽસૌ કપાલ ઉત્પન્નો નરોનામ ધનુર્ધરઃ॥
કિમેવં સોઽધુના જાત ઉત્પત્તૌ વિશ્વકર્મણઃ

કથં રુદ્રેણ જનિતઃ પ્રભુણા બુદ્ધિપૂર્વકમ્॥
વિષ્ણુના વા ભગવતા બ્રહ્મણા ભાવ ભેદતઃ

કેન કસ્માત્સમુત્પન્નઃ શંકરાચ્યુતબ્રહ્મણામ્ ॥
બ્રહ્મા હિરણ્યગર્ભો યો યો જાતશ્ચ ચતુર્મુખઃ

અદ્ભુતં પંચમં વક્ત્રં કથં તસ્યાપ્યુપસ્થિતમ્ ॥
સ તસ્થૌ ભગવાન્બ્રહ્મા કથં રુદ્રે મનોઽદધત્

મૂઢાત્મના નરો યેન હંતું સ પ્રહિતો હરમ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
મહેશ્વરહરી એતૌ દ્વાવેવ સતિ તિષ્ઠતઃ ॥
તયોરવિદિતં નાસ્તિ સિદ્ધાસિદ્ધં મહાત્મનોઃ

બ્રહ્મણઃ પંચમં વક્ત્રં યત્તદાસીન્મહાત્મનઃ ॥
તસ્યૈવ માનસઃ સોગ્નિઃ શિરસા તેન વૈ ધૃતઃ

યો નરો બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તઃ સોઽપ્યગ્નિસ્તસ્ય માનસઃ ॥
દધાર તં મહાદેવઃ કૃત્વાંગુલ્યંતરાંતરે

પૂર્વં દૃષ્ટ્વા સમુત્પત્તિ મેવં તસ્ય મહાન્નરઃ ॥
તસ્માત્કપાલમંગુલ્યાં ઘટ્ટમાનમજાયત

સ તં હત્વા શરેણાજૌ બ્રહ્મણો નિહિતં રજઃ ॥
મુમોહ રજસા સત્ત્વં યદૃચ્છા કૃત્પ્રભુર્યતઃ

॥ વ્યાસ ઉવાચ ॥ ॥
કથમગ્નિઃ સમુત્પન્નો યોનિઃ સર્વેણ ધારિતઃ ॥
વિસ્તરેણ તદાચક્ષ્વ ભગવન્મુનિવંદિત

॥
॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
અવ્યક્તાદીન્સસર્જાદાવંડં હિ તદજાયત ॥
જજ્ઞે સૌવર્ણવર્ણાભો બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

સ્વયંભૂઃ સ તપસ્તપ્ત્વા દિવ્યં વર્ષશતં મહત્ ॥
સ તપઃસ્થો વ્યાજહાર ભૂર્ભુવઃસ્વરિતિ શ્રુતીઃ

શ્રુતિયોગાત્તુ મનસઃ પશ્ચાદગ્નિરજાયત ॥
અધોમુખઃ પપાતાગ્નિઃ પૃથિવીં નિર્દહન્યદા

પાણિભ્યાં બ્રહ્મણા સોગ્નિર્ભૂમેરૂર્ધ્વં નિવેશિતઃ ॥
તતો દક્ષિણહસ્તેન વેદ્યામગ્નિઃ પ્રણીયતે

પુરાપતન્નધોજ્વાલ ઊર્ધ્વજ્વાલો યદા ધૃતઃ ॥
ઉત્તાનશ્ચ કૃતો યસ્માદ્બ્રહ્મણા નિર્મિતો મિથઃ

જ્વાલાભિઃ પ્રજ્વલન્નૂર્ધ્વં સર્વશબ્દસ્ફુલિંગવાન્ ॥
હિરણ્યવર્ણં બ્રહ્માણં તદોવાચાનિરુત્કટઃ

કિમર્થં તુ ત્વયા દેવ ભૂમિભક્ષં નિવારિતમ્ ॥
બુભુક્ષયાહમાવિષ્ટ આહારો મે પ્રદીયતામ્

એવમુક્તોઽગ્નયે બ્રહ્મા સ્વરોમાણિ જુહાવ સઃ ॥
કૃશશ્ચખાદ અગ્નિસ્તુ સર્વરોમાણિ બ્રહ્મણઃ

અબ્રવીચ્ચ ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ ॥
ત્વચં જુહાવ બ્રહ્મા ચ ચખાદાગ્નિસ્ત્વચં તદા

અબ્રવીત્તં તદા વહ્નિસ્તૃપ્તિર્નાસ્તિ મમેતિ હિ ॥
જુહાવ સ્વાનિ માંસાનિ ત્વચોત્કૃત્ય પ્રજાપતિઃ

અબ્રવીચ્ચ ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ॥
જુહાવ બ્રહ્મા ચાસ્થીનિ તાન્યશ્નાત્સ બુભુક્ષિતઃ

તતો ધાત્રા હુતાશાય કૃતો દેહો વિધાતુકઃ ।
તમદેહમથો દૃષ્ટ્વા બ્રહ્માણમવદચ્ચ સઃ

અહો બ્રહ્મન્ન મે તૃપ્તિર્ન ચ મે દેહનિર્વૃતિઃ।
કુદ્ધેણ બ્રહ્મણા સોઽગ્નિર્હુંકારેણ દ્વિધા કૃતઃ

આહતૂ રુદતાવગ્ની આહારાર્થં પ્રજાપતિમ્ ॥
હુંકારેણ પુનર્બ્રહ્મા દ્વિધૈકૈકં ચકાર વૈ

ત્રયસ્તેષાં રુદંતિ સ્મ રુદન્હ્યેકો હ્યસંવૃતઃ ॥
ક્રુદ્ધેન બ્રહ્મણા વ્યાસ હુંકારેણૈવ તાડિતઃ

રોરૂયમાણે ચાગ્નૌ તુ પુનર્બ્રહ્મા કૃપાન્વિતઃ ॥
પ્રાહ કામાભિભૂતાનાં ભુંક્ષ્વ ત્વં દેહધાતુકમ્

સ કાલસ્તસ્ય કામસ્ય સા વૃત્તિઃ સંપ્રકલ્પિતા ॥
અકારાગ્નિં સન્નિવિષ્ટં દૃષ્ટ્વા મનસિ માનસઃ

હુંકારાગ્નિઃ પ્રજજ્વાલ કિમેતદિતિ ચાબ્રવીત્ ॥
બ્રહ્મા તમાહ ત્વમપિ યથેષ્ટાં વૃત્તિમાશ્રય

દેવમધ્યે બહિર્વાપિ મુનીનામાશ્રમેષુ ચ ॥
ઇત્યેવમુક્તસ્તેનાશુ વૃત્તિમેતામરોચયત્

અહમેવં પ્રદાસ્યામિ પુનઃ પુનરુવાચ હ ॥
યસ્માદેષ દ્વિતીયોગ્નિર્હુંકારાત્સમજાયત

સાભિમાનોઽપમાનો વા હુંકારો યત્ર કથ્યતે ॥
સા ચ વૃત્તિર્મમાદેશાદ્બુભુક્ષાશાંતયે તવ

ઇકારાગ્નિં સમાહૂય બ્રહ્મા વચનમ બ્રવીત્॥
ભવતોગ્ને ત્વિયં વૃત્તિરન્નં ભુક્તં દહેરિતિ

ઉકારાગ્નિં સમાહૂય બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્ ॥
યત્પૃથિવ્યાં ગુરુધ્યાનં ભગવંસ્તત્સમાશ્રય

અહં ચ તે વિધાસ્યામિ સ્થાનમાહારમેવ ચ ॥
ઇત્યુક્તઃ સ તુ તેનાગ્નિર્યત્પૃથિવ્યાં શિલાચયઃ

યતોઽગ્નિર્વ્યાસ તેનોક્તો ગિરૌ દુર્ગે મહામુને ॥
ઉકારાગ્નિઃ સ ચાપ્યેષ સમુદ્રે વડવામુખઃ

સોઽપિ ભિન્નઃ સમાહૂતો બ્રહ્મણા સ્થાનલિપ્સયા ॥
ત્વં ચક્ષુઃ સર્વલોકસ્ય બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્

તસ્માત્ત્વં સંસ્કૃતાં વાણીં દ્વિજાતીનાં પ્રકાશય ॥
દૈવી પુણ્યા હિ પાપાંશ્ચ આયુષ્યં હંત્યસંસ્કૃતા

તસ્માદ્દ્વિજાતેર્વિજ્ઞેયા વાણી પુણ્યા પ્રકાશિતા ॥
વાક્ચ માતા દ્વિજાતીનાં મુખે સા સંપ્રતિષ્ઠિતા

અનૃતાક્ષરવિન્યાસાદમંગલ્યા હ્યસંસ્કૃતા ॥
વક્તારં હંત્યતો હ્યગ્નિઃ સદા સંસ્કૃતકૃદ્દ્વિજઃ

આહૂય ભૂયોઽકારાગ્નિં પ્રજાપતિરચક્ષુષમ્ ॥
વાગ્વેદવાણીમવદત્સોપિ સંમીલિતેક્ષણઃ

બ્રહ્માણમાહ વહ્નિસ્તુ વાચોહં મુખમસ્મિ હે ॥
સ્થાનં મમ પ્રયચ્છસ્વ સર્વતેજોવરં પરમ્

બ્રહ્મા તમાહ યસ્માત્ત્વં તેજઃસ્થાનં સમીહસે ॥
તસ્માત્તેજોમયં યત્તે રવિસ્થાનં ભવિષ્યતિ

યસ્માત્તેજઃ પ્રપશ્યંતિ ચક્ષુર્ભવતિ દુર્બલમ્ ॥
તસ્માત્તત્તેજસા યુક્તં પશ્યેદનિમિષં ક્વચિત્

ઇકારમથ સંભિન્નમગ્નિમાહ પિતામહઃ ॥
સૌમ્યદૃષ્ટ્યા તુ બ્રહ્માણં સમુદીક્ષમુપાગતમ્

યસ્માચ્છીઘ્રં મહાસત્ત્વ સૌમ્યદૃષ્ટિરિહાગતઃ ॥
તસ્માદ્દાસ્યામ્યહં સ્થાનં સર્વભૂતમનોરમમ્

સંશીતાત્મા શીતરશ્મિશ્ચંદ્રમાસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥
સર્વતેજોધિકો દિવ્યઃ સૌમ્યઃ પરમભાસુરઃ

તરુસ્થઃ સર્વતેજાંસિ તેજસાઽભિભવિષ્યસિ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તં વિસૃજ્યાથ ઉકારાગ્નિમથાહ્વયત

ઇહૈહીતીતિ શિરસિ સમાદાય ન્યવેશયત્ ॥
તત્રસ્થં પંચમં વક્ત્રં ઊર્ધ્વમેતત્પ્રજાયતે

સ એવં રૂપવાનગ્નિરુકારાગ્નિઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥
તસ્માદગ્નિશ્ચ સૂર્યશ્ચ એકમેતૌ વિનિર્દિશેત્

ભવાગ્નિરૂપં પરમં બ્રહ્માણમિદમબ્રવીત્ ॥
મમાપિ રુચિરં સ્થાનં પ્રયચ્છસ્વ યથા સ્વયમ્

બ્રહ્મા તમાહ કતમં સ્થાનં તે રોચતેઽનલ ॥
અગ્નિસ્તં પ્રત્યુવાચેદં સ્થાનં કથય મે પરમ્

સ્થાનં નૈવાસ્તિ તે ભવ્યં તતો હ્યેવં ભવિષ્યતિ॥
અત્ર તે સ્થાતુમિચ્છાસ્તિ યદિ સંસ્થાસ્યતે ત્વિહ

લોકે નિત્યં સમાચાર લોકસંસ્થિતિહેતુકઃ॥
સંભવાર્થમિહાસ ત્વં નિજસત્ત્વપરાક્રમઃ

યદિહ ત્વં મહાજ્વાલાભાભિઃ કલિતશોભનઃ॥
પ્રાપ્સ્યસે સર્વ જંતૂનાં ભાસુરત્વમનુત્તમમ્॥
ન હ્યેષ ધર્મશ્ચૈવાદ્યો માયામોહિતકામ્યયા

ઇત્યુક્તે બ્રહ્મણા સોઽગ્નિઃ પ્રજજ્વાલ સહસ્રશઃ ॥
અનંતજ્વાલાભિ તતો નાનાવર્ણાદિભિઃ શ્રિતઃ

અકારેકાર ઊકારો બ્રહ્મા તમથ દૃષ્ટવાન્ ॥
નૈવાસૌ શામ્યતાં યાતિ વહ્નિર્ભૂયો વ્યવર્ધત

વ્યાપ્તં ભવાગ્નિના સર્વં તિર્યગૂર્ધ્વમધસ્તથા ॥
જ્વાલાભિરુપરિ ક્ષિપ્તં દૃષ્ટ્વાત્માનં સમંતતઃ

ચિંતયંતં તુ બ્રહ્માણં ભીતં ચૈવ વિશેષતઃ ॥
શિરસ્યંજલિમાધાય તુષ્ટાવાથ પ્રણમ્ય તમ્ ॥ ૫૯ ।
તેજોનિધિં ચ સર્વેશં જ્ઞાતુમિચ્છન્પ્રજાપતિઃ ॥
નિરુક્તસૂક્તરાહસ્યૈરૃગ્યજુઃસામભાષિતૈઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
સપ્તતેજો નમસ્તેઽસ્તુ પરસ્ય પરમાત્મને ॥
અદ્ભુતાનાં પ્રતિશ્રોત્રે તેજસા નિધયે નમઃ

બીજં યો વિશ્વભાવાનાં સંમોહનવિમોહનમ્ ॥
અંધકારો યુગાવર્તકાલે કાલે ચ દુઃસહ

ઊર્ધ્વવક્ત્ર નમસ્તેસ્તુ સત્ત્વાત્મક ધરાત્મક ॥
જ્વલજ્જ્વાલોત્પન્નજલ જલજેશ જલેચર

જલજોત્ફુલ્લપત્રાક્ષ જલદેવ હુતાશન ॥
કૃષ્ણકાંતે કૃષ્ણમાર્ગ સ્વર્ગમાર્ગપ્રદાયક

યજ્ઞાહુતિસમાચાર યજ્ઞરૂપ નમોનમઃ॥
સ્વર્ણગર્ભ શમીગર્ભ જય દેવ સનાતન

તમોહાર મહાહાર સ્વાપ્રિય તમોહર॥
પ્રદીપ્તરોચિર્દેવેશ ચિત્રભાનો નમોસ્તુ તે

વૈશ્વાનરાનલોદગ્ર ઊર્ધ્વપાવક સર્વગ??
વિભાવસો મહાભાગ કૃષ્ણવર્ત્મન્નમોનમઃ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ્તુતસ્તદા સોગ્નિર્વિરંચિમબ્રવીદ્વચઃ॥
તુષ્ટોઽહં ભવતો બ્રહ્મન્ભાવકર્મ પ્રસિધ્યતિ

એવમુક્તસ્તદા બ્રહ્મા નમસ્કૃત્યાબ્રવીત્પુનઃ॥
જ્ઞાતુમિચ્છામ્યહં દેવ કો હિ ત્વં ભગવાનિતિ

અબ્રવીત્સોઽથ બ્રહ્માણં પુરુષ સ્ત્વં પ્રજાપતિઃ ॥
અજ્ઞેયં પરમં રૂપં તેન યોગ્યેન પશ્ય મે

અથાપશ્યત્સ દિવ્યેન ભગવંતં સનાતનમ્ ॥
સર્વજ્ઞં વિધિકર્તારમીશ્વરં સદસત્પ રમ્

જ્વલનં ગગનં ભૂમિં દૃશ્યાદૃશ્યં પરં પદમ્ ॥
ભૂતં ભવ્યં ભવિષ્યં ચ જગત્સ્થાવરજંગમમ્ ॥
સદૈવ કુરુતે દેવો ભુંક્તે સર્વં યતઃ પ્રભુઃ ॥

અતિસંભૂતિભવ્યેન સ્તોત્રેણાથ પ્રજાપતિઃ ॥
તુષ્ટાવ દેવં પ્રકૃતં પુરાણમજમવ્યયમ્

તતોઽતિરક્તવર્ણં ચ દૃષ્ટ્વા દેવઃ પ્રજાપતિઃ ॥
વિશ્વતોબાહુચરણં વિશ્વતોઽગ્નિશિરોમુખમ્

વ્યક્તાવ્યક્તપ્રણેતારં પ્રણમઞ્છિરસા સ્વયમ્॥
પશ્યતેઽથ નમસ્તેઽસ્તુ તુભ્યં વિશ્વભવાત્મને

પૃથિવી વાયુરાકાશં યચ્ચાન્યદ્ભુવનત્રયમ્ ॥
લોકાલોકેશ્વરં ચૈવ જગત્સ્થાવરજંગમમ્

તત્ત્વસર્ગં ભૂતસર્ગં ભાવસર્ગં તથૈવ ચ ॥
બ્રહ્મતેજોમયાત્માનં સંપશ્યંશ્ચક્ષુષા સ્વતઃ

યત્કિંચિદ્વસ્તુજાતં હિ તત્સર્વમચરં ચરમ્ ॥
એવં સ્તુતઃ સ તુ તદા અનાદિર્ભગવાન્પ્રભુઃ

અથેશઃ પ્રાહ બ્રહ્માણં ત્વયા દૃષ્ટં યથાતથમ્ ॥
સૃજેદાનીં પ્રજાઃ સર્વાઃ સ ચ ત્વં વિનયાન્વિતઃ

કર્તાહમનુકર્તા ત્વં લોકાનાં સ્થિતિકારણે ॥
કુરુષ્વૈતત્તથા ભાવ્યં મયા પૂર્વં વિનિર્મિતમ્

ઇત્યુક્તો દેવદેવેન બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્ ॥
નમસ્તેઽસ્તુ મહાદેવ ભવ શર્વ નમોઽસ્તુ તે

ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રજાસર્ગં કુર્વતો મે મહેશ્વર ॥
સખાયં પ્રાપ્તુમિચ્છામિ ત્વયા દત્તં જગત્પતે

॥ મહે૩વર ઉવાચ ॥ ॥
ધ્યાયતઃ પુત્રકામસ્ય સ્રષ્ટુ કામસ્ય તે યતઃ ॥
કલ્પિતં ભવિતા દેવ મદુત્પત્તિં યદીપ્સ્યસિ

પુત્રત્વં પ્રાપ્ય હીશસ્તે છેત્સ્યામિ પંચમં શિરઃ ॥
તત્ર ચોત્પાદયિષ્યામિ નરનારાયણાવુભૌ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કથં નારાયણો દેવસ્તપસા મન્યતે સ નઃ ॥
કીર્તયસ્વ સખા ધન્યઃ સ નઃ પૂજ્યો ભવિષ્યતિ ॥

અથાપશ્યત્તતો બ્રહ્મા તેજસા હરિમચ્યુતમ્ ॥
તં સર્વગમનં ગમ્યં શિવં નારાયણાત્મકમ્

મહેશ્વરસ્ય તેજોર્ધ્વં સંતં નારાયણં પ્રભુમ્ ॥
ચકાર વ્યાહરન્નાર્તં શ્રીરૂપં શક્તિસામ્યતઃ

અંગુલ્યા સંસ્પૃશન્દેવો બ્રહ્માણમબ્રવીદ્વચઃ ॥
બ્રહ્મંસ્તે પરમં ધામ ઋષિર્નારાયણાનુગઃ ॥

ભવિતા લોકરક્ષાર્થં શ્રેષ્ઠઃ સર્વધનુષ્મતામ્ ॥
નારાયણ મહાવીર્ય શક્તિરેષા મદીયિકા

ઇત્યુક્ત્વા ભગવાન્દેવસ્તમગ્નિં પાણિનાઽ ગ્રહીત્ ॥
દક્ષહસ્તાંગુલિનખમધ્યસ્થં સમચીકરત્

ઇતિ સત્કૃત્ય સતતં નરં ચૈવ મહેશ્વરઃ ॥
બ્રહ્મણો દર્શયિત્વાથ તત્રૈવાંતરધીયત

અથાબ્રવીત્તતો બ્રહ્મા અગ્નિં તં તુ યુગક્ષયે ॥
સ્પૃશન્દક્ષિણવામાભ્યાં સાંત્વયન્નિવ તં ગિરા

ભૃગુશ્ચૈવાંગિરાઃ પુત્રૌ ભવિતારૌ ન સંશયઃ ॥
અત્રૈવ મમ ભવતાં વંશે વિખ્યાતકર્મણૌ

દ્વિધા સંભજ્ય તેનાગ્નિં સૃષ્ટેર્યજ્ઞો ભવિષ્યતિ ॥
ભવંતૌ તિષ્ઠતસ્તત્ર પૃથિવ્યાં દાનમાશ્રિતૌ

બ્રહ્મણાઽગ્ની સમેતૌ તુ બ્રહ્માણમનુનોદિતૌ ॥
તસ્માદેવં વિધાતવ્યૌ નિર્મથ્ય વિધિપૂર્વકમ્

અતોઽશ્વત્થે શમીગર્ભે સંયોગસ્તત્ર પઠ્યતે ॥
ભાર્ગવાંગિરસશ્ચૈવ દ્વિવિધો દૈવ ઉચ્યતે

તસ્માત્સુતહિતઃ શ્રેષ્ઠશ્ચતુર્થ ઇતિ કથ્યતે ॥
એવં વ્યાસ સમુત્પન્નો નરોઽસૌ પૂર્વજન્મનિ

એવં તુ બ્રહ્મણો વક્ત્રં પઞ્ચમં સમપદ્યત

એતદ્યો બુધ્યતે દેવ તેજઃસર્ગમનુત્તમમ્ ॥
બ્રહ્મણો યાતિ સાલોક્યં શાંતો દાંતો જિતેન્દ્રિયઃ

એતદ્યોગ્નિસમુદ્ભવં પશુપતેર્માહાત્મ્યસંસૂચકં વહ્નેઃ સાધુમતિઃ શૃણોતિ સતતં યઃ શ્રદ્ધયા ભાવિતમ્।
યો વ્યાસ દ્વિજદેવતાપ્રમુખતઃ સંશ્રાવયેદ્ભક્તિતઃ સોઽત્યર્થં ભવભાવિતઃ શિવપુરે સંપૂજ્યતે દૈવતૈઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વૈશ્વાનરોત્પત્તિ વર્ણનંનામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ