Skanda Purana · Chapter 5.30

// vyāsa uvāca // //
dīpe'sminyatphalaṃ cāsti vidhinā yena dīyate //
tatsarvaṃ brūhi me tāta dīpotpattiṃ ca śobhanām

// sanatkumāra uvāca // //
purā kṛtayuge vyāsa pārvatīṃ śaṃkaro'grataḥ //
abhiprayācituṃ yātastayāpi so'bhiyācitaḥ

// pārvatyuvāca // //
śarīre kṛṣṇatā śaṃbho mamāsti rūpahāriṇī //
tasmādyāce bhṛśaṃ śaṃbho prasīda divya locana

bhavena varṇitā sā vai atīva śobhanā mama //
locane pakṣmamālāyāḥ śobhase'titarāṃ sadā

sitābjasaṃsthito bhṛṃgo yathā śobhayate ca tam //
tayā tathā yācitosau dhūrjaṭirvṛṣabhāsanaḥ

virūparūpakartāsi na śṛṇoṣi vaco yadā //
tadā tvahaṃ savai rāgyā careyaṃ duṣkaraṃ tapaḥ

bhavastayeti coktastu tasyā vai pāṇimagrahīt //
kadācicchaṃkaro devo ratiṃ yācitavānpriyām

ratiṃ dattavatī sā tu jahāsa nāma kīrtayan //
suduḥkhitā'bhavatsā tu parāṅmukhī vihāya tam

uvāca roṣasaṃyuktā saṃsmṛtya devabhāṣitam //
tapovanaṃ vrajāmyadya sugauratvopalabdhaye

suvarṇarūparūpā ca yadā punarbhavāmi ca //
tadā tava sānurāgā bhavāmi caiva nānyathā

itīdameva jalpaṃtī jagāma viṃdhyaparvatam //
haraḥ śuśoca tatastāṃ kva gatā sā vihāya mām

smaraṃstadeva ceṣṭitaṃ tadeva pūrvabhāṣitam //
tadaiva me vṛthā matirmudā yadā na mānitā

yato mayā himādrijā samastalokasundarī //
puraiva nābhinaṃditā gatā vihāya māmiti

itīdameva so'vadadgatastvaddarśanaṃ tataḥ //
priyāviyogamīdṛśaṃ guruṃ na soḍhumutsahe

tato jagaddhi saṃkulaṃ mahābhayena saṃyutam //
surāsurā maharṣayaḥ paraṃ viṣādamabhyaguḥ

vihāya maṃdirāṇi te paraṃ viṣādamāgatāḥ //
harastutiṃ parāṃ ca te pracakruradbhutopamāḥ

// sanatkumāra uvāca // //
na dṛśyate yadā devo rudro bāleṃduśekharaḥ //
naṣṭālokaṃ jagatsarvaṃ kāṃtāramabhavattadā

trīṇi netrāṇi rudrasya yataḥ sūryeṃduva hnayaḥ //
gate rudre na te bhāṃti jagatyasmiṃścarācare

tatastamasi dustāre saṃbhūte lomaharṣaṇe //
anyonyaṃ hi na paśyaṃti surāsurāstamovṛtāḥ //

eṣā buddhistatasteṣāmutpannā kāryasiddhaye //
yayā buddhyā jagannātho jñāyate pārvatīpatiḥ

na hyāloko vinā tena śaśisūryāgnica kṣuṣā //
parasparaṃ bruvaṃti sma duḥkhitāste visaṃjñayā

he deva he mune siddhe he ṛṣe he niśācara //
he daitya he danuśreṣṭha he manuṣyanideśaka //

gato'si kāṃ diśaṃ tāta ko vā labdhastvayā vibho //
kvacidviśrāmabhūmiste kvacidālaṃbane'pi vā

pātheyamasti kiṃcitte diśi kiṃ vātha kutracit //
prakāśaṃ vāhanaṃ chatramaśanaṃ śayanaṃ gṛham

kvacidvāsi kathaṃ toyamathavā cittanirvṛtiḥ //
bandhuḥ putro'si vā tāta vṛkṣa cchāyā suśītalā

evaṃ prakāraṃ karuṇaṃ samābhāṣya parasparam //
bhūyaścintāparāḥ sarve devāśceṃdrapurogamāḥ

bhūmervivaramāśritya prāṇino ye vasaṃtyapi //
rasātale ca daiteyāḥ saṃsthitāḥ pannagāśca ye

na teṣāṃ vidyate sūryo nendurnānye mahāgrahāḥ //
nāgnirdevamukhaṃ vidyunnaiva tārakako ṭayaḥ

kenālokena paśyaṃti samāni viṣamāṇi ca //
narakasthā narā loke na paśyaṃtyanyalokagāḥ

vicarantaḥ samaṃ ko vā mano rathaśatapradaḥ //
tṛṣṇāṃbhaḥ kṣudhitānnaṃ ca śrāṃtānāmatha vāhanam

same śayyā jale nauśca roge satparicārakaḥ //
śreṣṭhauṣadhībhiḥ sanmaṃtraiḥ saṃpado vyādhisaṃkaṭe

suhṛdvideśe cchāyoṣṇe nirdhūmaḥ śiśire śikhī //
mahābhaye paritrāṇaṃ prakāśaśca mahāniśi

sarvadaścaiva sarveṣāṃ manorathaśatapradaḥ //
eka eva bhavāndyotastvāṃ ca jānīmahe vayam

bruvaṃta iti te vyāsa śuśruvurmadhurāṃ giram //
śrutapūrvāṃ tamomadhyādviṣṇora tulakarmaṇaḥ

na jānaṃti sthitaḥ kutra bhāṣate keśavo vibhuḥ //
śṛṇudhvamiti me vākyaṃ sarve caiva samāhitāḥ

dānamekaṃ sadā samya kciṃtāmaṇisamaṃ smṛtam //
sarveṣāmeva dānānāṃ dīpadānaṃ praśasyate

tacca deyamataḥ sarvaiḥ śṛṇudhvaṃ tattvato bhṛśam //
mayā rasātale pūrvaṃ nāgā nāmanukaṃpayā

utpādito dīpavaro yena dhvastamidaṃ tamaḥ //
evaṃbhūtastu vāyūnāmapradhṛṣyo mahāprabhaḥ

niṣkaṃpo nirmalo hṛdyaḥ susthiro bhāskaraprabhaḥ //
nātyuṣṇo nātiśītaśca devyā yogasamudbhavaḥ //
tena dīpaprakāśena gokarṇo nirvṛtiṃ yayau

nāgāḥ śeṣādayaḥ sarve nodyamānāśca saṃghaśaḥ //
dīpāddīpasahasrāṇi daduste vai śivāgrataḥ

parvateṣu samudreṣu vaneṣūpavaneṣu ca //
nadītīreṣu sarvatra dīpānprajvālya remire

bhuṃjānāḥ pañca mūlāni divyāni kṣīrasaṃyutam //
paramānnaṃ ca māṃsāni makaraṃdaṃ ghṛtaudanam

candraśālibhavaṃ bhaktaṃ tāṃbūlaṃ saptadhā gatam //
madyamaṣṭaprakāraṃ tu bhāryāpītāvaśeṣakam

śayaneṣu mahārheṣu hṛdyāsu vanarājiṣu //
vṛkṣamūleṣu sarveṣu vanacchāyopaśobhiṣu

ramante sma ca te sarve hyudveṣṭaṃtaḥ parasparam //
kāmatantropadiṣṭaistu śāstraiśca cuṃbanādibhiḥ

sūryatāpabhayānmuktāścaṃdraraśmibhayācca te //
vimuktāśca bhayāddhorātpipīlikodbhavāttathā

sūryatāpena dāhaḥ syācchītaṃ caṃdramarīcibhiḥ //
mayūranakulādyaiśca pipīlīmaraṇādbhayam

sauvarṇāndīpakā nkṛtvā dvijebhyaste daduḥ punaḥ //
tena pātālamāśritya kṛtvā bhogavatīṃ purīm

vasaṃti sukhinastatra svargādaṣṭaguṇaiḥ sukhaiḥ //
evamaṃdhaṃ tamo devāḥ pātālāddīpato gatam

etadguhyaṃ mayā khyātaṃ bhavatāṃ cānukampayā //
dīpadānamatoyūyaṃ kurudhvaṃ susamāhitāḥ

dīpāgninā vinā naiva tamodāru pradahyate //
nārāyaṇaparā devā niśamyātha samāhitāḥ

papracchuste punaḥ sarve hṛṣṭā dāmodaraṃ vibhum //
brūhi nogniṃ jagannātha sa dīpo yena jāyate

ghore tamasi vai magnā nāgniṃ jānīmahe vayam //
devānāṃ mānaso vahniratha kṛṣṇena kīrtitaḥ

tena dīpaṃ pratijvālya devāḥ śivaparāyaṇāḥ //
daduste śivamuddiśya sarvābhīṣṭaphalapradam

datte dīpe tato devairdṛṣṭo hṛṣṭo maheśvaraḥ //
timiraṃ tadgataṃ cāpi jagadyena jaḍīkṛtam

tato devāḥ sukhaṃ prāpuḥ svarge sendrapurogamāḥ //
rājyaṃ bhogānvitaṃ prāpya sārdhaṃ strībhiśca remire

dīpadānaphalaṃ jñātvā daiteyāścāpi vismitāḥ //
tathaiva tatphalaṃ jñātvā vyāsa yakṣāśca vismitāḥ

pūjayitvā mahādevaṃ puṣpaiśca nirmalairjalaiḥ //
dadurdīpa sahasrāṇi sarve śivaparāyaṇāḥ

svasthāne cābhavansarve dīpadānācca śobhanāḥ //
svecchayā bhuṃjate bhogānbandhubhṛtyādisaṃyutāḥ

nirāhārāstato vyāsa piśācā vai nirāśrayāḥ //
dīpadānaphalaṃ jñātvā sarve te'tīva vismitāḥ

caṃḍālādagnimānīya dadurdīpaṃ śive ratāḥ // /
dīpadānaphalaṃ te vai putradārasamanvitāḥ

līḍhamannaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ tathā //
ucchiṣṭaṃ sūtikāspṛṣṭaṃ na medhyaṃ cātilaṃghitam

bhuṃjānāste sadā hṛṣṭā ramaṃte duṣṭabhūmiṣu //
vidyādharāstathā martyāḥ siddhāśca śivamānasāḥ

dīpadānaphalaṃ jñātvā dadurdīpaṃ śivāgrataḥ //
dīpadānāttataḥ sarve sarvabhogasamanvitāḥ

sthāneṣu muditāsteṣu ramaṃte sukhinastadā //
timiraṃ tadgataṃ caiva vyāsa lokeṣu dīpataḥ

tato ghoraṃ sthitaṃ samyakpretalokeṣu sarvadā //
pretalokaṃ tadā dṛṣṭvā ghoreṇa tamasā vṛtāḥ

dāmodaraṃ jagannāthamūcuḥ sarve surottamāḥ //
ghoraṃ caiva tamo hatvā prasannāste sadā vibho

gaṃdharvāśca tathā yakṣāḥ siddhā vidyādharoragāḥ //
vayaṃ caiva tathā martyāḥ sarvabhogaiśca saṃyutāḥ //

sthāneṣu ca sadā hyeṣu sukhinaśca ramāmahe //
pretaloke narā ye vai ghoreṇa tamasā vṛtāḥ

vasaṃti ca jagannātha vartaṃte te'tiduḥkhitāḥ //
yairno kṛtaṃ hi tatkarma kṛṣṇālaṃ pāpamohitaiḥ

na teṣāṃ vidyate kiṃcidyatprakāśaṃ karoti ca //
ghore tamasi te magnāstatra nārkenduvahnayaḥ

na sahāyo na jāyeyaṃ nālaṃbo na ca deśikāḥ //
na vāhanaṃ na śayyā ca kevalaṃ tu mahattamaḥ

tatrāṣṭāviṃśatiḥ khyātā ghorā narakakoṭayaḥ //
tamomayāśca tāḥ sarvāḥ pāpināṃ bhayadāḥ sadā

sukhaṃ tatra kathaṃ kṛṣṇa labhaṃte duḥkhitā narāḥ //
dāridryaduḥkharogaiśca māyāmohaiśca sarvadā

// sanatkumāra uvāca // //
iti śrutvā tu devānāṃ prārthanāṃ garuḍa dhvajaḥ //
uvāca vacanaṃ hṛdyaṃ manorathaphalapradam

śṛṇudhvaṃ tridaśāḥ sarve yatpravakṣyāmi vo vacaḥ

avaṃtyāṃ vartate tīrthaṃ sadyaḥ pāpaharaṃ param //
anarakākhyaṃ mahāpuṇyaṃ sarvatīrthottamottamam

kārtikasyāsite pakṣe caturdaśyāṃ samāhitaḥ //
tatra snātvā naro yastu yamadhyānaparāyaṇaḥ

saṃgṛhya vai tilānkṛṣṇānpitṛbhakto jiteṃdriyaḥ //
dakṣiṇābhimukho bhūtvā madhyāhne surasattamāḥ

apasavyaṃ tathā kṛtvā maṃtraiḥ saṃtarpa yedyamam //
yamāya dharmarājāya mṛtyave cāṃtakāya ca

vaivasvatāya kālāya dakṣāya manave tathā //
kṛṣṇāya kṛṣṇaguptāya pretalokaparāya ca

haraye raviputrāya kāliṃdīsodarāya ca //
tathā vai śrāddhadevāya pitṛṇāṃ pataye tathā

maṃtrairebhirnamaḥproktairoṃkārādyaiḥ suśobhanaiḥ //
jalāṃjaliṃ sadarbhaṃ vai dadyācca tilasaṃyutam

saṃtarpayedyamaṃ devaṃ tilapātraṃ samāhitaḥ //
prājño viprāya vai dadyādvittaśāṭhyavivarjitaḥ

anena vidhinā yastu saṃtarpayedyamaṃ vibhum //
pitarastasya mucyaṃte niraye ye gatā api

rātriṃ tatrātha saṃprāpya mānavaḥ kāmasaṃyutaḥ //
namaḥ pitṛbhyaḥ pretebhyo namo dharmāya viṣṇave

namaḥ sūryāya rudrāya kālāṃtapataye namaḥ //
ebhirmaṃtrairyame dīpaṃ yo dadyāddhṛtapūritam

kārtikaṃ hi samagraṃ tu vardhaṃte tasya saṃpadaḥ //
saṃpūrṇe kārtike caiva dīpodyāpanamācaret

divākarāhne'stamite ca sūrye dīpasya varttiṃ puruṣa pramāṇām //
yūpākṛtau dārumaye karoti yayā ca dhīmānyamabhakticittaḥ

nikṣipya bhūmāvatha hastamātraṃ mūrdhni dvihastāṣṭadalānvitasya //
dhāryāścatasraḥ śubhapaṭṭikāśca cchidreṇa yuktāścaturaṃgulena

tatkarṇikāyāṃ tu mahāprakāśo deyo hi dīpaḥ parayā ca bhaktyā //
udaṅmukhāndīpavarāṃsta thāṣṭau daleṣu tasyā ghṛtapūryamāṇāḥ

anaṃgalagnaṃ dhavalaṃ ca vastraṃ navaṃ suraktaṃ hyathavā suśuklam //
vartyāṃ pradeyaṃ ca svake ca dadyātsnigdhe tvakhaṇḍe susame praśaste

tacchālipiṣṭopari saṃnidhāya yathā na niryāti na kaṃpate ca //
sarvaṃ prakuryāttriguṇapramāṇaṃ madhyasthitastasya ca dīparājaḥ

daleṣu śobhārthamatīva kuryānmanorathapratyupalabdhaye ca //
ghaṃṭāṣṭakaṃ laṃbitapuṣpadāma savastraśobhānvitamaṃtra kāryam

saṃlipya bhūmiṃ tvatha gomayena punaḥ sugaṃdhena jalena liptvā //
kuryādvicitraṃ tvatha maṃḍale ca dalāṣṭakaṃ vai kamalaṃ ca ramyam

tato jalaṃ śītalamānayitvā āpūrya cāṣṭau kalaśāṃstu ramyān //
nidhāya mūrdhni kramaśo hi dhīmānphalāni mūlāni tathekṣukāni

madhvājyayuktā dadhidugdhapūrṇā nairṛtyakoṇādatha dakṣiṇāṃtam //
dharmāya dadyādatha śaṃkarāya dāmodarāyāpyatha vedhase ca

prajāpatibhyaḥ kramaśo hi bhaktyā pretebhya iṃdrāya tathā pitṛbhyaḥ //
homādipātraṃ tilacūrṇameva dadyāddvijānāṃ ca sadakṣiṇaṃ ca

gāvo hiraṇyaṃ rajataṃ ca vastraṃ phalāni mūlāni yavāśca dhānyam//
gṛhaṃ rathaṃ kuṃjaramaśvameva manojñamanyaṃ hṛdayapriyaṃ yat

vidyādhikebhyo dvijasattamebhyaḥ paurāṇikebhyaśca tathā dvijebhyaḥ //
ekaikasu prīṇanamatra kuryāddīpairdalasthaiśca yamādikānām

dharmāya deyastvatha madhyadīpa ājñāṃ ca labdhvā vratadeśikasya //
nṛtyena gītena suśobhane na yuktaṃ suvādyena ca kārayecca

etatsamagraṃ vidhivacca kuryātsaśaktimādau svadhanaṃ samīkṣya //
āhūya viprāñchubhabhāvayuktānvadecca dhīmānparayā ca bhaktyā

dīpānsamagrānnava varjayitvā sarvaṃ nayeyuḥ sthitamatra viprāḥ //
pradakṣiṇīkṛtya visṛjya viprāṃstato bhavadvai sa ca naktabhojī

evaṃ kṛte nāgalokādviśiṣṭaṃ sukhaṃ bhavetpretalokesthitānām

evaṃ hyanarake vyāsa dīpadānaṃ karoti yaḥ //
tasyaiva yatphalaṃ proktaṃ tadihaikamanāḥ śṛṇu

vimānaiḥ kāmikairdivyairapsarogaṇasevitaiḥ //
uhyamāno divaṃ yāti yāvaccaṃdradivākarau

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye'narakeśvaradīpadānamāhātmyavarṇanaṃnāma triṃśo'dhyāyaḥ