Skanda Purana · Verses 5.27-2

// śrīmahādeva uvāca // //
saptaviṃśatimaṃ devyanarakeśvarasaṃjñakam //
yasya darśanamātreṇa svapnepi narakaḥ kutaḥ

purā kaliyuge devi kalpe vārāhasaṃjñake //
kaluṣaṃ kālamāsādya satye ca pralayaṃ gate

nirmaryādā nirādhārā niraukā nāstikā janāḥ //
varṇāśramāśca saṃjātā vaṃcayaṃti parasparam

nārcayaṃti surānviprāḥ karma kurvaṃti kutsitam //
lobhamohaparā bhūtvā kāmāsaktāśca mānavāḥ

vairabaddhāśca saṃjātāḥ parasparavadhe ratāḥ //
nivṛttayajñasvādhyāyapiṃḍodakavivarjitāḥ

brāhmaṇāḥ sarvabhakṣyāśca mṛṣāvādaparāyaṇāḥ //
bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate tadā

dṛśyaṃte ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinaḥ priye //
āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣiprameva prapadyate

evaṃvidhāḥ samudbhūtā narā nāryaśca pātakaiḥ //
narakeṣu prapadyaṃte kramātpāpānusārataḥ

kuṭhārairbhinnamūrddhānaḥ krakacaiḥ pāṭitāḥ pare //
agnivarṇaiśca saṃdaṃśairutpāṭitavilocanāḥ

bhinnāścāyomayaistīkṣṇairagnitaptaiśca kīlakaiḥ //
pīḍyaṃte śailaśikharaiścūrṇyaṃte krūrabhūdharaiḥ

kṣipyaṃte taptakuṇḍeṣu dahyaṃte vahnirāśiṣu //
amedhye'dhomukhāścānye mardditā daṃḍapāṇinā

lauhaiśca śṛṅkhalairbaddhā hyadhovaktraiśca laṃbitaiḥ //
aṃtarikṣe parikṣepātkraṃdaṃto'tīva duḥkhitāḥ

kṛmibhirbhramaraistīkṣṇairdaṃśaiśca maśakaistathā //
lohatuṃḍaiśca vihagairnirdayairbhakṣitā narāḥ

kecitkṛttāḥ pradhāvaṃti toyārthaṃ ca tṛṣāturāḥ //
svamūtraṃ pāyitāścaṃḍaiḥ kṣubhitāścāpi ghātanaiḥ

yaiścāṃgaiḥ patitaṃ karma kriyate puruṣairbhuvi //
teṣāṃ tānyeva cāṃgāni śodhyaṃte yātanāgataiḥ

ye paśyaṃti guruṃ devānbrāhmaṇānkruddhacakṣuṣā //
duṣṭena paradārāṃśca vīkṣaṃte locanena ye //
teṣāṃ netrāṇi bhidyaṃte kṛṣyaṃte lohaśaṃkubhiḥ

śravaṇau ca prapūryaṃte lauhena śaṃkunā tataḥ //
punaśca śastraiḥ kṛṣyaṃte punastaptaiśca kīlakaiḥ

lauhairvegānnikhanyaṃte yaiḥ śrutaṃ guruniṃdanam //
mitrāṇāṃ devatānāṃ ca sādhvīnāmathavā kvacit

śataśaḥ pāṭyate jihvā vahnivarṇairayomukhaiḥ //
śaṃkubhi stīkṣṇasūkṣmāgraiḥ pūryaṃte cānilaiḥ punaḥ

tadvaktrāṇi bahūnvārānyepavādaratā narāḥ //
ye guruṃ mātaraṃ vāpi pāruṣyeṇa vadaṃti vai

ye nighnaṃti durācārāḥ surārthāyopakalpite //
ārāme puṣpapatrāṇi teṣāmaṃgāni kṛṃtati

yairapyāliṃgitā nārī parasya ca durātmabhiḥ //
teṣāmayomayī nārī vahnivarṇā tu vakṣasi

sthāpyate vadhyate cāpi pracaṃḍairyamakiṃkaraiḥ //
nāryaśca puruṣaistaptairāliṃgyaṃte hyayomayaiḥ

tadā lohamaye gehe jvalitānalasaṃstare //
nikṣipyaṃte naraiḥ sārddhamāsādya kālasaṃkṣayam

yāvatī vedanā dehe iha loke pradṛśyate //
narāṇāmaṃgapīḍā vai tasmācchataguṇā bhavet

kākaiśca vṛścikairgṛdhrairbhakṣyaṃte'pyapare narāḥ //
dahyamānā vilapaṃti bhrātastāteti cākulāḥ //
vadaṃtyasakṛdudvignā na ca śāṃtiṃ labhaṃti vai

duḥkhāni te prāpnuvaṃti yānyasahyāni pārvati //
evaṃ te yātanāduḥkhaṃ prāpnuvaṃti suniścitam //
nimirnāma mahābhāgo yamamārgaṃ dadarśa ha

raudraṃ bhayānakaṃ durgaṃ pūritaṃ pāpakarmabhiḥ //
tamasā saṃvṛtaṃ caiva keśaśaivālaśādvalam

saṃpṛktaṃ pāpakṛdgaṃdhairmāṃsaśoṇitakarddamaiḥ //
vahnijvālena dīptena samaṃtātparivāritam

adhomukhaiśca karkoṭairgṛdhraiśca samabhidrutam //
sūcīmukhaistathā pretaiviṃdhyaśailopamairvṛtam //

vṛkṣai rudhiramāṃsaiśca chinnabāhūrupāṇibhiḥ //
nikṛttodarahastaiśca tatratatra pracāritaiḥ

vṛtaṃ kuṇapadurgaṃdhairaśivaṃ bhogavarjitam //
asipatra vanaṃ caiva samaṃtātparivāritam

karaṃbhavālukākīrṇamāyasīśca śilāḥ pṛthak //
dadarśa cāpi dehotthayātanāṃ pāpakarmaṇām

sa taṃ durgaṃdhamālakṣya puruṣaṃ tamuvāca ha //
kiyadadhvānamasmābhirgaṃtavyamidamabravīt

deśo'yaṃ kaśca devānāmetadicchāmi veditum //
ityukto yamadūtastu daṇḍahasto'gnisaprabhaḥ //
purato darśayanmārgamita ehītyuvāca ha

bhūyaḥ sa rājā taṃ prāha kiṃkaraṃ vinayānvitaḥ //
bho yāmyapuruṣācakṣva kiṃ mayā duṣkṛtaṃ kṛtam

yenedaṃ vyasanaṃ prāptaṃ mayā ca dhārmikeṇa hi //
nimirnāmāhaṃ vikhyāto janakānāmahaṃ kule

jāto videhaviṣaye samyagmanujapālakaḥ //
cāturvarṇyaṃ ca dharmasthaṃ kṛtvā saṃrakṣitaṃ mayā

dharmapradhānakalpena manunātra yathā purā //
yajñairmayeṣṭaṃ bahubhirdharmataḥ pālitā mahī

notsṛṣṭaścaiva saṃgrāmo nātithirvimukho'bhavat //
kṛtā spṛhā ca na mayā parastrīvibhavādiṣu

so'haṃ kathamimaṃ prāpto narakaṃ bhṛśadāruṇam //
iti pṛṣṭastadā tena niminā yamakiṃkaraḥ //
uvāca praṇato bhūtvā krūro'pi praśritaṃ vacaḥ

// puruṣa uvāca // //
mahārāja yathāttha tvaṃ tathaitannātra saṃśayaḥ //
kintu svalpaṃ kṛtaṃ pāpaṃ bhavaṃtaṃ smārayāmi tat

uktā yā dakṣiṇā śrāddhe na dattā sā tvayā nṛpa //
pramādādvismṛtā caiva tasyedaṃ karmaṇaḥ phalam

etāvadeva te pāpaṃ nānya tkiṃcana vidyate //
vaidehāgaccha puṇyānāmupabhogāya pārthiva

evaṃ śrutvā tu rājarṣirnimirdūtamathābravīt //
yāsyāmi devānucara yatra māṃ tvaṃ hi neṣyasi

kiṃcitpṛcchāmi te tattvaṃ yathāvadvaktumarhasi //
vajratuṃḍāstvamī kākāḥ puṃsāṃ nayanahāriṇaḥ

punaḥ punaśca netrāṇi tadvatteṣāṃ bhavaṃti hi //
kiṃ kṛtaṃ karma dūteṃdra kathayaitajjugupsitam

haraṃtyeṣāṃ tathā jihvāṃ jāyamānāṃ punarnavām //
karapatreṇa pāṭyaṃte kasmādete suduḥkhitāḥ

kimete naṣṭacittāśca tudyaṃte'harniśaṃ narāḥ //
etāścānyāśca dṛśyaṃte yātanāḥ pāpakarmiṇām //
kiyatkālaṃ bhaviṣyaṃti tanmamodde śato vada

// puruṣa uvāca // //
yanmāṃ pṛcchasi bhūpāla pāpakarmaphalodayam //
tattehaṃ saṃpravakṣyāmi saṃkṣepeṇa yathātatham

puṇyā puṇye hi puruṣaḥ paryāyeṇa samaśnute //
bhuṃjataśca kṣayaṃ yāti puṇyaṃ pāpamathāpi vā

na tu bhogādṛte puṇyaṃ pāpaṃ karma ca mānavaḥ //
parityajati rājendra satyametadudāhṛtam

evamete mahāpāpā yātanābhiraharniśam //
kṣapayaṃti mahāghoraṃ narakāṃtaravarttinaḥ

devatve'tha manuṣyatve tiryaktve'tha śubhāśubham //
puṇyapāpodbhavaṃ bhuṃkte sukhaduḥkhaṃ na saṃśayaḥ

etaduddeśato rājanbhavatā kathitaṃ mayā //
svakarmaphalamokṣāṇāṃ puṇyānāṃ pāpināṃ tathā

tadehyanyatra gacchāvi yathā dṛṣṭaṃ tvayādhunā //
tatastamagrataḥ kṛtvā sa rājā gaṃtumudyataḥ

tadā hi sarvairudghuṣṭaṃ yātanā sthāyibhirnṛbhiḥ //
prasādaṃ kuru bhūpeti tiṣṭha tāvanmuhūrttakam //
tvadaṃgasaṃgī pavano dehānhlādayate hi naḥ

paritāpaṃ ca gātrebhyaḥ pīḍā bādhāśca kṛtsnaśaḥ //
apahaṃti naravyāghra kṛpāṃ kuru mahīpate

etacchrutvā vacasteṣāṃ taṃ yāmyapuruṣaṃ nṛpaḥ //
papraccha kathameteṣāmāhlādo mayi tiṣṭhati

kiṃ mayā karma tatpuṇyaṃ martyaloke mahatkṛtam //
prahlādajananī dṛṣṭiryasyeyaṃ tadudīryatām

// puruṣa uvāca // //
tvayā dṛṣṭo mahākāle vikhyāto'narakeśvaraḥ //
āśvinasya caturdaśyāṃ tasyedaṃ phalamīdṛśam

tatastadgātrasaṃsargī pavano hlādadāyakaḥ //
pāpakarmakṛtāṃ rājanyātanā na prabādhate

// rājovāca // //
yadi matsaṃnidhāne sā yātanā na prabādhate //
tato bhadramukhātrāhaṃ sthāsye sthāṇurivācalaḥ

// puruṣa uvāca // //
ehi rājeṃdra gacchāvo nijapuṇyasamārjitān //
bhuṃkṣva bhogānna yāsyetāṃ yātanāṃ pāpakarmaṇām //

// rājovāca // //
na svarge brahmaloke vā tatsukhaṃ prāpyate naraiḥ //
yadārttajaṃtuṃ nirvāṇamānetumiti me matiḥ

tasmānna tāvadyāsyāmi yāvadete suduḥkhitāḥ //
matsaṃnidhānātsukhino bhavaṃtu narakaukasaḥ

prāpsyaṃte te yadi sukhaṃ bahavo duḥkhite mayi //
kiṃ tu prāptaṃ mayā sarvaṃ tasmāttvaṃ vraja mā ciram

// puruṣa uvāca // //
eṣa dharmaśca śakraśca tvāṃ netuṃ samupāgatau //
avaśyamasmādgaṃtavyaṃ tasmātpārthiva gamyatām

etasminnaṃtare dharmaḥ śakreṇa sahitobravīt //
nime paramadharmajña prītā devagaṇāstava

ehyehi puruṣavyāghra kṛtametāvatā prabho//
siddhiḥ prāptā tvayā rājam̐llokāścāpyakṣayānvitāḥ

na ca manyustvayā kāryaḥ śṛṇu me vacanaṃ vibho //
avaśyaṃ narakastāvaddraṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ

nayāmi tvāmahaṃ svargaṃ tvayā samyagupāsitaḥ //
vimānavaramāruhya vimalaṃ cādya gamyatām

//
// nimiruvāca // //
narake mānavā dharma pīḍyaṃte'tra sahasraśaḥ //
trāhīti vārttāṃ kraṃdaṃto māmato na vrajāmyaham

// indra uvāca // //
karmaṇā narake prāptireṣāṃ ca pāpakarmaṇām //
svarge tvayāpi gaṃtavyaṃ nṛpa puṇyena karmaṇā

// rājovāca // //
parijānāsi dharmajña tvaṃ vā śakra śacīpate //
viśiṣṭaṃ mama kiṃ puṇyaṃ śubhaṃ tadvaktumarhasi

// dharma uvāca // //
āśvinasya tu māsasya kṛṣṇapakṣe caturdaśī //
tasyāṃ tvayā mahābāho mahākālavanottame //
dṛṣṭo devaḥ suvikhyātaḥ svargado'narakeśvaraḥ

tadviśiṣṭaṃ ca te puṇyaṃ tasya saṃkhyā na vidyate //
svakarmopārjitaṃ puṇyaṃ bhuṃkṣva rājanyathāsukham //
ete nārakikāḥ sarve kṣapayaṃtu svakarmajām //

// rājovāca // //
kathaṃ spṛhāṃ kariṣyaṃti satsaṃgeṣu ca mānavāḥ //
yadi matsaṃnidhāveṣāmutkarṣo nopajāyate

tasmādyatsukṛtaṃ kiṃcidviśiṣṭataramasti vai //
tena mucyaṃtu narakātpāpino yātanāgatāḥ

// dharma uvāca // //
rājaṃstvayā kṛtaṃ pūrve'narakeśvaradarśanam //
tadutpannasya puṇyasya kalāmebhyaḥ prayaccha vai

tatpuṇyasya prabhāveṇa mokṣyaṃte narakādime //
tathā kṛte tatastena vimuktā narakācca te

tato'bravīddharmarājo nimiṃ śakrasamanvitaḥ //
evaṃ śreṣṭhataraṃ sthānaṃ tvayā prāptaṃ mahīpate

etāṃśca nārakānpaśya vimuktānpāpakarmaṇaḥ//
tato'patatpuṣpavṛṣṭistasyopari mahīpateḥ

vimānaṃ cādhiropyainaṃ svarlokamanayaddhariḥ //
yeye tatrābhavanpāpā yātanābhyaḥ paricyutāḥ

prabhāvāttasya devasya svargalokaṃ gatāḥ priye //
ato devaḥ suvikhyātaḥ sadevo'narakeśvaraḥ

stuto devagaṇaiḥ sarvairnarakādavatārakaḥ//
jātaḥ sa eva sukṛtī kulaṃ tenaiva pāvitam

yaḥ paśyati naro nityaṃ devaṃ cānarakeśvaram//
teṣāṃ vilīyate pāpaṃ pūrvajanmaśatodbhavam

yenumodaṃti devasya darśanaṃ parvatātmaje//
te'pi pāpavinirmuktāḥ prayāṃti mama maṃdire

samatītaṃ bhaviṣyacca kulānāmayutaṃ naraḥ//
mama lokaṃ nayatyāśu tasya liṃgasya darśanāt

śivayogasamāyuktā kṛṣṇā yā ca caturdaśī //
sā proktā vallabhā tasya sarvapāpapraṇāśinī

ye cāyāzti narāstasyāṃ devaṃ cānarakeśvaram //
upoṣya pāpairmucyaṃte te narāḥ śatajanmajaiḥ

karmaṇā manasā vācā yatpāpaṃ samupārjitam //
tatkṣālayati devosau tithau tasyāṃ samarcitaḥ

eṣa te kathito devi prabhāvaḥ pāpanāśanaḥ //
jaṭeśvarasya devasya śṛṇu māhātmyamuttamam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvaṃtyakhaṇḍe caturaśītiliṃgamāhātmye'narakeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ