Skanda Purana · Chapter 5.27

// sanatkumāra uvāca // //
yo'vaṃtyāmaṃkapādākhye paśyedrāmajanārdanau //
yayordarśanamātreṇa yamalokaṃ na paśyati

// vyāsa uvāca // //
kathaṃ tāvaṃkapādākhye yātāvatra mahāmune //
na paśyedyamalokaṃ sa yadyapi brahmahā bhavet

// sanatkumāra uvāca // //
bhārāvatāraṇārthāya devau rāmajanārdanau //
avatīrṇau yadorvaṃśe divyarūpau mahādyutau

kaṃsaṃ hatvā sacāṇūramugrasenaṃ narādhipam //
abhiṣicya svayaṃ rājye yadusiṃha uvāca tam

kiṃ kāryaṃ te mayā brūhi kartavyaṃ te sute hate //
evamuktaḥ sa rājā vāṃ ugraseno'bravīdidam

sarvaṃ saṃpatsyate kṛṣṇa bhavato hi na durlabham //
vijñātākhilavijñānau bhavitārāvubhāvapi

gacchetamujjayinyāṃ vai kṛtavidyau bhaviṣyatha//
tataḥ sāṃdīpaniṃ vipraṃ jagmatū rāmakeśavau

kaṇṭhasthāṃścakraturvedānācāramakhilaṃ ca tau//
sarahasyaṃ dhanurvedaṃ sasaṃhāraṃ tathaiva ca

ahorātraiścatuḥṣaṣṭyā tadadbhutamabhūddvija //
sāṃdīpanirasaṃbhāvyaṃ tayoḥ karmātimānuṣam

viciṃtya tau tadā mene prāptau caṃdra divākarau//
tataḥ kiṃcitsa novāca snātuṃ tīrthamathāyayau

śiṣyaistu sahito vipro mahākālavane'viśat //
śiṣyaiḥ saha praviṣṭau dvau tadā tau rāmakeśavau/११//
vandamānau mahākālaṃ sa taṃ keśavamavravīt//
tvayā nāthena devānāṃ mānuṣyatve hi tiṣṭhatā

sukhamāsīcca sādhūnāmajñānānāṃ ca sarvadā //
jane pīḍākarā ye tu sadā vā baladarpitāḥ

yuvābhyāṃ te hatāḥ sarve kaṃsapramukhato nṛpāḥ /
munisiddhasurādīnāṃ sthitiḥ kāryā tvayā'nagha

kariṣyāmi tamityuktvā sa namasya tato yayau //
dṛṣṭvā sāṃdīpaniṃ śiṣyā ūcurevaṃ dinedine

kasya na śraddadhe teṣāṃ vacastvatyadbhutaṃ yataḥ //
svayaṃ yayau tato draṣṭumāścaryaṃ śiṣyabhāṣitam

tatastatrotthitaḥ śabdaḥ saṃśleṣe ca tathā tayoḥ//
tāvāgatau gṛhaṃ tatra gururvacanamabravīt

na vai jñātau mayā vīrau yaduvṛṣṇikulodbhavau //
tataḥ sāṃdīpaniṃ kṛṣṇaḥ kṛtakṛtyo'bravīdvacaḥ

gurvarthaṃ kiṃ dadāmīti saha rāmeṇa harṣitaḥ //
tacchutvā vacanaṃ hṛdyaṃ guruḥ provāca harṣitaḥ

putramicchāmyahaṃ tvatto yo mṛto lavaṇāṃbhasi //
putra eko hi me jātaḥ sa cāpi timinā hṛtaḥ

prabhāse tīrthayātrāyāṃ tvameva tamihānaya //
tatheti cābravītkṛṣṇo rāmasyānumate gataḥ

taṃ samudra uvācedaṃ daityaḥ paṃcajano mahān//
timi rūpeṇa taṃ bālaṃ grastavānmayi saṃsthitaḥ

tataḥ paṃcajanaṃ hatvā grāharūpaṃ mahābalam //
tanmadhyasthaṃ ca jagrāha śaṃkhaṃ grasto hi yaḥ purā

jaleśvaragṛhāttena grāheṇātīva līlayā //
tasyodare yadā bālaṃ nāptavāṃstu janārdanaḥ

yamālayagataṃ matvā tadā varuṇamabravīt //
bhagavānyādasāmīśa ratho me dīyatāṃ mahān

purājire hatā daityā dānavā baladarpitāḥ//
mayā yena rathenādya mahyaṃ sa dīyatāṃ rathaḥ

nyāsabhūto ratho yaste vidhṛto nihatāriṇā//
mayā dharmaṃ puraskṛtya sa dīyatāmapāṃpate

yenāhave pretarājaṃ jitvā paśyāmi bālakam//
etacchrutvā prahṛṣṭātmā jñātvā kāryārthinaṃ harim //
dadau taṃ rathamakṣobhyaṃ raṇe tasmai surāsuraiḥ

tato hariḥ samālokya rathaṃ ratnapariṣkṛtam //
dvīpicarmaparīdhānaṃ vaiyāghraparivāritam

nānā citravicitrāṃgaṃ garuḍadhvajarājitam //
saṃyuktaṃ śaibyasugrīvapuṣpadaṃtabalāhakaiḥ

ajeyaṃ devadeveṃdradānavāsurarākṣasaiḥ //
anekāyudhasaṃpūrṇaṃ maṇividrumabhūṣitam

sahasrasūryapratimaṃ cāruvaktracaturyugam//
kiṃkiṇīśataśobhāḍhyaṃ ghaṃṭācāmaracaṃ drikam

saṃvartākāraviṣamaṃ khageṃdravaraketanam //
dṛṣṭvā kṛṣṇaḥ sarāmastu mumude vītavismayāt

pradakṣiṇamupākṛtya devatābhyaḥ praṇamya ca //
āruroha rathaṃ viṣṇurvimānaṃ sāgrayojanam

tato jagāma tvarito janārdano jagannivāso yamalokamāśritām //
diśaṃ sahasraiḥ kiraṇai rvṛtāṃ purīṃ dadhmau ca śaṃkhaṃ parigṛhya cācyutaḥ

tatra pradhyāpayāmāsa śaṃkhaṃ śārṅgadhanurdharaḥ //
tena śabdena vitrastāḥ kṛtāṃtālayavāsinaḥ /

narakāṃtargatā martyāḥ pāpācāraparāyaṇāḥ //
sukhamāpuḥ prasannāśca vahnayaḥ kṛṣṇadarśanāt

śastrāṇi kuṃṭhatāṃ prāpuryaṃtrāṇi vividhāni ca //
vidīrṇāni tadā cāsurdevadevasya darśanāt

asipatravanaṃnāma śīrṇaparṇamajāyata //
rauravanāma narakamabhairavamabhūttadā

abhairavaṃ bhairavākhyaṃ kuṃbhīpākamavācikam //
śṛṃgāṭaṃ śṛṃgasadṛśaṃ lohasūcyapyasūcikā

dustarā sutarā jātā nadī vaitaraṇī nṛṇām //
narakāṃte tadā jāte gate viśveśvare vibhau / ४१ //
pāpakṣayāttataḥ sarve te muktā nārakā narāḥ //
padamavyayamāsādya dṛṣṭvā viṣṇuṃ tamo'paham

vimāneṣu sahasreṣu hyārūḍhāste samaṃtataḥ //
samīkṣya puṃḍarīkākṣaṃ muktāste sarvapātakāt

tataḥ śūnyaṃ mune jātaṃ sarvaṃ nirayamaṃḍalam //
darśanāttasya devasya viṣṇorviśvasvarūpiṇaḥ

tato dūtāḥ kṛtāṃtasya kṛṣṇaṃ ca yuddhakāriṇam //
vārayāmāsuratyugrā viśaṃtaṃ narakānprati

//
// kiṃkarā ūcuḥ // //
mā vīrānena mārgeṇa rathamānaya mānavan //
prayāṃtyadhogatiṃ pāpātparastrīsvāpahārakāḥ

yamādiṣṭā narāḥ pāpā ye'mocyā varṣakoṭibhiḥ //
dṛṣṭvā ta eva sadyastvāṃ gatāḥ svargamapāvṛtāḥ

etacchrutvā vacasteṣāṃ kṛpayā pīḍito bhṛśam //
punaḥ provāca madhuhā mokṣāyāhamupāgataḥ

sarveṣāṃ svargadātāhaṃ yamalokanivārakaḥ //
aṃjasā yamarāḍdūtā yamāyākhyāta me vacaḥ

etacchrutvā vaco dūtāḥ satvarā yamamāgatāḥ //
sarvamācakṣire vṛttaṃ yathā nārakamokṣaṇam

tato yamo ruṣāviṣṭaḥ prāha tānyamakiṃkarān //
yaḥ kaścidāgato martyo maryādābhedakṛnnaraḥ

taṃ gatvā vārayadhvaṃ vai gṛhītvānīyatāmiti //
ayaṃ narāṃtako yātu kiṃkaraḥ saha kiṃkaraiḥ

evamukto yamenātha kiṃkaraḥ sa narāṃtakaḥ //
gatvā taṃ vārayāmāsa vāgbhirugrābhiracyutam

yadā na vāritastasthau tadā kruddho narāṃtakaḥ //
tadā śarairatīvograistāḍitastena keśavaḥ

baladevopi samare tāḍito vividhaiḥ śaraiḥ //
tāvubhau tāḍitau ghoraiḥ samaṃtādyamakiṃkaraiḥ

ādāya dhanuṣī divye jaghnaturyamakiṃkarān//
bāṇairanekasāhasraiḥ kruddhau rāmajanādarnau

narāṃtako'pi samare balena balinārditaḥ //
papāta gadayā bhinno mūrdhni niryātalocanaḥ

tato narāṃtake vīre patite yamakiṃkare //
kiṃkarāṇāmabhūtsainyamārtaṃ raṇaparāṅmukham

rāmakṛṣṇābhyāṃ te dūtā hanyamānā bhayāturāḥ //
yamāya kathayāmāsurnarāṃtakastu pātitaḥ

tato yamo yayau kruddhaḥ samaṃtātkiṃkarairvṛtaḥ //
prāha tato yamaḥ kruddho no jitohaṃ purā paraiḥ

tato vāditranirghoṣaistumulānakagomukhaiḥ //
nānāḍamarukaiścaiva citraguptaiśca gacchati

devā vidyādharāḥ siddhā dṛṣṭvā yāṃtaṃ mahābalam //
kṛtāṃtasya raṇe'kṣobhyaṃ kāmapālaṃ jagatpatim

tataste kiṃkarāḥ sarve citraguptena noditāḥ//
rathamāvṛtya bāṇaughaiḥ pravivyadhuḥ samaṃtataḥ

balaṃ ca keśavaṃ saṃkhye jaghnatustāvubhāvapi //
raṇe ca vividhairbāṇaiścitraguptasya paśyataḥ

vidārya ca sahasrāṇi kiṃkarāṇāṃ samaṃtataḥ //
kṛtāṃtānīkinīmadhye kṛtāṃta iva keśavaḥ //
cacāra raṇadurdharṣaḥ kāmapālena pālitaḥ

tataścitragupto raṇe kiṃkarādyaṃ vidīrṇaṃ nirīkṣyārtanādaṃ cakāra

śaraiḥ paṃcabhiḥ kṛṣṇamāyāṃtamājau jaghānāṣṭabhirvaktradeśe sa bhinnaḥ //
śarārto rathopastha āsīttadārtastamālokya bhinnaṃ raṇe naṣṭasaṃjñam

rathaṃ svaṃ samādāya yātaḥ kṛtāṃtastataścitragupte śarārte prasupte //
raṇe kīrtilupte bhayakṣobhayuktaḥ svasainyaiśca yukto bhayārto niṣaṇṇaḥ

pradhānāśca bhagnā vicitrāśca bhagrāstataścitraguptaṃ niśamyātha bhagnam //
sa kālastamāyāṃtamālokya dūrādvarasainyamādāya devāri śatrum

vināśāya yudhyadyugāṃte prajānāṃ yathā vāḍavo jvālavṛddhaḥ pravṛttaḥ //
tamāyāṃtamālokya kālaṃ karālaṃ śarairāvṛṇodaṃtakaṃ kālakalpaiḥ

sa kālaḥ karālaṃ samādāya daṃḍaṃ mumocācyute paśyatāṃ devatānām //
tataḥ kāladaṃḍaḥ prajānāṃ vināśo hareḥ saṃnikāśaṃ samabhyājagāma

tato devagaṃdharvayakṣā munīṃdrāḥ paraṃ vismayaṃ prāpurāvīkṣya rāmam //
jvalaṃtaṃ ca jagrāha kālasya daṃḍaṃ sa rāmo varalīlayā'naṃtamūrtiḥ

gṛhīte balenāhave kāladaṃḍe moktukāme punaḥ kālanāśāya vai/
tūrṇamabhyetya tatrāṃtare raṇe vārayāmāsa kṛṣṇaṃ tadā

mā muṃcetyabravīdvedhāḥ kālaṃ kālāyudhaṃ bala//
tvayā balavatā vīra carācaradharā dharā

dhāryate śirasā deva saṃsāre nāsti te samaḥ //
tvayā viśvapatirviṣṇurutsaṃgena sadohyate//
ko'nyosti tvatsamo rāma yo jagaddahane kṣamaḥ //
jagatsraṣṭā jagadgoptā jagaddhartā jagatpatiḥ

pālyate yattvayā sopi viṣṇurviśvaikanāyakaḥ //
kaste stutikaro'stīha ko guṇānvaktumarhati

tato vayaṃ tvadaṃkasthaviṣṇunābhibhavā yataḥ //
ityuktvā baladevaṃ ca vāsudevaṃ punarvacaḥ

uvāca caturāsyastu stutiśca vṛtaḥ suraiḥ //
kṛṣṇakṛṣṇa karālasya kālasyāsya kṛpāṃ kuru

yato bhavaṃtamāyāṃtaṃ viṣṇuṃ viśvaikanāyakam //
vetti nāyaṃ jagannāthaṃ narakārṇavatārakam

tvayā vai bhagavanpūrvaṃ yamaḥ saṃsthāpitaḥ pade //
nṛṇāṃ duṣkṛtakartṝṇāṃ narakāya yamaḥ prabho

tasmādasya jagannātha kṣamyatāṃ puruṣottama //
vibho kṛpāṃ kuruṣvāsya brūhi yatte vivakṣitam

etacchutvā'bravītkṛṣṇo dhātaḥ śṛṇu gurormama //
sāṃdīpaneḥ samānītaḥ sutastenāgatāviha

samarpyatāṃ guruśreṣṭha śreṣṭhāya gurudakṣiṇā //
āvābhyāṃ vai pratijñāto tasmātsā pālyatāṃ vibho

etatpitāmahaḥ śrutvā yamaṃ samaranirjitam //
samāhūyābravīdviṣṇuryadbravīti kuruṣva tat

tacchrutvā dharmarājastu viraṃcimidamabravīt //
bhagavanviśvakṛlloke naiṣa mārgastvayā kṛtaḥ

yamalokamanuprāpya kāyahīnaḥ śarīravān //
yatkāyarahito yāti naitadatra prapadyate

tacchutvā hi punarbrahmā viśvasyāsya vibhuḥ svayam //
viśvakṛdviśvahadyasmādyadicchati karotu tat

tasmādarpaya putraṃ tvaṃ muneḥ sāṃdīpaneśca yaḥ //
narake yaṃ punaḥ kṛtvā taṃ cānaya mahāmate

tacchutvā dharmarājastu putraṃ sāṃdīpanestathā //
sasarja bāla rūpaṃ ca tadātmānaṃ tadudbhavam

arpayāmāsa kṛṣṇasya bālaṃ rūpasamanvitam //
sa sarvadevatānāṃ ca tadadbhutamivābhavat

tataḥ prāpya guroḥ putraṃ prabhuḥ prītaḥ prajāpatim //
prāha prāpto mayā brahmansvarūpo dvijadārakaḥ

// śrīkṛṣṇa uvāca // //
adyaprabhṛti lokeśa deśe maccaraṇāṃ kite //
avaṃtyāmaṃkapādākhye mṛtā nekṣaṃti te yamam

mahākālapure devamādyaṃ vai puruṣottamam //
viśvarūpaṃ ca goviṃdaṃ śaṃkhoddhāraṃ ca keśa vam

ye paśyaṃti kuśasthalyāmeteṣāṃ mūrtipaṃcakam //
te narā na gamiṣyaṃti viraṃce nirayaṃ kvacit

tathaivāgamanādatra mama rāmasya nā rakāḥ //
vimuktāste tvaghādghorātprāpnuvaṃtvakhilā divam

ityukte vacane vedhāḥ provāca prītimānharim //
yattvayoktaṃ vacaḥ kṛṣṇa tadastu sakalaṃ sadā

ye ca tvāmādipuruṣaṃ prathamaṃ puruṣottamam //
praṇamya paścādrakṣyaṃti snātvā śivasarasyapi

adhojvālaṃ mahākālaṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet //
evamukto hariḥ putramādāya balinā saha

saṃmānya vedhasaṃ kālaṃ samārohadrathaṃ tataḥ //
śaṃkhamāpūrayāmāsa kṛtakāryo janārdanaḥ

mokṣāya nirayasthānāṃ nṛṇāṃ vai pāpakarmaṇām //
tataste śaṃkhaśabdena smaraṇenācyutasya ca

divyānvimānānāruhya divamevākhilā gatāḥ //
śūnyaṃ tanmaṃḍalaṃ jātaṃ nārāyaṇasamāgame

kālo'pi daṃḍamāsādya baladevātpunaḥ puram //
praviveśa tato dhātā tatraivāṃtaradhīyata

kṛṣṇopi balavāndhīraḥ prāpta ujjayinīṃ purīm //
baladevasahāyastu satvareṇāśugāminā

tataḥ sāṃdīpaneḥ putramarpayāmāsa keśihā //
gurave yatpratijñātaṃ sa tasmādanṛṇo'bhavat

evaṃ sāṃdīpaniḥ putraṃ dṛṣṭvā ca punarāgatam //
nāgarāstatra rājā ca vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

tau vīrāvarcayāmāsurmatvā devottamottamau //
sāṃdīpaniruvācedaṃ tau ca rāmajanārdanau

iha sthāsyati vāṃ kīrtiryāvadābhūtasaṃplavam //
sthāne madīya etasmiṃstiṣṭhaṃtau yadunaṃdanau

na vijñātau mayā vīrau yaduvṛṣṇikulodbhavau //
naranārāyaṇau devau devakāryārthamāgatau

nālpamṛtyurbhavettasya na vyādhirna ca durgatiḥ //
prāpya hyatra ca yaḥ snāti svargaloke sa modate

śaṃkhinaṃ viśvarūpaṃ ca govidaṃ cakriṇaṃ tathā //
catvāri viṣṇukṣetrāṇi aṃkapādastu paṃcamaḥ

eṣāṃ yātrāṃ pravakṣyāmi yathā kāryā manīṣibhiḥ //
maṃdākinyāṃ kṛtasnāno dṛṣṭvā rāmajanārdanau

śaṃkhoddhāre tataḥ snātvā prapaśyedbalakeśavau //
snānaṃ kṛtvā tataḥ kuṃḍe goviṃdaṃ ca samarcayeta

cakriṇaṃ ca tato dṛṣṭvā devadevaṃ ca śaṃkhinam //
aṃkapādau tato dṛṣṭvā viśvarūpaṃ tato vrajet

tasyāgrataḥ karīkuṃḍe snānaṃ kṛtvā yathāvidhi //
punastena prakāreṇa prapaśyedbalakeśavau

snānaṃ kṛtvā tataḥ kuṃḍe goviṃdaṃ ca samarcayet //
tathaiva cakrihalinau dṛṣṭvā taṃ keśavaṃ vrajet

śiprāṃbhasi naraḥ snātvā bhaktyā saṃpūjya keśavam //
parāvṛtyāṃkapāde tu tāṃ rātriṃ gamayecchuciḥ

prātarvai bhojayettatra paṃca viprāṃśca suvratān //
godakṣiṇāṃ śaṃkhine tu viśvarūpāya vai hayam

goviṃdāya gajaṃ dadyātsarvaṃ dadyācca keśave //
upoṣya dvādaśīṃ vipra yoṃ'kapādaṃ samarcayet

gaṃdhapuṣpaiśca dhūpaiśca naivedyairvividhaistathā //
śrāddhaṃ yaḥ kurute sarvaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu

kulānāṃ śatamuddhṛtya vimānaiḥ sarvakāmikaiḥ //
gītanṛtyādibhogaiśca vaikuṃṭhe suciraṃ vaset

punarloka mimaṃ prāpya pavitre jāyate kule //
prāpnotyanaṃtasaṃtānaṃ viṣṇulokaṃ punarvrajet

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtsayakhaṇḍe'vaṃtīkṣetramāhātmyeṃ'kapādamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ