સ્કંદ પુરાણ · શ્લોક 5.27-2

॥ શ્રીમહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
સપ્તવિંશતિમં દેવ્યનરકેશ્વરસંજ્ઞકમ્ ॥
યસ્ય દર્શનમાત્રેણ સ્વપ્નેપિ નરકઃ કુતઃ

પુરા કલિયુગે દેવિ કલ્પે વારાહસંજ્ઞકે ॥
કલુષં કાલમાસાદ્ય સત્યે ચ પ્રલયં ગતે

નિર્મર્યાદા નિરાધારા નિરૌકા નાસ્તિકા જનાઃ ॥
વર્ણાશ્રમાશ્ચ સંજાતા વંચયંતિ પરસ્પરમ્

નાર્ચયંતિ સુરાન્વિપ્રાઃ કર્મ કુર્વંતિ કુત્સિતમ્ ॥
લોભમોહપરા ભૂત્વા કામાસક્તાશ્ચ માનવાઃ

વૈરબદ્ધાશ્ચ સંજાતાઃ પરસ્પરવધે રતાઃ ॥
નિવૃત્તયજ્ઞસ્વાધ્યાયપિંડોદકવિવર્જિતાઃ

બ્રાહ્મણાઃ સર્વભક્ષ્યાશ્ચ મૃષાવાદપરાયણાઃ ॥
ભૂયિષ્ઠં કૂટમાનૈશ્ચ પણ્યં વિક્રીણતે તદા

દૃશ્યંતે ષોડશે વર્ષે નરાઃ પલિતિનઃ પ્રિયે ॥
આયુઃક્ષયો મનુષ્યાણાં ક્ષિપ્રમેવ પ્રપદ્યતે

એવંવિધાઃ સમુદ્ભૂતા નરા નાર્યશ્ચ પાતકૈઃ ॥
નરકેષુ પ્રપદ્યંતે ક્રમાત્પાપાનુસારતઃ

કુઠારૈર્ભિન્નમૂર્દ્ધાનઃ ક્રકચૈઃ પાટિતાઃ પરે ॥
અગ્નિવર્ણૈશ્ચ સંદંશૈરુત્પાટિતવિલોચનાઃ

ભિન્નાશ્ચાયોમયૈસ્તીક્ષ્ણૈરગ્નિતપ્તૈશ્ચ કીલકૈઃ ॥
પીડ્યંતે શૈલશિખરૈશ્ચૂર્ણ્યંતે ક્રૂરભૂધરૈઃ

ક્ષિપ્યંતે તપ્તકુણ્ડેષુ દહ્યંતે વહ્નિરાશિષુ ॥
અમેધ્યેઽધોમુખાશ્ચાન્યે મર્દ્દિતા દંડપાણિના

લૌહૈશ્ચ શૃઙ્ખલૈર્બદ્ધા હ્યધોવક્ત્રૈશ્ચ લંબિતૈઃ ॥
અંતરિક્ષે પરિક્ષેપાત્ક્રંદંતોઽતીવ દુઃખિતાઃ

કૃમિભિર્ભ્રમરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્દંશૈશ્ચ મશકૈસ્તથા ॥
લોહતુંડૈશ્ચ વિહગૈર્નિર્દયૈર્ભક્ષિતા નરાઃ

કેચિત્કૃત્તાઃ પ્રધાવંતિ તોયાર્થં ચ તૃષાતુરાઃ ॥
સ્વમૂત્રં પાયિતાશ્ચંડૈઃ ક્ષુભિતાશ્ચાપિ ઘાતનૈઃ

યૈશ્ચાંગૈઃ પતિતં કર્મ ક્રિયતે પુરુષૈર્ભુવિ ॥
તેષાં તાન્યેવ ચાંગાનિ શોધ્યંતે યાતનાગતૈઃ

યે પશ્યંતિ ગુરું દેવાન્બ્રાહ્મણાન્ક્રુદ્ધચક્ષુષા ॥
દુષ્ટેન પરદારાંશ્ચ વીક્ષંતે લોચનેન યે ॥
તેષાં નેત્રાણિ ભિદ્યંતે કૃષ્યંતે લોહશંકુભિઃ

શ્રવણૌ ચ પ્રપૂર્યંતે લૌહેન શંકુના તતઃ ॥
પુનશ્ચ શસ્ત્રૈઃ કૃષ્યંતે પુનસ્તપ્તૈશ્ચ કીલકૈઃ

લૌહૈર્વેગાન્નિખન્યંતે યૈઃ શ્રુતં ગુરુનિંદનમ્ ॥
મિત્રાણાં દેવતાનાં ચ સાધ્વીનામથવા ક્વચિત્

શતશઃ પાટ્યતે જિહ્વા વહ્નિવર્ણૈરયોમુખૈઃ ॥
શંકુભિ સ્તીક્ષ્ણસૂક્ષ્માગ્રૈઃ પૂર્યંતે ચાનિલૈઃ પુનઃ

તદ્વક્ત્રાણિ બહૂન્વારાન્યેપવાદરતા નરાઃ ॥
યે ગુરું માતરં વાપિ પારુષ્યેણ વદંતિ વૈ

યે નિઘ્નંતિ દુરાચારાઃ સુરાર્થાયોપકલ્પિતે ॥
આરામે પુષ્પપત્રાણિ તેષામંગાનિ કૃંતતિ

યૈરપ્યાલિંગિતા નારી પરસ્ય ચ દુરાત્મભિઃ ॥
તેષામયોમયી નારી વહ્નિવર્ણા તુ વક્ષસિ

સ્થાપ્યતે વધ્યતે ચાપિ પ્રચંડૈર્યમકિંકરૈઃ ॥
નાર્યશ્ચ પુરુષૈસ્તપ્તૈરાલિંગ્યંતે હ્યયોમયૈઃ

તદા લોહમયે ગેહે જ્વલિતાનલસંસ્તરે ॥
નિક્ષિપ્યંતે નરૈઃ સાર્દ્ધમાસાદ્ય કાલસંક્ષયમ્

યાવતી વેદના દેહે ઇહ લોકે પ્રદૃશ્યતે ॥
નરાણામંગપીડા વૈ તસ્માચ્છતગુણા ભવેત્

કાકૈશ્ચ વૃશ્ચિકૈર્ગૃધ્રૈર્ભક્ષ્યંતેઽપ્યપરે નરાઃ ॥
દહ્યમાના વિલપંતિ ભ્રાતસ્તાતેતિ ચાકુલાઃ ॥
વદંત્યસકૃદુદ્વિગ્ના ન ચ શાંતિં લભંતિ વૈ

દુઃખાનિ તે પ્રાપ્નુવંતિ યાન્યસહ્યાનિ પાર્વતિ ॥
એવં તે યાતનાદુઃખં પ્રાપ્નુવંતિ સુનિશ્ચિતમ્ ॥
નિમિર્નામ મહાભાગો યમમાર્ગં દદર્શ હ

રૌદ્રં ભયાનકં દુર્ગં પૂરિતં પાપકર્મભિઃ ॥
તમસા સંવૃતં ચૈવ કેશશૈવાલશાદ્વલમ્

સંપૃક્તં પાપકૃદ્ગંધૈર્માંસશોણિતકર્દ્દમૈઃ ॥
વહ્નિજ્વાલેન દીપ્તેન સમંતાત્પરિવારિતમ્

અધોમુખૈશ્ચ કર્કોટૈર્ગૃધ્રૈશ્ચ સમભિદ્રુતમ્ ॥
સૂચીમુખૈસ્તથા પ્રેતૈવિંધ્યશૈલોપમૈર્વૃતમ્ ॥

વૃક્ષૈ રુધિરમાંસૈશ્ચ છિન્નબાહૂરુપાણિભિઃ ॥
નિકૃત્તોદરહસ્તૈશ્ચ તત્રતત્ર પ્રચારિતૈઃ

વૃતં કુણપદુર્ગંધૈરશિવં ભોગવર્જિતમ્ ॥
અસિપત્ર વનં ચૈવ સમંતાત્પરિવારિતમ્

કરંભવાલુકાકીર્ણમાયસીશ્ચ શિલાઃ પૃથક્ ॥
દદર્શ ચાપિ દેહોત્થયાતનાં પાપકર્મણામ્

સ તં દુર્ગંધમાલક્ષ્ય પુરુષં તમુવાચ હ ॥
કિયદધ્વાનમસ્માભિર્ગંતવ્યમિદમબ્રવીત્

દેશોઽયં કશ્ચ દેવાનામેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥
ઇત્યુક્તો યમદૂતસ્તુ દણ્ડહસ્તોઽગ્નિસપ્રભઃ ॥
પુરતો દર્શયન્માર્ગમિત એહીત્યુવાચ હ

ભૂયઃ સ રાજા તં પ્રાહ કિંકરં વિનયાન્વિતઃ ॥
ભો યામ્યપુરુષાચક્ષ્વ કિં મયા દુષ્કૃતં કૃતમ્

યેનેદં વ્યસનં પ્રાપ્તં મયા ચ ધાર્મિકેણ હિ ॥
નિમિર્નામાહં વિખ્યાતો જનકાનામહં કુલે

જાતો વિદેહવિષયે સમ્યગ્મનુજપાલકઃ ॥
ચાતુર્વર્ણ્યં ચ ધર્મસ્થં કૃત્વા સંરક્ષિતં મયા

ધર્મપ્રધાનકલ્પેન મનુનાત્ર યથા પુરા ॥
યજ્ઞૈર્મયેષ્ટં બહુભિર્ધર્મતઃ પાલિતા મહી

નોત્સૃષ્ટશ્ચૈવ સંગ્રામો નાતિથિર્વિમુખોઽભવત્ ॥
કૃતા સ્પૃહા ચ ન મયા પરસ્ત્રીવિભવાદિષુ

સોઽહં કથમિમં પ્રાપ્તો નરકં ભૃશદારુણમ્ ॥
ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા તેન નિમિના યમકિંકરઃ ॥
ઉવાચ પ્રણતો ભૂત્વા ક્રૂરોઽપિ પ્રશ્રિતં વચઃ

॥ પુરુષ ઉવાચ ॥ ॥
મહારાજ યથાત્થ ત્વં તથૈતન્નાત્ર સંશયઃ ॥
કિન્તુ સ્વલ્પં કૃતં પાપં ભવંતં સ્મારયામિ તત્

ઉક્તા યા દક્ષિણા શ્રાદ્ધે ન દત્તા સા ત્વયા નૃપ ॥
પ્રમાદાદ્વિસ્મૃતા ચૈવ તસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્

એતાવદેવ તે પાપં નાન્ય ત્કિંચન વિદ્યતે ॥
વૈદેહાગચ્છ પુણ્યાનામુપભોગાય પાર્થિવ

એવં શ્રુત્વા તુ રાજર્ષિર્નિમિર્દૂતમથાબ્રવીત્ ॥
યાસ્યામિ દેવાનુચર યત્ર માં ત્વં હિ નેષ્યસિ

કિંચિત્પૃચ્છામિ તે તત્ત્વં યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ॥
વજ્રતુંડાસ્ત્વમી કાકાઃ પુંસાં નયનહારિણઃ

પુનઃ પુનશ્ચ નેત્રાણિ તદ્વત્તેષાં ભવંતિ હિ ॥
કિં કૃતં કર્મ દૂતેંદ્ર કથયૈતજ્જુગુપ્સિતમ્

હરંત્યેષાં તથા જિહ્વાં જાયમાનાં પુનર્નવામ્ ॥
કરપત્રેણ પાટ્યંતે કસ્માદેતે સુદુઃખિતાઃ

કિમેતે નષ્ટચિત્તાશ્ચ તુદ્યંતેઽહર્નિશં નરાઃ ॥
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ દૃશ્યંતે યાતનાઃ પાપકર્મિણામ્ ॥
કિયત્કાલં ભવિષ્યંતિ તન્મમોદ્દે શતો વદ

॥ પુરુષ ઉવાચ ॥ ॥
યન્માં પૃચ્છસિ ભૂપાલ પાપકર્મફલોદયમ્ ॥
તત્તેહં સંપ્રવક્ષ્યામિ સંક્ષેપેણ યથાતથમ્

પુણ્યા પુણ્યે હિ પુરુષઃ પર્યાયેણ સમશ્નુતે ॥
ભુંજતશ્ચ ક્ષયં યાતિ પુણ્યં પાપમથાપિ વા

ન તુ ભોગાદૃતે પુણ્યં પાપં કર્મ ચ માનવઃ ॥
પરિત્યજતિ રાજેન્દ્ર સત્યમેતદુદાહૃતમ્

એવમેતે મહાપાપા યાતનાભિરહર્નિશમ્ ॥
ક્ષપયંતિ મહાઘોરં નરકાંતરવર્ત્તિનઃ

દેવત્વેઽથ મનુષ્યત્વે તિર્યક્ત્વેઽથ શુભાશુભમ્ ॥
પુણ્યપાપોદ્ભવં ભુંક્તે સુખદુઃખં ન સંશયઃ

એતદુદ્દેશતો રાજન્ભવતા કથિતં મયા ॥
સ્વકર્મફલમોક્ષાણાં પુણ્યાનાં પાપિનાં તથા

તદેહ્યન્યત્ર ગચ્છાવિ યથા દૃષ્ટં ત્વયાધુના ॥
તતસ્તમગ્રતઃ કૃત્વા સ રાજા ગંતુમુદ્યતઃ

તદા હિ સર્વૈરુદ્ઘુષ્ટં યાતના સ્થાયિભિર્નૃભિઃ ॥
પ્રસાદં કુરુ ભૂપેતિ તિષ્ઠ તાવન્મુહૂર્ત્તકમ્ ॥
ત્વદંગસંગી પવનો દેહાન્હ્લાદયતે હિ નઃ

પરિતાપં ચ ગાત્રેભ્યઃ પીડા બાધાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ ॥
અપહંતિ નરવ્યાઘ્ર કૃપાં કુરુ મહીપતે

એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તેષાં તં યામ્યપુરુષં નૃપઃ ॥
પપ્રચ્છ કથમેતેષામાહ્લાદો મયિ તિષ્ઠતિ

કિં મયા કર્મ તત્પુણ્યં મર્ત્યલોકે મહત્કૃતમ્ ॥
પ્રહ્લાદજનની દૃષ્ટિર્યસ્યેયં તદુદીર્યતામ્

॥ પુરુષ ઉવાચ ॥ ॥
ત્વયા દૃષ્ટો મહાકાલે વિખ્યાતોઽનરકેશ્વરઃ ॥
આશ્વિનસ્ય ચતુર્દશ્યાં તસ્યેદં ફલમીદૃશમ્

તતસ્તદ્ગાત્રસંસર્ગી પવનો હ્લાદદાયકઃ ॥
પાપકર્મકૃતાં રાજન્યાતના ન પ્રબાધતે

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
યદિ મત્સંનિધાને સા યાતના ન પ્રબાધતે ॥
તતો ભદ્રમુખાત્રાહં સ્થાસ્યે સ્થાણુરિવાચલઃ

॥ પુરુષ ઉવાચ ॥ ॥
એહિ રાજેંદ્ર ગચ્છાવો નિજપુણ્યસમાર્જિતાન્ ॥
ભુંક્ષ્વ ભોગાન્ન યાસ્યેતાં યાતનાં પાપકર્મણામ્ ॥

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ન સ્વર્ગે બ્રહ્મલોકે વા તત્સુખં પ્રાપ્યતે નરૈઃ ॥
યદાર્ત્તજંતું નિર્વાણમાનેતુમિતિ મે મતિઃ

તસ્માન્ન તાવદ્યાસ્યામિ યાવદેતે સુદુઃખિતાઃ ॥
મત્સંનિધાનાત્સુખિનો ભવંતુ નરકૌકસઃ

પ્રાપ્સ્યંતે તે યદિ સુખં બહવો દુઃખિતે મયિ ॥
કિં તુ પ્રાપ્તં મયા સર્વં તસ્માત્ત્વં વ્રજ મા ચિરમ્

॥ પુરુષ ઉવાચ ॥ ॥
એષ ધર્મશ્ચ શક્રશ્ચ ત્વાં નેતું સમુપાગતૌ ॥
અવશ્યમસ્માદ્ગંતવ્યં તસ્માત્પાર્થિવ ગમ્યતામ્

એતસ્મિન્નંતરે ધર્મઃ શક્રેણ સહિતોબ્રવીત્ ॥
નિમે પરમધર્મજ્ઞ પ્રીતા દેવગણાસ્તવ

એહ્યેહિ પુરુષવ્યાઘ્ર કૃતમેતાવતા પ્રભો॥
સિદ્ધિઃ પ્રાપ્તા ત્વયા રાજઁલ્લોકાશ્ચાપ્યક્ષયાન્વિતાઃ

ન ચ મન્યુસ્ત્વયા કાર્યઃ શૃણુ મે વચનં વિભો ॥
અવશ્યં નરકસ્તાવદ્દ્રષ્ટવ્યઃ સર્વરાજભિઃ

નયામિ ત્વામહં સ્વર્ગં ત્વયા સમ્યગુપાસિતઃ ॥
વિમાનવરમારુહ્ય વિમલં ચાદ્ય ગમ્યતામ્

॥
॥ નિમિરુવાચ ॥ ॥
નરકે માનવા ધર્મ પીડ્યંતેઽત્ર સહસ્રશઃ ॥
ત્રાહીતિ વાર્ત્તાં ક્રંદંતો મામતો ન વ્રજામ્યહમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
કર્મણા નરકે પ્રાપ્તિરેષાં ચ પાપકર્મણામ્ ॥
સ્વર્ગે ત્વયાપિ ગંતવ્યં નૃપ પુણ્યેન કર્મણા

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
પરિજાનાસિ ધર્મજ્ઞ ત્વં વા શક્ર શચીપતે ॥
વિશિષ્ટં મમ કિં પુણ્યં શુભં તદ્વક્તુમર્હસિ

॥ ધર્મ ઉવાચ ॥ ॥
આશ્વિનસ્ય તુ માસસ્ય કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશી ॥
તસ્યાં ત્વયા મહાબાહો મહાકાલવનોત્તમે ॥
દૃષ્ટો દેવઃ સુવિખ્યાતઃ સ્વર્ગદોઽનરકેશ્વરઃ

તદ્વિશિષ્ટં ચ તે પુણ્યં તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે ॥
સ્વકર્મોપાર્જિતં પુણ્યં ભુંક્ષ્વ રાજન્યથાસુખમ્ ॥
એતે નારકિકાઃ સર્વે ક્ષપયંતુ સ્વકર્મજામ્ ॥

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કથં સ્પૃહાં કરિષ્યંતિ સત્સંગેષુ ચ માનવાઃ ॥
યદિ મત્સંનિધાવેષામુત્કર્ષો નોપજાયતે

તસ્માદ્યત્સુકૃતં કિંચિદ્વિશિષ્ટતરમસ્તિ વૈ ॥
તેન મુચ્યંતુ નરકાત્પાપિનો યાતનાગતાઃ

॥ ધર્મ ઉવાચ ॥ ॥
રાજંસ્ત્વયા કૃતં પૂર્વેઽનરકેશ્વરદર્શનમ્ ॥
તદુત્પન્નસ્ય પુણ્યસ્ય કલામેભ્યઃ પ્રયચ્છ વૈ

તત્પુણ્યસ્ય પ્રભાવેણ મોક્ષ્યંતે નરકાદિમે ॥
તથા કૃતે તતસ્તેન વિમુક્તા નરકાચ્ચ તે

તતોઽબ્રવીદ્ધર્મરાજો નિમિં શક્રસમન્વિતઃ ॥
એવં શ્રેષ્ઠતરં સ્થાનં ત્વયા પ્રાપ્તં મહીપતે

એતાંશ્ચ નારકાન્પશ્ય વિમુક્તાન્પાપકર્મણઃ॥
તતોઽપતત્પુષ્પવૃષ્ટિસ્તસ્યોપરિ મહીપતેઃ

વિમાનં ચાધિરોપ્યૈનં સ્વર્લોકમનયદ્ધરિઃ ॥
યેયે તત્રાભવન્પાપા યાતનાભ્યઃ પરિચ્યુતાઃ

પ્રભાવાત્તસ્ય દેવસ્ય સ્વર્ગલોકં ગતાઃ પ્રિયે ॥
અતો દેવઃ સુવિખ્યાતઃ સદેવોઽનરકેશ્વરઃ

સ્તુતો દેવગણૈઃ સર્વૈર્નરકાદવતારકઃ॥
જાતઃ સ એવ સુકૃતી કુલં તેનૈવ પાવિતમ્

યઃ પશ્યતિ નરો નિત્યં દેવં ચાનરકેશ્વરમ્॥
તેષાં વિલીયતે પાપં પૂર્વજન્મશતોદ્ભવમ્

યેનુમોદંતિ દેવસ્ય દર્શનં પર્વતાત્મજે॥
તેઽપિ પાપવિનિર્મુક્તાઃ પ્રયાંતિ મમ મંદિરે

સમતીતં ભવિષ્યચ્ચ કુલાનામયુતં નરઃ॥
મમ લોકં નયત્યાશુ તસ્ય લિંગસ્ય દર્શનાત્

શિવયોગસમાયુક્તા કૃષ્ણા યા ચ ચતુર્દશી ॥
સા પ્રોક્તા વલ્લભા તસ્ય સર્વપાપપ્રણાશિની

યે ચાયાzતિ નરાસ્તસ્યાં દેવં ચાનરકેશ્વરમ્ ॥
ઉપોષ્ય પાપૈર્મુચ્યંતે તે નરાઃ શતજન્મજૈઃ

કર્મણા મનસા વાચા યત્પાપં સમુપાર્જિતમ્ ॥
તત્ક્ષાલયતિ દેવોસૌ તિથૌ તસ્યાં સમર્ચિતઃ

એષ તે કથિતો દેવિ પ્રભાવઃ પાપનાશનઃ ॥
જટેશ્વરસ્ય દેવસ્ય શૃણુ માહાત્મ્યમુત્તમમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવંત્યખણ્ડે ચતુરશીતિલિંગમાહાત્મ્યેઽનરકેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ